[0:10]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:23]Mời quý sư, quý cô, quý Phật tử ngồi xuống. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta cũng trao đổi cái đề tài về sự khác biệt của những cặp đối lập, nhưng lần này là một cái cặp đối lập hết sức là gay gắt. Đó là đúng và sai. Cái chữ đúng và sai nó là một cái sự đối lập hết sức là gay gắt. Như có một lần chúng ta bàn với nhau về cái cặp đối lập tùy duyên và bất biến thì chúng ta thấy là cái cặp đó coi vậy chứ nó bổ sung nhau rất là nhiều ha, nói là đối lập mà mình không thấy đối lập lắm. Nghĩa là khi thì mình bất biến, khi thì tùy duyên vân vân, nó không có gay gắt. Nhưng mà khi đạt tới vấn đề đúng và sai thì chúng ta thấy cái sự tình nó gay
[1:19]gắt vì chúng ta chỉ được quyền chọn cái đúng, không chấp nhận cái sai. Khi chúng ta sống trên đời này thì chúng ta chỉ được quyền tìm con đường chánh, con đường đúng để đi và không ai dám cho phép mình đi vào con đường tà, là đương nhiên như vậy. Nghĩa là trong hai cái điều đối ngược hẳn nhau này, chúng ta chỉ được quyền chọn một cái. Còn ở những cặp đối lập trước á, thì có trường hợp thì chúng ta chọn cái mặt này, ở trường hợp khác chúng ta được quyền chọn cái mặt khác, mà tùy duyên, tùy lúc thì nó là điều hợp lý, là đúng với đạo. Riêng cái khái niệm mà đúng và sai thì là một sự đối lập gay gắt,
[2:06]không cho phép chúng ta chọn cái khác, chỉ được quyền chọn cái đúng mà thôi. Ví dụ như là khi chúng ta còn nhỏ, chúng ta đi học thì cái khái niệm đúng và sai nó đã gay gắt từ cái thời đó. Khi làm toán chỉ được quyền làm đúng, không được quyền làm sai, phải không? Nghĩa là ông thầy cho bài toán thì 15 cộng với 26 bao nhiêu, phải dứt khoát không được dư, không được sai một cái số nhỏ. Hoặc là khi học một cái câu tiếng Anh ra một cái văn phạm như vậy thì chúng ta không được quyền đi sai văn phạm, chỉ được phép đúng thôi, vì sai là mất điểm liền, cái phần đó coi như không có điểm nữa. Nên cái sai và cái đúng nó là cái áp lực cũng như là cái yêu cầu
[2:52]thúc bách gay gắt, khốc liệt trong cuộc đời của chúng ta từ khi mà chúng ta bắt đầu có ý thức đối với cuộc sống này, nó ghê gớm như vậy. Rồi lớn lên thì cái học thuật nó đã buộc chúng ta phải luôn luôn đi trong cái đúng đã đành rồi, bắt đầu nó đi tới những quan điểm sống nữa, sống như thế nào để gọi là sống đúng, đúng là một con người, chúng ta tránh cái sống mà sai tư cách của con người. Và đó là cái quan điểm sống, rồi khi bước vào đạo chúng ta gặp ngay phải khái niệm đúng và sai còn gay gắt ngay từ buổi đầu nữa là chánh kiến hay tà kiến. Vì trong Bát Chánh Đạo là tám cái giai đoạn để đạt được sự giải thoát, giác ngộ hoàn toàn theo như lời Phật
[3:45]dạy thì cái khởi điểm ban đầu là là chánh kiến, nghĩa là hiểu cho đúng. Hiểu cho đúng là hiểu cái gì cho đúng, thì vấn đề đó lớn, hôm nay chúng ta không có bàn, nhưng mà ngay cái chữ "chánh" là Đức Phật đã buộc chúng ta phải đi con đường đúng, không được đi con đường sai, và những chánh đạo kế theo cũng vậy, phải luôn luôn là chánh, không được tà. Như ngày hôm nay vậy, giờ mình nói cái chánh đạo cuối cùng đi, là chánh định. Thì ngày hôm nay vậy, chúng ta vẫn nghe người này tu thiền nhiếp tâm được vào định, người kia nhiếp tâm được vào định, nhưng mà cái định đó không biết có phải chánh hay không,
[4:28]vì định thì định chứ vẫn có tà định và chánh định. Như vậy cái định như thế nào là tà, định như thế nào là chánh thì đòi hỏi một cái sự phê phán, nhận định, kết luận lại rất là khó mà nhiều khi bây giờ chúng ta không đủ thẩm quyền để đánh giá nữa. Vào thời Đức Phật thì Ngài đủ thẩm quyền để đánh giá, khi một người nhập được định thì Ngài sẽ cho biết người đó định như vậy là chánh hay tà. Còn như chúng ta mấy ngàn năm qua, ví một người họ ngồi họ có thể nhập định bất động hai ngày, mình chỉ biết thán phục, không dám nói tà hay chánh vì mình không đủ thẩm quyền. Cho nên mà nếu mình vội vã nói người ta chánh hay tà,
[5:16]coi chừng mình lại là tà trước, mình sai trước, phải không? Mình chưa đủ. Cho nên cái việc mà đánh giá đúng sai là một điều hết sức khó, hết sức tế nhị, không dễ làm, mà dễ bị rơi vào chủ quan. Bây giờ mình thấy người khác họ sống rộng rãi, họ hay bố thí, thì bây giờ mình nói họ đúng hay sai? Đúng hay sai? Nếu căn theo đạo lý thì mình nói họ đúng, rõ ràng sống rộng rãi, hay bố thí là đúng cái đã. Nhưng mà quyết định như vậy coi chừng cũng không chắc ăn nữa. Bắt đầu mình nghiên cứu thêm chút nữa, cái nguồn tiền họ như thế nào, họ đối xử với những người thân nhất của họ như thế nào, còn nhiều cái lý do nữa, chưa phải.
[6:04]Ví họ rộng rãi bố thí, rộng rãi bố thí với ai? Với ai? Như có một người có thể là tiêu một đêm mấy trăm đô la, nhưng mà chỉ tiêu trong cái nhà hàng bia ôm thôi, có thể bo cho một cô tiếp viên một tờ giấy 100 đô la dễ dàng, không có thắc mắc, cái rộng rãi đó không phải đúng nữa, phải không? Mà nhiều khi gặp một người nghèo khổ trong xóm trong làng mình thì thờ ơ, không quan tâm, thì như vậy cái gọi là rộng rãi bố thí không đúng. Cho nên chúng ta thấy cái phán quyết về đúng sai là một điều rất khó và thường bị rơi vào chủ quan hay phiến diện. Cho nên đến ngày hôm nay cái thời đại của ánh sáng khoa học kỹ thuật của
[6:47]văn minh tiên tiến mà nếu chúng ta luôn luôn dám khẳng định đúng sai một cách quyết liệt, coi chừng mình dễ bị hố, thế nào cũng có bị hố. Vì cái chuyện phán quyết đúng sai thì nếu cho đúng cho đến thế kỷ này vẫn chưa thực sự chính xác. Có khi chúng ta đợi 1000 năm nữa cái sự phán quyết đúng sai con người mới nhiều hơn một chút, mới có vẻ là chính xác hơn một chút, chớ ngày hôm nay vẫn không chính xác. Đó là cái rất là gay gắt. Cho nên khi mà chúng ta vào đạo vậy, chúng ta mong là đi con đường đúng, vì sao? Vì cái chân lý luôn luôn đưa đến điều tốt đẹp, đưa đến kết quả an lạc, hạnh phúc. Còn cái sai, cái tà luôn luôn đưa chúng ta vào đau khổ, cái hệ quả nó là như vậy.
[7:38]Mà cái hệ quả đó là như vậy là vì sao vậy? Vì chúng ta không ai nói ra. Cái điều mà nói hễ làm điều đúng, đi theo con đường chánh thì kết quả là mình được hạnh phúc, mình đi theo con đường tà, mình sống sai, kết quả là mình đau khổ. Điều này chúng ta công nhận không? Công nhận không? Công nhận. Công nhận không, nói lớn lên? Nói xìu xìu quá không. Công nhận mà do đâu chúng ta công nhận? Do đâu chúng ta đồng ý điều đó, chúng ta biết điều đó? Do đâu? Hỏi do đâu thì mình không biết, phải không? Mình công nhận thì hễ mình sống đúng, đi theo con đường chân chính thì cuộc đời mình sẽ an vui hạnh phúc, nhưng mà do đâu đúng thì được an vui? Không biết.
[8:29]Như vậy là nó ở đâu chúng ta kết luận? Rõ ràng là do cái trực cảm, do cái trí tuệ, cái lương tâm gì tự nhiên nơi con người. Đúng là cái gì thì rất là khó, nhưng mà nếu đúng rồi thì kết quả là vinh hiển, là an lạc, điều đó chắc chắn phải có. Chúng ta ai cũng công nhận như vậy hết. Vì cùng công nhận như vậy nên chúng ta luôn luôn tìm con đường đúng để đi, nhưng mà ở đâu là đúng, ở đâu là chân lý? Thì bây giờ chúng ta không nói về khoa học kỹ thuật, vì khoa học kỹ thuật họ có cái lô-gích chặt chẽ của họ. Trong cái chừng mức mà họ tiến được thì họ tới đâu họ đúng tới đó, có những cái họ chưa đúng thì họ cứ tìm tòi từ từ, lát mình nói lại.
[9:13]Giờ bước vào lĩnh vực tín ngưỡng tôn giáo thì chúng ta do nhu cầu tâm linh, do nhu cầu về đạo đức, về tinh thần, rồi cuối cùng chúng ta đã tìm đến với tôn giáo hay nói cụ thể hơn là đã đến với đạo Phật. Có những người khác cũng vậy, họ cũng tìm đến tín ngưỡng mà không tìm đến đạo Phật, họ tìm đến một cái tôn giáo khác như là Thiên Chúa giáo, Cao Đài, Hồi giáo gì đó vân vân. Thì như vậy thì bây giờ mình theo đạo Phật vậy là mình thấy đúng hay sai? Hả mình theo đạo Phật vậy là thấy đúng hay sai? Đúng hay sai? Đúng mình mới theo chứ không đúng theo làm chi, phải không? Rõ ràng là chúng ta chọn đạo Phật vì chúng ta
[9:56]tin đạo Phật là đúng, là con đường chánh. Nhưng bây giờ khi mình gặp một người Thiên Chúa giáo thì người Thiên Chúa giáo họ cũng sẽ nói làm sao? Nói: "Họ theo Thiên Chúa vì vì họ đi con đường đúng." Mà nếu mình so sánh về giáo lý thì có khác nhau không? Có khác nhau. Bây giờ cái điều này là tới chỗ chúng ta phải ngừng lại là nhiều khi vì lý do đoàn kết xã hội, vì lý do cái tình con người chúng ta tạm dừng lại không được quyết liệt để mà giành phần đúng nữa, phải không? Đó, nếu mà cãi nhau một lát thì mình thấy mình cũng dám cãi là đạo Phật đúng hơn lắm á, mình dám, nhưng mà không được phép, nó ngang đó thôi, đủ dừng lại vì tôn trọng.
[10:39]Tới đây thôi, thấy gặp một người theo đạo Thiên Chúa thì thôi được rồi, họ có cái tâm linh để nương tựa được rồi, ngang đó không giành nữa. Mình cứ tin đi theo con đường mình và họ cứ đi theo con đường họ, miễn miễn đừng ghét nhau thôi, vì ghét nhau rồi thì hai đạo, đạo nào cũng trật hết. Cho nên không được ghét nhau thì hi vọng là đạo đó còn đúng. Chứ nếu mà dạy cho tín đồ của mình ghét tín đồ đạo khác thì đạo đó trật. Cho nên ngang chỗ này chúng ta dừng lại, không nói nữa. Rồi ở trong đạo Phật mình cũng vậy, lại cũng không yên nữa. Mình theo đạo Phật rồi đó là mình thấy đúng rồi đó, và nhiều người trên thế giới cũng theo đạo Phật rồi đó.
[11:19]Vậy rồi trong đó cũng chia ra, người này theo đạo Phật mà tà kiến, trong đó hiểu đạo Phật sai. Người kia là nhận mình là chánh, cái tông này mới chánh nè, tông kia là tà. Người ta nghĩa là cứ tiếp tục đi đi giành phần đúng và chia rẽ đúng sai trong từng chỗ, trong từng bộ phận, trong từng tôn giáo nữa, chưa hết. Nghĩa là thí giữa tôn giáo này với tôn giáo kia đã giành đúng sai với nhau rồi, rồi đi vào trong một tôn giáo, trong tôn giáo đó lại chia rẽ giành đúng sai với nhau một lần nữa chứ chưa hết. Nên con người là như vậy, cứ tiếp tục đi tìm cái đúng, cái sai. Ở đây cái thái độ này nó vừa đáng khen mà vừa đáng chê. Đáng khen là sao?
[12:02]Là vì người ta có tinh thần đi tìm cái đúng tột cùng, mãi mãi đi tìm cái đúng. Nghĩa là từ khi mà mình không có tâm linh, mình đi tìm cái tâm linh là đúng, rồi khi đi tìm tâm linh mình chọn được một tôn giáo được gọi là đúng, rồi đi vào trong tôn giáo đó, mình chia chẻ những giáo lý theo một chủ trương nào của tôn giáo đó để mình cho là đúng hơn những chủ trương khác. Đó, chúng ta đi tìm cái đúng sai mãi, đúng sai mãi cho tới tận cùng những điểm rất nhỏ của giáo lý, những điểm rất nhỏ của giáo lý như vậy. Đó, chúng ta đi tìm, tinh thần đó đáng khen, nghĩa là cứ đi tìm cái đúng tới tột cùng. Nhưng mà cái đáng chê ở chỗ này, cái đáng chê là chúng ta cũng dễ dựa vào cái
[12:48]thành kiến đó, vào đúng sai, tà chánh đó để công kích lẫn nhau một lần nữa. Nghĩa là khi thấy người ta tu một cái pháp môn nào đó khác với mình, mình dễ chụp người ta sai liền, nói liền: "Tà đi!", mà không cần xem xét thêm. Đó là cái tinh thần mà đi tìm đúng sai để rồi đưa đến chia rẽ quá đáng, nên ở đây chúng ta cần cái sự bao dung. Cái sự bao dung là thế này: Cái gì đúng sai nó hay lẫn trong cùng một chỗ, họ tu theo cách đó nó có cái đúng, cái sai của nó ở trỏng, có cái sai coi chừng có cái đúng ở trỏng á, nên chúng ta phải xét nhiều mặt. Như vậy có một thời gian nhiều khi có một số vị thích chuyên tu
[13:33]thì lại hay công kích những cái vị mà lại hay đi tụng đám. Ví dụ như khi nhà người tín đồ Phật tử người ta cần cầu an, nhờ quý thầy lại tụng cầu an, cầu siêu, tụng nhiều cái tụng như vậy mà quý thầy tụng người ta cũng thích, nhưng rồi có những thầy mà chuyên tu lại không thích, nói: "Mấy cái người đó cứ đi tụng đám rồi cái không lo tu." Thậm chí có chê là nói: "Tụng đám ăn tiền" rồi vân vân và cũng công kích. Nhưng mà chúng ta xét, chúng ta sẽ thấy là cái việc mà đi tụng đám á nó cũng có những mặt tích cực cần thiết cho tôn giáo, cho tín ngưỡng, cũng có cái lý chứ không phải lận, nên mình cứ gán người ta là sai không, coi chừng mình bị chủ quan.
[14:16]Nó vẫn còn cái đúng nằm ở bên cạnh khác, có thể người ta sai mặt này nhưng vẫn có cái đúng mặt khác. Cho nên cái việc mà phán quyết đúng sai nó khó, mình dễ bị chủ quan và trước hết chúng ta phải cần cái đạo đức, cần cái bao dung. Nên có một lần Đức Phật nói trong Tứ Thập Nhị Chương: "Ta xem sự phán quyết về đúng sai như là sự uốn mình nhảy múa của một con rồng." Cái chỗ nó nó vừa uốn lên cao một lát nó uốn xuống thấp lại, nó uốn mình, nên cái sự phán quyết đúng sai của con người đối với đạo lý vậy chứ nó mong manh lắm, họ khen đúng đó một lát họ chê sai. Bữa nay chê sai ngày mai tôn vinh đó là chân lý, nên nó không có thật.
[14:57]Nên Đức Phật nhìn cái điều đó, điều khen hay điều chê của con người, Ngài nhìn một cách bình thản là vậy. Nhưng mà tuy nhiên tìm cho ra được cái đúng vẫn là cái nỗi khát khao của con người. Vì chúng ta sợ mình đưa cuộc đời mình đi vào nẻo sai, đường tà, chúng ta rất sợ như vậy. Cho nên mãi mãi chúng ta luôn luôn đi tìm lẽ phải, đi tìm chân lý. Ví dụ như ngày hôm nay vậy, quý thầy, quý cô, quý Phật tử đến đây chúng ta cùng nhau nghe một bài giảng thì cũng là vì gì? Chúng ta đang đi tìm lẽ phải, phải không? Chúng ta đang ngồi đây để đi tìm lẽ phải. Đó, vì khát khao lẽ phải mà hôm nay là cái ngày lễ lớn vậy đó,
[15:38]chúng ta cũng không có chịu đi nghỉ xa, không chịu đi chơi ở đâu xa mà vẫn để dành thời gian lên chùa nghe Pháp. Đó là chúng ta thấy cái tinh thần khát khao đi tìm lẽ phải của chúng ta là như vậy, ai cũng vậy và đó là điều quý. Còn những người mà không chịu đi tìm lẽ phải, đó mới là đáng lo sợ. Vì có những người nhiều khi sống không lý tưởng, chỉ sống hưởng thụ, cần có tiền, ham thích kéo đùm, kéo đàn để chơi vui, nhậu nhẹt, vân vân, không cần đi tìm đạo lý gì hết, cái đó mới là đáng lo sợ. Còn như chúng ta vậy đã biết mà từ bỏ những cuộc vui bên ngoài mà đến chùa nghe Pháp đã là cái rất là quý rồi.
[16:23]Đó, bây giờ thì chúng ta sẽ bàn nhau chúng ta dựa vào những điều nào để đánh giá đúng sai. Để từ đây chúng ta nghe một người hay đánh giá một con người hay một đạo lý, chúng ta sẽ biết thế nào gọi là đúng hay sai. Bây giờ thứ nhất á, chúng ta gọi đó là một điều đúng khi nó đúng so với những quy luật khách quan. Là điều thứ nhất, đây là tiêu chuẩn thứ nhất để chúng ta đánh giá một điều đúng hay sai. Thì thường là điều này là dựa trên những quy luật khoa học, những quy luật khoa học. Quy luật khoa học nghĩa là cái gì? Nghĩa là người ta thứ nhất là người ta thí nghiệm tới lui nhiều lần trong một số điều kiện nhất định nào đó,
[17:03]người ta rút ra được cái nguyên lý rồi người ta dùng những cái lý luận chặt chẽ để phát triển từ từ, nó thành những cái quy luật. Cái quy luật đó đem thí nghiệm ở bất cứ nơi nào cũng đều đúng như vậy hết, không có sai. Ví dụ như 2 cộng với 2 là 4 rồi, Việt Nam mình 2 cộng với 2 cũng 4, mà ở Sibiri 2 cộng với 2 vẫn là 4, vậy. Hoặc ví dụ như là nước đá dưới điều kiện áp suất không khí giống nhau thì nước đông đặc ở 0 độ C, dù thí nghiệm ở bất cứ đâu cũng đúng như vậy hết. Nó khách quan, nó không theo cái ý muốn của người, đó là cái quy luật. Hoặc là muốn cho phi thuyền mà bay cho nhanh, người ta phải cứ theo nguyên tắc phản lực,
[17:49]thì nguyên tắc đó nước nào mà làm đúng như vậy đều có thể đưa cái hỏa tiễn, đưa phi thuyền ra ngoài tầng không gian giống nhau được hết. Nên những cái quy luật khách quan đó là một cái tiêu chuẩn để chúng ta đánh giá đúng sai. Thì đây là công lao của những nhà khoa học, họ cứ tìm tòi mãi. Biết bao nhiêu là quy luật về hóa học, về vật lý, về sinh học từ từ được khám phá mà khi các nhà khoa học khám phá ra rồi thì giá trị thật là vĩnh cửu, không ai bắt bẻ được. Cho nên khoa học là một giá trị lớn trong cái việc mà chúng ta đi tìm chân lý của cuộc đời. Mà đến nỗi có một thời gian dài nhiều người tôn sùng rằng chỉ có
[18:29]khoa học là chân lý thôi, còn ngoài ra cái gì mà khoa học không đặt chân đến thì điều đó dễ là điều mê tín, tà vạy, lầm lạc. Có một thời gian như vậy. Tuy nhiên, với những nhà khoa học chân chính thì lại không như vậy, như nhà bác học Newton vậy. Trong cái thời của ông thì ông là số một mà ông sau khi mà đi tìm hiểu về khoa học, về vật lý, về vũ trụ thì ông lại nói câu này: "Những điều mà tôi biết như là một giọt nước, mà những điều tôi chưa biết là cả một đại dương." Đó là tinh thần của nhà khoa học chân chính. Thì các nhà khoa học như vậy họ đều biết rằng chân lý trong vũ trụ còn mênh mông lắm, con người coi vậy chứ chưa biết gì nhiều.
[19:11]Nên càng nghiên cứu nhiều, càng có trí tuệ thì người ta càng khiêm tốn. Cho nên các nhà khoa học về sau này thì luôn luôn dè dặt, những điều mà các vị chưa biết thì không bao giờ dám phủ nhận là không có hết. Như trong cái bộ phim du hành vũ trụ Star Trek có cái bộ phim là "Biên giới cuối cùng". Ở trong đó có một cái nhân vật, hay người này là ổng ở cái hành tinh Vulcan thì ổng là người gọi là mơ mộng, hoang tưởng và đầy trí tuệ. Ông luôn luôn ước mơ khám phá tới cái tận cùng của vũ trụ, thì trong truyền thuyết là ở giữa thiên hà của chúng ta có một cái vùng đất, cái là người gọi là thiên đường,
[19:52]người gọi là địa đàng, người đó là nơi hạnh phúc mà cái hành tinh Vulcan ta gọi là Sha Ka Ree. Mà muốn đi vào cái hành tinh đó thì phải có cái bức tường gọi là bức tường lửa. Và các nhà khoa học tin rằng không ai vượt qua được cái bức tường đó để đi vào bên trong hết, tin như vậy. Thì trong cái cuộc đấu tranh á thì cái ông mà hoang tưởng này khi ông chiếm được cái phi thuyền rồi ông mới nói với mọi người rằng: "Loài người các anh hay sợ hãi và nhiều khi chỉ dựa vào kiến thức tạm thời của mình để bác bỏ." Như có một thời gian các anh nói rằng là không thể nào mà con người ta chế ra được cái vật bay vượt qua
[20:29]vận tốc âm thanh, nhưng rồi các anh đã vượt qua được. Có một thời gian các anh nói rằng không thể ra ngoài vũ trụ, nhưng mà rồi các anh đã ra ngoài vũ trụ được. Như có một thời gian các anh nói rằng không thể nào bay bằng vận tốc ánh sáng trong cái phim đó là khoa học giả tưởng, rồi các anh cũng đã bay vượt qua được vận tốc ánh sáng. Nên bây giờ còn một điều mê tín cuối cùng, còn một điều sợ hãi cuối cùng mà các anh phải vượt qua là không đến được thiên đường, các anh phải chấm dứt nỗi sợ hãi đó và theo tôi đi. Cái bộ phim đó cũng dài dòng, nhưng đại khái như vậy. Nghĩa là khoa học họ để ngỏ, không bao giờ dám kết luận
[21:07]là chân lý tới đây là hết, không ai được quyền khám phá thêm nữa. Khoa học chân chính không như vậy, nên họ đi tìm mãi. Do đó, ví dụ có những lĩnh vực như là tâm linh và tôn giáo thì các nhà khoa học chân chính bây giờ không dám bác nữa, vì biết rằng một ngày nào đó những điều đó sẽ trở thành sự thật hết, người ta tìm ra quy luật hết. Ví dụ như hiện tượng luân hồi tái sinh, một người chết sẽ tái sinh chỗ khác, thì đó là một cái niềm tin của người Ấn Độ giáo, của người Phật giáo, niềm tin tuyệt đối á, thì có một thời gian dài nhiều người không tin, có người theo khoa học không tin, có những người theo tôn giáo khác không tin.
[21:44]Nhưng bây giờ thì người ta không dám không tin nữa, vì có nhiều điều không tin rồi từ từ nó có hết. Cho nên còn cái nữa là luân hồi, nhân quả thì có một thời gian dài không tin, bây giờ không dám, mà tin theo như một người tín đồ đạo Phật thì họ cũng chưa tin được tại họ chưa phải là tín đồ đạo Phật. Như mình thì mình tin tuyệt đối à, không ai làm lung lay mình điều đó được nữa. Nhưng mà có nhiều người bác không dám bác, mà theo không dám theo. Nhưng như vậy đã là tốt rồi, không bác đã là tốt rồi. Vì chân lý là như vậy đó, ngày hôm nay như vậy ngày hôm sau từ từ sẽ tìm ra khác, mà đó là tinh thần khách quan.
[22:21]Tiêu chuẩn thứ nhất là khoa học. Cái tiêu chuẩn thứ hai để chúng ta đánh giá một điều là đúng là nó so với quan niệm truyền thống. Nên cái này thiệt là chủ quan. Ví dụ cái người đó làm sai hay đúng, thì mình không biết đường đâu mình đánh giá sai hay đúng, mình đành dựa vào cái tập quán, quan niệm truyền thống của xã hội để lại và kết luận rằng người đó đúng hay sai. Đây là một kết luận khá chủ quan, có khi đúng và cũng nhiều khi hơi áp đặt. Nên mỗi xã hội đều có cái quan niệm đúng sai khác nhau, không giống nhau. Nên cái chỗ này là bắt đầu chúng ta thấy cái việc đánh giá đúng sai nó mong manh rồi, không chính xác nữa.
[22:59]Ví dụ như người Ấn Độ thì có cái truyền thống là phân biệt giai cấp từ ngàn xưa tới bây giờ, tới bây giờ vẫn còn. Họ yên tâm với cái vấn đề giai cấp nằm trong dòng máu của họ, không thắc mắc. Quan niệm đó mình chịu không? Việt Nam mình chịu không? Không chấp nhận, phải không? Người Việt Nam mình chỉ đánh giá con người qua đạo đức, qua trí tuệ, còn qua tiền bạc thì đó là một cái bước thấp rồi. Nhưng mà cái đỉnh cao để đánh giá một con người là đạo đức và trí tuệ. Rồi sau này mình mới đánh giá thêm là theo tiền bạc, theo địa vị cái giá trị một người, nhưng mà người Ấn Độ thì là theo dòng máu á. Theo dòng máu nào là mình thuộc giai cấp đó là chịu chết luôn.
[23:40]Vào cái thời Đức Phật, chúng ta đã nghe nói xã hội Ấn Độ chia làm bốn giai cấp, người ta tin chắc như vậy, tới bây giờ vẫn còn. Điều này tôi cũng được nghe kể lại, những vị mà học Tăng học Ni bên Ấn Độ về kể lại làm cho chúng ta biết thêm là bên Ấn Độ nhà nước cho phép xây những khu nhà giàu sang bên cạnh những khu nhà ổ chuột rách nát, không có quy hoạch, là để chi vậy? Là vì cái người nghèo sinh ra chỉ có một bổn phận suốt đời là phục vụ cho người giàu, nên cái nhà ở của họ phải ở gần người giàu. Họ che bằng những miếng cạc-tông, những miếng ni lông ở đỡ, dơ bẩn sao kệ họ. Nhưng mà sáng sớm là họ tới cái chỗ cái villa, biệt thự của người giàu thật là lẹ,
[24:24]không mất thời gian, kịp thời phục vụ bữa ăn, lau nhà, quét cửa gì cho người giàu. Và khi đứa con họ đẻ ra thì từ mới đẻ ra nó đã được dạy yên tâm rằng à trời sinh nó ra là để phục vụ cho những người mà sống trong cái nhà lầu kia. Vậy thôi, yên tâm suốt cuộc đời, không có gì thắc mắc, không có gì thắc mắc. Bây giờ mình nghe chuyện đó mình thấy kỳ không? Không chấp nhận, phải không? Ấy mà quan niệm xã hội cho đó là chân lý, là đúng, nhưng đối với xã hội mình là hổng chân lý, đó là một điều sai lầm. Và họ thật thà, như họ có cái tín ngưỡng sông Hằng. Tín ngưỡng sông Hằng kỳ lạ lắm. Sông Hằng thì đâu phải là ở đâu cũng ở gần sông Hằng,
[25:02]có nhiều cái vùng đất Ấn Độ xa mà họ tin rằng trong đời họ một lần mà xuống tắm với dòng sông, uống nước dòng sông đó thì tội họ hết, chết họ sinh lên cõi trời, có niềm tin kỳ lạ vậy. Và nhiều người chết đã dặn con cháu mình phải đem đốt rồi đem rải tro xuống sông Hằng, rồi có khi quăng luôn cái thây xuống sông Hằng, nguyên thây còn nguyên quăng xuống. Và ở bên đây bờ sông Hằng là cái bờ thiêng liêng của thần linh, bên kia bờ sông Hằng là bờ của địa ngục, ai mà đi bén mảng qua bên đó mà nhúng nước bên đó thì chết là thành con lừa. Cho nên cứ ở bên đây thôi, tắm, uống nước gì, rải tro gì bên đây.
[25:38]Và những vị mà Ni sinh, Tăng sinh của mình khi sang Ấn Độ đã chứng kiến những cái cảnh đứng trên bờ sông Hằng nhìn những người dân Ấn Độ ngâm mình dưới sông Hằng, vốc nước lên uống, bên cạnh đó có một cái thây đang chết sình trương nổi lên kế bên, khoát khoát nước ra rồi vốc lên rồi uống. Mình, Việt Nam mình thấy là mình nôn ọe, bỏ chạy. Như có một cô đi tu vậy, khi mà cô đi đến viếng sông Hằng thì bà chủ nhà đưa cô một cái lọ nhờ cô đi lấy giùm miếng nước về cho bà thờ thì cô không thể nào bước được xuống sông Hằng để múc miếng nước, cái xác nó nổi lều bèo kế bên. Mình ví dụ như mình đi trên đường mình thấy một cái
[26:19]tai nạn xe mà cái xác đậy chiếu là mình sao? Rùng rợn, phải không? Nổi gai ốc, kinh hoàng, về nhà ăn cơm không được. Còn ở đây cái xác nổi lều phều sình trương căng hết trơn rồi bắt mình xuống lại gần gần khoát khoát xô cái xác múc miếng nước đem về cho bà chủ là làm không được. Nhưng người ta tin, người ta cho chân lý. Nên theo cái quan niệm truyền thống của xã hội thì dễ bị chủ quan, dễ bị chủ quan. Mà khổ nỗi là đó cũng là một yếu tố để người ta dựa vào và đánh giá đúng sai, đánh giá đúng sai. Bây giờ ví dụ mình đến đó, người ta hỏi trong đời anh đã từng tắm nước sông Hằng chưa? Mình nói chưa, họ chê, còn mình thì nói hên. Đó! Quan niệm khác nhau liền.
[27:02]Cho nên đây là một cái điều khó. Rồi ví dụ như bên Tây phương, Tây phương tự do họ có cái dễ dãi về tính dục. Cái quan điểm đó bên Đông phương mình chấp nhận không? Không chấp nhận được, không chấp nhận. Nói ví dụ như trong gia đình có con gái thì nó thích cái nó mời đứa bạn trai về nhà ngủ qua đêm thì cha mẹ mà làm khó, nó nói cha mẹ ác, quan niệm cha mẹ ác để tụi nó tìm hiểu nhau trước khi tiến đến hôn nhân, người Đông phương mình nghe chịu nổi không? Chịu nổi! Gặp mấy ông già mà nhà quê ổng vác dao ổng rượt chết, chém chết, chuyện không thể chịu đựng được! Nhưng mà người Tây phương họ xem bình thường,
[27:42]nên chúng ta thấy cái đánh giá về đúng sai dựa theo xã hội thật là mong manh. Mà bây giờ tôi có một cái lo lắng, thường khi đi trên đường thì tôi thấy lúc này nhiều cái hình ảnh quảng cáo nó có vẻ phô cái hình ảnh tính dục ra nhiều quá, nhất là đi qua mấy cái rạp hát. Là ngoài những cái hình của những cái diễn viên thì thường hay có những cái hình mà những cái cặp đang hôn nhau mà treo to lên ngoài đường phố cho trẻ em đi qua lại nhìn. Rồi có những cái tiệm thời trang để khoe mặc đồ đẹp thì cũng một cặp nam nữ đang đứng ôm nhau vậy mà phơi cái hình nó đưa ra ngoài đường, và trên đường đi thì biết bao nhiêu trẻ em đi qua đi lại.
[28:22]Trên những hình ảnh đập mắt nó như vậy, bắt đầu tụi nó lớn lên với quan niệm rằng chuyện đó bình thường, bình thường, không còn là điều cấm kỵ nữa, không còn là điều phải giữ gìn thiêng liêng nữa, thì bắt đầu là chúng ta thấy xã hội đang đổ vỡ từ từ. Cho nên nhiều khi chúng ta không cần cổ vũ cho tự do tính dục, chỉ cần treo những bức hình đó thôi, thì qua mười năm sau xã hội khác rồi. Cái lớp trẻ tấn lên thành những con người mà cha mẹ không thể nào chịu đựng nổi nữa, tụi nó sống buông lung rồi. Mà cái lỗi này ở đâu, của ai? Lỗi này của ai?
[29:01]Lỗi này của những người chủ của những cái hình đó là đành rồi, mà lỗi kế tiếp là của ngành văn hóa thông tin không kiểm soát gay gắt, đã để cho những cái hình ảnh văn hóa như vậy của phương Tây đánh gục từ từ vào cái văn hóa Đông phương của chúng ta. Nhà nước thì nói rằng bảo vệ giữ gìn bản sắc dân tộc, nhưng mà các ngành văn hóa thông tin đã không làm đúng, đã để cho cái bản sắc dân tộc đang bị mất dần dần. Đây là điều rất đau lòng. Mà vì sao vậy? Là vì sao vậy? Là vì chúng ta đang bị Tây phương hóa. Chúng ta lúng túng và muốn ngả theo cái dễ dãi của Tây phương. Bên Tây phương họ có cái chiêu bài gọi là chiêu bài nhân quyền,
[29:44]cứ mỗi năm họ hay phê bình nước này thiếu nhân quyền, nước kia thiếu nhân quyền, và làm cho nhiều nước Đông phương bị lúng túng bởi cái lời phê bình, cho nên đã nới ra nhiều cái. Mà trong các cái nới lỏng đó, có một điều hết sức tai hại, đó đánh vào cái văn hóa, cái phong hóa, cái thuần phong mỹ tục của dân tộc. Mà khi nghe cái lời phê bình người ta cái mình chột dạ, mình lúng túng, mình ngả theo từ từ. Mà tôi thấy rằng trong mấy năm gần đây là những hình ảnh thuộc về phô bày tính dục bắt đầu đưa ra đường nhiều dần, nhiều dần, chứng tỏ rằng về quan điểm văn hóa mình đã bị yếu rồi, trước sức tấn công của Tây phương.
[30:24]Mà điều này không biết mình than thở với ai, thôi thì tôi than thở với quý Phật tử. Quý Phật tử gặp ai than thở tiếp phụ giùm, cho chừng nào mà tới tai Nhà nước giùm, phải cứng lại cái điều đó để bảo vệ trẻ em của chúng ta, bảo vệ thuần phong mỹ tục của chúng ta. Ở các nước Hồi giáo mà đưa mấy cái hình đó ra là cái nhà đó bị đốt liền, tự những người dân họ bảo vệ quyết liệt. Người dân mình coi vậy chứ dữ mấy chuyện gì đâu dữ với hàng xóm, mà mấy chuyện đó thì hiền, để đi qua đi lại dòm cho vui. Mấy nước Hồi giáo mà đưa hình ảnh phụ nữ mà ra ngoài đường là nó cầm đá chọi cho bể hình, vô đốt cái nhà đó luôn, họ quyết liệt họ bảo vệ như vậy.
[31:02]Còn mình chỉ được là hung dữ ăn hiếp ăn hiếp tui, còn mấy cái kia thì hiền. Hoặc là một cái quan niệm khác mà chúng ta thấy dựa vào xã hội, như ở Đông phương chúng ta cái lòng hiếu được đề cao, nghĩa là con cái phải biết thương, biết kính, biết ơn cha mẹ, cái đó là cái điều sâu sắc, nên cái lòng hiếu Đông phương nó có cái hay về mặt xã hội. Là sao? Là khi mà cái người tới tuổi già không còn sức lao động thì nhờ cái lòng hiếu của con cái mà mình vẫn luôn luôn được chăm sóc, nên về mặt xã hội học thì cái lòng hiếu thật là hay, giải quyết được vấn đề lớn. Bên Tây phương thì lại thờ ơ, bên Tây phương cái lòng hiếu coi vậy chứ
[31:46]không được đề cao lắm, không được đề cao lắm, đó cũng là một cái dở. Cho nên họ phải xây rất nhiều nhà dưỡng lão vì có nhiều người lớn tuổi không còn sức lao động thì con cái cũng bỏ luôn, vì họ không được dạy là phải hiếu để, nuôi dưỡng, cung kính cha mẹ tới già. Như vậy chúng ta sẽ đứng theo quan điểm nào? Phải không? Đó, vì nếu mình nói là lòng hiếu đúng hay sai? Thì theo Đông phương mình là đúng, nhưng theo Tây phương họ nói lỗi thời. Nên có một lần vậy, trên chuyến xe tôi gặp một người Âu châu, thì tôi hỏi thì hai ông bà không có con, rồi tôi mới nói về quan niệm hiếu của Đông phương thì cái
[32:23]người đàn ông trả lời thế này, cái câu nguyên văn của ổng là: cái thời gian nó đã xa rồi, cái thời gian mà nói về lòng hiếu đã xa rồi. Nó xa rồi có nghĩa là con người đã băng hoại rồi, là mới chối bỏ cái lòng hiếu. Mà chúng ta thấy điều đó không phải hay đâu. Cho nên có nhiều điều mà một lúc nào đó, khi mà người ta quyết liệt so sánh các nền văn hóa thì chúng ta sẽ thấy nhiều điểm của văn hóa Đông phương được đề cao hơn Tây phương. Nhưng mà trong thời đại hiện nay thì con người ta đang lầm tưởng là văn hóa Tây phương là hay. Vì sao? Vì người ta thấy kỹ thuật của Tây phương quá hay, nên cứ tưởng toàn bộ cái nền văn hóa đó hay.
[33:02]Nhưng mà đến lúc nào đó, tôi nghĩ rằng buộc xã hội phải đem ra bàn cãi, xác định lại từng cái vấn đề tiêu chuẩn văn hóa, mà không có dựa theo quan điểm nữa. Giờ ví dụ như bây giờ tự do quảng cáo đi, đưa những hình ảnh quảng cáo hở hang, khêu gợi ra ngoài đường với một bên không cho, thì bên nào đúng? Nếu hiện nay thì bên Tây phương họ sẽ nói họ đúng, nhưng mà vài mươi năm sau hoặc là một vài trăm năm sau thì đem cọ xát lại hai cái quan điểm đó, một lúc nào đó về vấn đề xã hội học, người ta phải đồng ý rằng cái quan điểm về kín đáo của Đông phương là hợp lý hơn, là chân lý hơn. Có khi đến chừng đó rồi thì sự đúng sai mới được kết thúc,
[33:40]còn bây giờ vẫn là một điểm mơ hồ theo quan niệm của truyền thống xã hội. Đó là một tiêu chuẩn thứ hai. Tiêu chuẩn thứ ba để chúng ta đánh giá cái đúng sai là đứng so với những giáo pháp căn bản mà chúng ta được học. Thì mỗi tôn giáo có một giáo pháp căn bản khác nhau. Ví dụ như Thiên Chúa giáo, cái giáo pháp căn bản là Thượng Đế tạo ra tất cả, đó là giáo pháp căn bản. Thì dựa vào cái đó tiếp tục muốn nói gì đó nói, nói cái gì cũng đúng hết, miễn dựa trên nền tảng là Thượng Đế tạo ra tất cả. Còn bên đạo Phật thì giáo pháp căn bản là gì? Là nền tảng luật nghiệp báo, luật nhân quả. Đó, bây giờ chúng ta nói gì nói là phải dựa chắc trên luật nhân quả thì mới đúng,
[34:21]mà nói cái gì mà ra khỏi luật nhân quả thì bắt đầu mình gọi là sai, sai hay mình còn gọi là tà, mà dùng chữ tà tức là kết tội nặng rồi đó, kết tội nặng. Mình dùng cái chữ đúng sai thì mình nghe nhẹ nhàng, chứ dùng tới chữ chánh tà bắt đầu nghe nặng. Thì cái người nào tu mà bị kết tội là tà thì người đó quá tệ rồi, người đó không còn giá trị gì trong đạo nữa. Tôi cũng hay bị người ta nói tà lắm, cho nên quý Phật tử coi chừng nghe tôi giảng riết cái tà lây, lây tà. Chưa coi chừng có ai sợ nha, coi chừng ai sợ mà tà đừng có nghe nữa. Cho nên dựa trên luật nhân quả như vậy thì buộc chúng ta phải gì?
[35:02]Phải phân minh về thiện ác. Bởi vì có cái luật nhân quả, trên nền tảng đó chúng ta sống trong đời, chúng ta làm điều gì, nghĩ điều gì hay đánh giá điều gì là phải phân minh, phải thấu suốt về tội phước, về thiện ác, không được mơ hồ. Là nhờ nên mình giữ được cái cuộc đời đạo đức, đây là một cái điểm hay. Thì nói về nhân quả thì nó mênh mông, chúng ta không có thời giờ để nói, nhưng ở đây là chúng ta nó là một tiêu chuẩn dựa vào giáo pháp căn bản. Ví dụ như có một giáo pháp căn bản của Tứ Diệu Đế mà Đức Phật nói nữa, nói rằng bản chất cuộc đời là đau khổ, phải không? Trong cái mục mà Khổ đế đó, là cuộc đời là đau khổ.
[35:41]Thì điều này chúng ta phải coi tại sao, mình phải hiểu hết chưa? Nói mà bản chất cuộc đời là đau khổ không dễ hiểu đâu, nhiều người không thấy, nhiều người không thấy cuộc đời là đau khổ. Sao vậy? Nên đây là điểm khó nè. Chỗ này nhiều người không hiểu rồi kết luận đạo Phật là bi quan là chỗ này nè. Tại vì có khi chúng ta thấy cuộc đời có niềm vui, mà tại sao Đức Phật nói cuộc đời luôn luôn là khổ? Nên đây là chỗ khó hiểu vô cùng, mà làm sao hiểu được điều này? Thì xin đón nghe băng Tứ Diệu Đế, có nói một chút, mà coi vậy chứ nói cũng chưa hết đâu. Cái Tứ Diệu Đế chúng ta nghe giải thích, chúng ta sẽ thấy cuộc đời tại sao mà khổ.
[36:25]Còn hôm nay chúng ta không có thời gian, mà tuy nhiên chúng ta phải dựa vào cái đạo lý căn bản như vậy để chúng ta ứng xử, chúng ta sống mà không có chấp trước vào thế gian nữa. Ví dụ như là chúng ta tu tập thiền định, thì chỗ này cẩn thận, vì nếu căn cứ theo Bát Chánh Đạo thì chánh định là giai đoạn cuối, phải không? Thấy nhiều người chưa thuộc Bát Chánh Đạo cái nhìn ngơ ngơ. Vì đầu tiên phải là chánh kiến, là hiểu biết cho đúng đạo lý nè, thứ hai là chánh tư duy, là suy nghĩ cho đúng với đạo lý, thứ ba là chánh ngữ, là đừng có nói bậy, thứ tư là chánh nghiệp, nghĩa là làm phước, làm những điều chân chính, thứ năm là chánh mạng,
[37:06]là mình có cái cách để mình sống trên đời, sống cho đúng, hay là mình nuôi sống bằng cái nghề nghiệp gì cho đúng, thứ sáu là chánh tinh tấn, tới chỗ này mới xuất hiện cái ý chí nè. Cho nên cái ý chí nó phải do phước mà tạo thành. Hôm nay chúng ta không có nói hết. Tới cái giai đoạn thứ sáu mới là tinh tấn, tới chỗ này mới dùng sức mạnh của ý chí cho đúng nè, chứ dùng ý chí sai là thành tà tinh tấn liền. Thứ bảy là chánh niệm, thứ tám là chánh định. Như vậy chánh niệm, chánh định đều thuộc về thiền mà ở giai đoạn cuối. Như vậy có nghĩa là sáu cái chánh đạo phía trước nó là nhân, và chánh niệm, chánh định là quả nằm ở giai đoạn cuối cùng.
[37:46]Cũng có nghĩa là muốn vào được chánh niệm, chánh định chúng ta phải có công đức rất lớn từ trước. Nên khi mà chúng ta học thiền định rồi chúng ta rời xa cái giáo pháp căn bản Bát Chánh Đạo, chúng ta không lo tạo phước, chỉ nghĩ một bề mình tinh tấn ngồi thiền đúng cách thôi, đó cũng là một cái sai, cái sai so với giáo pháp căn bản. Đó, cho nên trong việc đi tìm chân lý, tìm đánh giá đúng sai, chúng ta phải biết dựa vào giáo pháp căn bản. Đó, những cái căn bản là như vậy, Tứ Diệu Đế nè, luật nhân quả nè, những cái Bát Chánh Đạo, đó. Hoặc ví dụ như chúng ta bố thí, bố thí là đúng hay sai? Đúng hay sai?
[38:27]Cũng không chắc. Nó phải có cái căn bản giáo lý để chúng ta dựa, chúng ta dựa vào giáo lý căn bản mình mới dám đánh giá là bố thí nó đúng hay sai nữa, phải không? Không phải dễ. Là đánh giá sao? Ví dụ như nãy chúng ta nói đó, có một tên nó nói: bây giờ tôi cần vốn để mở một cái sòng bài, anh ráng bố thí giúp tôi ít vốn. Bố thí cái đó là bất thiện nghiệp, không đúng với luật nhân quả. Và một điều nữa, ví dụ như khi chúng ta bố thí cho người nghèo vài tạ gạo, vài tấn gạo một cái khu như vậy, thì điều đó là việc từ thiện là đúng rồi phải không? Thấy đúng. Mà có khi nó lẫn cái sai một chút, lẫn cái sai trong tâm mình là mình đã làm cầu phước cho đời sau của mình.
[39:08]Nghĩa là nhờ mình bố thí cái đợt này mà sau này mình được giàu có, no đủ, thì như vậy cái sự bố thí đó nó không phải là tâm từ bi của Bồ tát, mà từ cái vị kỷ của cái cầu phước. Nên nói một cái, khoan nói đúng sai, chúng ta phải dựa vào giáo lý căn bản để đánh giá đúng sai hành vi của một người, chứ không có chắc đâu. Rồi bây giờ chúng ta đánh giá đúng sai là chúng ta cũng so sánh với một số tiêu chuẩn đạo đức. Ví dụ bây giờ mình nói cái người đó tu đúng hay sai thì chúng ta dựa vào tiêu chuẩn đạo đức là cái nền tảng là vị tha hay từ bi. Thì người đó tu gì không biết, tu đạo gì không biết, mà tu pháp môn gì trong đạo Phật không biết,
[39:54]nhưng mà cái pháp môn, cái đường lối, cái tư cách người đó có toát ra được cái vị tha, từ bi hay không. Đó là cái chúng ta để ý đánh giá. Còn ví dụ cái người đó họ tu nói tu cao siêu là thần, là thánh gì đó, nhưng mình đến gần, mình thấy người này không có lòng thương yêu là coi chừng, không phải, nó không phải đúng với những cái tiêu chuẩn đạo đức căn bản. Thì vậy. Rồi coi chừng điều này nữa, như hôm trước trong bài kinh Dandapani chúng tôi có nói đó, mỗi tôn giáo đều có cái mục tiêu tối cao để hướng tới, nhưng mà nếu mình dồn hết cuộc đời của mình để đi tìm mục tiêu đó thì mình bị rơi vào vị kỷ liền.
[40:30]Và nếu đã rơi vào vị kỷ rồi thì mình không bao giờ đạt được mục tiêu đó nữa. Ví dụ, trong đạo Phật mình mục tiêu giác ngộ giải thoát là mục tiêu tối thượng, phải không? Rồi sau đó mình dồn hết cuộc đời mình để đi tìm giải thoát giác ngộ, ngay đó mình vị kỷ liền. Và nếu đã vị kỷ rồi thì không bao giờ mình đạt được cái sự giác ngộ giải thoát nữa. Nên nó là một nghịch lý, nên chỗ này là cẩn thận. Nên có nhiều cái tôn giáo hay nhiều tông phái đưa ra cái mục tiêu rất cao cả nhưng không ngờ đã đánh thức cái vị kỷ con người dậy và làm cho người đó dần dần mất đạo đức và vĩnh viễn không đạt được cái mục tiêu tối thượng của cái tông phái hay tôn giáo đó đề ra nữa.
[41:13]Ở đây là một cái nghịch lý rất là lạ. Cho nên chỗ này chúng ta phải thấy, hễ khi chúng ta cho rằng có một cái mục tiêu cao thượng nào thật sự là đáng quý thì mình phải đi tìm điều đó cho mọi người cái đã. Như ngày hôm nay vậy, chúng ta là những đệ tử Phật, chúng ta khát khao đi tìm chân lý, đi tìm lẽ phải, đi tìm hạnh phúc, mình chưa nói tới giải thoát giác ngộ, chỉ nói đi tìm hạnh phúc, lẽ phải trong cuộc sống này, mà nếu mình tin rằng cái con đường mình đang đi là lẽ phải, là hạnh phúc thì đừng đi một mình đó. Đi một mình thì con đường đó không còn là lẽ phải, là hạnh phúc nữa. Quý Phật tử đồng ý với tôi không?
[41:55]Đồng ý không? Cho nên phải rủ nhiều người cùng đi thì mới không bị vị kỷ. Nó là như vậy đó. Cho nên tu mình phải rủ, tu phải dụ. Thấy thì kỳ chứ đó là sự thật á. Hễ cái gì hay là mình muốn cho người đó có trước vậy. Nên có lần tôi hay nói cái nguyên nhân của trí tuệ hay là của ngu dốt vậy. Tại sao một người sinh ra được thông minh, một người sinh ra bị ngu dốt? Thì trong đó có cái nhân, cái người mà thông minh á là do nhiều đời hễ hiểu được cái gì hay, biết được gì hay hay chỉ vẽ người khác, không có giấu lại, không có giấu lại. Thì tôi cũng may mắn là được làm một trong những người như vậy, tôi hay bị cái đó lắm, tôi hay bị.
[42:37]Thấy nhiều khi trên đường tu hành của mình thì chợt một hôm nào đó mình tìm trên đường tu mình mình vượt qua được một lỗi lầm, vượt qua được một lỗi lầm nào đó, mừng, bắt đầu mới tư duy thêm về cái điều đó, rồi thực hành cho sâu thêm chút xíu, thấy nó chắc ăn rồi, thấy tạm đúng rồi là tìm cách nói cho người khác nghe để mong rằng người khác thứ nhất là họ không bị lỗi lầm như mình, thứ hai là nếu có người nào có lỗi giống như mình thì họ nhanh chóng vượt qua liền. Thì tôi cũng hay bị cái đó, không tìm cho mình một mình. Và tôi tin rằng quý thầy, quý cô, quý Phật tử ngồi đây chúng ta cùng giống nhau cái điều
[43:15]đó, nghĩa là mình biết được cái gì là lẽ phải, là đạo lý, là hạnh phúc, mình không giữ lại cho một mình mình, mà tìm cách mong cho tất cả mọi người cũng đều được như vậy. Phải không? Có đúng như vậy không? Ráng gật đầu nha. Ráng, cho nên vậy, khi đã đồng ý với nhau rồi, chúng ta về nhà kỳ này mình ráng rủ nhiều hơn, dụ nhiều hơn nữa. Như vậy. Rồi một cái điều nữa, ví dụ như mình nói đạo lý đó đúng thì phải làm cho cái người tu được cái tâm khiêm hạ, không bị kiêu mạn. Đó là một tiêu chuẩn để chúng ta đánh giá cái đạo lý đó đúng hay sai nữa. Là ví dụ như thế này, khi làm khi mình đến tu thì có người
[43:54]dạy mình á là cái người nào mà đi theo cái đạo này được thần linh che chở, còn cái người nào mà không theo cái đạo này là cái hàng cỏ rác đáng vất bỏ vào địa ngục. Cái câu nói đó nghe quyết liệt, làm cái người mà yếu bóng vía là đi theo liền. Không, nhiều cái tín ngưỡng, nhiều giáo phái mới đã hay nói như vậy đó, mà họ dụ được nhiều người lắm á. Mà có cái lạ là cả những người trí thức khoa học cũng bị theo nữa. Nhiều cái giáo phái đó, họ nói tận thế sắp tới rồi, nếu các con không theo ta thì ngày tận thế tới, các con là những người bị tiêu diệt như một bầy chó ngoài đồng hoang, còn các con theo ta,
[44:32]các con được thần linh bảo vệ, các con sống vinh quang sau ngày tận thế. Nói mạnh như vậy nhiều người đã theo. Và chúng ta thấy nè, cái giáo lý đó nó có cái hại là gì? Khi cái người đi theo thì họ nhìn người không theo, nhìn giống như cái gì? Giống như con chó ngoài đồng hoang, bắt đầu trong tâm xuất hiện cái sự khinh bỉ con người. Như vậy giáo lý đó sai. Còn nếu mà chúng ta nghe một giáo lý, mình đến gặp cái ông thầy, hỏi ổng á theo đạo thầy có cái gì lợi, thì ổng nói thế này: "Nếu con theo ta thì con phải làm đất làm bụi cho mọi người bước lên mà đi. Nếu chịu theo, không chịu thôi". Thì coi chừng ông này ổng đúng á.
[45:11]Tại vì không biết hay gì không biết sao, nhưng mà trước hết làm cho mình phải khiêm tốn, phải cúi đầu, phải tôn trọng mọi người. Giáo lý này đúng, đúng so với tiêu chuẩn đạo đức căn bản là khiêm hạ. Đó nên mình không biết sâu xa. Rồi ví dụ như cái tiêu chuẩn về sự hòa hợp, không chia rẽ, không phân biệt thì chúng ta vậy, ví dụ như có một người họ chủ trương là phân biệt chủng tộc. Họ nói rằng trong thế giới này có nhiều hạng người, nhưng chỉ có những người da trắng, mũi cao, mắt xanh, tóc vàng óng thì được Thượng đế sinh ra với cái nhiệm vụ là giống dân thượng đẳng để cai trị Trái Đất này. Còn những cái giống dân khác da màu,
[45:56]mũi tẹt, hơi lùn, ốm, xấu, ví dụ vậy, đó là những hạng người nô lệ của Trái Đất. Thì cái chủ thuyết như vậy nếu mà mình căn cứ theo đạo lý là không phân biệt thì cái chủ thuyết này sai, phải không? Như vậy chúng ta không tin. Còn nếu có một cái chủ thuyết khi mình đến người đó nói rằng trên thế giới này có nhiều hạng người và có nhiều thành phần con người, có những người cực kỳ giàu sang, có những người cực kỳ nghèo khổ, có những người rất thông minh và có những người ít được học hỏi, có những người sống rất tiện nghi và có những người sống thiếu thốn, khổ sở, trên thế giới có như vậy, nhưng điều quan trọng của chúng ta sống
[46:37]trên đời là phải thương yêu được tất cả những hạng người đó không phân biệt. Thì như vậy đạo lý này hy vọng là đúng. Vì sao? Vì không phân biệt, không chia rẽ, phải không? Đó, chúng ta đồng ý với nhau như vậy. Cho nên để đánh giá đúng sai, chúng ta có thêm một tiêu chuẩn là dựa vào những tiêu chuẩn đạo đức. Rồi một cái yếu tố để chúng ta đánh giá đúng sai nữa là dựa trên ý kiến của số đông. Có những điều mà nhiều người cùng đồng ý đó là sai, đồng ý đó là đúng, mình cũng theo luôn. Ví dụ như trộm cắp là sai, đúng? Sai, đúng? Sao có nhiều người làm thinh ta? Không biết hồi nhỏ có ăn cắp không mà sao làm thinh hết trơn vậy?
[47:24]Cho nên nhiều người đồng ý trộm cắp là sai, phải không? Thì cho nó là sai. Hay cái sự giết hại thì mình cùng đồng ý là sai, phải không? Cờ bạc, ma túy, nhiều người cùng đồng ý là sai, ai cũng thấy là sai thì thôi mình chắc nó là sai thiệt rồi. Đó nên ý kiến của số đông mình dựa vào đó để đánh giá đúng sai. Rồi thêm một cái điều nữa, ví dụ như khi mình bàn bạc một công chuyện nào đó mà có nhiều người thì mỗi người nhìn thấy một khía cạnh, bàn cái càng lúc nó càng sáng tỏ ra, càng lúc càng sáng tỏ. Ví dụ bây giờ chúng ta nghe nói là ngoài Trung bị lụt, bây giờ mình bàn nhau ra ngoài cứu trợ thì một người bàn công chuyện coi chừng hay bị sơ suất.
[48:07]Thấy mình nhiều người cùng bàn lấy ý kiến số đông thì người nói: "Bây giờ thuê xe thế này", người nói: "Thôi bây giờ đem tiền ra cho, nó tiện hơn là chở mấy tấn gạo đi qua cầu, qua đường hư khó đi". Rồi người bàn thì nói là: "Mình có liên lạc với bên chính quyền để họ hướng dẫn vào vùng sâu, vùng xa". Rồi có người nói là: "Phải cho thêm cái gì có thể ăn liền được, trường hợp người ta chưa có cái phương tiện để nấu nướng, mình đem theo mì gói", vân vân. Nghĩa là mỗi người bàn chút, chút cái số đông cái nó sáng tỏ được vấn đề ra. Như vậy cho nên ý kiến của số đông là đúng trong trường hợp như vậy.
[48:39]Đó là một tiêu chuẩn là ý kiến nhiều người là đúng. Nhưng lại cũng có một tiêu chuẩn á, có khi ý kiến của ít người lại là đúng nữa. Có khi như vậy. Ví dụ như là trong 100 người, 80 người á thì đồng ý là sẽ đi quẹo về con đường bên trái, 20 người đồng ý đi về con đường bên phải, coi chừng có khi 20 người này ý kiến là hợp lý đúng hơn. Là tại sao như vậy? Vào cái thời mà trước Công nguyên á, có một triết gia là Socrates. Socrates là một triết gia vĩ đại của Tây phương, thì ông lại chủ trương là ý kiến của số đông ít khi nào là hay. Ông bàn về một quốc gia thì ông nói rằng là trong quốc gia đó phải
[49:20]được lãnh đạo bởi một số người được đào tạo kỹ trên về trí tuệ lẫn đạo đức, thì ý kiến của người đó hay hơn là ý kiến của toàn dân. Vì ông nói rằng cái điều mà hay á, thường thường người bình dân không thấy, cái người giỏi mới thấy. Như chúng ta thấy, ví dụ như những phát minh khoa học á là do nhiều người phát minh hay là do một, hai người mày mò tìm ra? Một, hai người phải không? Một, hai người xuất sắc mới tìm ra được cái điều này điều kia, chứ còn đa phần mình là mình không nhìn ra. Cho nên nhiều khi là những điều độc đáo, những chân lý, những lẽ phải, những điều xuất sắc á lại chỉ được tìm ra bởi một vài người chứ không phải bởi số đông.
[50:01]Cho nên nhiều khi ý kiến của ít người mà lại đúng. Hiện nay á trên thế giới á thì đa phần người ta cho là ý kiến của số đông là đúng, cho nên họ hay bỏ phiếu á. Ví dụ cuộc họp bàn ra, bắt đầu họ chọn ba, bốn cái phương án rồi cho bỏ phiếu. Hễ số đông mà chọn cái phương án nào, họ sẽ theo phương án đó. Nhưng mà nhiều khi sai trật lất à. Như ngày xưa vậy, chúng ta còn nhớ là cái Đệ Nhị Thế Chiến á kinh hoàng là do ai gây ra? Hitler. Nhưng mà Hitler làm sao lên chức được là do chính người dân Đức đã bầu Hitler lên làm lãnh tụ, và Hitler đã gây cuộc thế chiến tàn khốc luôn. Cho nên trong lần đó ý kiến của số đông đã là sai, nên không phải như vậy.
[50:43]Mà hiện nay khổ cái là vậy, người ta hay chọn ý kiến của số đông đó. Do đó, mình gọi là chế độ dân chủ là vậy đó. Dân chủ là họ cứ cho người dân đi bầu, thì cái người nào được nhiều phiếu, người đó sẽ lên làm lãnh tụ. Người đó là được dân chọn mà chưa chắc người đó đã là người đúng đâu. Nên trong trường hợp này đánh giá đúng sai mà theo cái số đông coi chừng trật. Thì tôi nghĩ thế này, tôi nghĩ đến một thế kỷ nào đó đó, người ta sẽ không còn cho đầu phiếu để lấy quyết định của số đông nữa đâu. Người ta sẽ tìm ra cách nào khác á, chứ còn cái mà chọn số đông có vẻ nó đơn giản, nó có vẻ hơi lạc hậu của cái thời những thế kỷ xa xưa.
[51:22]Lúc nào đó cái nền văn minh con người cao hơn, khoa học tiến bộ nhiều hơn, người ta sẽ có cách tìm ra cái đúng sai mà không bằng phải là cái số đông đâu. Không phải ai được nhiều phiếu là người đó sẽ thắng đâu, có khi không phải như vậy. Vì trong lịch sử đã chứng kiến, như các quốc gia Nam Mỹ có một số tay mafia được bầu lên làm tổng thống. Làm tổng thống đắc thời nghĩa là quằn cái đất nước đó nhừ tử rồi tới chừng sau này người ta mới biết đó là gốc từ mafia mà ra, được mafia đưa ra để ứng cử. Cho nên chúng ta thấy chưa chắc là cái số đông đã là đúng đâu. Nhưng mà khổ cái thế này, thì chúng ta cũng sợ cái độc tài,
[51:59]vì trong nhiều thế kỷ qua là đa số chúng ta sống trong cái độc tài quân chủ, nghĩa là vua là người quyết định mọi điều của đất nước. Và có nhiều ông vua bạo ngược quá, người dân quá khổ, nên người ta đã cách mạng lật từ cái quân chủ trở thành dân chủ, ý kiến của dân chúng là quan trọng. Thì chúng ta thấy hai cái đó đều cực đoan. Ví dụ như dựa vào ý kiến của ông vua là đã sai rồi. Bây giờ chúng ta đang chọn là chọn vào đa số của dân, coi chừng cũng bắt đầu qua một cực đoan khác, tại cái số đông cũng chưa chắc đã đúng. Có lẽ đợi thêm một vài thế kỷ nữa người ta mới tìm ra được cái này, là cái cách để tìm ra được cái đúng sai là sao, chứ không hẳn số đông đã là đúng đâu.
[52:42]Nên dựa vào đó không đúng. Ừ. Trong những cuộc bầu cử ở các quốc gia vậy, cái người mà thắng là người mà khéo hướng dẫn được dư luận. Ví dụ như bên Mỹ họ muốn tiến hành cuộc chiến tranh là họ hướng dẫn dư luận của dân Mỹ ủng hộ cuộc chiến tranh đó. Khi họ hướng dẫn xong rồi là họ phát động chiến tranh luôn. Đó, như vậy. Nên chúng ta thấy thì lúc đó người dân được hướng dẫn là đồng tình với cuộc chiến tranh đó, nhưng mà đâu có ngờ rằng cuộc chiến tranh đó sai. Nó là như vậy. Rồi vào đạo cũng vậy, nhiều khi mình thấy như một vị đó được đông tín đồ, mình nghĩ rằng vị đó là chân lý, coi chừng cũng không phải nữa.
[53:17]Coi chừng cái đông tín đồ chỉ là cái duyên đó với chúng sinh thôi, là một kiếp xưa cái vị đó là thường hay bố thí rộng rãi, cho nên đời này đông tín đồ chứ không hẳn đông tín đồ đã là chân lý. Chỗ này chúng ta cũng dè dặt lại, đó. Rồi thêm điều nữa, là tâm lý con người như chúng ta vậy, ví dụ như mình thấy ai cũng theo, thôi mình theo luôn cho nó khỏe, chống người ta chi cho nó mệt, phải không? Ví dụ bây giờ, mình sinh ra trong một đất nước đạo Phật, toàn là Tịnh độ tông không, đi chùa nào là cũng phải tụng kinh niệm Phật cầu vãng sinh, tụng kinh niệm Phật cầu vãng sinh. Nó thôi ai cũng tụng kinh niệm Phật cầu vãng sinh
[53:54]thôi mình cũng làm vậy luôn cho nó khỏe. Tự nhiên không đi khác thiên hạ chi không biết có đúng hay không. Nghĩa là thấy nhiều người theo quá, rồi thôi mình cũng theo luôn, coi như nó đúng. Đó, đây là cái chỗ mà tâm lý chúng ta bị, chứ chưa hẳn đâu, chưa hẳn là nhiều người theo đã là đúng đâu. Đây là chỗ chúng ta cẩn thận. Rồi ví dụ như là khi mà bầu chọn á, thường là theo quyền lợi của số đông chứ không có theo cái tiêu chuẩn đúng sai. Ví dụ như một cái xí nghiệp quốc doanh, trong đó xí nghiệp nó mới bàn với nhau là bây giờ chúng ta bán cái số đất đó để lấy quỹ làm phúc lợi cho cán bộ, nhân viên.
[54:33]Bị đem ra biểu quyết thì có cán bộ, nhân viên nào bỏ phiếu chống không? Có không? Không, không ai bỏ phiếu chống tại vì nếu mà bán được cái miếng đất đó thì mình được chia, nên ai cũng bỏ phiếu, 100% bỏ phiếu hết. Nhưng mà đâu có ngờ, tới chừng mà thanh tra trung ương xuống, ổng mới biết bán nhầm cái khu đất cực kỳ quan trọng trong quy hoạch vì nó có quan trọng chiến lược quốc phòng quốc gia gì tùm lum trong đó, trật lất rồi. Nhưng mà lúc bầu trong xí nghiệp thì toàn xí nghiệp số đông đồng ý hết vì là mình có quyền lợi, nhưng không ngờ là nói trên cái đúng sai lớn hơn á trật. Do đó, ở đây là trên cái tiêu chuẩn là nhiều người là đúng,
[55:07]có khi ít người là đúng, nên chỗ này là chúng ta dè dặt lại. Và chúng ta hiểu cái đúng sai cuộc đời này nó tương đối là ví dụ khi thấy nhiều người cho là đúng, chúng ta cũng cẩn thận, có khi thấy ít người cho là đúng, chúng ta cũng cẩn thận. Vì ranh giới giữa đúng sai coi vậy nó mơ hồ, không hẳn ai là đúng, ai là sai. Rồi cái quan điểm nó thay đổi theo mức độ tâm linh nữa. Khi chúng ta tu tới đâu thì chúng ta nhìn cuộc đời, nhìn con người nó khác từ từ nữa, nó không có giống như ban đầu. Như có một thiền sư, mà tôi thú thật lâu quá quên tên, nhưng mà câu nói của ngài nổi tiếng nói ra chắc mọi người biết, ngài nói câu này:
[55:44]"Khi chưa tu, ta thấy núi sông là núi sông. Khi tu rồi, ta thấy núi sông không phải là núi sông. Sau 30 năm tu, thì ta lại thấy núi sông là núi sông". Quý Phật tử nghe câu này chưa? Chắc có ai có học rồi có nghe phải không? Có nhớ vị nào không? Nhắc giùm, tôi quên mất. Nhưng câu nói này nổi tiếng. Thì như vậy là ngài có ba giai đoạn: hồi mà chưa tu á thì nhìn thấy ờ con người là con người, hoa là hoa, lá là lá, nghĩa là cái gì là cái đó, khác nhau, khác nhau. Nghĩa là cái cây dừa nó khác cây chuối, con mèo khác với con chó, mọi cái rõ ràng như thế, bình thường. Đến khi bước vào tu, tập quán cái lý vô thường,
[56:26]không, ngài mới thấy trăng không còn là trăng, sao không còn là sao nữa, lá không còn là lá, người không còn là người, nhà không còn là nhà nữa, tất cả đều là không. Cho nên thấy núi sông không còn là núi sông nữa. Đó nhờ vậy rồi tâm ngài thanh tịnh. Cho đến một khi tâm ngài thanh tịnh rồi thì ngài thấy trăng cứ là trăng, sao cứ là sao, hoa cứ là hoa, lá cứ là lá, tâm mình bất động. Nên giai đoạn thứ ba thì cũng nhìn núi sông là núi sông nhưng nó khác với hồi chưa tu. Hồi chưa tu nhìn núi sông mà chạy theo mơ mộng rồi làm thơ và phân biệt, buồn phiền, đau khổ. Nhưng mà sau 30 năm tu hành thì cái gì cứ ở yên
[57:06]cái đó nhưng tâm mình không còn động nữa. Không cần phải gán cái cảnh vật này là hư ảo nữa để cho khỏi động tâm, không cần nữa, mà vẫn không động tâm nữa, không cần đối trị. Cho nên chúng ta thấy cái nhìn đã thay đổi theo từng cái mức độ tâm linh. Ví dụ như chúng ta tu cái từ bi cũng vậy, ở cái mức độ ban đầu, mình muốn có cái từ bi thì mình phải làm sao? Mình phải tự nhủ trong tâm nè, phải tưởng tượng nè, phải phát nguyện, phải không? Bây giờ mình đâu có thương ai đâu. Thế là mỗi ngày mình quỳ lạy Phật, mình nguyện cầu xin Phật gia hộ cho con thương yêu được chúng sinh, phải không? Rồi khi mình ngồi thiền, mình tưởng tượng mình rải lòng từ bi đến
[57:44]tất cả các loài, đó là giai đoạn đằng đầu để mình tập có từ bi. Mà tập như vậy bao lâu mới có từ bi? Bao lâu? Phải 3 năm trở lên. Chứ còn bình thường chúng ta tu theo đạo Phật như vậy, đi chùa lạy Phật đủ thứ vậy á, mà xét lại lòng mình á, mình sẽ thấy hình như mình chưa thương ai. Đúng không? Mình thử mình nhìn qua bên cạnh coi mình có thương người bên cạnh không? Hình như chưa, nãy giờ ngồi chứ chưa thương người bên cạnh, chưa thương. Thương hàng xóm đâu ở nhà chứ còn người bên cạnh mình không thương. Nên chúng ta thấy khó như vậy. Rồi khi mình vào được định rồi thì tâm mình tự nhiên mình dễ
[58:20]thông cảm với mọi người, mình hoan hỷ, mặc dù nó thụ động. Vào trong định nó hơi thụ động chút, nhưng mà tâm mình đối với mọi người nó có cái gì nó hoan hỷ, nhẹ nhàng và dễ thông cảm. Vì trước cái ý kiến người ta nói thế này, người ta nói thế kia, người ta buồn, người ta khổ, người ta than van, người ta trách móc, tự nhiên mình có cái hoan hỷ và có cái thông cảm với mọi người, là khi tâm mình nó thanh tịnh. Còn đến khi mà người nào mà chứng được vô ngã như Đức Phật hay các vị A La Hán, thì cái lòng từ bi là tuyệt đối phủ trùm luôn. Và thương tất cả chúng sinh một cách rất là mạnh mẽ, phủ trùm tuyệt đối.
[58:54]Thì cảnh giới này chúng ta không biết được, nó quá đẹp và nó quá lý tưởng, nhưng mà chúng ta thấy đó là mỗi mức độ chúng ta thay đổi quan điểm, thay đổi cái nhìn. Như khi mình chưa biết tu á, thì mình nói mình không cần phải thương yêu ai hết, vì trên đời này ai có mạng thì ráng mà lo, ráng cày mà sống, ráng tự làm mà ăn. Đó, đó là quan điểm thứ nhất khi mình chưa biết đạo, mình cho quan điểm đó đúng. Đến khi mình vào đạo, mình mới hiểu rằng sống như vậy là sai lầm, là vị kỷ, chỉ đưa tới đau khổ. Sai, quan niệm đó sai, nên phải thương yêu, nên giai đoạn này mình nói là phải phát nguyện, phải khởi tâm từ bi với muôn loài, tu vậy mới đúng.
[59:34]Nhưng rồi đến khi mình vào định, mình nói ngày nào giờ mình tu cũng trật, tại vì cái từ bi của mình nó hơi gượng. Khi mình có định rồi, tự nhiên cái lòng thương mình đối với con người nó tự nhiên, thương tự nhiên vậy mới đúng nè. Thế còn hồi mới mình tập từ bi nó còn gượng, nó còn sai. Nhưng rồi đến khi mình chứng A La Hán cái, mình nói: "Trời ơi, nào giờ cái lòng từ bi trước đây trật bậy hết nè. Chỉ đến tuyệt đối vô ngã này thì mình mới thương mọi người, vì mọi người đã là chính mình, mình và người không còn hai nữa, nên không có gì là thương mà là thương yêu tuyệt đối. Không nói thương nữa mà đã là thương tuyệt đối,
[1:00:07]cái chỗ này ngôn ngữ không diễn tả được." Thì mình nói: "À, tới chỗ này mới thương là đúng nè, chứ trước đây thương trật hết nè." Ví dụ như bây giờ tôi, tôi nhìn sư đây tôi thương ghê gớm, nhưng mà đang thương trong cái phàm phu, thương trong tình đồng đạo, trong cái từ bi tu. Đến ngày nào đó mà ví dụ như tôi lỡ lỡ xui chứng A La Hán cái thì tôi nhìn thấy sư là tôi, sư và tôi là một, thì tôi không nói thương nữa, nhưng mà ai đụng tới sư không được à, ai đụng tới sư không được à. Phải không? Đó, lúc đó nó vậy, không phân biệt nữa, mà cái lòng từ bi đó không nói bằng lời nữa, nó tuyệt đối, thì tới chừng đó nó mới đúng lần nữa.
[1:00:44]Nên chúng ta thấy cái quan niệm nó đúng sai nó thay đổi dần dần dần dần theo cái mức độ tâm linh của mình. Mỗi mức độ tâm linh nó khác. Và ví dụ như chúng ta học về nhân quả cũng vậy. Ban đầu mình chưa biết nhân quả, cho nên mình nói nghĩa là cuộc đời này mạnh được yếu thua, nghĩa là ai khôn ngoan, ai có sức mạnh người đó sẽ thành công, sẽ chiến thắng. Còn mình nói cái người mà hy sinh, nhường nhịn, mình nói người này nhu nhược, không biết đấu tranh, sống vậy là sai. Cho nên mình tin cái chân lý là cái sự thành công nằm trong bàn tay và trong cái khối óc của mình, mình nói đó là chân lý. Nhưng sau này nhờ một cái duyên mình đến với đạo Phật,
[1:01:21]mình được cảm hóa, mình mới thấy không phải. Cái thành công có được là do trước đây mình đã đem hạnh phúc đến cho người khác, mình đã hy sinh, đã nhường nhịn, thành công mới đến sau. Mình nói đây mới là chân lý nè. Đó, mình đã thay đổi quan điểm. Nhưng mà lúc đó bắt đầu mình mới làm phước, làm dữ dội lắm, mà làm mà cầu cầu phước, cúng người ta một trăm ngàn, mai biết đâu mua vé số trúng được một triệu, hên, lời. Ráng ráng làm nữa, rồi cái cho người này, giúp người kia thì trong tâm thầm thầm mong cái hên lại với mình, may mắn đến với mình, nghĩa là mình kinh doanh nhờ luật nhân quả. Người ta thì kinh doanh qua công ty,
[1:01:59]qua xí nghiệp, mình kinh doanh nhờ luật nhân quả. Ráng đem tiền bố thí thế nào lời thế nào cũng có lời, giàu lên, hên. Đó là mình hiểu đạo giai đoạn thứ nhất. Nhưng rồi mình tu một thời gian bắt đầu mình mới thấy: "Trời ơi, trước giờ trật bậy hết trơn. Đi làm phước mà cầu phước là vị kỷ, là đau khổ nó còn tiềm tàng đó." Cho nên sau này bắt đầu mình biết rõ nhân quả, tin chắc nhân quả, nhưng khi làm phước thì không cầu phước nữa, mà chỉ bằng lòng thương yêu thật sự thôi, thương yêu, lòng vị tha hoàn toàn. Đó là mình tu tiến thêm giai đoạn nữa, mình nói: "Đây mới đúng nè, chứ trước đây mình hiểu nhân quả kiểu kia sai hết nè.
[1:02:33]Cái ông nào ổng dạy mình làm phước để cầu phước ổng dạy trật rồi. Bây giờ mình mới hiểu là giúp người không có cầu phước, đây mới là chân lý mặc dù luật nhân quả không sai." Đó, rồi đến khi mà mình làm Bồ tát, bữa nào lỡ xui cái tự nhiên ông Phật ổng cho mình làm Bồ tát thì mình mới thấy làm phước mà không để ý đến quả báo lại trật lại. Làm phước phải biết quả báo của nó, phải để ý tới quả báo. Quý Phật tử thấy kỳ không? Hồi nãy mình mới nói làm phước mà để ý tới quả báo là sai, phải không? Tới chừng ông Phật ổng cho mình làm Bồ tát cái mình mới thấy không phải, lúc đó làm phước phải để ý tới quả báo. Sao vậy?
[1:03:11]Tức là Bồ tát làm phước có tính toán kỹ lắm. Có hai hạng người làm phước mà tính toán kỹ, là người mới biết nhân quả, nghĩa là cho một trăm ngàn cái chờ mua tờ vé số trúng một triệu, tính kỹ. Cái hạng người ở giữa là tu khá hơn chút là làm phước không tính, mà tới chừng mình lên làm Bồ tát thì mình tính lại. Tính làm sao vậy? Là tính là để giáo hóa. Ví dụ như khi mình gặp cái người đó, tại vì mình Bồ tát nên mình có thần thông, mình biết là đời xưa mình có có đánh người này một roi nè. Nên người này coi chớ họ gặp mình cười cười chứ trong bụng còn giận ở trỏng, còn giận ở trong. Thế là mình phải tính toán nhân quả, thì mình tới lại mình năn
[1:03:51]nỉ, mình khen, mình xoa bóp tay chân rồi hả nịnh người ta để người ta dịu đi cái oán thù đời xưa, rồi mời người ta đi uống nước đồ cái bố thí đồ để xoa dịu, vì có tính toán nhân quả. Rồi sau đó nhìn thấy căn cơ người này là có thể làm lợi cho đạo được, bắt đầu dụ người ta, cho băng, cho sách, rồi bố thí giúp đỡ kiếm việc làm giùm đủ thứ hết, nâng đỡ đủ cách hết, là để cái nhân quả cho người ta mến mình, người ta thương mình. Nghĩa là bố thí là để tạo ra được cái quả báo là người ta thương mình, rồi bắt đầu mình mới khuyến khích người ta tu tập làm những việc phước kế tiếp. Cho nên tới chừng Bồ tát rồi thì làm gì cũng tính nhân quả kỹ lắm.
[1:04:29]Còn hồi mình chưa làm Bồ tát á, cứ giúp đỡ vị tha không cần để ý tới quả báo, mà tới khi mình có trí tuệ Bồ tát rồi, làm gì nhúc nhích cũng để ý coi quả báo này đi về đâu. Mà có điều là mình không có để cái lợi cho mình, biết rõ quả báo nhưng để làm lợi cho chúng sinh, giúp đỡ chúng sinh, nhưng mà rồi để từ từ chuyển hóa tâm chúng sinh cho họ thăng hoa, họ tiến lên, chứ không có cầu cho mình, đó là tư cách của Bồ tát. Nhưng mà nhận định nhân quả kỹ lắm, rất là kỹ. Rồi ví dụ như là hồi chúng ta mới biết đạo thì chúng ta thấy sống và chết là hai điều tách biệt. Như bây giờ mình sống, tới chừng mình chết là mình bỏ cái
[1:05:08]cõi này, mờ mịt không biết đi về đâu, mình lo sợ, lo sợ. Cho nên ai cũng ham sống và sợ chết là như vậy, là cái nhìn ban đầu của chúng ta. Nhưng mà khi mình tu một thời gian, mình hiểu lần lần mọi điều, thì mình thấy sau cái đời sống này nó vẫn là một đời sống, chứ nó không phải là cái chết. Cái mà mình gọi là chết nó không phải chết, vì vẫn sống nhăn răng à. Là khi mà mình bỏ cái thân này, mình sống ở một cái thế giới tâm linh, thế giới siêu hình, thì vẫn là sống, không có chết chóc gì hết trơn. Trong đó mình vẫn còn đủ cái tâm hồn, đủ cái trí tuệ của mình hết, và mình vẫn còn cái phước của mình để mình hưởng.
[1:05:44]Ví dụ như mình là người có phước thì khi mình chết, ở trong thế giới siêu hình tự nhiên mình vẫn no đủ, vẫn có người hầu kẻ hạ như thường, không mất gì hết trơn. Nên có những vị mà làm quan lớn ở trong cái cõi sống này, khi chết rồi vào với cõi âm, vẫn tiếp tục có tay chân, có lính, có bộ hạ hầu hạ, không mất đi đâu hết, phước còn nguyên. Nên các ngài mới thấy: "À thì ra sống chết chỉ là đổi áo." Chỉ có điều là giữa cái cõi sống và cõi chết thì mình không có liên lạc với nhau thường, đôi khi mình buồn là vì xa nhau thôi, chứ còn cái cõi gọi là chết vẫn là một cõi sống và mình ở đó vẫn sống theo cái phước của mình.
[1:06:21]Cái điều sợ là mình không có phước thôi. Mình không có phước rồi thì sống cõi nào cũng khổ hết. Do đó, dù ở cõi nào chúng ta vẫn phải cố gắng làm phước. Cái làm phước là cái quan trọng. Cho nên nhiều khi nhìn thấy chúng sinh khổ tôi thương xót là vậy đó. Tôi nói ước gì phải mười năm trước người này biết làm phước, thì giờ này họ đã không lê lết như vậy. Cho nên nhiều khi thấy rồi thấy thương, mà đôi tay mình nhỏ bé đâu có giúp đỡ hết được. Cho nên cái giáo pháp là quan trọng là vậy đó. Cho người ta giáo pháp, tự người ta làm phước, rồi cuộc đời người ta tự đi lên, đó là cái lẽ phải nhất, là chân chính nhất.
[1:06:58]Cho nên chúng ta thương yêu chúng sinh, mà đâu phải chúng ta luôn luôn có vật chất. Cho nên nếu chúng ta thương yêu chúng sinh, thương yêu mọi người, chúng ta hãy cố gắng đem giáo pháp đến cho họ. Giáo pháp sẽ cứu họ đời này và những đời sau nữa. Dù ở cõi sống hay ở cõi chết, họ sẽ luôn luôn được an vui nhờ giáo pháp. Cho nên những người nào mà đã từng là người mà hay đem giáo pháp đến cho người khác, hãy cố gắng làm tiếp, đừng bỏ. Người nào chưa làm được điều đó, từ hôm nay hãy bắt đầu làm. Vì đó là cái điều mà chúng ta làm lợi ích cho chúng sinh là chuẩn xác nhất, vì đó là điều mà chúng ta thể hiện được lòng thương yêu chúng sinh nhiều nhất.
[1:07:37]Còn vật chất chỉ là cái phụ trợ, phụ trợ, tinh thần là quan trọng. Rồi ví dụ như cái sự phân biệt giữa tinh thần và vật chất cũng vậy, khi chúng ta ở cái mức độ tâm linh cạn như hiện nay thì chúng ta thấy tinh thần là vô hình, trừu tượng, còn vật chất là những cái gì cụ thể. Nhưng mà những vị thánh chứng đạo thì họ lại thấy tinh thần và vật chất là một. Tinh thần, vật chất là một, nên họ dùng ý nghĩ họ điều khiển vật chất được. Có những vị thánh họ làm được điều đó, mà chúng ta thì không biết, nên cái mức độ tâm linh chúng ta cạn, chúng ta không hiểu điều này. Nhưng người mà tu chứng cao rồi thì họ thấy điều này,
[1:08:15]nên chúng ta thấy cứ tùy theo mức độ tâm linh thì cái quan niệm về thế giới, về con người, về sự đúng sai nó thay đổi dần dần chứ nó không có cố định. Đó, nên chúng ta mà chấp cái gì là cố định đúng sai là chúng ta coi chừng bị sai luôn. Cái ranh giới về đúng và sai mơ hồ lắm, không có xác định, không có xác quyết được. Lấy ví dụ như một phiên tòa xử rồi chúng ta sẽ thấy, ví như bên công tố thì buộc tội người bị cáo, trưng ra đủ thứ bằng cớ buộc tội, cái người luật sư thì trưng ra đủ bằng cớ để bênh vực, nói là bị cáo vô tội. Thì bây giờ dựa vào đâu để đánh giá là có tội hay không tội? Dựa vào đâu?
[1:08:55]Bên thì bênh, bên thì buộc, cuối cùng dựa vào một điều là quyết định của của chánh án. Có khi chánh án là một người, có khi chánh án, tòa án là một hội thẩm gồm nhiều người, và có khi người ta cho hội thẩm bỏ phiếu luôn đó. Nhiều khi mà phán quyết bàn qua bàn lại, công tố buộc tội, luật sư bênh vực, sau đó hội thẩm họ họp với nhau họ bỏ phiếu. Nghĩa là thí như tám người đi, hễ bảy người bỏ phiếu là vô tội, một người buộc tội thì coi như là chánh án tuyên bố là vô tội luôn, nó phải dựa vào số đông. Nên có cái phim nói về cái tay mafia của Mỹ là Luciano. Tay này thời gian đó buôn rượu lậu mà làm nhiều chuyện cũng độc lắm,
[1:09:36]thì một cái người thanh tra họ mới tìm bằng cớ để bắt được. Khi bắt được đem ra tòa thì cái tay bị cáo là tay mafia này tỉnh bơ cười cười không sợ, vì sao vậy? Là vì cái đoàn hội thẩm nó bị mua hết rồi, đã chung tiền mua hết rồi. Cho nên một lát mà khi mà bỏ phiếu quyết định thì chắc chắn là cái tòa hội thẩm nó sẽ bỏ phiếu trắng vô tội, cái phim nó như vậy. Nhưng mà không ngờ là cái nhân viên thanh tra nó mới bí mật cho ông chánh án ổng đưa coi cái danh sách mà những người mà bị tay mafia nó mua chuộc, trong đó có danh sách của những người trong ban hội thẩm đang ngồi đó, chuẩn bị phán quyết. Cái ông chánh án ổng thấy rồi, như vậy là thua,
[1:10:13]ổng bỗng nhiên ổng thay đổi toàn bộ hội thẩm, ổng kêu là những người hội thẩm này qua bên kia, kêu cái những người hội thẩm mà đang xử phiên tòa khác vô đây. Thì sau khi nghe vậy xong bỏ phiếu là tay này có tội liền. Thì đó như vậy. Chúng ta thấy cái đúng và sai nó mong manh phải không? Không có chắc là tòa án đã phán quyết đúng đâu. Như báo có đăng vậy, là có rất nhiều cái án mà tử hình ở bên Mỹ bị phán quyết sai. Có người bị chết rồi, bị tử hình rồi rồi sau đó mới tìm ra được chứng cớ là tòa án đã xử sai. Rồi có người chuẩn bị đưa lên ghế điện rồi thì kịp thời là biết là phán quyết tòa án đã sai.
[1:10:49]Nên chúng ta thấy là ai cũng giành phần đúng, rồi ai là người quyết định thì chúng ta buộc phải dựa vào một cách nào đó. Hoặc là ông chánh án ổng lắng nghe rồi ổng quyết định, sai đúng là một mình ổng chịu trách nhiệm, nhưng mà đâu có chắc ăn là ổng luôn luôn đúng phải không? Đâu chắc ăn. Rồi người ta sợ một mình ổng phán quyết trật người ta cho ra một ban hội thẩm, nhưng mà ý kiến của một ban hội thẩm cũng chưa chắc là đúng luôn nữa, cũng chưa chắc. Nên trong cuộc đời này đó đi tìm cái đúng sai thật là mong manh như vậy. Rồi ví dụ như là nếu mà mình giữ chặt ý kiến của mình, mình được gọi là hạng người nào?
[1:11:24]Hạng người nào? Hoặc là mình bị gọi là ngoan cố, bảo thủ, hoặc mình được khen là người giữ vững lập trường. Sao kỳ vậy? Nếu sau này mà người ta thấy rằng điều mình bảo vệ kiên quyết là đúng thì người ta khen: "À, ông đó đã giữ vững được lập trường trong bao nhiêu năm dù bị chống đối kịch liệt, ổng đã giữ vững lập trường", khen. Còn nếu 10 năm sau người ta thấy mình sai, người ta nói: "Thằng đó ngoan cố." Nó như vậy, cho nên cái việc mà mình quyết giữ cái ý kiến của mình cũng không biết đúng hay trật nữa, tại ăn thua là cái điều mình bảo vệ nó đúng hay sai một lần nữa. Nếu nó đúng thì nó cứu cuộc đời mình,
[1:12:04]được tiếng khen, nếu nó sai thì bị người ta đạp xuống luôn. Rồi có một điều nữa, có một điều có khi bị coi là sai nhưng có khi là cả thế kỷ sau lại được xem là đúng, phải không? Xem là đúng. Rồi có những điều được xem là đúng rồi mấy thế kỷ sau bị coi là sai, cho nên bây giờ mình biết dựa vào đâu để đánh giá đúng sai? Nên cuộc đời này là như vậy. Cả một thời gian dài mình nói Trái Đất là phẳng, phải không? Rồi sau Trái Đất hình tròn. Đó vậy đó. Rồi sau này nó không phải tròn, nó méo méo. Nó đủ thứ chuyện như vậy. Rồi một thời gian là Mặt Trời quay quanh Trái Đất rồi đổi lại Trái Đất quay quanh Mặt Trời.
[1:12:43]Nó nhiều chuyện như vậy. Có một lần trong cái bài giảng tôn giáo thì tôi nói thế này: "Cấm tín ngưỡng là không được, vì nhu cầu tâm linh là nhu cầu có thật của con người, nhưng mà để tự do tín ngưỡng cũng sai luôn." Vì sao? Vì chân lý không có nhiều mà để lập hết giáo phái này giáo phái kia, và tôn giáo là một nguyên nhân để gây phân hóa chia rẽ xã hội. Có nhiều đồng bào ruột thịt với nhau đó mà vì khác tôn giáo họ dám giết nhau. Cho nên chúng ta biết là cái sự mà nảy sinh nhiều tôn giáo là làm cho xã hội phân hóa, không ích lợi gì, nên cái điều đúng là chọn lựa tôn giáo chứ không phải tự do tín ngưỡng.
[1:13:20]Nên cái điều mà tôi nói rằng tự do tín ngưỡng là sai là điều đúng không? Đúng hay sai? Nếu mà so sánh với quan điểm của thế giới hiện nay thì là sai 100%, phải không? Là vì Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền đã nói rằng con người phải được tự do tín ngưỡng để chống với cái việc mà người ta đã áp bức tôn giáo từ những thế kỷ trước đó. Nhưng mà rồi sau này người ta sẽ thấy, nên cái điều mà tôi nói rằng tự do tín ngưỡng là sai đó là một cái điều mà tôi có thể bị phê bình, phê bình tới vài chục năm, tới vài trăm năm, nhưng mà biết đâu đến thế kỷ nào đó chợt con người ta lại đồng ý với tôi. Như vậy, nên có những điều đúng bây giờ,
[1:13:59]sau này là sai, có những điều bây giờ bị coi là sai nhưng mà sau này sẽ được xem là đúng, nên cái ranh giới của đúng và sai thật là mong manh vậy. Rồi có một khi nữa, ví dụ mình nói chuyện với nhau, mình tranh luận với nhau để tìm cái đúng sai, là có khi không phải là mục tiêu đi tìm đúng sai khách quan đâu, mà mục tiêu để tranh hơn thua nữa. Ví dụ như có hai người bạn nói chuyện với nhau, một người nói rằng là cái cô trụ trì chùa Ngọc Thành hiền, có người nói cô trụ trì chùa Ngọc Thành dữ, hai người cãi nhau. Thì cãi nhau đó mục tiêu nhiều khi họ không phải là họ tranh luận để tìm đúng sai, mà họ vì tình cảm.
[1:14:40]Ví dụ cái người mà từng đến chùa gặp gỡ thì thấy thương thì kiên quyết bảo vệ là cổ từ bi, cổ hiền; còn cái người mà ở xa nhiều khi không hiểu biết là có ác cảm do cái đời trước không biết, lại kiên quyết là bảo là dữ. Như vậy lúc đó tranh luận nhau một vấn đề nhiều khi không phải là để tìm đúng sai, mà chỉ là để bảo vệ cái muốn của mình, cái ý muốn của mình, mà cái muốn đó thuộc về tình cảm. Cho nên nhiều khi chúng ta bàn với nhau, cãi với nhau để tìm cái đúng sai, chúng ta cẩn thận thoát khỏi cái tâm, thứ nhất là muốn tranh hơn; thứ hai là vì tình cảm mà bảo vệ một cái điều lý lẽ của mình chứ không phải là vì lý trí mà muốn đi tìm sự thật.
[1:15:22]Đây là chỗ chúng ta cẩn thận, nên khi nói chuyện với ai về đạo lý, về lý lẽ, chúng ta phải xét cái tâm mình cho sâu chỗ này. Đừng có vì tình cảm mà muốn điều này đúng, chúng ta chỉ muốn thôi chứ không phải là chúng ta đi tìm sự thật. Chỗ này nó rất là tế, rất là sâu trong tâm, phải cẩn thận. Quý Phật tử có đồng ý điểm này không? Chúng ta có xét lại trong đời mình đã nhiều lần tranh luận, phải không? Là có khi chúng ta tranh luận không phải là vì tìm cái đúng sai một cách khách quan mà chỉ vì cái tình cảm muốn bảo vệ ý của mình thôi, có đúng không? Có đúng không? Đó, chỗ này là chỗ rất là tế nhị ở trong tâm, chúng ta cẩn thận như vậy.
[1:16:02]Rồi trong đạo Phật mình có một câu rất là hay là "tình sinh thì trí cách", nghĩa là nếu chúng ta đã có tình cảm thương ghét thì thường là chúng ta không đủ trí tuệ để nhìn hết được vấn đề. Ví dụ như mình thương ai là mình cứ nghĩ người đó đúng, có khi người đó sai, nên tình cảm nó che; hoặc mình ghét ai, mình chỉ luôn luôn bảo người đó là là sai, mà có khi người đó là đúng. Cho nên đạo Phật nói "tình sinh thì trí cách" là như vậy. Nghĩa là chúng ta muốn đi tìm cái chân lý chúng ta phải lắng cái tình cảm thương ghét xuống, là chúng ta phải trong cái thanh thản chúng ta mới dễ tìm thấy đạo lý. Cho nên cái người mà ngồi thiền nhiều, người đó thường dễ thấy chân lý là vậy đó.
[1:16:42]Khi mình ngồi thiền nhiều, tâm mình thanh tịnh, cái tình cảm thương ghét nó lắng xuống, mình nhìn vấn đề nó sâu sắc, nó sắc bén. Nhìn sắc bén, nhốm ra một điều nho nhỏ là mình thấy suốt suốt suốt trong vi tế luôn. Và nhờ như vậy là nhờ mình lắng được cái tình cảm xuống. Đó đây là chỗ mà cái đóng góp của thiền định đó, nên đạo Phật đã nói rất là hay điều này. Và như vậy chúng ta thấy con người còn có cái tình cảm, nên đây là chỗ chúng ta khéo, ví dụ mình biết điều này là đúng mà đừng tưởng hễ đúng mình nói là người ta nghe, không có đâu, vì người ta còn cái tình cảm, cho nên phải cho người ta tình cảm trước,
[1:17:18]lấy lòng người ta trước, dụ trước, rồi bắt đầu mới đem cái đạo lý đến nói với người ta. Chứ nhiều khi đạo lý cao siêu á mình tới mình giải thích, người ta không nghe. Ví dụ mình khi không mình lại lơn tơn mình gặp người đâu không quen không biết hết trơn, mình: "Anh ngồi đây, anh ngồi đây tôi nói anh nghe, anh phải ăn hiền ở lành vì nhân nào quả nấy, phải không? Anh mà làm người ta khổ mai mốt anh khổ, anh làm người ta vui mai mốt anh vui, nghe lời tôi không?", thì mình nói tới đó thôi phải bỏ chạy kịp, còn nói thêm câu nữa coi chừng người ta thụi. Thì người ta chưa thương mình mà đem một chân lý ra nói có khi không lợi ích.
[1:17:49]Cho nên trước hết là phải mời ảnh xuống uống ly cà phê với tui, phải không? Ngồi đó lấy tình...: "Này anh mấy vợ mấy con rồi?", chúng ta ví dụ vậy, mình có tình cảm rồi từ từ mình mới nói cái chân lý. Cho nên người khéo léo là hành vi của Bồ Tát là gì? Là chiếm cảm tình trước rồi đem đạo lý đến sau. Đó, đó là cách mà để chúng ta đưa chân lý, chứ đừng có nghĩ là ỷ mình ỷ biết được điều gì đúng là mình áp đặt, buộc người ta phải theo mình, người ta chưa theo đâu, vì người ta còn trái tim nữa. Còn trái tim mà trái tim nó quan trọng hơn, trái tim nó quan trọng. Rồi chân lý nó như một cái khối toàn diện,
[1:18:27]chân lý như một cái khối ngọc toàn diện mà nhiều mặt, chúng ta nói được một mặt này, nó đúng mặt này, nhưng đừng nghĩ rằng một mặt đó là toàn bộ chân lý, nó đúng một mặt thôi, còn nhiều mặt khác đúng nữa. Và tùy căn cơ tùy đối tượng mà chúng ta trích ra một mặt để nói chuyện. Ví dụ như chúng ta gặp người già, chúng ta nói về đạo Phật cách khác, vì người già là hay hồi tưởng lại quá khứ hoặc là hay nghĩ đến chết mình sẽ đi đâu, thì nói chuyện với người già chúng ta hãy nói nhiều về cái thế giới sau khi chết, đúng tâm tư thì điều đó đúng thôi. Nhưng mà gặp người trẻ mà cứ nói chết rồi đó ha, không biết đọa ở đâu rồi chết rồi lên địa ngục lên thiên
[1:19:05]đường, trong khi người ta chuẩn bị người ta lấy vợ, người ta chuẩn bị người ta thi tốt nghiệp, người ta làm kỹ sư mà cứ nói chết chết không thì họ sợ. Cho nên gặp người trẻ thì mình nói đạo Phật mình lấy làm sao? Mình nói cái gì? Thì nhiều điều để nói phải không? Đó, trong cuộc sống sắp tới, cả một thế giới phức tạp đầy văn minh và tiến bộ thì chúng ta đã làm gì được cho xã hội, cho con người, chúng ta đóng góp được cả cuộc đời mình như thế nào? Đó, mình nói nhiều về hy sinh, về năng nổ, về hoạt động rồi nhân quả, những việc làm từ thiện, vân vân thì người trẻ tuổi nghe thích và điều đó cũng là chân lý.
[1:19:38]Và nói chuyện sau khi chết cũng là chân lý, nhưng mà tùy đối tượng mình nói. Như có lần có đứa nhỏ chút xíu gặp tôi hỏi: "Thưa thầy, địa ngục ghê không thầy?" Tôi nói: "Ghê lắm con. Trong đó là người ta bị cưa nấu đau đớn." Mình nói cái nó ngồi nghiền ngẫm: "Thưa thầy, mà mà tại sao bị xuống địa ngục vậy thầy?" Thì lúc đó tôi giải thích làm sao giờ? Thì tôi mới nói, tôi nhìn nó tôi nói: "Ai mà không nghe lời cha mẹ là xuống địa ngục, ham đi chơi là xuống địa ngục, bỏ học là xuống địa ngục." Thì nói cái điều đó, nếu mà mình đem điều đó mình nói với người lớn đúng không? Không. Cho nên vậy, nên chân lý nó nhiều mặt,
[1:20:11]nhiều góc cạnh thì chúng ta tùy đối tượng mà trích ra một chút để nói chuyện. Và chính bản thân mình thì mình phải biết hết toàn diện để mình không bị cố chấp hay bị thiên lệch một bên nào hết. Đây là điều chúng ta cẩn thận. Rồi bây giờ là chúng ta thấy cái đúng sai nó mong manh như vậy, bây giờ mình biết làm sao để mình nắm được cái đúng đây? Cách nào? Vì chúng ta thấy mong manh quá phải không? Đó, nãy giờ mình nghe một lát mà không biết đúng sai đường nào hết. Cho nên có một chỗ để chúng ta có thể bắt đầu được từ cái chỗ đi tìm đúng sai là bằng niềm tin đối với Phật, bằng niềm tin đối với Phật.
[1:20:46]Là chúng ta hãy đảnh lễ cầu nguyện Phật là: "Xin chư Phật gia hộ cho con là con suy nghĩ được điều đúng với lẽ phải, với chân lý, đúng với ý của chư Phật. Xin cho con tìm được cái đạo lý. Nếu mà gặp kinh gặp sách, gặp đạo lý thì xin cho đạo lý đó đúng với ý của chư Phật. Và xin cho con gặp được một vị minh sư nào đó mập mập, đẹp đẹp chút nói đúng với chân lý, ý của chư Phật, đừng gặp cái ông nào ốm ốm mà xấu." Mình cầu nguyện như vậy, nhờ cầu nguyện như vậy rồi chư Phật âm thầm gia hộ, chứ tự mình mình không đánh giá được, tự mình mình không biết đâu, không biết đâu là đúng, đâu là sai. Nhưng mà mình khởi điểm bằng cái niềm tin, sự cầu nguyện với chư Phật thì
[1:21:27]khiến lần lần mình sẽ đặt chân lên được cái thềm ban đầu của chân lý. Và từ cái thềm ban đầu của chân lý, chúng ta hy vọng là chúng ta dẫn cả cuộc đời của mình đi theo lẽ phải luôn. Là nếu chúng ta đúng, chúng ta sẽ thành tựu được phước, mà nếu chúng ta có phước, chúng ta cũng dễ tìm được lẽ phải. Nó hai cái nó hỗ tương qua lại phải không? Đúng làm mình phước, phước làm mình đúng, đó. Mà cầu Phật gia hộ là nền tảng. Và bây giờ thì trước hết chúng ta phải khiêm tốn, đừng bao giờ cho mình là đúng hoàn toàn. Hễ mình nói điều gì hay, đúng, hãy hy vọng mong rằng sau này sẽ có người đào sâu nói đúng hơn mình nữa để cho cuộc đời cứ tiếp tục phát triển như vậy.
[1:22:09]Và một điều cẩn thận, đừng bao giờ mắng ai là tà. Cứ thích mắng người ta là tà, bởi trong đạo Phật cái tà, cái chánh nó quan trọng lắm phải không? Mắng người ta tà là coi như đạp đổ cuộc đời người ta, thì mắng người ta riết mai mốt mình đi theo đường tà vì đó là nhân quả. Cho nên hãy hy vọng, hãy thương yêu, hãy mong cho con người được tốt, được đúng, chứ đừng có hắt hủi, đừng khinh bỉ, đừng xô đẩy, đừng có công kích người khác là tà nhiều quá vì người ta đang sai, có ngày người ta đúng, có khi người ta sai mặt này, người ta đúng mặt khác. Cho nên bổn phận chúng ta là vậy, là mong cho mọi người được đúng,
[1:22:42]mong mọi người được đúng hết để cho cuộc đời người ta được hạnh phúc. Có ai hỏi gì không? Cũng hết giờ. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hẹn gặp lại. À, quên. Tôi có ý định là tạm ngừng giảng ở đây một thời gian. Thứ nhất là sức khỏe cũng kém. Với thứ hai là trong thời gian này đó, tự nhiên tôi cũng bị công kích kịch liệt, rồi không biết mọi người đi nghe tôi giảng có run không biết nữa. Có sợ, có run không? Chắc không? Chắc. Vì tôi không biết nên giảng hay là nên ngưng. Chứ hồi sáng Ni sư trụ trì là hơi run rồi đó, nghe người ta công kích tôi quá Ni sư cũng hơi run. Thôi, nghỉ ha! Nguyện đem công đức này hướng về khắp tất cả
[1:23:42]đệ tử và chúng sanh
[1:23:50]đều trọn thành Phật