Lời giảng: Tôn Giáo 1

[0:09]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:23]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:37]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:46]Kính thỉnh quý Phật tử vui lòng ngồi xuống. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta tiếp tục cái loạt bài về Đạo Phật với những vấn đề của xã hội. Cái đề tài hôm nay chúng ta khảo sát về một cái hiện tượng lớn của nhân loại, đó là tôn giáo. Chúng ta thấy tôn giáo là một hiện tượng lớn mà từ xưa đến nay vẫn luôn luôn tồn tại với những sức mạnh kỳ lạ mà không ai có thể thay thế được. Thì chúng ta sẽ xét: Tại sao mà tôn giáo đã hình thành, và tại sao tồn tại, rồi tại sao lại biến thái, và có những tôn giáo mà thực sự đem được cái lợi ích cho cuộc đời, mà cũng có những cái tôn giáo tại sao đã đi ngược lại sự tiến bộ của loài người?

[1:45]Thì chúng ta cùng nhau khảo sát như vậy. Nghĩa là chúng ta đứng trên cái lập trường ở ngoài Đạo Phật luôn, nghĩa là mình quan sát các tôn giáo một cách khách quan. Chứ mình không ỷ mình là người đệ tử Phật để rồi mình phê phán các tôn giáo khác theo quan điểm của Đạo Phật, mà ở đây chúng ta thử đặt mình ra khỏi Đạo Phật luôn để chúng ta xét mọi vấn đề một cách khách quan xem như thế nào về cái hiện tượng tôn giáo này. Trước hết, chúng ta sẽ nói về cái yếu tố hình thành tôn giáo. Thì thường á, dĩ nhiên thì nó nhiều lắm, nhưng chúng ta sẽ xét đến hai cái yếu tố chính mà đã hình thành các tôn giáo cổ từ ngày xưa.

[2:35]Còn sau này thì cũng có xuất hiện những cái giáo phái mới, gọi là những cái tôn giáo chưa đáng gọi là tôn giáo mới, chỉ gọi là những giáo phái mới, nhưng mà những giáo phái mới này cũng đều có cái bắt chước, rập theo, trích dẫn bớt những tôn giáo cổ, nên việc mà chúng ta xét cái nguyên nhân thành hình các tôn giáo cổ thì chúng ta cũng sẽ hiểu được cái việc thành hình, cái thành lập những giáo phái mới bây giờ. Trước hết á, cái yếu tố đầu tiên á là tôn giáo đã xuất hiện như là một cái sự giải đáp những cái thắc mắc của con người về nhân sinh và vũ trụ trong cái thời đại đó. Loài người là một loài động vật, động vật nói sao cho đừng mất lòng ta?

[3:29]Rắc rối, nói rắc rối đừng mất lòng. Con người là một loài vật rắc rối, hay thắc mắc.

[3:38]Thường vậy, người ta luôn luôn muốn biết cái nguyên nhân tại sao, tại sao vậy. Tôi nhớ có một lần, lúc đó tôi còn ở trong chúng trong chùa đó, thì có một gia đình nọ đến thăm chùa. Thì tôi đứng tôi quan sát có hai người mẹ con, cái đứa bé nhỏ xíu à, cái người mẹ dẫn đi theo. Thì đứa bé nó cứ luôn luôn miệng nó hỏi mẹ nó: "Mẹ, cái gì đó hở mẹ?" Cái mẹ nó trả lời gì đó rồi nó quay qua nó nhìn khác: "Mẹ, cái đó cái gì đó hở mẹ?" Thì tôi nhìn tôi nói đứa bé này chắc nó thông minh hơn tôi hồi nhỏ, tôi ít rắc rối như vậy. Nhưng mà nói chung con người đều rắc rối như vậy. Còn ai mà rắc rối sớm như đứa bé đó thì chứng tỏ sau này lớn lên rất là giỏi,

[4:20]còn mà đợi lớn lên mới thắc mắc thì người này không có phải là xuất sắc lắm. Mình nói như vậy. Thì con người vậy, khi mà người ta lớn tuổi dần dần thì người ta bắt đầu thắc mắc nhiều việc trong cuộc sống này. Chúng ta đừng có tưởng là người bây giờ thông minh hơn người thời cổ nha. Chúng ta chỉ biết nhiều điều hơn người thời xưa thôi, chứ còn cái mức độ thông minh, suy luận, sáng tạo, cái khả năng đó đó, giống hệt nhau, và có nhiều trường hợp chúng ta vẫn hơi ngu hơn chút nha. Nghĩa là cái sự thông minh, khôn ngoan của con người thời nay và người thời cổ không khác nhau lắm, nhưng mà mình được cái là mình tích lũy cái kiến thức

[5:05]của bao nhiêu thế hệ, bây giờ mình được học nên mình giỏi hơn thôi. Ví dụ nếu có một người thời cổ mà họ xuất hiện bây giờ họ ngồi đây thì họ không biết gì hết là tại sao khi mà nói chuyện phải cầm cái cục này, rồi ở đâu nó la la to lên họ không hiểu. Mình thì mình hiểu liền: "Ờ, cái ô bạt lơ đó có cái loa kèn đó có gì đâu lạ." Ví dụ mình có thể giải thích dễ dàng như vậy, người xưa họ không biết, nhưng mà không bao lâu thì họ cũng biết vì cái mức độ thông minh giống nhau. Và khi con người họ thông minh, hay thắc mắc, thì mình gọi là hay rắc rối đó, thì họ luôn luôn tìm hiểu mọi việc, luôn luôn tìm hiểu mọi việc.

[5:47]Và một điều chúng ta chắc chắn là kiến thức của thời đại ngày xưa không bao giờ đủ để giải thích hết mọi hiện tượng trong cuộc sống này, phải không? Như nội cái tại sao trời mưa thôi thì cả mấy ngàn năm sau mới giải thích được. Từ thời mà chúng ta bắt đầu có lập được lịch sử ba bốn ngàn năm, phải thời gian gần đây vài trăm năm mới bắt đầu giải thích được. Chứ hồi đó gọi là gì? Gọi là gì? Trời ổng... Pháp thì gọi là ông trời ổng khóc, Việt Nam mình gọi là ông trời ổng... Ai nói tưởng nói nha. Đại khái là vậy đó. Rồi bao nhiêu hiện tượng: Lửa từ đâu mà cháy? Con người từ đâu sinh ra? Rồi có những cái người ta thấy nó như một số phận.

[6:38]Ví dụ nếu mà họ đi con đường bên trái thì họ về đến nhà, nhưng mà họ đi con đường bên phải cái một cơn lũ cuốn ngang qua cái mé rừng đó họ bị chết mất, rồi họ không hiểu là như vậy là nó ngẫu nhiên hay là có một cái số phận do ông trời định đoạt, do một cái gì đó định đoạt hay chăng. Nghĩa là mọi điều đều làm cho người ta thắc mắc, người ta muốn tìm một cái nguyên nhân để người ta yên tâm. Con người là như vậy, luôn luôn muốn tìm mãi, tìm mãi đến cái tận cùng nguyên nhân của nó. Đó là khởi điểm của khoa học đó. Khoa học cũng là như vậy đó, nhưng mà rồi một lát chúng ta sẽ thấy cái sự khác nhau giữa khoa học và tôn giáo.

[7:19]Trong khi cái khởi điểm giống nhau hết. Cái khởi điểm giữa khoa học và tôn giáo đều giống nhau là đều thắc mắc tại sao như vậy, và khoa học đã trả lời những câu hỏi đó theo một cách thức khác, còn những nhà được gọi là tôn giáo đã trả lời những câu hỏi đó theo một cách thức khác và tạo thành tôn giáo luôn. Đó là cái khác nhau, chứ ban buổi ban đầu là họ giống nhau hết á. Nên trước hết á thì là do kiến thức người ta không giải thích được, không giải thích được. Nói tại sao mà hai vợ chồng gặp nhau, thương nhau, lấy nhau sinh con, mà tại sao khi đẻ con trai, khi đẻ con gái? Rồi có khi tại sao người đó chết, người đó bệnh? Bệnh do đâu mà có?

[8:03]Bỗng nhiên nằm lăn ra sốt mê man nói nhảm nhảm ít bữa chết. Vì thời đó không có thuốc chữa nhiều nên cái tuổi thọ trung bình của con người thấp, chết nhiều lắm. Còn những người mà sức đề kháng mạnh làm chống lại được cái vi khuẩn của thiên nhiên thì có khi sống rất là dai, vượt qua được là họ sống cả hơn cả trăm tuổi. Còn bình thường mà do nguyên tắc vệ sinh và thuốc men không đủ, hai ba tuổi chết, bốn năm chín mười tuổi gì đó, hai ba mươi tuổi chết hết trơn. Nên những hiện tượng không giải đáp được. Và chính vì nhiều cái điều mà người ta không biết được nên đã xuất hiện một câu giải thích đơn giản và yên được lòng người,

[8:43]đó là quy hết những trách nhiệm đó cho một vị thần linh nào đó. Là trước hết khi mà người ta còn đơn giản thì người ta tạo ra một vị thần thôi. Một vị thần chịu trách nhiệm chung cho mọi vấn đề của cuộc sống này, của nhân sinh và vũ trụ. Bây giờ cứ hỏi Trái Đất từ đâu mà có? Họ không biết cái trái đâu, đất thôi, đất thì bảo ông Trời sinh ra. Rồi trăng sao ở đâu mà có? Cứ một ông Trời. Rồi những cái hiện tượng mưa, gió, sấm chớp đều là ông Trời. Con người ta thương nhau, giận nhau là ông Trời. Rồi người ta chết, người ta định ông Trời, nghĩa là mọi cái đều do ông Trời. Nghĩa là một vị thần, đầu tiên tôn giáo khởi nguyên

[9:25]là tôn giáo độc thần, một vị thần tối cao. Nhưng mà chúng ta thấy con người có cái là cái gì mà nó lâu thì nó chán, phải phát triển thêm. Cái khuynh hướng của con người là phải phát triển, không bao giờ giữ yên, đứng như cũ mãi được. Nên cái nguyên tắc mà một vị thần để giải thích cho tất cả đó nó kéo dài chừng được một hai trăm năm, bắt đầu lỗi thời. Thì có những người khác cũng thông minh, họ cảm thấy là thế giới trên trời mà một ông hơi buồn. Thì ở trên đó ổng một ông buồn, ổng có lẽ ổng phải tạo ra nhiều ông, bắt đầu giao cho người này, giao cho người kia để cho ổng rảnh rỗi bớt, chứ cái gì cũng giao cho ổng hết cực.

[10:07]Thì họ mới nghĩ ra chắc có cái ông thần sấm chớp, đánh mấy cái đứa mà gọi là bất hiếu với cha mẹ, nói vậy. Rồi tạo ra ông thần mà phun núi lửa, ông thần làm ngập lụt, mỗi vị, họ tạo dần dần ra những ông thần. Cho nên ở đây, có nhiều khi chúng ta thấy nó có cái chua chát ha, cái chua chát là chính con người đã tạo ra thần linh, nhưng mà rồi lại bảo thần linh đã tạo ra con người, phải không? Nó khởi nguyên là những lý thuyết của con người, những giả thuyết của con người. Mà khi mà con người tạo ra cái giả thuyết đó rồi thì bây giờ lại con người tự mình khép mình khuất phục cho những vị thần linh do chính mình tạo ra như vậy.

[10:54]Đó là cái căn bản đó. Rồi tại sao mà cái niềm tin đó tồn tại được? Là bởi vì con người cũng dễ tin lắm. Đây là một đặc tính của con người, nghĩa là ngoài cái việc mà con người hay thắc mắc, thì còn thêm cái nữa con người cũng dễ tin lắm. Người thời xưa thì như vậy, thì dễ tin như vậy, người thời nay có dễ tin không? Có không? Y chang, y chang nhau, không khác chút nào hết. Con người thời đại nào cũng vậy, đây là điều rất là lạ, rất là lạ. Chúng ta cứ tưởng rằng cái người thời nay họ sẽ khôn ngoan hơn, ít tin hơn. Hoặc là chúng ta nói một cái người mà học cao, bằng cấp nhiều sẽ là người nghĩa là không có dễ tin,

[11:46]mà không phải, bằng cấp bằng cấp, tin cứ tin à, lạ lùng như vậy. Nên có rất nhiều giáo phái mới xuất hiện hiện nay như vậy đó, họ nói những chuyện rất là vô lý mà cũng có những tín đồ là những người rất trí thức đi theo họ, phục vụ cho họ. Như chúng ta nghe cái đạo Aum bên Nhật đó, rất nhiều nhà trí thức bỏ tiền bỏ của dâng hiến cho giáo chủ, mà xem ra mình thấy toàn là bác sĩ, kỹ sư không, ở một xứ sở được gọi là rất văn minh như Nhật. Hoặc là những xứ sở rất văn minh như Thụy Sĩ cũng có nhiều cái giáo phái mới tào lao mà cũng nhiều người trí thức tin. Nên chúng ta hiểu thêm một điều nữa, ngoài cái việc thắc mắc, con người cũng dễ tin.

[12:27]Và chính cái dễ tin này, con người đã chấp nhận cái giả thuyết do một vài vị nào đó bất ngờ sáng tạo. Nghĩa là trong một cộng đồng, hồi xưa ở với nhau, có khi chúng ta thấy một cái làng, có khi chưa được đông như là cái số người mà chúng ta ở với nhau như thế này đâu. Đi đếm số người trong một cái làng không được bằng một cái giảng đường chúng ta như thế này, nhiều cái nhà ở rải rác, rải rác. Hoặc là ở chung hoặc là ở rải rác như vậy tùy theo phong tục, người không đông. Và chợt có một vị nào đó họ thông minh đột xuất, thông minh đột xuất. Tức là họ ngồi họ cũng suy nghĩ về những điều mà mọi người thắc mắc:

[13:07]Tại sao có cái này? Tại sao có cái kia? Và họ đã sáng tạo ra. Rồi do cái cách nói họ thuyết phục, nhiều người đã chấp nhận, vì nếu mà không nghe ông này giải thích như vậy thì không còn có câu giải thích thứ hai. Hỏi: "Tại sao có mưa?", nói: "Ông Trời ổng ấy đó, ông Trời ổng ấy." Rồi là xong, nghe cũng có lý chứ bây giờ ngoài câu đó không biết câu nào đâu mà trả lời, phải không? Rồi ít bữa nói: "Làm sao mà ba bệnh chết?", thì nói: "Ông Trời ổng giết rồi, ổng đem về, nghĩa là vì ông Trời ổng giết." Nói vậy rồi xong, mà phản đối cái câu trả lời của ổng thì không tìm thấy câu trả lời khác, nên cứ phải chấp nhận.

[13:43]Đó, một là con người dễ tin, hai là người ta không thể nghĩ ra câu trả lời khác hơn, nên những cái lý thuyết về thần linh đã được chấp nhận, lan truyền và tồn tại rất lâu. Thì chúng ta thấy những cái lý thuyết đó nó tạo thành một cái nếp nghĩ lan vào số đông của nhiều người, nên tạo thành một cái văn hóa chung cho đông người mà chúng ta còn gọi lần lần nó thành một cái lối ứng xử để thành một tôn giáo khi nó bắt đầu có nghi lễ. Khi mà người ta đã tin vào thần linh rồi, thì người ta cảm thấy là cái ông thần linh đó mà ổng cao siêu như vậy, ổng quyền năng như vậy, mà nếu mình không biết điều với ổng, không nghĩ tới ổng, không nói chuyện,

[14:29]không cầu xin, không cúng kiếng gì cho ổng coi bộ hơi mệt, nên buộc phải phải có một cái ứng xử gì đó và người ta phải cúng, làm những cái lễ tế, lễ cúng cái ông Trời đó, ông thần đó. Cái lễ tế cúng đó đó vào nếu mà cái thời mà còn sơ khai đó, người ta thường là sát sinh. Những cái bộ tộc thì người ta giết những con thú săn được để cúng trời, có những bộ tộc người ta giết cả người để cúng trời nữa. Nó tùy theo cái mức độ là dã man hay là ít dã man của cái bộ tộc đó. Và khi mà người ta có một lý thuyết nè, và có nghi thức nè, có người tin nè thì tôn giáo thành hình. Như vậy tôn giáo thành hình được là bởi ba yếu tố:

[15:13]Yếu tố thứ nhất là là một lý thuyết, lý thuyết về thần linh gì đó để giải thích về con người và vũ trụ. Cái yếu tố thứ hai là nghi lễ. Yếu tố thứ ba là con người tin theo, quần chúng là tín đồ đó. Khi mà có đủ ba cái đó thì tôn giáo xuất hiện. Thì dĩ nhiên là nó có cái người lãnh đạo là chính cái người mà đề xướng lý thuyết đó, cũng là cái người mà lãnh đạo tín đồ đó thì đó sẽ là người người lãnh đạo, mình gọi là tăng lữ á, hoặc là trong cái bộ tộc thì đó là tù trưởng hay ông phù thủy của cái bộ tộc đó cũng sẽ là người lãnh đạo của cái tôn giáo trong cái cộng đồng đó là như vậy. Chúng ta thấy mọi tôn giáo đều phải như vậy hết,

[16:00]dù nhỏ hay lớn, ví dụ như đạo Phật của chúng ta cũng vậy. Chúng ta có một lý thuyết đồ sộ lớn, tam tạng kinh điển. Chúng ta có những cái nghi lễ, phải không? Chúng ta đến chùa chúng ta đã lễ bái, đã tụng như vậy, như vậy. Và chúng ta cũng có những người tin theo cái giáo thuyết đó là gồm cả những người xuất gia và những người tại gia. Các tôn giáo khác đều như vậy, xuất phát từ cái lý thuyết ban đầu của một vị nào đó, rồi hình thành được hai cái yếu tố kế tiếp thì tôn giáo chấp nhận. Và chúng ta thấy một thời gian dài mấy nghìn năm thì cái khuynh hướng là chấp nhận thần linh trở thành một cái khuynh hướng chung của loài người.

[16:45]Người ta tin mà không cần chấp nhận nữa, à người ta tin mà không cần giải thích gì thêm nữa, vì ngoài câu trả lời đó không có câu trả lời khác. Mà nếu chúng ta nhớ lại những kiếp xưa của mình, chúng ta cũng từng sống vào những thời đại thượng cổ như vậy thì chúng ta cũng đã tin ông Trời như vậy. Chúng ta cũng đã tin ông Trời như là thời bé chúng ta đã tin. Khi mà thời mà chúng ta còn bé trong kiếp này nè, chúng ta đã bắt đầu nghe nói cái gì cũng của ông Trời, có đúng không? Đúng không? Đương Phật tử có không? Chứ tôi nhớ tôi hồi nhỏ vậy đó. Hồi nhỏ ở nhà thì không biết gì về tôn giáo nhiều thì hỏi chung quanh người

[17:25]lớn ai cũng nói cái gì cũng của ông Trời tạo ra thì cũng tin như vậy. Thì cái niềm tin mà trong kiếp này thời nhỏ chúng ta cũng chính là cái niềm tin của chúng ta từ hồi vô lượng kiếp trước. Vào những cái thời thượng cổ, chúng ta lúc chưa gặp Phật pháp, đời sống con người còn sơ khai là như vậy đó. Và đó là cái yếu tố nhất là chúng ta thấy đó, là con người cần một cái sự giải thích về những điều họ chưa biết đối với nhân sinh và vũ trụ. Và những lý thuyết thần linh đã phải ra đời thôi, không còn cách nào khác. Bây giờ chúng ta có muốn trách cũng không được. Bây giờ ví dụ mình đứng trên quan điểm của khoa học,

[18:05]mình nói nói như vậy là mê tín, nói thần lửa, thần mưa, thần sấm sét là mê tín, nhưng mà đừng nên trách, đừng nên trách. Chúng ta đừng nên trách quá khứ, vì sao vậy? Vì nếu chúng ta sống vào thời đó chúng ta cũng phải chấp nhận, vì lúc đó ngoài câu trả lời đó không có câu trả lời khác hay hơn nữa, không thể trả lời, con người ta không đủ sức biết hay hơn. Nên vì vậy, ngày hôm nay khi chúng ta nhìn cái những giáo điều về thần linh, về Thượng đế, tạo vật mà chúng ta thấy không đúng, không hợp lý, nhưng mình thông cảm cho người xưa. Đừng bao giờ mà nhìn lại những cái lý thuyết xưa với một cái ác ý, một sự chê trách

[18:47]mà nghĩ rằng mình hơn, không nên như vậy, vì trong thời đó người ta phải như vậy. Đó là yếu tố thứ nhất, là chính nhu cầu giải đáp những thắc mắc của cuộc đời đã đưa đến tôn giáo. Cái yếu tố thứ hai nữa để tạo thành tôn giáo nữa là những vấn đề siêu nhiên là chuyện có thật. Những cái hiện tượng siêu nhiên là điều có thật. Vì sao? Vì có những hiện tượng mà người xưa họ sống, họ chứng kiến, nên họ phải tin thôi. Ví dụ như chuyện thần, ma, quỷ là điều có thật, họ có cảm nhận được. Những hiện tượng như là tiên tri, một người tự nhiên có trực giác mạnh, biết trước chuyện vị lai sắp xảy tới, hoặc nhìn một người mà đoán được những bí ẩn của họ là chuyện đó thời nào cũng có.

[19:40]Chuyện ma quỷ là chuyện thời nào cũng có. Chuyện mà có những người có khả năng tiên tri đặc biệt, thời nào cũng có. Thời bây giờ có đã đành, thời xưa cũng có luôn. Nhưng mà thời xưa mình ít có nghe nói vì lúc đó cái thông tin còn kém, không có báo chí, không có đài, không có người phỏng vấn điều tra nghiên cứu để đưa lên đài, lên báo. Giống như mình thấy là người xưa họ tự nhiên sao không có gì cái thông tin khơi khơi, không phải đâu. Họ có chứng kiến những cái điều dị thường trong cuộc sống, bây giờ mình gọi là những hiện tượng siêu nhiên á, nên họ buộc họ phải tin là ngoài cái thế giới vật chất này

[20:18]còn có một thế giới tâm linh nào nữa đó nó tồn tại, nó tồn tại song song. Chính vì họ tự thân kinh nghiệm, họ chứng kiến những hiện tượng dị thường đó, nên họ phải tin một cái lối giải thích rằng ngoài cái thế giới này, ngoài cõi đời này còn những cõi đời khác là điều rất hợp lý. Câu giải thích đó rất là đúng, không thể sai được. Bên cạnh một cái tưởng tượng của con người, một cái giả thuyết đặt ra tạm thời để giải thích về mọi cái khía cạnh, nó vẫn có những hiện tượng có thật xuất hiện bên cạnh. Ví dụ như hiện tượng ma quỷ. Ma quỷ là làm sao? Cái chữ ma quỷ mình đừng có nghĩ với cái ý xấu nha, mình đừng nghĩ ma quỷ là cái gì xấu xa. Mình phải hiểu là thế này:

[21:05]đó là một cuộc sống tồn tại sau khi chết. Ví dụ như mình có người thân, họ chết, nhưng có những người mình không gặp lại, tự nhiên chôn họ xuống đất rồi là từ đó không có hiện tượng gì nữa, biến mất luôn. Nhưng có những người thân mà mình chôn cái xác họ rồi, ít bữa thấy họ ở trong nhà, cứ lẩn quẩn ở trong nhà. Khi nằm mơ thấy họ đến dặn chuyện này chuyện kia, đúng. Hoặc có khi thấy hiện hình ngồi lặng lẽ ở một cái góc tường nào đó, họ như về thăm. Cứ nhiều hiện tượng như vậy xảy ra nên người ta tin rằng con người có một cái linh hồn, chứ không phải là cái thể xác không. Cái vấn đề linh hồn là một cái niềm tin vững chắc,

[21:49]vì người ta đã chứng kiến nhiều quá này, cái việc ma việc ấy chứng kiến nhiều quá. Hiện nay có những bộ tộc của dân tộc ít người người ta còn khai thác cả hiện tượng ma nữa. Như mình ở đây thì dùng chó giữ nhà, chứ một số người dân tộc Thượng họ dùng ma xó giữ nhà. Quý phật tử nghe hiện tượng ma xó chưa? Nghe sao lên kể nghe.

[22:14]Tôi thì tôi nghe thế này, tôi nghe nhiều người kể, không phải một người, họ nói họ đi vào cái buôn làng của người dân tộc, mình hay kêu là người Thượng á, thì thấy nhà trống, họ mới vào họ uống nước. Thì vào, họ mới hỏi: "Cho tôi xin miếng nước." Nhìn không thấy ai nhưng mà nghe tiếng nói: "Nước để ở chỗ kia, rồi cứ uống." Uống nước xong rồi cái, thấy nhìn nhìn đi quanh không thấy ai, cái hái đại một trái bầu. Hái rồi là đứng đó luôn, bị ai giữ lại không đi được. Cứ nhiều hiện tượng như vậy thì sau này mới nghe giải thích là người Thượng họ có cái phương pháp, họ có một cái phép gì đó, tức là luyện, luyện thành cái loại, loại thuộc gọi là ma xó để giữ nhà.

[23:01]Không biết là họ nhờ vào một cái thân nhân đã chết của họ, hoặc cúng hoặc chú nguyện sao đó không biết, mà cái linh hồn đó, cái vong hồn đó ở luôn trong nhà để giữ nhà, mà có thể phát lên tiếng nói, có thể tác động vào người sống được, nghĩa là ai ăn cắp rồi là không có đi ra được nữa. Là những hiện tượng có thật. Mà cái người dân tộc thiểu số của những cái cộng đồng ngày xưa đó, họ khai thác điều đó hiệu quả lắm, hiệu quả nên họ tin chắc cái điều đó ghê lắm. Còn những cái cộng đồng mà văn minh, rộng lớn sau này, những đất nước to lớn lên, không phải là những bộ tộc nhỏ, thì dường như lần lần quên đi, quên đi, những điều đó mất dần, mất dần.

[23:43]Nhưng còn những bộ tộc ít người ở trên rừng núi, không hiểu là họ nối truyền như thế nào mà đến ngày hôm nay những cái hiện tượng đó vẫn còn được khai thác rất là hiệu quả, áp dụng được vào trong cuộc sống của họ. Ngay cả những hiện tượng về bùa chú cũng vậy. Dĩ nhiên đạo Phật mình thì không có chấp nhận sử dụng những điều đó, vì nó nó làm cho mình rời xa cái đạo đức của nhân quả, nên đạo Phật mình không có chấp nhận. Nhưng những hiện tượng bùa chú vẫn có cái hiệu quả của nó, vẫn có hiệu quả, là ví dụ như có một anh chàng đó ảnh thương cái cô nào đó, mà năn nỉ ỉ ôi gì hoài cũng không được, cái đến nhờ ông thầy bùa.

[24:26]Cái ổng mới làm phép làm gì đó ông cho cái khăn, ổng nói bây giờ anh lại anh giả bộ anh quất cái khăn này vào cổ cái, cổ theo anh liền. Ông kia về đi ngang quất cái khăn cái là cô nọ cuốn gói bỏ nhà đi theo luôn. Hiện tượng có thật á. Một thời gian khi cái bùa nó hết làm sao đó thì cô đó bỏ đi, ghét trở lại, ghét để bù lại cái thời gian đã thương, ghét cay ghét đắng, hận thù dữ dội lắm. Đó là cái giá trị của bùa, nó vẫn có, nó tác động vào trong đầu óc con người được. Hoặc có những thầy thư, thầy ếm mà cái này người dân tộc ít người họ làm hiệu quả lắm. Họ ghét ai cái họ vẽ cái hình người, họ để tên người đó, họ đứng họ lấy dao họ đâm vô trong

[25:03]tim, họ chú nguyện ngồi ròng bòng nguyền rủa như thế nào. Hay là ngồi nguyền rủa cái đằng xa người ta bệnh, có thật. Hiện tượng bùa chú nó, tức là nó vượt không gian để nó tác động vào vật lý. Đây là những điều có thật. Và vì những cái hiện tượng nó nó thật quá đi, nên buộc lòng người ta phải tin là rõ ràng có một thế giới tâm linh tồn tại song song với thế giới vật chất này. Chính nhiều những điều đó mà con người ta tin, tin rất chắc, và tôn giáo đã xuất hiện bởi những cái niềm tin như vậy. Những hiện tượng như là trong một bộ tộc chợt có một người người ta gọi là phù thủy, phù thủy. Phù thủy nó cũng không phải là cái gì mà xấu lắm đâu,

[25:50]nhưng bây giờ thì mình bị có nhiều cái câu chuyện đó, phù thủy là một mụ ác độc, nên mình nghe chữ phù thủy mình thấy mình ác cảm, chứ ngày xưa cái chữ phù thủy là vinh quang lắm á. Ai mà được phong phù thủy, ví dụ cô đó phù thủy á là vinh quang lắm á, là thôi người ta gặp người ta lạy không á. Nên để tôi thấy mà ai mà tốt tốt tôi thương thương cái tôi cũng gọi là phù thủy, giống như ngày xưa vậy, mấy người đó là được được quý trọng ghê lắm chứ không phải dễ đâu. Nên coi ai cưng cưng lát xuống tôi gọi là phù thủy. Thì cái người phù thủy này họ có cái bẩm sinh trực giác kỳ lạ lắm, tức là không có tu huấn luyện gì hết trơn á,

[26:29]nhưng mà nói đâu đúng đó, ngồi ở đây chứ biết chuyện đằng xa hết. Là gặp có người là nói: "Thưa bà, con trâu đi lạc." Thì bà đó bà ngồi bà lầm bầm lầm bầm miệng bà nói: "Đi về cái hướng đó, nó đang chạy về đó, bắt nó lại." Người chạy đi kiếm bắt lại. Nên những cái điều đó nên họ tin rằng thế giới thần linh lại có thật, và có những cái người đặc biệt làm trung gian giữa con người và thần thánh. Đó chính cái ý niệm này mà sau này chúng ta sẽ thấy xuất hiện một cái giai cấp tăng lữ trong các tôn giáo, là từ cái ý niệm mà thực sự có những con người đứng ra làm trung gian giữa loài người và thần thánh.

[27:10]Như hiện nay trong đạo Phật mình có không? Có, ví dụ quý tăng sĩ, các bậc ni đó cũng được tin là những người đứng trung gian giữa phật tử và chư Phật, cũng có niềm tin. Nhưng mà hôm nay chúng ta sẽ không khảo sát về vấn đề tu sĩ, tháng sau chúng ta sẽ nói, cũng trong loạt bài tôn giáo này, nhưng hôm nay chúng ta lướt qua. Rồi có những hiện tượng, hiện tượng đồng bóng nữa. Hiện tượng đồng bóng là thân của người này mà bị linh hồn của người khác vào, họ nhập, họ chiếm giữ, họ tác động, họ tiếp xúc với con người, nghĩa là có một cái linh hồn nào đó họ muốn nói chuyện với loài người mà không nói được, nên họ đã nhập vào xác người nào đó để họ tiếp xúc, họ nói chuyện.

[27:55]Và khi họ nhập vào thì người ta kiểm chứng người ta thấy nó không có sai, không có sai. Ví dụ như là cái người con gái nhưng mà tự nhiên bị cái hồn của ông cha nhập vào thì lúc ông cha ổng nhập vào cái ổng cũng hút thuốc phì phèo, ổng nói chuyện ồ ề giọng người đàn ông và biết những chuyện mà chỉ có người cha ngày xưa mới biết chứ con gái còn nhỏ không thể biết được. Chính vì những điều đó người ta tin là quả thật đã có một cái linh hồn nhập vào trong cái xác của người nào đó. Nên vô số những cái điều như vậy xảy ra, càng lúc người ta tin là có linh hồn, linh hồn thực sự. Trong đạo Phật mình gọi là cái gì?

[28:36]Gọi linh hồn là gì? Thần thức. Nhưng mà chữ linh hồn trong đạo Phật là một điều tế nhị. Vì sao? Vì trong tiếng Pāli của Ấn Độ nó chỉ có một chữ là chữ Atman. Atman là nó vừa có nghĩa là bản ngã mà vừa có nghĩa là linh hồn. Nếu mình dịch là bản ngã đó, thì phải hiểu rằng không thật sự có một bản ngã vĩnh hằng nên đạo Phật trước sau không chấp nhận. Nghĩa là nếu mà có ai nói là trong con người mình có cái thần ngã nó vĩnh hằng, bất biến thì Đức Phật phủ nhận liền, không bao giờ có. Nhưng nếu mình nói rằng có một cái linh hồn tạm bợ thì có, có thật ạ. Nghĩa là nếu kiếp này mình đang có cái gương mặt, có cái hình hài này mình chết,

[29:25]thì cái linh hồn mình nó mang cái hình hài thế này. Chỉ đến khi nào mình đầu thai qua kiếp khác á thì cái linh hồn đó nó mới mất, rồi bắt đầu nó mới xuất hiện cái linh hồn khác nó giống với cái cái xác của nó, nghĩa là linh hồn có gương mặt giống với cái xác. À nếu mà mình tội nặng á, mình mà tội nặng khi chết mình bị đọa thì cái linh hồn á mặt nó cũng giống nhưng mà nó xấu hơn, nó xấu hơn một chút, mặt nó xấu hơn liền. Thí dụ như gương mặt của tôi như vầy, nếu mà tôi đọa đó thì gương mặt nó giống, cũng giống nhìn vô thì cũng biết là ông Chân Quang, nhưng mà nhăn nheo rồi mắt xanh lè, mắt trợn dọc trắng lên nữa, có khi lòi ra một hai cái

[30:06]nanh, thì như vậy là lúc sống mình làm tội nên mặt giống nhưng mà xấu hơn. Nhưng mà nếu mình làm phước, mình chết mà được về cõi trời thì gương mặt nó cũng giống vậy nhưng mà nó đẹp hơn, đẹp hơn. Đẹp như số Phật tử ở đây nhiều lắm nè, đó là những người có làm phước. Còn ốm ốm như nè, à đó, cứ như thầy trụ trì Từ Tân của mình đó là cái người, người làm phước. Còn người làm tội là dòm qua đây, dòm tới đây nói. Nên gương mặt thì giống nhưng mà cái mức độ đẹp xấu thì nó bị thay đổi đi khi mà người ta lọt vào cái thế giới của cái chết, của thế giới siêu nhiên, tâm linh. Nên cái linh hồn tạm bợ là điều có mà cái bản ngã vĩnh hằng là điều không có.

[30:51]Chính ở chỗ này mà Phật giáo Nguyên thủy bị lúng túng. Bên Phật giáo Nam tông họ chỉ dùng chữ Atman cho cái bản ngã, nên mà hễ nói tới có cái linh hồn sau khi chết họ không chịu. Nên bên Nam tông họ không chịu có cái thần thức hay thân trung ấm gì mà sau cái chết, nên nhiều hiện tượng không giải thích được. Còn bên Bắc tông thì tránh dùng cái chữ linh hồn vì cái chữ Atman xài chung nó bị cự rồi, nên bên Bắc tông mới đặt ra cái chữ gọi là thần thức hay là thân trung ấm. Còn dân gian thì mình gọi đơn giản là linh hồn, xong chuyện, thì nó cũng là một thứ với nhau thôi, một ý nghĩa thôi. Và người xưa họ đã tin như vậy, linh hồn là có thật.

[31:32]Phải tin chắc rằng có cái thế giới siêu nhiên, sau đó thì tôn giáo mới thành hình. Đó, đó là những cái yếu tố đã tạo thành tôn giáo ngày xưa: là con người ta không hiểu được mọi hiện tượng nên đã đặt ra thần linh; yếu tố thứ hai là những hiện tượng siêu nhiên là có thật, người ta chứng kiến nhiều quá nên người ta càng tin là có một thế giới của thần linh, của ma quỷ, tuy không thấy mặt nhưng chi phối cái thế giới loài người này rất mạnh mẽ. Đó là những điều khởi điểm đã tạo thành tôn giáo. Rồi khi mà những giả thuyết đó càng lúc càng được phát triển, nhiều vị thần linh xuất hiện thì tín đồ đông, nghi thức xuất hiện thì những hệ thống

[32:18]tôn giáo vững chắc càng lúc càng hình thành rõ nét hơn. Mà mỗi tôn giáo thì có đặt tên cái vị thần mình khác nhau. Như mà thời Do Thái vậy thì họ gọi tên Thượng đế của họ cũng nhiều tên khác nhau lắm. Trong cái kinh Cựu Ước có khi gọi là Giê-hô-va, nhiều tên lắm. Gia-hô, Giê-hô-va, nhiều tên lắm. Bên Hồi giáo thì tin vào Allah, hoặc là người Hy Lạp xưa tin vào thần Jupiter, rồi Ấn Độ thì nhiều vị thần nữa. Nghĩa là con người ta cứ thời gian mà càng về sau, càng về sau thì càng nhiều vị thần xuất hiện, rồi từ từ cũng nhiều vị thần mất đi, không ai nhắc tới nữa. Cái luật vô thường nó như vậy, mình cũng không biết tại sao luôn.

[33:06]Và nghi thức thì tùy theo quan niệm con người, cứ mỗi nơi thì mỗi một nghi thức khác như vậy. Cái điều thứ hai chúng ta để ý điều này: ngày xưa tôn giáo còn gọi là đạo. Đạo nghĩa là gì? Con đường. Mà tại sao gọi là con đường? Bởi vì nó là phương pháp dạy con người ta sống giữa cuộc đời đầy rối rắm, phức tạp này. Nên lúc đó đạo hay là tôn giáo có tính cách giáo dục, nó là cái phương pháp, là đường lối dạy dỗ con người để con người sống, nên cái chữ đạo nó tồn tại tới bây giờ. Hồi xưa không có cái từ tôn giáo. Cái từ tôn giáo, tín ngưỡng là do thời bây giờ đặt ra, khi mình nhìn lại mình không công nhận rằng tôn giáo là đạo nữa,

[34:00]là cái con đường, là phương pháp giáo dục cần thiết cho con người nữa, nên mình không dùng chữ đạo mà dùng chữ tôn giáo hay dùng chữ tín ngưỡng. Nhưng mà ngày xưa người ta đã gọi đó là đạo, là cái con đường, là phương pháp để dạy. Tại sao vậy? Vì lúc đó đạo nó có giá trị như khoa học ngày hôm nay vậy. Bây giờ thì mình đã thay thế tôn giáo dần dần bằng khoa học, còn ngày xưa thì cái điều mà người ta phải dựa vào, học hỏi để sống trong cuộc đời là nhờ tôn giáo, là nhờ đạo. Lúc đó những vị tu sĩ, những vị tăng lữ đóng vai trò như một vị thầy giáo, nên hồi xưa thầy giáo thiêng liêng lắm, hoặc tu sĩ thiêng liêng lắm.

[34:46]Bây giờ thì cái vai trò của thầy giáo ở trong xã hội nó không có thiêng liêng, hoặc ngay cả một vị tu sĩ bây giờ cũng bớt thiêng liêng, chứ thời xưa một vị tu sĩ thiêng liêng lắm, vai trò nặng nề lắm. Vì sao vậy? Là vì hai điều, hai điều rất khó làm. Cái điều khó thứ nhất là cái người tu sĩ đó phải có năng lực tâm linh. Giống như là cái người phù thủy bẩm sinh mà chúng ta nghe nói á, nghĩa là hổng học của ai hết trơn á, nghĩa là cứ cầu nguyện riết vậy mà tự nhiên có năng lực tâm linh rất mạnh, có thể sai khiến ma quỷ, chữa bệnh cho cái người bệnh được, biết trước chuyện quá khứ, vị lai được, giống như một ông thần sống giữa cuộc

[35:27]đời vậy đó, nên cái người tu sĩ đó không phải dễ tìm. Lâu lâu mà gặp được một ông thầy như vậy người ta lạy sói đầu, coi như thánh, như thần. Nguyên nhân thứ hai nữa là đa phần, đa phần những tu sĩ như vậy phải sống đời độc thân, giống như tu sĩ của đạo Phật, mà thường thì người ta không có sống đời độc thân được. Nên ai mà sống đời độc thân để mà làm công việc của đạo, hướng dẫn cho mọi người thì được người ta kính trọng ghê lắm. Đó, giống như bây giờ mà quý Phật tử cũng kính trọng quý thầy là cũng còn giống như vậy, cũng còn giống như vậy. Thời xưa thì chúng ta thấy, như nãy chúng ta nói á, là trước hết đạo là một cái giả thuyết để giải thích mọi điều

[36:13]trong cuộc sống, nhưng mà giải thích cho đã đời đi, lần lần nó phải đi vào cuộc sống thực tế giữa con người với con người. Đó, nó khác nhau. Mới ban đầu thì ngồi mình nói chuyện trời, trăng, mây, nước được, nhưng mà nói hoài thì bắt đầu cũng phải nói những chuyện của con người. Những chuyện của con người là chuyện gì? Ví dụ thế này: mới ban đầu á ví dụ như một cái người phù thủy, một thầy pháp hay một vị tu sĩ thì ngồi trước cộng đồng bộ tộc vào trong đêm rằm đi, rồi cái nhảy múa, cúng tế gì đó, cúng tế xong rồi ông mới dạy cho dân làng cái niềm tin là trời đã cho chúng ta cái mùa này đã trồng được lúa trúng,

[36:59]hoặc là nhờ ổng cầu nguyện trời nên chúng ta kỳ này đã săn được nhiều con bò tót, đó, để làm thịt, xẻ da làm lều là việc cũng trời cho, tin vào trời cho, thì đó là ngồi nghe thôi. Nhưng một lát bắt đầu có người hỏi, nói là: "Thưa ngài, cái khố của con, con treo kia bị đứa nào lấy mất rồi, giờ làm sao đây?". Đó, bắt đầu chúng ta thấy, mới đầu nói chuyện trên trời, dưới đất đâu không biết, rồi lần lần phải nói tới chuyện của con người. Là xuất hiện những cái vấn đề là có, tại sao có hiện tượng ăn cắp? Thế là ông phù thủy ổng phải giải quyết. Mà nếu mà may ổng có tâm linh á thì ổng ngồi ổng ổng lầm rầm lầm rầm khấn nguyện cái ổng chỉ ra ngay:

[37:37]"Mày ăn cắp, mày giấu khố đâu đem trả lại cho người ta", rồi bắt đầu lấy ra đập cho mấy roi, lần sau không được vậy nữa nghe không, ăn cắp là cái tội xấu. Đó, bắt đầu chúng ta thấy hình thành những nguyên tắc của đạo đức là ăn cắp là tội xấu. Từ ngày xưa đã như vậy, những điều làm con người ta bất bình, những nguyên tắc chung nó tới bây giờ. Và thời đó người ta phải chấp nhận, cũng chấp nhận y như mình như vậy, là ăn cắp là tội xấu. Rồi có cái gì gây gổ đó, không biết hai bên lại hai cái nhà đó chửi nhau quá chừng, chửi nhau rồi lấy cây, lấy rựa chuẩn bị phang nhau, bắn nhau như là săn bắn thú rừng vậy,

[38:12]thì có người khác mới lật đật chạy kêu ông tù trưởng, kêu ông phù thủy tới. Ổng đứng ổng bắt ngừng lại, cái ổng hỏi làm sao, hai bên làm sao, phân xử, rồi nói một lát cũng khuyên à. Nói là: "Tụi bây ngu lắm, tụi bây làm như vậy là trời phạt tụi bây, tụi bây phải nhịn nhau, phải sống hiền lành. Người này nói một tiếng thì người kia nhịn một tiếng đi". Như vậy chữ nhịn nó là cái gì? Giờ mình, bây giờ mình gọi là cái gì? Nhẫn nhục, thấy không? Nên những nguyên tắc đạo đức nó từ từ nó thành hình theo cuộc sống, và nó trở thành những nguyên tắc của tôn giáo đó. Khởi nguyên của tôn giáo là nói chuyện bao la ở trên trời đâu, thần linh không.

[38:48]Nhưng lần lần, những cái nguyên tắc của con người cũng được ghép vào trong cái giả thuyết, trong giáo lý, trong giáo điều, trong tín điều từ từ, và trở thành những cái giới luật. Cái là, riết rồi gây lộn riết nó bực quá! Ông phù thủy ổng bực quá! Cái ổng nói: "Bây giờ nè, tụi bây nè, thứ nhất nè, tụi bây không được đánh lộn nhau, không được giết nhau. Đứa nào mà phạm cái này là tao cắt cổ." Ổng hổng cho người ta giết nhưng mà ổng cắt cổ người ta được. "Tao cắt cổ tụi bây. Nghiêm cấm tuyệt đối á." Cái thứ hai, là tụi bây hổng có được trộm cắp của nhau. Cái của ai thì người đó xài, ai cho đó xài,

[39:26]sao của người ta mày, của mày mày đem mày giấu rồi mày lấy thịt của người ta mày ăn. Đó những cái nguyên tắc căn bản. Thứ ba, vợ của ai người đó ở, sao mày mày ở vợ của người ta? Đó những cái, đó là những nguyên tắc từ xưa tới giờ nó y chang nhau vậy, những cái điều cũng vậy. Bên đạo Thiên Chúa họ có Mười điều răn, mà đạo Phật mình thì có năm cái giới cấm và những cái điều nguyện khác. Thì cứ từ xưa tới giờ thì nó cứ như vậy mà nó làm thôi, không có gì khác nhau hết trơn. Nên những cái vấn đề của con người từ từ nó dính vào với những vấn đề của thần thánh. Nên người ta gọi đạo là như vậy, là cái con đường để sống.

[40:01]Lúc đó mọi chuyện cái gì cũng hỏi ông thầy hết. Nên đạo, tôn giáo lúc đó thực sự có giá trị như khoa học bây giờ. Bây giờ thì chúng ta không còn có những cái người như vậy nữa. Không có một cái ông hễ mất đồ chạy lại hỏi, mà giờ mất đồ thì mình chạy lại ai? Chạy lại ai? Công an, đúng rồi. Đi học thì chạy vô? Vô nhà trường, có thầy có cô. Rồi gì nữa? Đi làm thì vô? Vô trong sở. Chỉ có tụng kinh thì thôi chịu khó vô chùa, Bát Quan Trai thì vô chùa được. Mấy thầy cũng còn sống được là vậy đó, chứ không là ít bữa nữa dám bỏ hết mấy thầy lắm. Lúc đó đó là đạo đã bắt đầu có giá trị thực sự rồi. Người ta thấy là nhờ đạo mà người ta sống hòa thuận được

[40:51]với nhau, cái cộng đồng đó nó yên ổn lại, người ta giữ cái giới luật đó, người ta không dám vi phạm. Và như vậy, cái đạo ngày xưa nó mang cái giá trị siêu nhiên, bây giờ nó mang cái giá trị là đảm bảo an ninh xã hội, an ninh cho cộng đồng. Nghĩa là ai cũng tin vào cái đạo đức, cái sự trừng phạt của thần linh như vậy mà người ta ráng giữ đạo đức, nên người ta phải dựa hết vào trong đạo luôn để tìm một cái bảo đảm cho cuộc sống của họ. Vì nếu họ không tin đạo thì người trong cộng đồng loại họ ra liền, hoặc là cái người khác mà không tin đạo, họ không dám sống gần cái người đó, người đó sẽ vi phạm những tiêu chuẩn đạo đức căn bản.

[41:28]Đó, nên tôn giáo có giá trị là như vậy. Và vì chúng ta thấy nó cần thiết á. Bây giờ nếu mà chúng ta ỷ mình học cao hiểu rộng, mình biết nhiều kiến thức khoa học mà mình chê tôn giáo, mình nói những tôn giáo, đạo, tín ngưỡng là mê tín, là lạc hậu lỗi thời, là những cái gì cản trở sự tiến bộ của loài người. Nếu mà mình phê bình với cái ác ý là mình hơi bất công, hơi bất công. Vì nếu mà mình lui lại thời xưa mình sống, mình thấy lúc đó mà không có tôn giáo không được. Tới bây giờ không có tôn giáo cũng không được chứ đừng nói thời xưa nữa. Quý Phật tử đồng ý không? Mình thử ví dụ bây giờ không có đạo Phật trong thế giới này,

[42:13]nếu bây giờ mình chưa biết đạo Phật thử coi, mình sẽ sống như thế nào? Mình cảm thấy mình bất an liền, phải không? Bất an, sẽ đi tìm tầm bậy tầm bạ liền, vào những cái nơi sai lầm hoặc là vào những cuộc chơi vô bổ liền. Nhưng may mình có đạo Phật, mà đạo Phật là chân lý nữa. Còn ngày xưa thì những giáo phái đó họ tạm thời nhưng đã làm chỗ dựa vững chắc cho con người khi mà khoa học chưa có. Chúng ta không thể trách người xưa được. Nên bây giờ mà cứ đụng chút mà nếu mình cứ, nhất là các con trẻ đó, cái giới trẻ mà về thấy cha mẹ mình đi theo đạo, đi chùa, tuy không nói ra miệng mà trong lòng cứ nghĩ là ông bà

[42:52]già, bà già mê tín lạc hậu, thì đó là nghĩ một cách vội vàng, nông cạn, nông cạn. Vì ngày xưa, từ thời xa xưa, đạo thật sự là chỗ dựa cho cuộc sống con người. Ngoài những cái mà giải thích về thần thánh thì có bây giờ có khi mình không đồng ý, nhưng mà một số nguyên tắc để con người ta phải sống trong cộng đồng với nhau là rất cần thiết. Lúc đó hệ thống chính trị chưa hình thành, con người ta sống dựa vào tôn giáo chứ không có chính trị. Lúc đó chưa có ông quan, chưa có quan mà chỉ có cái ông phù thủy ổng cai trị thôi. Sau này từ từ bắt đầu mới có cái hành chính gọi là hành chính thế tục. Hành chính thế tục là tách rời khỏi tôn giáo,

[43:35]nhưng mà những cái người mà cai trị đó họ vẫn dựa vào, vẫn dựa vào tôn giáo. Nghĩa là bên cạnh ông tù trưởng có ông phù thủy làm cố vấn, bên cạnh một ông quan cai trị một cái xứ gì đó cũng có những cái ông tu sĩ làm cố vấn về đạo đức, về vấn đề này, vấn đề kia, chứ không phải là hoàn toàn không. Nên đó là cái sự tiến bộ nó như vậy. Đạo lúc đó đó thì giống như là khoa học ngày nay, chỉ có khác là làm sao? Là không thể giải thích một cách chính xác mọi điều như ngày hôm nay. Ngày hôm nay mà hỏi mưa tại sao? Thì mình trả lời sao? Mây, phải không, hơi nước đọng lại, rơi xuống. Mà nói cho thật sự cho quý Phật tử nghe cũng không chính xác đâu.

[44:21]Chưa. Bây giờ thì có thể mình dùng cái lý thuyết của khoa học để mình giải thích những hiện tượng thiên nhiên mà ngày xưa không giải thích được, nhưng mà xin thưa, vẫn không bao giờ giải thích cho tới nguyên nhân tận cùng của nó. Không bao giờ. Bây giờ ví dụ nói mưa như nãy chúng ta vừa nói nè, là ai cũng biết, ngày nay ai cũng biết là do hơi nước gặp lạnh đọng lại thành nước rơi xuống thành mưa, phải không? Nhưng mà không đơn giản, không đơn giản chút nào. Tại sao chỗ này mưa chỗ kia không mưa? Tại sao hạn hán suốt luôn mấy năm trời đói lên đói xuống luôn? Có chỗ mưa dầm thành lụt lội luôn? Và đó là ngoài sự kiểm soát con người.

[45:05]Vẫn còn cái gì bí mật phía sau đó nữa. Nghĩa là phía sau những lời giải thích khoa học hiện nay vẫn còn những cái bí ẩn nữa, chưa phải hết, chưa phải hết. Cho nên chúng ta cũng đừng vội, chúng ta cũng đừng vội cho rằng mọi điều giải thích của khoa học ngày hôm nay là đã giải thích được hết mọi hiện tượng thiên nhiên. Vẫn chưa. Vẫn còn cái gì bí ẩn chi phối phía sau. Đố quý Phật tử biết cái gì?

[45:38]Đúng, nhân quả. Vẫn còn cái quy luật, cái sức mạnh của luật nghiệp báo nhân quả chi phối đằng sau những hiện tượng thiên nhiên, chứ không phải khi không, không phải khi không đâu. Nên là hồi xưa đó, đặt ra giả thuyết về thần linh là cái bước tiến bộ thứ nhất của con người. Rồi cái bước tiến bộ thứ hai của con người là người ta đã có được khoa học giải thích rất hợp lý những cái hiện tượng đó, rồi gạt bỏ được cái cái lý thuyết thứ nhất. Nhưng mà chưa hết, vẫn còn cái lời giải thích thứ ba phía sau nữa. Có những vị giáo tổ, những vị tiên tri đưa ra những lời giải thích và làm người ta thuyết phục.

[46:17]Rồi từ đó lý thuyết nó lan lan, người ta cứ nối tiếp. Có những tôn giáo mà được nối tiếp bằng nhiều vị tiên tri kế nhau. Giống như là bên đạo Do Thái vậy, là trong Cựu Ước á. Một vị tiên tri này ra cái nói một loạt kinh, ổng chết đi, vài trăm năm sau có một vị tiên tri khác ra nói thêm một loạt lý thuyết về tôn giáo nữa. Cứ bổ sung, bổ sung, làm cho lý thuyết tôn giáo nhiều lên. Trong đạo Phật mình cũng vậy, từ Đức Phật ban đầu cho chúng ta những bài kinh rất là có giá trị, nhưng mà sau này nhiều vị luận sư, nhiều vị thiền sư đắc đạo, nhiều vị thánh nối tiếp đã tiếp tục phát triển đạo Phật, thêm những cái lý luận mới rất là độc đáo, rất là sáng tạo.

[47:03]Ở đây, chúng ta nhìn chung chúng ta thấy thế này: có những giả thuyết sai lầm thì đưa con người ta đi vào mê tín và mất đạo đức, nhưng có những giả thuyết đúng á thì làm cho loài người tiến bộ. Những giả thuyết của tôn giáo nào mà làm con người ta mê tín rồi mất đạo đức? Ví dụ thế này, ví dụ nói rằng là có một vị thần giữ gìn cái mùa màng thời tiết cho cái bộ tộc đó. Có ông thần đó tên gì họ đặt tên là gì đó. Thì con thần này đó mà nếu ổng vui á, ổng sẽ làm cho mưa thuận gió hòa và người bộ tộc đó họ sống được êm ấm, ấm no. Mà nếu ổng giận á thì ổng sẽ làm mất mùa. Và cái cách để làm cho ổng vui là mỗi năm phải tặng ổng một cô gái đẹp.

[47:59]Cái một giả thuyết từ ban đầu của ông nào ổng ổng kỳ khôi ổng đưa ra. Và cái cách mà cúng cho ổng á hoặc á là lựa một cô gái nào đẹp ở trong bộ tộc á, trói lại thả bè nhận chìm trôi sông vì nói ổng ở đâu dưới lòng sông. Hoặc là nói rằng ổng ở trên đỉnh cao thì cột cô đó lên trên giàn lửa thiêu đốt cháy cho cô ấy thành tro rồi cái linh hồn cô ấy bay lên trên trển cho ổng cưới ổng. Rồi năm sau kiếm cô khác. Thì đó là một cái giả thuyết có thật á. Rất nhiều tôn giáo ngày xưa đã cúng dường các vị thần linh theo kiểu này. Và như vậy chúng ta thấy là con người ta không cần phải sống tốt với nhau, phải không?

[48:39]Theo cái giả thuyết đó, chỉ cần nịnh cái ông thần linh thôi. Và nịnh ổng bằng một cách rất dã man, ác độc. Và cái hình ảnh mà giết con người tế thần linh được coi là một việc làm cần thiết thì trong cuộc sống này con người ta đối xử với nhau như thế nào? Tàn sát nhau không thương tiếc. Nên những cái bộ tộc nào mà họ có cái tục lệ giết người để tế thần á, thì chúng ta sẽ thấy bộ tộc đó là bộ tộc hiếu chiến, thường hay cái là cầm giáo, cầm mác đi qua cái bộ tộc khác để giết người mà cướp trâu, cướp bò, cướp đàn bà con gái đem về. Thì đó. Còn chỉ có những bộ tộc nào mà nếu may mắn có những vị tù trưởng, những vị phù thủy mà thấy được đạo

[49:23]đức thì khuyên rằng con người sống tốt với nhau thì trời thương. Trời thương, thì nếu mà có được cái giả thuyết đúng như vậy thì cái bộ tộc đó họ sống với nhau êm ấm, hạnh phúc, đạo đức. Thì những cái điều đó tuy là một giả thuyết nhưng nó đúng với chân lý, đúng với lẽ phải, nó làm cho loài người tiến bộ, làm cho con người ta bình tĩnh và tiến bộ. Trong cái đạo đức đó, trong cái hiền lành, êm ấm đó người ta mới có thì giờ người ta nghiên cứu thêm những điều cao siêu hơn. Còn một tôn giáo nào đó, bí thuyết nào mà chỉ dựa vào thần linh, chỉ cầu xin, chiều chuộng thần linh, lấy lòng thần linh để mình được những ân

[50:05]sủng thì chúng ta biết người của tôn giáo đó coi vậy chứ không có đạo đức sâu lắm. Chúng ta nói như vậy thì nếu mà ai suy luận ra thêm chắc cũng mếch lòng, nhưng mà thôi mình không suy luận, mình không nói tôn giáo nào hết, mình nói khơi khơi thôi, ai hiểu sao đó hiểu. Thì chúng ta thấy thế này, đạo Phật cái lý thuyết ban đầu dựa trên nền tảng gì?

[50:29]Nhân quả. Chính nhờ cái nhân quả này mà đạo Phật thật sự đem đến cho con người đạo đức và tiến bộ. Còn cái việc mà giáo lý nhân quả nghiệp báo nó chưa lan mạnh khắp thế giới là vì cái thái độ của người Phật tử không mạnh mẽ đem Phật pháp mà giúp cho mọi người hiểu. Cái lỗi đó là lỗi tại ai? Tại tất cả chúng ta. Chúng ta đã tu cho một mình mình mà không quan tâm tới những người khác trong xã hội này đã biết Phật pháp hay chưa. Nếu mà người nào cũng lo lắng điều đó, cố gắng làm giúp cho mọi người biết được nhân quả, biết được giáo lý thì cái đạo đức sẽ được lan truyền rất là mạnh. Nhưng mà một thời gian rất là dài,

[51:13]cả mấy ngàn năm chúng ta sống hơi hời hợt, hơi thờ ơ. Bây giờ mình không được phép như vậy nữa. Mỗi người phải là một chiến sĩ, một sứ giả đem cái đạo đức nhân quả đến cho những người chưa biết. Chúng ta thấy đó, hồi nãy chúng ta nói đấy, cái giả thuyết sai lầm thì đưa con người đến mê tín và mất đạo đức. Ngược lại, một giả thuyết đúng làm cho con người ta có chánh tín và có đạo đức. Thì chính cái luật nhân quả của đạo Phật đã là một cái giả thuyết đúng như vậy. Chúng ta gọi là giả thuyết đúng ra nó hơi oan. Vì sao? Giả thuyết là những điều suy tưởng, suy tưởng chưa được kiểm chứng mình gọi là giả thuyết.

[51:53]Còn khi mà Đức Phật nói về nhân quả thì không phải là giả thuyết mà đây là điều Đức Phật chứng kiến rõ ràng trong thiền định. Nghĩa là khi Ngài đắc đạo, Ngài nhập định, trong thiền định Ngài nhớ được vô lượng kiếp, Ngài thấy được vô lượng kiếp của tất cả mọi người luôn chứ không phải riêng một mình Ngài. Và Ngài thấy rõ ràng mọi chuyện đã diễn biến theo nhân quả. Một cái người đã sống tốt như thế và họ đã xuất hiện một cái hạnh phúc như thế, nó luôn luôn có cái bù đắp rất là công bằng trong vũ trụ này. Nên từ cái mà chứng nghiệm rõ ràng Ngài đã nói lên giáo lý về nhân quả. Nên cái nhân quả thì nó không phải là giả thuyết.

[52:33]Nhưng tuy nhiên, chúng ta cứ nói tổng quát rằng những điều đó là những giả thuyết của tôn giáo. Và may mắn cho chúng ta, những người đệ tử Phật, chúng ta có được một giả thuyết đúng, cho nên chúng ta có thể tìm đến được đạo đức. Nhờ đạo đức chúng ta có được hạnh phúc và chính nhờ đạo đức hạnh phúc này chúng ta đóng góp vào sự tiến bộ của loài người. Về nhân quả thì chúng tôi nói nhiều, hôm nay không có nhắc lại. Thường á thì các tôn giáo đều có một số tiêu chuẩn đạo đức nào đó ít hay nhiều khác nhau. Coi vậy chứ không phải là mọi tôn giáo đều dã man đâu. Dĩ nhiên là cũng có những tôn giáo sai lầm.

[53:19]Nếu mình xét trên tổng thể họ sai lầm, nhưng nếu mình đi vào chi tiết á thì mình sẽ ngạc nhiên là trong cái sai lầm của họ thì cũng có một số điều tốt ở trỏng, số điều tốt. Ví dụ như là Hồi giáo đi. Bây giờ mà mình nghe Hồi giáo thường mình hay sợ vì mình nghe một loạt các tin tức là những phần tử cực đoan Hồi giáo chuyên môn gây khủng bố, đặt bom vào những nơi đông dân cư rồi để giật nổ giết hại người ta, trong khi những người đó là những người dân vô tội. Mà họ làm như vậy để làm gì? Để họ muốn hù dọa, hăm dọa cái xã hội đó để trả thù, để làm gì đó mà họ cứ giết người vô tội. Nên những phần tử Hồi giáo cực đoan đó

[54:01]làm cho chúng ta thấy là cái đạo của họ không có đúng. Vì không có ai mà tiến bộ, văn minh mà lại có những hành động đê hèn như vậy là sao đã lén lút giết hại con người ta một cách lén lút, hèn hạ và giết những người vô tội, phá hủy không biết bao nhiêu là tài sản. Thì như vậy chúng ta thấy cái đạo đó ác độc. Nhưng mà nếu chúng ta tìm hiểu kỹ vô trong cái tôn giáo họ một chút, chúng ta thấy cũng có những điều tốt ở trỏng, cũng ngộ vậy. Là chúng ta thấy trong đó họ cũng khuyến khích là những người tín đồ sống tương trợ lẫn nhau, giúp đỡ những người nghèo khó, giữ gìn cái ổn định xã hội. Người phụ nữ là phải trung trinh, tiết hạnh, không được lăng chạ.

[54:45]Còn người đàn ông thì tại họ làm việc cực á, cho nên cho phép họ được nhiều vợ một chút, nói vậy. Đạo Hồi tội nghiệp á.

[54:56]Có cái ông đó, ông nghe nói vậy, cái ổng nói: "Tôi cầu nguyện kiếp sau tôi sinh qua đất nước Hồi giáo". Tại ổng nghe nói bên đó cho phép được bốn vợ trở lên. Thì sau khi nghe một người thuật lại, tôi mới nói: "Được, ổng sẽ được toại ý, kiếp sau ổng sẽ được sinh qua Hồi giáo, nhưng sẽ làm phụ nữ.

[55:17]Cho biết thân."

[55:21]Nói chung là như vậy, là nếu mà chúng ta phê bình một cái tôn giáo nào có điểm sai lầm, coi vậy chớ nếu tìm tìm một lát cũng có những điểm tốt ở trong. Chính vì cái điểm tốt mà họ tồn tại, người ta tin được, người ta dựa được vào họ để sống, làm cho xã hội ổn định. Chớ nếu mà một cái tôn giáo mà xấu hết thì nó tồn tại không bao lâu, ít bữa, năm bữa, mười tháng mất liền. Vì người ta không thể sống hạnh phúc với nó được. Có thể là một cái tôn giáo đó ác độc với cái tôn giáo khác nhưng mà họ cũng có cái cách nào đó để họ giúp đỡ và làm cho tín đồ của họ yên ổn, họ có vài điều đúng nào đó. Giống như nãy chúng ta nói về Hồi giáo cũng vậy.

[56:02]Mà trong cái gọi là một phần đạo đức nào đó thì đạo Phật là hoàn hảo nhất về đạo đức. Chúng ta phải công nhận điều này. Chúng ta không phải vì chúng ta là đệ tử Phật mà mình mèo khen mèo dài đuôi, không phải, mà chúng ta khách quan chúng ta so sánh tất cả những hệ thống giáo lý tôn giáo trên thế giới rồi chúng ta buộc lòng là phải công nhận rằng chỉ có đạo Phật là có một hệ thống đạo đức hoàn hảo nhất thôi, không đâu bằng hết. Mình nói điều này thì tôn giáo khác họ nghe có thể họ buồn. Vì nói là mình mèo khen mèo dài đuôi, mình đạo Phật rồi mình khen đạo Phật. Nhưng mà thật sự là như vậy. Như bản thân tôi cũng vậy, tôi đâu phải là người gốc đạo Phật, cũng gốc Cao Đài.

[56:50]Nhưng mà rồi bước vào đạo Phật rồi mới mênh mông kỳ vĩ những điều vi diệu trong đó không thể bằng. Rồi khi theo đạo Phật rồi có thì giờ tôi mới nghiên cứu các tôn giáo thêm. Nghiên cứu rồi mới thấy không đâu bằng đạo Phật hết. Đạo Phật quá hoàn hảo. Rồi chúng ta phải công nhận rõ ràng Đức Phật là một Đấng Giác Ngộ. Ngài đã có cái trí tuệ tuyệt đối, thấy được mọi chân lý, lẽ phải trong vũ trụ, nên hệ thống giáo lý mà Ngài đưa ra nó quá hoàn chỉnh đi, quá hoàn chỉnh. Chỉ có cái điều là nhiều khi chúng ta không thực hành nổi thôi, cho nên nó bị mai một, bị suy thoái. Ví dụ như chúng ta vừa nói là nếu mà nói rằng mỗi tôn

[57:31]giáo cũng đều có một số tiêu chuẩn đạo đức nào đó thì phải nói rằng các tiêu chuẩn đạo đức của đạo Phật là hoàn hảo nhất, chúng ta có thể nói như vậy. Nhưng chúng ta cũng phải nhìn nhận rằng là cái đạo đức trong đạo Phật chưa được áp dụng đầy đủ, chưa được thực hành đầy đủ và có nhiều khi đã bị bỏ quên. Nên chúng ta thấy có những người theo đạo Phật, những người theo đạo Phật là kể cả những người xuất gia lẫn tại gia, nhiều khi đã hành xử một cách thiếu đạo đức. Đúng không? Đúng không? Đây là điều có thật, kể cả những người xuất gia,

[58:15]đã không thực hành đầy đủ lời Phật dạy nên đã có những khiếm khuyết về đạo đức. Mình không đòi hỏi cái đạo đức nó quá sâu, quá sâu là phải chứng Thánh mới đạt được, nhưng mà trên một số căn bản nào của con người thì một người tu sĩ phải tương đối đừng để sai. Nhưng mà nhiều khi mình đến cái chùa mình thấy quý thầy, quý cô mà ví dụ có biểu hiện ích kỷ mình thấy không chấp nhận được, phải không? Không chấp nhận. Người tu phải có cái vị tha, không thể ích kỷ cho mình được. Nhưng mà tại sao như vậy? Dĩ nhiên là ít thôi, chứ đa phần quý thầy, quý cô cũng rất là tốt, nhưng mà có một phần nào đó đã không thực hành được lời Phật dạy,

[58:53]đã có những biểu hiện phi đạo đức như là tham lam, ích kỷ, kiêu mạn, hận thù, cố chấp, vân vân. Những điều đó đi ngược lại lời Phật dạy. Như vừa rồi tôi giảng cái bài cuối cùng về tâm lý đạo đức tôi cũng có than điều này. Tôi nói điều này thì chắc có nhiều người cũng buồn. Tôi nói mình nói đạo Phật là đạo từ bi, nói thôi, nhưng mà chưa bao giờ mình ngồi kiết già bất động, rải lòng thương yêu khắp tất cả chúng sinh thử một bữa, chưa. Ai nói: "Đạo tôi là đạo tứ vô lượng tâm, đạo từ bi hỷ xả" này kia. Nhưng mà chưa bao giờ mình quỳ trước bàn Phật hay mình ngồi lặng lẽ kiết già, ngồi đó lặng lẽ quán rải tâm từ bi thương yêu tất cả chúng sinh thử.

[59:43]Mà phải quán rải tâm từ bi thương yêu tất cả chúng sinh như vậy 5 năm sau, 10 năm sau bắt đầu mình mới có một chút từ bi thật sự trong lòng mình. Còn mới ban đầu thực hành chỉ là tưởng tượng thôi, chưa có mạnh, chưa có mạnh. Nên chính vì vậy mà những người đệ tử Phật, dù tại gia hay xuất gia, đã có rất nhiều những biểu hiện thiếu từ bi, thiếu từ bi, rất nhiều. Quý Phật tử có thấy điều đó không? Có thấy không? Do đó, trước cái giá trị đạo đức quá siêu việt, quá hoàn hảo của đạo Phật như vậy, chúng ta phải ráng thực hành, tu tập để chúng ta ứng dụng được những đạo đức đó trong cuộc sống, để lợi mình,

[1:00:26]lợi người, để cho xã hội được ổn định, được tiến bộ nhờ những cái đạo đức như vậy. Thôi vấn đề nói qua một chút thôi, nó không phải trong đề tài này. Bây giờ chúng ta khảo sát qua một chút về những hình thức tôn giáo. Chúng ta thấy những hình thức tôn giáo thế này: từ đơn giản cho tới phức tạp. Từ đơn giản thì chúng ta thấy nè, nó là những tín ngưỡng sơ sài của những bộ tộc là tin Trời, tin các vị Thần, rồi tin vào có những sự giao tiếp với những người thân đã mất, vân vân, thì đó là cái niềm tin ban đầu. Rồi sau đó họ mới tiến lên những cái nghi thức. Rồi có những cái tín ngưỡng cổ như nãy chúng ta nói là đã khuyến khích sát sinh.

[1:01:13]Mà tại sao vậy? Vì lúc đó con người thường hay săn bắn. À người ta chưa có chăn nuôi. À nhiều khi cũng chưa có trồng trọt được nhiều, mà thực phẩm lấy từ trong rừng, rồi cứ vác cung, vác tên, vác dao, vác đá vào rừng rồi kiếm thú rồi chọi lấy về, nên việc giết hại họ xem như là một chuyện nó bình thường phải làm. Nên lúc đó dù có giết một con bò để tế Thần là bình thường, hoặc có khi giết luôn con người để tế Thần họ cũng cảm thấy không áy náy lắm. Thì những tín ngưỡng như vậy nó nuôi dưỡng cái sự dã man. Và đó cũng là lý do mà thế giới này cứ chiến tranh liên miên mãi vì con người ta sát sinh nhiều quá,

[1:01:54]mà khởi đầu là do những cái tín ngưỡng sai lầm đó, những bộ tộc sai lầm. Thường là như vậy, là cúng tế Thần linh bằng sát sinh. Rồi có những cái tôn giáo kỳ lạ lắm, tôn giáo này là xuất phát ở Ấn Độ là thờ cái sinh thực khí. Cái điều này thật ra tôi cũng không có hiểu lắm, tôi không hiểu lắm tại sao. Quý Phật tử biết cái sinh thực khí là gì không? Nó là bộ phận sinh dục của người nam và của người nữ. Nó cái tên gì đấy, tôi quên mất: Yoni với Linga, Linga với Yoni. Là mình không hiểu cái triết lý gì mà tại sao con người ta tôn thờ. Chớ thường người ta chỉ tôn thờ một cái gì nó siêu việt, nó cao cả, cái gì mình nhìn không tới, bắt không được,

[1:02:39]rờ không thấy mà tin rằng cái đó nó cao siêu, thánh thiện lắm người ta mới thờ. Nhưng mà lại có cái tín ngưỡng thờ là thờ cái bộ phận sinh dục của người nam, bộ phận sinh dục người nữ, là cái mà mình coi là cái gì nó nó nó nó thấp kém nơi con người mình, đã nơi con người mình đã thấy thấp kém, nhưng mà họ lại tạc những cái tượng đó, có khi họ tạc bằng đá, bằng cây, bằng đất sét, họ để lên bàn thờ họ thờ như vậy.

[1:03:04]Thì mình không hiểu, không hiểu cái lý thuyết gì, vì nó đi ngược lại cái lối giải thích của chúng ta là chúng ta chỉ tôn thờ cái gì nó cao siêu. Nhưng mà không biết tại sao cái đó, không biết có ai họ giải thích gì hay lắm mà thờ mình không hiểu được. Nhưng cái tín ngưỡng nó tồn tại cũng lâu lắm á. Đến bây giờ ở cái vùng nhiều cái vùng ở Việt Nam mình như vùng miền Trung mà có cái dấu vết của đạo Ấn Độ lan qua bên đó, nhiều khi người ta đã đào lên được những cái biểu tượng Linga, những cái sinh thực khí như vậy và biết rằng ngày xưa đạo Ấn Độ đã lan tới đó. Tôi cũng nghe kể có một số tôn giáo này, trong cái ngày mà hành lễ,

[1:03:42]bây giờ thì họ phải giấu giếm rồi vì cái hành lễ đó là xã hội không công nhận. Nhưng vào trong cái thời của họ đó, ở đâu cũng vậy đó, thì cái người phụ nữ họ khỏa thân, họ đứng họ múa theo điệu nhạc trước cái tượng Thần và coi đó là cái hình thức mà cúng kiến là làm đẹp lòng Thần linh nhất. Đó mình cũng không hiểu cái lý thuyết kiểu gì. Rồi có những cái tín ngưỡng mà thời gian gần đây cũng còn tồn tại là nó song song với việc mà thờ sinh thực khí đó, họ hành lễ trước cái đền thờ đó bằng những cái việc mà nam nữ họ giao hoan với nhau. Đây là cũng điều hơi lạ, thì không biết là họ phát triển từ cái lý luận nào mà đi lần đi lần tới như vậy.

[1:04:27]Tôi chỉ sợ là thế này, tôi chỉ sợ là nó là một sự lừa gạt, nhưng mà rồi người ta đã thần thánh hóa cái sự lừa gạt đó. Giống như hiện nay, giống như hiện nay thế này: là có một số giáo chủ, mới đây có một ông, không biết bị bắt chưa không biết, bên Ấn Độ, ổng nói là ổng cao hơn Phật, hơn Chúa nữa, và đạo của ổng không cần cái gì hết, chỉ cần là quan hệ tình dục bừa bãi thôi. Chỉ có nghi thức duy nhất á là khi bước vào khu vực đền á, rồi không cần biết ai là ai, cứ bắt cặp nhau mà quan hệ tình dục bừa bãi, và cứ cúng dường cho ổng. Mà không biết nói sao mà người ta nghe được! Cũng có nhiều người trí thức vào đó lắm á, không biết giờ bị dẹp tiệm, bị bắt chưa.

[1:05:09]Rồi cũng có một số giáo chủ của những cái tà đạo chiêu dụ tín đồ, rồi cho rằng cái việc mà cái người tín đồ nữ đó mà được ăn nằm với cái vị giáo chủ đó là một cái đức hạnh, một cái nghi thức thiêng liêng gì đó, thì có thể là cái chuyện ổng lừa gạt, ổng bịa, ổng bịp người ta. Ổng bịp, nhưng mà bây giờ mà ổng nói khơi khơi ổng bịp thì không ai tin, ổng phải đưa ra một cái lý thuyết về thần thánh, nói rằng như vậy, nghi thức này là linh thiêng ghê lắm rồi được ở trên trời soi sáng gì đó, thì những tín đồ nữ họ mới tin, để mà cho ổng hành cái nghi lễ đó. Có thể là ban đầu là do cái lý luận lừa gạt của giáo chủ rồi người

[1:05:48]sau không biết, thần thánh hóa rồi tôn thờ luôn, tôn thờ luôn. Có thể như vậy, chứ bình thường mà đúng cái tâm lý con người và đúng là chỉ thờ những điều gì mình tôn kính và những gì cao siêu, thanh khiết, chứ không phải là những cái gì mà nó tầm thường, thấp hèn được. Rồi lần lần với những cái tín ngưỡng đơn giản như những bộ tộc mà chúng ta thấy đó phát triển từ từ thành những cái hệ thống lý thuyết mà mình gọi là kinh điển. Rồi lúc đó những cái cộng đồng bộ tộc đó cũng phát triển thành những quốc gia lớn, bắt đầu là tôn giáo thật sự thành hình. Chứ trước đó đó thì chúng ta chỉ gọi là những tín

[1:06:28]ngưỡng thôi của những cái bộ tộc nho nhỏ thôi. Chứ còn khi mà những cái tín ngưỡng đó đã có lý thuyết, lý thuyết vững chắc mà nhất là được lưu trữ cái lý thuyết đó, lưu trữ lý thuyết đó thì có hai cách để lưu trữ: một là viết lại, hai là truyền miệng. Đạo Phật mình là một thời gian dài 5 600 năm là truyền miệng không, 3 400 năm 2 300 năm là truyền miệng, là từ Đức Phật nói các đệ tử nhớ lại. Khi kiết tập kinh điển là cũng ngài A Nan đọc lại cho các vị khác chứng minh là: “Ờ đúng rồi, ngài A Nan nói vậy là đúng rồi đó.” Rồi nhớ, cứ bắt đầu dạy cho đệ tử theo cái kiểu thuộc lòng, mấy trăm năm sau mới có người ghi vào lá bối thành chữ viết.

[1:07:13]Những tôn giáo khác cũng vậy, nghĩa là khi nào mà có lý thuyết được lưu trữ thì gọi là kinh điển. Rồi cái xã hội đó không còn là những cái cộng đồng nhỏ nhỏ như một bộ tộc nhỏ nữa mà cộng đồng đó đã phát triển thành những xã hội lớn mà mình gọi là quốc gia, hay là một vương quốc, một tiểu quốc, một đế quốc thì lúc đó cái hệ thống lý thuyết đó, cái tín ngưỡng đó trở thành một tôn giáo thật sự luôn. Thì chúng ta có thể thấy có một vài tôn giáo tiêu biểu gọi là lớn với tín đồ lớn trên thế giới hiện nay như đạo Khổng. Đạo Khổng thì bây giờ coi như không còn, không còn ảnh hưởng. Ngày xưa cách đây chừng 1 200 năm thì cái chỗ đứng của Khổng giáo rất là vững vàng.

[1:07:56]Vì ở bên Á Đông từ Trung Hoa, Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản thì đều xem cái lý thuyết của Khổng Tử là cái lời dạy bắt buộc khi đi học và khi đi thi. Muốn ra làm quan là phải giỏi đạo Nho, phải giỏi đạo Nho, nên Khổng giáo là một tôn giáo lớn, ảnh hưởng đến cái xã hội rất là lớn. Trong cái hệ thống lý thuyết thì có Tứ thư Ngũ kinh dạy những điều nhân nghĩa và sự cư xử giữa con người với người cho nên làm cho xã hội ổn định, nề nếp. Vì thấy cái lý thuyết của đạo Khổng làm cho xã hội ổn định, nề nếp nên vua chúa đã buộc phải làm cho Khổng giáo trở thành cái nền văn hóa, trở thành đi vào trong cái giáo dục

[1:08:46]nên người nho sinh ngày xưa là phải học đạo Nho, đạo Khổng mới có thể đi thi được. Đó cũng là cái làm chậm tiến xã hội. Trong khi đó ở bên Âu Châu họ cứ mày mò, họ nghiên cứu kỹ thuật; ở bên Á Đông thì cứ đi tìm từng câu từng chữ trong cái đạo Nho mà không phát triển thêm được, cũng là một hạn chế. Sau này do vì cái đạo Nho củng cố quyền hành của vua, mà bây giờ qua xã hội dân chủ người ta không còn chấp nhận cái chế độ quân chủ vua chúa nữa nên cái cả cái hệ thống của Khổng giáo bị dẹp bỏ, bị tấn công, bị công kích, bị xóa bỏ luôn, không còn áp dụng nữa. Nhưng mà đến ngày hôm nay, khi mà con người đã bình tĩnh lại,

[1:09:35]bớt bồng bột và bớt tự kiêu thì người ta thấy những lời dạy khác của Khổng Tử rất là có giá trị cho con người, cho cuộc sống, cho đạo đức. Nên hiện nay bên Trung Hoa cũng đang có những cái dấu hiệu khôi phục lại cái đạo lý của Khổng Tử, Việt Nam mình cũng vậy, hay là các nước khác cũng vậy, bên Nhật, Triều Tiên cũng vậy. Thì đó là những cái dấu hiệu tốt, những cái gì hay mình phải công nhận lại. Rồi Ấn Độ cũng vậy, Ấn Độ có cái hệ thống lý thuyết lớn là kinh điển Vệ Đà. Kinh điển Vệ Đà thì có nhiều cuốn thì những cái cuốn kinh đó vừa giải thích về cái nhân sinh, về vũ trụ, về các tầng trời, về các vị thần linh và cũng

[1:10:24]giải thích, dạy người ta cái nghi thức để cúng tế, dạy người ta cách để cư xử, sống với nhau quy định như vậy, viết bằng chữ Phạn nên chỉ có những cái giai cấp Bà-la-môn, những giáo sĩ mới có thể đọc được. Nhưng mà cũng là một tôn giáo rất là lớn hiện nay. Rồi đạo Do Thái, cái đạo Do Thái này cũng rất là kỳ lạ. Nó chỉ là một cộng đồng rất nhỏ của người Do Thái, nhưng mà không hiểu họ đã lưu trữ được bằng chữ viết cho nên họ tồn tại và phát triển. Thì đầu tiên là kể những cái chuyện lập quốc Do Thái do Môi-sen, ổng dẫn những cái người đồng bào của ổng đi tìm cái chỗ để thành lập quê hương. Rồi tiếp tục những vị tiên tri nói về thần linh, về cõi trời, về ông Trời.

[1:11:10]Đại khái ông Trời ổng đã giết người này, ổng đã phạt người kia, đủ thứ chuyện rồi cứ nối tiếp nhau thành những mảnh văn nó vụn vặt, rời rạc chứ cũng không có thành hệ thống lắm. Nhưng mà đã hướng dẫn cái đời sống tinh thần cho người Do Thái cả mấy ngàn năm cho đến khi Chúa Giê-su xuất hiện. Chúa Giê-su mới thấy cái kinh Cựu ước nó nhiều điều cố chấp quá, phi lý, nhưng Ngài cũng giả vờ Ngài là con Thiên Chúa đi xuống. Nhưng mà Ngài dạy những giáo lý mới để cải cách lại nên xuất hiện thêm cái đạo Ki-tô, bây giờ là Vatican. Nhưng chỉ có cái là bên Tòa thánh La Mã thì lấy cả Cựu ước và cái Tân ước thành một cái hệ thống kinh điển chung cho họ.

[1:11:53]Chứ nếu mà họ khôn ngoan họ bỏ Cựu ước của Do Thái đi, chỉ lấy cái Tân ước của Chúa Giê-su thôi thì đạo Ki-tô rất là tiến bộ. Nhưng mà chỉ tiếc rằng họ lấy luôn cái Cựu ước của Do Thái nên nó cũng trì trệ, trì trệ. Nó nhiều cái vô lý mà đến bây giờ thì người ta đã quá bức mãn rồi, quá bất mãn. Nói chuyện mà Trời tạo ra con người, vũ trụ trong 6 ngày, sinh ra ông A-đam, ông A-đam buồn quá mới lấy cái xương sườn ổng tạo ra bà Ê-va này kia nọ. Những chuyện đó giờ người ta coi như chuyện con nít. Con nít bây giờ nó đặt cái chuyện hay hơn mấy chuyện đó nữa, vô lý quá. Nhưng mà những điều đó được gọi là kinh điển thiêng liêng, phải học.

[1:12:33]Nên bây giờ khoa học tiến bộ thì những cái kinh điển đó quá quá vô lý. Nhưng mà nếu mà người Kitô giáo mà lấy kinh Tân ước của Chúa, nhất là Phúc Âm thì rất là tuyệt vời, những lời dạy đạo đức của Chúa rất là hay, nên sự cải cách... Rồi khoảng 500 năm sau Chúa Giê-su thì lại có một cái nhân vật xuất hiện ở bên Ả Rập nữa là Muhammad. Ổng mới cũng dựa vào cái Cựu ước, dựa vào Tân ước, ổng lại lập ra một tôn giáo mới là Hồi giáo mà tôn thờ Thượng đế là Allah. Có điều ổng mãnh liệt, ổng mạnh mẽ quá, ổng quyết liệt quá, ổng mở mang tôn giáo ổng bằng chiến tranh trước, bằng chiến tranh. Tức là cho phép giết người để mà truyền đạo,

[1:13:14]cho nên cái ảnh hưởng nó tồn tại tới ngày nay, nó gây thành những cái phần tử, những chủ trương Hồi giáo cực đoan, giết người là chuyện bình thường. Giết người mà họ xem đó là cái điều mà họ làm đẹp lòng Thánh Allah. Khi mà họ có thể đặt một trái bom giật sập một cái nhà lầu chết hai ba trăm người, họ xem không có tội lỗi mà đó là làm đẹp lòng Thánh Allah. Nên chúng ta thấy một lý thuyết sai lầm có thể làm cho con người ta mê tín và mất đạo đức. Nhưng mà cũng có một số nhà Hồi giáo họ tìm cách cải cách lại, đang cải cách lại từ từ để bớt cái cực đoan như vậy. Thì Hồi giáo cũng có cái hệ thống gọi là hệ thống kinh Qur'an.

[1:13:56]Kinh Qur'an là do Muhammad được gọi là đấng tiên tri đó nghe lời của Allah dạy mà ổng chép lại, được coi là như vậy. Còn bên Phật giáo mình thì nguyên cái hệ thống kinh điển rất là lớn, phải không? Ba tạng kinh của nguyên thủy rồi những tạng kinh lớn của Đại thừa rồi vô số những luận bản của những vị về sau. Phải nói rằng trong các tôn giáo trên thế giới, chỉ có đạo Phật là hệ thống lý thuyết lớn nhất, lớn gấp bội lần. Tại sao vậy?

[1:14:28]Tại vì đạo Phật là đạo trí tuệ nên những người tu theo đạo Phật mà họ tâm họ định rồi, họ sống được với chân lý rồi thì cái trí tuệ nó trào dâng, họ sáng tác được nhiều, điều gì cũng có thể nói thành đạo lý được hết. Đó là lý do mà càng ngày cái lý thuyết, những luận bản trong đạo Phật cứ xuất hiện mãi, xuất hiện mãi vậy. Thì cũng có một số sách viết ra rồi từ từ mai một, không ai đọc, bỏ luôn, nhưng cũng có một số sách được xếp vào trong tạng trở thành kinh điển thiêng liêng mà người đời sau cứ phải tham khảo mãi. Là như vậy. Bây giờ chúng ta phân tích ra ba cái thái độ của các tôn giáo là mê tín, cuồng tín và chánh tín.

[1:15:12]Mình định nghĩa sơ một chút. Mê tín là gì? Mê, mê là mê muội, tín là tin, tín là tin, tức là tin một cách sai lầm. Mê tín là mình tin vào một giáo điều sai lầm dẫn đến các việc làm vô ích, nhân cách sa sút, cản trở sự tiến bộ của xã hội và chống lại khoa học. Chúng ta có thể định nghĩa mê tín là như vậy: mê tín là tin vào giáo điều sai lầm. Đây là nhiều khi cái xui của người tín đồ thôi, chứ ai vào đạo cũng muốn tìm cái chân lý đúng nhất. Nhưng mà xui cái nhân duyên gì nhiều kiếp gặp ông giáo chủ tự nhiên thương ổng quá theo luôn, ổng nói bậy nói bạ tin luôn. Thì khi mà tin như vậy thì làm nhiều chuyện vô ích, nhiều chuyện vô ích.

[1:15:56]Ví dụ như cái gì vô ích? Ví dụ như nói rằng là cái người chết ở dưới đó quần áo thiếu đó thì mình phải, phải đem áo giấy đốt cho người ta. Ở dưới đó người ta thiếu tiền đô xài thì mình phải đem tiền đô Chợ Lớn đốt cho người ta. Ở dưới đó đi tới đi lui hơi cực phải đốt luôn nguyên chiếc xe hơi xuống dưới mà không có đốt xăng xuống dưới lấy đâu mà đổ xăng. Thật ra đó, cái linh hồn nó di chuyển bằng ý nghĩ, họ nghĩ tới đâu nó lướt tới đó liền à chứ đâu có cần xe Honda, nồi. Cái đó vô lý, đó gọi là mê tín, làm cái việc làm vô ích đó. Thì mà không biết sao mà người Tàu họ truyền bá cái mê tín quá mạnh đi nên ở đâu lần lần người ta tin.

[1:16:45]Trong phim Hồng Kông không biết quý Phật tử có thấy mà cứ hễ có người chết, người cứ cầm giấy đốt hoài đó, đốt từng tờ giấy từng tờ từng tờ đó. Bên cạnh cái mộ đó người cứ cầm giấy đốt đốt, mà đốt vàng mã. Cứ nghĩ như vậy là tặng tiền ngân bạc, tặng quần áo, vải vóc cho người chết. Đó là cái tin sai lầm và dẫn đến việc làm vô ích. Vô ích thì còn nhiều cái nữa, nhiều cái nữa chứ không phải là riêng cái đó. Hoặc là như bên đạo Hồi á, họ phải tự tay họ giết cái con vật, con bò, con dê, con heo. Heo thì không ăn. Con bò, con dê gì đó rồi họ lấy máu đó họ cúng rồi sau đó họ mới xẻ thịt họ ăn. Những cái việc làm như vậy đúng là vô ích và độc ác.

[1:17:25]Rồi dẫn đến nhân cách sa sút thì lúc đó là mình đâu có lo tu sửa cái đạo đức của mình nữa. Mình chỉ lo làm đẹp lòng thần linh bằng bất cứ thủ đoạn nào. Hễ là cúng cái gì mà hễ thần linh mà ổng vui lòng là mình thấy mình sẽ được may mắn, được tốt đẹp nên không cần tu dưỡng đạo đức. Nên cái mê tín là chắc chắn đưa tới cái mất đạo đức. Mà hiện nay nhiều cái tôn giáo na ná ăn theo đạo Phật cũng giải thích nhiều cái lạ lắm. Giống như gần đây có hình tượng gọi là thờ Địa Mẫu, Mẫu Diêu Trì á. Ở đây có ai thờ không? Giơ tay lên coi. Địa Mẫu. Cái lý thuyết cũng có lý thuyết nói Địa Mẫu này là mẹ sinh ra Phật luôn nữa.

[1:18:09]Nên đó là những điều sai lầm của những người gần đây họ đặt ra, vậy mà cũng có nhiều người dễ tin lắm. Nói chứ quần chúng là dễ tin lắm. Mà nó sai lầm thì nó nó làm vô ích và cản trở sự tiến bộ của xã hội. Thì chính những cái việc làm như vậy, một cái người mà tin sai như vậy thì họ không có nghĩa là mình không có cái tinh thần khoa học nhìn vấn đề cho nó chính xác. Đó hễ bệnh, mình không tìm ra nguyên nhân căn để nó mà cứ giải thích là tại vì thần gì đó phạt, cứ phải lo cúng. Đó. Mà nếu nói trên đạo Phật mình á thì phải thứ nhất là lo làm phước, thứ hai là lo chữa trị, phải không? Nó song song với việc làm phước là việc chữa trị một cách thực tế.

[1:18:54]Đó, chứ không phải là đi cầu đảo, đó như vậy. Mà nguyên nhân tại sao có mê tín? Là bởi một giáo chủ nói giỏi nhưng không có trí tuệ đắc đạo. Cái ông giáo chủ nào đó ổng đặt ra những cái điều đó thì ổng nói, ổng nói giỏi, ổng nói mình nghe mình tin được. Nên người này là biết nói, khéo nói. Nên mình gặp những người mà nói giỏi, mình phải cẩn thận đừng có tin liền. Giống như tôi vậy đó coi chừng. Đừng có tin liền. Phải xét tới xét lui, cẩn thận. Phật dạy như vậy đó, đừng bao giờ tin liền bất cứ gì ai nói. Nhưng mà con người ta dễ tin và có nhiều người họ nói hay lắm, họ nói nghe mê lắm. Nói nghe mê. Như bây giờ cũng vậy, mình gặp một vị mà họ tu Mật tông

[1:19:39]họ nói mình, mình bỏ hết mình tụng chú liền à. Nói có lần tôi lại tôi gặp cái gia đình đó, thấy có đứa con sắp đi thi đại học thì ông bố ổng thương con quá, ổng không biết làm sao cho con đậu, ổng đi ổng hỏi thì có cái ông thầy mới dạy cho ổng là tôi thấy ghi trên cái bảng là: "Chú cầu nguyện cho con thi đậu". Rồi ở dưới là viết cái câu chú om yếc gì đó, ba ra ba rô gì tôi không biết, đọc. Thì tôi nhìn tôi thấy cũng lạ. Tôi nói: "Ủa sao càng ngày có nhiều cái câu chú lạ thiệt!". Thì sau khi qua kỳ thi đại học đó ổng tụng không biết sao, không biết chưa đủ biến hay sao thì con ổng cũng không có đậu.

[1:20:19]Nhưng mà rõ ràng mà cái ông mà đưa câu chú đó, ổng phải nói làm sao ông kia mới tin mà đem câu chú về thờ mà tụng, phải không? Đó, nên cuộc đời vậy, có nhiều người nói những chuyện vô lý nhưng mà họ nói với vẻ xác quyết quá, mình tin. Nhớ như vậy. Quý Phật tử gặp một người nào mà nói mạnh quá, nói với vẻ xác quyết quá thì cẩn thận giùm, cẩn thận. Vì cái người mà họ nói đúng lẽ phải đó, thường họ nói nhẹ nhàng, trầm tĩnh lắm. Còn người mà nói như ép mình phải nghe, nói mạnh mẽ, coi chừng lừa bịp. Nó giống hệt như việc làm kinh tế vậy. Thí dụ mình gặp người nào đó, bây giờ đó anh mà đưa tôi 5 triệu thì một tháng anh sẽ được 1 triệu tiền lãi.

[1:21:06]Nghe mê không? Lại hỏi: "Anh thấy thằng kia không? Đó, mới đưa tôi 10 triệu mà nay bắt đầu nó sắm xe rồi đó". Đó, nói như đinh đóng cột, mình nhìn qua mình thấy, tại ổng nói xác quyết quá đi. Thôi kệ, mình đưa ổng 5 triệu. Rồi sau đó làm sao? Biến mất.

[1:21:28]Ổng đi đâu thì mình không biết nhưng mình phải đi báo công an. Thì tôn giáo cũng vậy đó. Có những người mà họ nói mạnh quá, ổng nói ổng là thần linh đã được ấn chứng này thế nọ thì mình cũng tin. Thì tôi cũng vậy, lần đó tôi có gặp cái ông đó cũng vậy. Vừa nhìn mặt ổng là tôi đã hết tin rồi, nhưng mà ổng cứ đứng ổng gặp tôi ổng thuyết phục. Ổng nói: "Nói cho thầy biết cái trò từ nhỏ là đã được ấn chứng của trời Phật. Cái số tu và phải đắc đạo. Bây giờ bàn tay của trò để đâu là người ta hết bệnh đó". Có thể chữa bệnh từ xa. Tôi cứ cười cười nghe ổng nói tại thấy lối nói xác quyết mà nhìn mặt ổng là biết rồi, biết xạo rồi.

[1:22:07]Nhưng mà ổng nói mạnh và rất nhiều người nghe, do cái lối nói xác quyết đó. Cho nên ở đây chúng ta thấy cái mê tín á nó bắt đầu bằng vậy đó, bằng những con người nói giỏi mà nói bậy, mà nhiều người dễ tin. Nên từ đây về sau á chúng ta thấy cái người nào mà họ nhân cách họ tốt, nói năng trầm tĩnh thì mình có thể xét, còn nói hùng hổ này kia nọ, hoàn toàn cẩn thận. Đó là mê tín. Thứ hai là cuồng tín cực đoan. Cuồng tín cực đoan nghĩa là gì? Nghĩa là làm những chuyện quá khích, thậm chí dùng tới bạo lực để phát triển tôn giáo của mình. Và cái thái độ của họ là độc đoán, áp bức, hiếu chiến, mù quáng.

[1:22:46]Và họ không cần lắng nghe cái điều hay của nơi nào khác nữa, chỉ cần biết cái tôn giáo của họ mà thôi. Hễ ai nói khác họ là họ tiêu diệt liền. Ai chống lại họ, họ tiêu diệt bằng bạo lực liền. Chỉ biết có họ mà thôi. Đây là một số tôn giáo... Trong cái tôn giáo này có những trường hợp lạ lắm, ví dụ trong gia đình mà có người bỏ đạo là những người trong gia đình giết họ luôn, khỏi cần đợi người ngoài giết. Như vậy đó, họ dùng tới bạo lực như vậy, gọi là những tôn giáo mà cuồng tín cực đoan. Trong xã hội mà chúng ta, điều chúng ta ngạc nhiên thế này nè: Cho tới ngày hôm nay vẫn còn những tôn giáo như vậy

[1:23:24]tồn tại, nên chúng ta đừng bao giờ nghĩ rằng trái đất mình đã văn minh tiến bộ, đừng bao giờ. Khi mà chúng ta thấy còn những người cuồng tín như vậy thì đừng nghĩ trái đất này văn minh tiến bộ. Mà lực lượng nó đông lắm! Ví dụ như mình nói Hồi giáo nè. Nói chứ ổng ghét bữa nào ổng kiếm tôi à. Đầu tiên họ đến một cái đất nước nào đó họ truyền đạo dễ thương, nhẹ nhàng lắm. Nhưng mà đến khi mà họ có một cái số đông rồi là họ đòi ly khai, cắt cái tỉnh đó trở thành quốc gia riêng của họ. Đó. Đó là cái nguy hiểm. Cho nên cẩn thận lắm. Mà không hiểu tại sao, không hiểu tại sao khi tôi nghiên cứu về Hồi giáo

[1:24:07]vậy, tôi thấy họ có một cái số nghi thức dạy cho trẻ từ rất là nhỏ. Như đứa nhỏ mới bập bẹ lên năm lên sáu là đã dạy phải cầu nguyện như thế nào trong từng giờ từng phút. Từng giờ từng phút nha! Như là con đi vô cầu, con phải đọc cái câu gì, cầu nguyện gì. Khi ngồi ăn cơm phải đọc cái câu gì. Khi bước ra ngoài đường phải đọc cái câu cầu nguyện gì. Khi lên bàn ngồi học phải đọc cái câu cầu nguyện gì. Nghĩa là suốt ngày đứa nhỏ nó luôn luôn sống trong tinh thần tôn giáo. Thì đến khi lớn lên rồi thì không ai làm cho nó bước ra khỏi tôn giáo của nó được nữa. Vì nó thấm từ nhỏ, từ xương từ tủy, cái lối dạy đạo của Hồi giáo.

[1:24:46]Còn cái lối của đạo Phật mình sao? Cha mẹ tu đạo Phật bỏ mặc con mình làm gì làm, vô trách nhiệm, nên những người Phật tử mình rất có lỗi. Tôi có đưa ra cái bài Lời Nguyện Cầu Buổi Sáng dành cho trẻ để cho quý Phật tử đem về cho trẻ tụng chỉ được một buổi sáng 5 phút thôi, vậy mà nhiều người còn không khuyến khích cho con cho cháu mình tụng, bỏ mặc nó. Thấy có lỗi với Phật không? Trong khi Hồi giáo họ bắt con họ suốt một ngày lúc nào cũng cầu nguyện, nhúc nhích làm một cái gì là cầu nguyện một câu liền, làm một cái gì là cầu nguyện một câu liền. Cho nên tới lớn rồi nó đâu có bỏ đạo được nữa. Còn đạo Phật mình cha mẹ tu con cái làm gì đó làm, không có, không có bắt buộc.

[1:25:28]Bên đạo Hồi là bắt buộc á, con mà không làm theo đánh đòn liền, chết liền. Ở đây là tôi chỉ mới đưa ra có 5 phút bài Cầu Nguyện Buổi Sáng mà nhiều Phật tử còn không quyết tâm cho con cháu mình tụng nữa, không quyết tâm. Đó là cái thái độ người Phật tử mình rất dở, là lý do tại sao đạo Phật mình có trước đạo Hồi 1000 năm, bây giờ mình mới có ba trăm mấy chục triệu tín đồ mà đạo Hồi là 1 tỷ 3 người. Họ quyết liệt như vậy, cái tinh thần đối với đạo pháp của họ mạnh như vậy, tinh thần của mình đối với đạo pháp rất hời hợt. Nên mình nói đạo Phật mình cao siêu, Đức Phật mình cao siêu vậy, nhưng chính bản thân của mình rất là vô trách nhiệm.

[1:26:09]Tôi nói rất mạnh điều này. Tôi nói điều này quý Phật tử có thể giận tôi, nhưng tôi buộc phải nói. Bây giờ quý Phật tử phải cố gắng làm và để lấy lại một cái tinh thần mới cho toàn thể đạo Phật mình lên, là người lớn phải có trách nhiệm dạy đạo cho người nhỏ chưa biết, không được bỏ thờ ơ. Ai mà thờ ơ là người đó có lỗi. Và cứ so sánh chúng ta thấy mình thua hẳn đạo Thiên Chúa và đạo Hồi là vì lý do đó. Người lớn không có trách nhiệm dạy cho người nhỏ là Phật. Nó đi đâu đi, thậm chí mà nó thương người tôn giáo khác người ta lấy đi mất luôn. Nó đám cưới là đi qua đạo khác luôn, cũng tỉnh bơ. Mình không phân biệt tôn giáo đâu, nhưng mà rõ ràng

[1:26:49]là đạo Phật vẫn là chân lý rất là tuyệt vời, bao dung được các tôn giáo khác. Mà nguyên nhân tại sao có những cái tôn giáo cực đoan, cuồng tín như vậy? Nguyên nhân tại sao? Là xuất phát từ một giáo chủ cuồng nhiệt, khéo kích động lòng tin và sự nhiệt thành của tín đồ mà cái ảnh hưởng nó kéo dài tới hôm nay. Nghĩa là đầu tiên do cái tinh thần của ông giáo chủ. Nghĩa là từ Đức Phật bình an, tự tại, thong dong quá bây giờ Phật tử mình đệ tử mình cũng thong dong, tự tại, tới đâu tới. Từ một Chúa Giêsu nói một cái lời mạnh mẽ, xác quyết mà thành nên đạo Thiên Chúa giờ cũng được một tỷ người hơn. Từ một Mahomet: "Ai không theo đạo là giết!", bây giờ Hồi giáo là 1 tỷ 3.

[1:27:36]Từ cái sức mạnh ban đầu của người giáo chủ. Nên bây giờ Đức Phật mình rất hiền lành, nhưng mà tới mình thì mình cũng bớt hiền một chút, là mình phải quyết liệt một chút. Ông Phật mình thì ổng là biểu tượng của đạo đức rồi thì nghĩa là mình để cho ngài sống trên mây, nhẹ nhàng như mây như gió, nhưng mình là người trần mắt thịt mình phải có một chút lửa trong trái tim. Mình phải có một chút lửa trong trái tim. Nói một chút là nói nói khiêm tốn á, chứ sự thực tôi mong mỏi quý Phật tử cháy bừng cái ngọn lửa nhiệt thành đối với Phật pháp. Nghĩa là nguyện suốt một đời này làm sao cho mọi người được biết Phật pháp.

[1:28:21]Nghĩa là còn thấy một người nào chưa biết Phật pháp là mình trái tim chưa ngủ yên.

[1:28:30]Cứ đi nhìn trên đường mọi người xuôi ngược mà cứ nhìn thấy mình đoán là còn nhiều người chưa hiểu đạo thì phải biết ưu tư, trăn trở và làm sao cái ngọn lửa nơi trái tim mình nó truyền qua được nơi người khác. Từ cái trái tim nhiệt thành của mình đối với Phật pháp và mong rằng thắp qua được nhiều người khác nữa. Những người bạn của mình, những người em của mình, họ cũng sẽ được cái nhiệt tình như mình để mà truyền bá Phật pháp đi. Đó, nên chúng ta một đạo Phật từ bi nhưng mà phải có nhiệt thành. Mà từ bi rồi mình hiền lành, thờ ơ thì là rơi vào một cực đoan. Chúng ta thấy những tôn giáo khác họ cực đoan cái gì?

[1:29:07]Họ nhiệt thành rồi đưa tới bạo lực và hung dữ là một cực đoan. Còn một cái đạo mà hiền lành rồi thờ ơ, hời hợt là một cực đoan. Cái trung đạo là gì? Là một đạo rất hiền lành nhưng rất nhiệt thành, rất tâm huyết. Đó là trung đạo. Hôm nay người Phật tử chúng ta phải ứng xử như vậy, chúng ta sống giữa cuộc đời với mọi người rất hiền lành, rất bao dung, tha thứ, hy sinh, giúp đỡ vị tha, nhưng rất nhiệt thành, có lửa trong tâm, có lửa trong ánh mắt và có lửa trong lời nói. Lửa trong tâm là gì? Lửa trong tâm là lòng của mình lúc nào cũng tha thiết, cũng khát khao truyền được cái Phật pháp, truyền được cái đạo đức, truyền được giáo lý nhân

[1:29:55]quả cho mọi người, đó là lửa trong trái tim mình. Lửa trong đôi mắt là gì?

[1:30:03]Là bằng cái sự sống của mình, khi mình nhìn ai mình truyền cả cái thương yêu và cái nhiệt tình đó cho người khác luôn. Nghĩa là người khác họ nhìn vào đôi mắt mình là họ phải phải thao thức, phải nhận được cái sự thương yêu của mình và tiếp tục là một sứ giả, là một Phật tử đem Phật pháp truyền bá khắp nơi. Đó là lửa trong đôi mắt. Lửa trong lời nói là gì? Là mỗi một lời mình nói lên giúp cho người khác tin được Phật pháp và người đó cũng trở thành một sứ giả đem Phật pháp tràn ngập khắp nơi. Vậy quý Phật tử về từ hôm nay thắp lửa ở ba chỗ:

[1:30:42]Lửa trong trái tim, lửa trong đôi mắt và lửa trong lời nói của mình. Chánh tín là gì? Là khi nào mà chúng ta có được giáo lý đúng với lẽ phải, với chân lý của vũ trụ, rồi cái giáo lý đó giúp cho chúng ta phát triển lý trí mà từ từ thoát ra khỏi niềm tin. Ban đầu ai cũng đến với tôn giáo bằng niềm tin hết. Nhưng mà nếu cái giáo lý đó đúng đó, là chúng ta từ từ không cần niềm tin nữa mà cần lý trí là đủ rồi. Đó là một tôn giáo đúng. Còn một tôn giáo sai đó, mình khởi đầu đi vào bằng niềm tin rồi cứ phải tin cho tới chết, không tin là mất tôn giáo liền. Nhưng mà nếu là một tôn giáo chánh tín như đạo Phật

[1:31:25]á, bước đầu mình vào chùa là bằng niềm tin, mình tin Phật, chưa biết Phật là gì cứ tin; tin nhân quả mặc dầu chưa hiểu rõ lắm; à tin nơi đạo đức quý cô, quý thầy mặc dầu chưa có rình coi làm sao hết; nhưng mà cứ tin. Nhưng mà nếu cái giáo lý đạo Phật là đúng á, mình mỗi ngày một học thì từ từ không cần tin nữa, mà chỉ cần lý trí, càng ngày càng hiểu sâu, trí tuệ mình càng sắc bén. Hiểu bằng giáo lý bằng trí tuệ của mình, hiểu cuộc đời bằng trí tuệ của mình, và càng hiểu như vậy thì mình càng không bao giờ lay chuyển niềm tôn kính đối với Đức Phật và Phật pháp. Thì đó là chánh tín, đó là tôn giáo thật sự.

[1:32:03]Và chúng ta may mắn có một đạo Phật như vậy, có một đạo Phật như vậy, là chúng ta càng đến với đạo Phật chúng ta càng không cần niềm tin như ban đầu nữa, mà chỉ cần trí tuệ, cần đạo đức để sống. Khởi đầu bằng niềm tin và chấm dứt bằng trí tuệ. Còn tôn giáo khởi đầu bằng niềm tin tới chết cũng phải ôm niềm tin đi theo thì chưa phải, chưa phải gọi là chánh tín. Cái giáo lý đó mà có lý trí như vậy đó thì lần lần giúp cho cái người tín đồ biết phân biệt, biết phán đoán đúng sai tự nơi mình, không còn phải lệ thuộc vào cái tín điều hay vào tu sĩ nữa. Quý thầy, quý cô là người hướng dẫn mình, nhưng mà sau đó mình mang cái lời dạy đó vào trong cuộc đời

[1:32:48]để mình biết thế nào là thiện ác, thế nào đúng sai, tự mình thôi. Tự mình là chỗ nương tựa cho chính mình sau khi mình đã học được từ nơi Đức Phật và từ nơi quý thầy, quý cô. Tự mình là chỗ nương tựa. Khi mình đã ứng xử mình làm việc sai, mình biết việc đó sai; người khác nói lời đó đúng hay sai, mình biết được. Đó là do cái giáo lý, do sự tu...