[0:09]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Trước hết, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn đến đồng chí Tổng Bí thư và bác Lê Khả Phiêu là nguyên Tổng Bí thư đã gửi những lẵng hoa đến chúc mừng cho buổi giao lưu nói chuyện của chúng ta hôm nay. Chúng tôi xin kính thưa tất cả các nghệ sĩ, các Phật tử đã có mặt hôm nay để ta cùng lắng nghe, cùng chia sẻ một đề tài rất là căn bản và cũng là cái niềm trăn trở, thao thức của những nghệ sĩ chân chính ngày hôm nay, đó là đạo đức trong nghệ thuật. Đạo đức trong nghệ thuật thôi chứ không phải trong văn hóa, vì vấn đề văn hóa lớn lắm, ta không nói hết được. Ta chỉ nói một ít trong vấn đề nghệ thuật.
[0:57]Mong rằng qua ngày hôm nay vậy, chúng ta hiểu nhau hơn, người nào đã biết về Đạo Phật thì biết thêm cái nghệ thuật của cuộc sống đã được Đạo Phật ứng dụng như thế nào, và những người mà chưa biết về Đạo Phật thì cũng sẽ hiểu thêm từ cái nghệ thuật này ta bước lên trên thành cái đạo học như thế nào. Tất cả những điều đó làm cho cuộc sống của chúng ta có ý nghĩa hơn, là tốt đẹp hơn. Nói về đạo đức trong nghệ thuật thì ta sẽ nói nghệ thuật là gì, thứ hai là ta nói đạo đức trong nội dung của nghệ thuật, đạo đức trong đời sống của nghệ sĩ, đạo đức trong cái tổ chức hoạt động nghệ thuật, vân vân. Bây giờ ta nói với nhau nghệ thuật là cái gì cái đã.
[1:41]Chúng ta cũng khó lòng định nghĩa chữ nghệ thuật một cách chuẩn xác, bởi vì nó thuộc về cái hay, cái đẹp. Và cái hay, cái đẹp mà con người cảm nhận được đôi khi nó có cái cảm tính chủ quan. Tuy nhiên, chúng ta cứ tạm dùng cái từ đơn giản mà chúng ta có thể hiểu được. Nghệ thuật là sự sáng tạo hoặc sự thưởng ngoạn, sự trình bày cái hay, cái đẹp của cuộc sống. Chúng ta nói vậy đơn giản, nói vậy vẫn chưa nghe ra được. Là chúng ta sống bằng năm cái giác quan để tiếp xúc với thế giới bên ngoài và ta có một cái ý thức ở bên trong để đánh giá, nhận định về cuộc sống bên ngoài. Và như vậy, chúng ta có sáu phần, nếu nói theo Đạo Phật là sáu phần giác quan,
[2:31]năm cái giác quan để tiếp xúc với thế giới bên ngoài và một cái ý thức bên trong để tổng hợp, phán đoán, nhận định, đưa ra quan điểm về cái thế giới mà chúng ta đang sống trong đó, nên ta có tới sáu phần giác quan lận chứ không phải là năm phần. Còn ta hay gọi chữ giác quan thứ sáu là một loại trực giác khác mà ta hay dùng nhầm chứ không phải như vậy. Trong cái sáu giác quan này, con người đều tìm cách nâng nó lên để cho nó thành hay hơn và đẹp hơn chứ không phải chỉ để thỏa mãn những cái nhu cầu căn bản. Ví dụ như là nhu cầu căn bản con người là ăn cho no để sống, nhưng vì con người có trí tuệ,
[3:12]ta đẩy cái ăn đó lên thành nghệ thuật, ăn cho ngon. Cái ngon đó là trở thành nghệ thuật và đây là nghệ thuật của vị giác, nghệ thuật của vị giác. Như sống trong cuộc đời thì mọi vật phải có một cái hình thể, hình dáng và ta cần đôi mắt để ta nhìn thấy cái hình thể, hình dáng của sự vật, sự việc, nhưng con người đã không dừng lại ở chỗ chỉ cần nhìn thấy, mà phải làm sao cái ta nhìn thấy phải đẹp. Thế là con người tạo hình những cái đồ vật nằm trong tầm tay của mình và đẩy nó lên thành nghệ thuật của nghệ thuật tạo hình là hội họa hoặc là điêu khắc, vân vân. Cũng vậy, khi ta nói chuyện, ta nghe tiếng rồi nó thành ra những âm thanh,
[3:54]nhưng mà con người không dừng lại ở chỗ là chỉ nghe âm thanh để biết thông tin, mà con người đã đẩy cái nghe đó lên thành nghệ thuật, là buộc cái âm thanh đó phải tạo nên cái hay, cái đẹp để cho con người thưởng thức. Cũng vậy, cái mùi hương thơm hoặc là cái xúc giác cũng đều được con người đẩy lên thành nghệ thuật để cho có cái hay, cái đẹp mà phục vụ cho cái cảm nhận, cái thưởng ngoạn của con người. Và cao hơn tất cả những cái giác quan bên ngoài đó là cái ý thức bên trong của con người, cái con người nhận định về cuộc sống, nhận định về xã hội, nhận định về nhân sinh có chuyển tải theo ngôn ngữ và con người đã đẩy lên
[4:39]những cái nhận định đó, những cái ngôn ngữ đó cũng thành nghệ thuật hết, buộc ta phải có những cái bài thơ hay, những dòng nhạc hay, những áng văn bất tuyệt, vân vân, cũng là buộc làm sao cho cái phương tiện liên lạc, cái phương tiện để truyền tải thông tin bây giờ đã đẩy lên thành cái nghệ thuật của cái hay và cái đẹp. Cái hay và cái đẹp, đó là thành nghệ thuật. Và con người đã đẩy lên tất cả như vậy. Nhưng mà tại sao con người lại đẩy tất cả những cái phương tiện, những cảm nhận, những sự tiếp xúc đó thành nghệ thuật hết, tại sao? Đây là một bí mật, bí mật của trí tuệ. Chỉ có những sinh vật có trí tuệ
[5:23]mới có thể tạo ra cái hay, cái đẹp và thưởng thức cái hay, cái đẹp. Cho nên cái nghệ thuật nó đồng nghĩa với cái trí tuệ. Nếu không có trí tuệ, ta không có nghệ thuật. Đây là cái nền tảng, cái sự khẳng định đầu tiên. Chính vì vậy mà những người tạo ra nghệ thuật, những người biểu diễn nghệ thuật bị, bị hay là được công chúng gọi là nghệ sĩ, có chữ sĩ bên trong. Cái gì mà nó có chữ sĩ bên trong nó đều hàm chứa tri thức và tư cách. Kẻ sĩ ngày xưa rất được tôn trọng, kẻ sĩ tức là người tri thức. Ông bà ta có nói một câu rất là đơn giản: "Nhất sĩ, nhì nông".
[6:14]Cái ăn uống là cái nhu cầu cơ bản của con người từ cái thời hoang sơ, con người ta phải ăn để sống, và cái người tạo nên cái lương thực thông qua con đường nông nghiệp được đánh giá rất là trân trọng. Vậy mà khi cái loài người đã văn minh, tiến bộ hơn, họ đẩy cái người đó xuống hạng hai liền, "Nhất sĩ, nhì nông" liền lập tức. Đáng lẽ là cái người mà tạo ra cái nhu cầu ăn uống cơ bản để cho con người duy trì được sự sống là phải được nâng lên hàng đầu, phải là "Nhất nông" rồi nhì cái gì đó không biết. Nhưng mà khi con người có tri thức, có tiến bộ, lập tức họ đẩy cái người nông dân, cái người mà tạo ra lương thực,
[6:52]thực phẩm xuống hạng hai liền để họ nâng cái người tri thức lên trên, "Nhất sĩ, nhì nông". Sĩ là tượng trưng cho tri thức và phẩm chất tư cách, ta chưa nói đạo đức, nói tư cách thôi. Hễ người nào mà khoác vào mình chữ sĩ, buộc phải có hai điều là tri thức và tư cách, phẩm giá. Cho nên, ngoài một số sĩ khác, ví dụ như là bác sĩ, tu sĩ, cứ nhiều cái chữ sĩ đều có mang cái dáng dấp là tri thức và đạo đức rồi, ta còn có một chữ sĩ rất là đặc biệt mà hôm nay ta đề cập đến là nghệ sĩ, cũng là những người của quần chúng, cũng là những người được quần chúng yêu thích, ưa mến và luôn luôn bị quần chúng săm
[7:38]soi, thậm chí săm soi vào đời tư từng chút một, mới đi gặp ai, nói chuyện ở đâu, thay màu áo gì cũng cứ bị lên báo, là luôn luôn bị quần chúng quan tâm. Người ta quan tâm bởi vì người ta yêu thích quá chứ không gì hết. Mà tại sao người ta yêu thích quá? Bởi vì cái điều mà người nghệ sĩ làm nó thỏa mãn được một cái nhu cầu lớn của con người, đó là nhu cầu thưởng ngoạn cái hay, cái đẹp của cuộc sống. Và qua điều đó, ta hiểu một điều rằng thẳm sâu trong con người có một cái nhu cầu rất lớn về nghệ thuật. Nhu cầu rất lớn về nghệ thuật, ta nói điều này là nó hàm hai nghĩa: cái nhu cầu của một người tạo nên nghệ thuật,
[8:18]cái người tạo nên nghệ thuật thì lại gồm có hai người là người sáng tác và người trình trình bày, và một cái nhu cầu là thưởng ngoạn nghệ thuật. Là như nãy giờ chúng ta ngồi để thưởng ngoạn, nghe các nghệ sĩ, vậy. Những người nghệ sĩ có sáng tác, có trình bày, đó là một một loại của nghệ thuật, và chúng ta thưởng ngoạn cũng là một loại, một hạng của nghệ thuật. Và cả hai điều này đều là nhu cầu rất lớn của con người, của con người có trí tuệ và no đủ. Chúng ta xác định thêm một điều nữa là: và no đủ. Cái yếu tố no đủ rất là quan trọng trong hoạt động nghệ thuật. Con người chỉ xuất hiện nghệ thuật khi con người bắt đầu bớt lo miếng ăn miếng mặc.
[9:04]Đây là điều khẳng định. Từ những bộ tộc sơ khai, khi trong ngày người ta đã no đủ, mùa lúa đã gặt xong, con thú về đã chia sẻ thịt xong, tối đến, bụng hãy còn no, người ta đốt cái đống lửa, người ta quây quần nhảy múa, hát quanh cái đống lửa đó. Và nghệ thuật xuất hiện khi con người đã no đủ. Ta có thể thấy thế này, ví dụ nó có một bài thơ nói về cái đói, xin thưa, chỉ được viết bởi một người đang rất no thôi. Cái người đó họ đang no bụng và họ viết một bài thơ về cái đói của người khác thôi. Chứ còn cái người mà đang đói trong bụng, suốt ngày nay không biết tìm ở đâu ra miếng ăn, thì xin thưa không bao giờ cất nổi một tiếng hát hay là
[9:49]làm được một câu thơ, vì cái nhu cầu mà đói ăn nó cơ bản hơn, nó ngăn chặn tất cả những cái sự phát triển lên cao hơn. Nên khi mà cái nhu cầu cơ bản về ăn uống đã được thỏa mãn, thì cái trí tuệ con người bỗng nhiên thúc bách con người bước lên một bước hơn nữa là tạo nên cái hay cái đẹp cho cuộc sống này. Và nghệ thuật xuất hiện từ đó, là từ sự no đủ và thứ hai là từ những con người có trí tuệ. Nếu mà không có sự no đủ và cũng không phải là bởi cái sinh vật có trí tuệ, ta không có nghệ thuật. Cho nên chỉ có con người mới phát triển được nghệ thuật lên rất cao vì con người có trí tuệ. Và ở những cái khu vực nào, ở những cộng đồng nào,
[10:35]ở những cá nhân nào mà trí tuệ càng sắc bén, thì cái nhu cầu về sáng tạo nghệ thuật và thưởng ngoạn nghệ thuật thì lại càng cao hơn nữa. Đó là điều như vậy. Nói như vậy ta đừng tưởng rằng chỉ có con người mới biết tạo ra và thưởng ngoạn nghệ thuật. Xin thưa, tất cả các loài đều có nghệ thuật, đều tạo ra nghệ thuật và thưởng ngoạn nghệ thuật. Ví dụ, ta đừng tưởng con chim buổi sáng nó hót để nó là mời gọi bạn tình không? Không. Lúc nó chưa đói, lúc trong buổi sáng tinh mơ đón mừng một ngày mới, cái tiếng hát của con chim nó đều cố gắng làm cho hay hơn. Và thực sự tiếng hót con chim nó đã có dấu hiệu của nghệ thuật.
[11:25]Ta đừng tưởng cái đường bay của con chim chỉ là bay cho đến nơi đến chốn, không có đâu. Trong khi nó đang bay theo bầy theo đàn, nó đã sắp xếp đội hình và nó đã cố gắng tạo với nhau mà trong cảm nhận vô thức của nó, nó phải tạo cái bầy đàn và cái đường bay cho đẹp. Ta đừng tưởng ta thấy có cánh chim mà lượn qua một bầu trời, thấy đẹp, đừng tưởng là chỉ ta biết đẹp, con chim nó cũng cảm nhận được đường bay của nó là đẹp. Nghệ thuật nằm thẩm thấu, thấm sâu và phổ biến trong tất cả các loài. Như con cá vậy, ta đừng tưởng con cá nó chỉ biết bắt mồi, nó bơi lội, không có đâu. Những khi nó no rồi, nó sẽ biểu diễn những cái đường bơi lội
[12:04]của nó thành cái nghệ thuật để tự nó thưởng ngoạn với nhau. Nếu ta đi biển, ta sẽ nhìn thấy những con cá heo, những con cá voi, nó bơi lội từng đàn và nó nhiều khi nó búng lên khỏi mặt nước rồi nó đi xuống. Đừng tưởng là nó có nhu cầu gì, không có, đó là nhu cầu nghệ thuật của nó. Và cái đường bơi lội của nó, cái sự uốn lượn của nó, tức là cái sáng tạo nghệ thuật và sự thưởng ngoạn nghệ thuật của nó. Con ong cũng có nghệ thuật của nó. Chỉ có những cái loài nào mà cứ chăm chăm đi tìm mồi, chỉ lo cho cái bao tử thì ta thấy vắng bóng nghệ thuật. Ví dụ như ta thấy một con hổ mà lúc mà nó rình mồi, lúc đó nó không có nghệ thuật.
[12:44]Nhưng mà những lúc mà nó không phải rình mồi, nó no đủ, cái đường đi, cái tiếng rống, tiếng gầm, cái sự vươn mình của nó đều biểu lộ một cái đẹp gì đó, cái sự tự hào của nó. Và đặc biệt một điều, có một cái giống loài có nghệ thuật rất hay mà đôi khi ta không ngờ được, đó là cây cỏ. Ta cứ tưởng cây cỏ là vô tri vô giác, nhưng mà ngày hôm nay, các nhà khoa học đã bắt đầu ngờ ngợ nhận ra rằng cây cỏ không vô tri vô giác. Và nếu ta là cây cỏ, nếu ta thử ta là cây cỏ một lần, ta mới chợt phát hiện ra một điều: cây cỏ có nghệ thuật, có tình cảm. Rất là lạ. Ta đừng tưởng cây cỏ là cứ mọc ra theo cái bản năng tự
[13:28]nhiên và cứ vươn lá ra đi tìm ánh sáng, không có đâu. Mỗi một cái cành của nó nghiêng ra theo hướng nào, cái lá nó mọc theo hướng nào đều có chủ ý của nghệ thuật cả. Tất cả những cành cây nghiêng thế này, thả qua bên phía kia, hướng về phía nọ, ngoài cái nhu cầu tìm nước, tìm ánh sáng, còn có nhu cầu của cái vẻ đẹp của cái cây đó tạo ra. Ta nghe điều này có lẽ ta hơi ngạc nhiên, có nhiều người sẽ không tin. Ai không tin, hãy thử làm cây trong một ngày, rồi sẽ thấy. Cái thân cây nghiêng như thế, cành lá buông như thế đều có chủ ý nghệ thuật hết. Đó là điều ta bất ngờ. Ta tưởng cái đẹp của cây, của dáng cây, cái bóng cây rủ xuống hồ,
[14:08]cái cành cây vươn lên trong nắng, những cái cây chen nhau qua thế này thế kia là ta cứ ngỡ là nó tự nhiên nó tạo thành cái đẹp để cho con người thưởng thức và chỉ có con người biết là đẹp, không có đâu. Cây nó biết nó đẹp. Và trước khi nó vươn cái cành về phía đó, nó đã biết là điều đó là đẹp. Đây là điều rất là bất ngờ. Và hiểu điều này ta mới thấy rằng cái nghệ thuật là một cái nhu cầu gì thật là lớn khắp trong cuộc sống này, trong thiên nhiên, trong thế giới và cả trong vũ trụ. Rất là lạ. Cho nên, những cái người mà làm công tác nghệ thuật, không ngờ nhất là ta đã đứng ở một cái vị trí rất là lớn trong trái tim của mọi người, điều ta không ngờ.
[14:52]Vì ta thấy trong xã hội này có nhiều ngành nghề và mỗi ngành nghề đều có một cái sự quan trọng của nó. Ví dụ, cái người làm nông nghiệp tạo ra lương thực, người dệt vải đem quần áo. Rồi khi mà kỹ nghệ càng cao, thì những cái người mà chế tạo những chiếc máy tinh vi, những cái vi tính, những cái laptop, những cái máy kỹ thuật số vân vân, thì ta nghĩ đó là những cái nhu cầu quan trọng của cuộc sống. Nhưng ta không ngờ rằng trong tất cả mọi lĩnh vực đó, đều nghệ thuật xâm chiếm hết, đều nghệ thuật xâm chiếm hết. Từ cái âm thanh, từ cái hình ảnh, tất cả đều buộc phải trở thành cái hay cái đẹp để thỏa mãn nhu cầu của con người.
[15:29]Bây giờ một cái máy vi tính mà có tài cách mấy mà nếu xấu, không ai mua. Mà nhiều khi con người đã lựa cái máy tính năng hơi thấp chút nhưng mà đẹp để đem về nhà để chưng. Nên ta biết rằng cái nghệ thuật ảnh hưởng con người rất là lớn. Hồi nãy ta nói cái hay cái đẹp, nhưng mà cái bản chất thẳm sâu của nghệ thuật là gì? Sự thực, nghệ thuật bắt đầu từ đâu và kết thúc ở đâu? Nghệ thuật bắt đầu từ sự cảm xúc và sáng tạo, chấm dứt ở sự thưởng ngoạn và tạo ra cảm xúc lại một lần nữa. Ta nhắc lại: Bắt đầu từ cảm xúc, đưa đến sáng tạo, và chấm dứt ở sự thưởng ngoạn, rồi phát sinh cảm xúc một lần nữa. Nghĩa là khi một người nghệ sĩ họ cảm xúc về một điều gì đó của cuộc sống,
[16:21]nhiều khi họ nhìn một đứa bé đứng chờ mẹ đi chợ về để được một cái đồng quà ngon. Thì ta có thể thấy chuyện đó bình thường, nhưng có một người nghệ sĩ nào đó đã xúc động vì cái hình ảnh này, nhớ lại cái tuổi thơ của mình, thấy được cái sự đùm bọc của người mẹ, cái tình yêu thương của mẹ và con, thấy được cả một cái quê hương của đứa bé đó từ đó nó lớn lên. Bỗng nhiên, từ một đứa bé cứ ngồi ngoài cửa nhìn trông mẹ đi chợ về, mà cái người nghệ sĩ đó xúc động rồi trong lòng tuôn trào ra bao nhiêu là ý tưởng. Thế là người này viết nên một bài nhạc hoặc là viết vẽ thành một bức tranh, hoặc là sáng tác thành một bài thơ, một áng văn gì đó.
[17:00]Là như vậy từ cảm xúc đã bắt đầu phát sinh ra sự sáng tạo. Rồi khi bài nhạc đó được phổ biến đến cái tai người nghe, đầu tiên là ta thưởng ngoạn, ta thưởng ngoạn, à cái người đó dẫn dắt ta đi bằng những cái điệu nhạc trầm bổng, có những cái lời để diễn bày cái ý tưởng. Và khi ta thưởng ngoạn cái bài hát đó, ta bị xúc động lây, là cái sự kết thúc nó lại là một cảm xúc lần nữa. Như vậy, ta đưa ra một ví dụ để minh họa rằng nghệ thuật bắt đầu bằng cảm xúc, đưa đến sáng tạo, và kết thúc ở chỗ sự thưởng ngoạn lại làm phát sinh cảm xúc của người nghe đó lại một lần nữa. Đó là đường đi của nghệ thuật.
[17:44]Người nghệ sĩ sáng tạo, sáng tác, biểu diễn bắt đầu từ cảm xúc của mình, lại đem đến cho người thưởng ngoạn cái sự cảm xúc. Và cái sự cảm xúc này là những cái buồn thương giận ghét, và trong đó có cái lay động của cái cảm phục, có cái yêu thích đối với cái hay cái đẹp của tác phẩm. Cho nên ta nhớ một điều là: Nói gì nói, cao xa gì cao xa, nghệ thuật phải làm ơn hay và đẹp giùm. Nếu bỏ ra ngoài cái hay và cái đẹp, nghệ thuật vô nghĩa liền, vô nghĩa liền. Nghệ thuật chỉ là một áng văn trơn hay là một phương tiện thông tin, lúc đó không còn là nghệ thuật nữa. Vì vậy, cái người nghệ sĩ khi mà sáng tạo,
[18:31]khi mà trình diễn, thì làm ơn bảo đảm một điều là: hay và đẹp. Nhưng để thế nào gọi là hay, là đẹp, là một bí ẩn của tạo hóa và đôi khi là một may mắn của đất trời, hay là một quà tặng của đất trời. Nếu ta hỏi một cái người sáng tác, nói: "Tại sao anh tạo ra một tác phẩm hay như vậy?" Thì chỉ có cái người mà kiêu ngạo á thì mới nói rằng: "Cái này là do tài năng của tôi. Tôi đã học bao nhiêu, tôi đã sáng tác nhiều, nên hôm nay nó là đúc kết, kết tinh lại, tôi mới tạo được tác phẩm hay như anh vừa nói." Chỉ có người kiêu ngạo mới dám nói như vậy. Còn nếu một người khách quan, sẽ nói thế này: Mới ban đầu nếu mà trả lời đơn giản á để đừng có dài dòng á thì họ sẽ nói thế này:
[19:22]"Thưa anh, thực ra tác phẩm này như là một cái quà tặng bất ngờ của trời đất, chứ tôi cũng không có ngờ được." Đó là câu nói nó chuẩn xác, tuy là khiêm tốn mà hoàn toàn chính xác. Nhưng mà nếu mình không chấp nhận cái câu đó mình khen nữa, mình khen nữa mình nói: "Không, hay quá! Anh thế này." thì người đó sẽ bắt đầu mới đổ thừa, nói: "Không anh à, cái này là do thầy của tôi. Những người thầy đã dạy tôi trong nhà trường đã cho tôi những kiến thức, đã cho tôi những cảm xúc, đã cho tôi những kỹ năng." Rồi họ cũng không chịu cái câu giải thích đó họ khen hay nữa, nói: "Không thể nào là biết bao nhiêu người cùng học mà tại sao anh lại làm
[19:57]được tác phẩm hay như thế này?" thì họ lại tiếp tục đổ thừa nữa, hoặc là nói không chịu, khen nữa thì họ lại đổ thừa tiếp, nói là: "Thực ra là bởi vì vì khán giả, vì công chúng. Khi tôi nhìn thấy những khán giả háo hức chờ đợi một cái tác phẩm hay để họ được chiêm ngưỡng cái đẹp, cái hay của cuộc sống, tôi đã buộc mình phải cố gắng rất nhiều để đáp ứng cái lòng mong mỏi đó. Cho nên thực ra chính khán giả đã thúc đẩy để tôi đem lại cho đời những tác phẩm này chứ không phải tại tôi." Nếu mình dí nữa thì ổng chạy mất luôn. Hỏi nữa bắt ổng phải nhận ổng là hay thì ổng sẽ không bao giờ dám nhận mình là hay, đó là người nghệ sĩ chân chính.
[20:34]Vì sự thật như vậy. Nên cái người mà nghệ sĩ chân chính á mà để có thể khiêm tốn được như thế vậy, để có thể mà thấy được cái tác phẩm hay mà mình tạo ra lại không phải là do mình, mà như là một quà tặng của đất trời, là công ơn của bao nhiêu người, là công ơn của cuộc sống thì tác phẩm này bỗng nhiên xuất hiện mà mình giống như là một cái vật trung gian để cho tác phẩm đó xuất hiện. Để cho thấy được cái quan điểm đó, thấy được cái đó, người này phải có đạo đức rất nhiều. Phải có đạo đức mới nhìn ra được điều này. Cho nên nếu không, nếu không có cái đạo đức vô ngã, nếu không có cái đạo đức vô ngã trong nghệ thuật, ta làm được điều hay ta cứ nói:
[21:12]"Tôi làm." Trong khi cái ta nhận tất cả về tôi, ta quên tất cả bao nhiêu con người chung quanh, quên cái ơn cái ơn tặng của đất trời đã đem đến cho cuộc đời này như thế, và ta chỉ là một vật trung gian mà thôi. Nếu ta không có đạo đức vô ngã, ta sẽ tưởng tất cả là chính mình, mà cái người nào tưởng tất cả là chính mình, bỗng nhiên trời đất không có đem quà tặng cho người đó nữa, đem qua cho người khác. Lúc đó bỗng nhiên từ đấy về sau, ta khó tạo nên một tác phẩm hay nào khác nữa. Như ta đã định nghĩa từ đầu: Nghệ thuật, ta nói dông nói dài nói trăng nói cuội gì không biết, phải làm sao hay và đẹp giùm.
[21:49]Đến khi nào mà ta không còn tạo ra cái hay cái đẹp nữa thì nghệ thuật đã rời khỏi cuộc đời ta, mặc dù đôi khi ta vẫn còn mang cái danh là nghệ sĩ. Vì vậy, cái yếu tố đạo đức vô ngã nó rất quan trọng đối với người nghệ sĩ để họ có thể có được cái phúc, có được cái công đức mà hoạt động nghệ thuật rất lâu dài. Tất cả những người nào mà thành công một chút trong nghệ thuật rồi trở nên kiêu mạn, kiêu ngạo, quên ân nghĩa của bao nhiêu con người, cứ dồn tất cả về mình, cái người này sẽ mất dần cái phúc, mất dần cái công đức và cái hoạt động nghệ thuật của họ sẽ không tồn tại lâu. Đó là nhân quả, đó là nguyên lý của cuộc sống.
[22:34]Khi ta nói về nghệ thuật thì lần lần ta thấy đụng chạm vào cái khía cạnh đạo đức hết, và ta thấy nếu nghệ thuật tự nó phủ trùm hết mọi lĩnh vực của cuộc sống thì còn một cái phủ trùm nó nữa, chi phối nó rất mạnh nữa chính là đạo đức, chính là đạo đức. Cái người nào mà không ngờ điều đó, không biết điều đó thì sẽ không là người xứng đáng trong cái hoạt động của nghệ thuật. Cũng như người nào mà không biết rằng cái nghệ thuật nó đã phủ trùm trong cuộc sống thì sẽ vô trách nhiệm đối với cái nghệ thuật của mình. Nếu ta biết rằng từng bước đi của con người, từng lời ăn của tiếng nói của con người đều bị đòi
[23:14]hỏi bởi nghệ thuật, đều bị đòi hỏi bởi cái hay cái đẹp, thì ta sẽ thấy cái trách nhiệm của người nghệ sĩ lớn biết chừng nào đối với cuộc sống này. Và nếu ta biết rằng cái trách nhiệm của người nghệ sĩ lớn biết chừng nào đối với cuộc sống này thì ta phải nhớ một điều nữa: Đằng sau cái nghệ thuật đó, cái yếu tố của đạo đức lại một lần nữa chi phối phủ trùm hết trong cái mọi hoạt động của nghệ thuật của chúng ta. Nhưng mà đạo đức nó như thế nào là vấn đề ta phải tiếp tục bàn sâu, nhận định kỹ để chúng ta sống một cuộc đời nghệ thuật, hoạt động cả một đời nghệ thuật chân chính đúng nghĩa và tràn đầy lợi ích.
[23:53]Ta vừa nói đến cái hay cái đẹp của nghệ thuật, nhưng trong cuộc sống ta nó có tới ba yếu tố chính mà con người đòi hỏi, đó là cái chân lý, thứ hai là điều thiện, sự ích lợi, và thứ ba là cái hay cái đẹp. Cho nên trong ba cái chân vạc của cuộc sống này thì nghệ thuật đã đứng một chân quan trọng. Nếu thiếu một chân thì cuộc sống sụp đổ. Chúng ta nghe hơi lạ: Thiếu một chân cuộc sống sụp đổ, giống như cái bàn có ba chân thì bàn đó đứng vững, cũng giống như trong toán học, ba điểm xác định một mặt phẳng. Nên chỉ cần ba điểm, ba cái chân cái bàn nó đứng vững được, cái chân thứ tư bắt đầu hơi bị dư.
[24:40]Thì cuộc sống này cũng có ba cái chân của nó là chân lý, điều thiện và cái đẹp, ta hay gọi là chân, thiện, mỹ vậy. Và ba cái này không được tách rời khỏi nhau. Ví dụ như cái chân lý vậy, con người ta cần tìm biết sự thật, biết lẽ phải, biết chân lý để phát triển, để sống. Vì người ta không thể sống mà sống trong cái sai lầm, cái giả dối hoặc là làm những chuyện vô bổ. Con người luôn luôn khát khao đi tìm cái lẽ phải, mà cái lẽ phải đầu tiên mà con người muốn tìm trước hết á là mưa ở đâu ra? Mưa ở đâu ra? Từ nhỏ, từ thời hoang sơ, con người ngước nhìn lên bầu trời và tự hỏi: "Mưa ở đâu ra?" Đó là cái khát khao của chân lý.
[25:37]Có thể một con thú nó không thắc mắc. Con thú khi nào mưa thì nó tắm mưa, ờ núp trong hang, nhưng con người nhìn mưa và tự hỏi: "Mưa ở đâu ra?" Và mỗi quốc gia đều có một câu trả lời. Ở nước ta thì nói rằng ông trời ổng, ổng ổng gì đó? Hồi nhỏ ta nghe rồi phải không? Ông trời ổng ổng ách khó nói quá, khó nói. Còn ở Pháp thì là ông trời ổng khóc, à ông trời ổng khóc, dạ. Còn không biết các nước khác thì thì tính chuyện gì nữa. Nhưng mà đến khi cái khoa học tiến bộ thì cái câu trả lời khá chuẩn xác, khá thôi chứ chưa phải tuyệt đối, khá chuẩn xác là cái hơi nước thành mây gặp hơi lạnh và có cái hạt bụi ở giữa làm cái nhân, nó đọng lại từng giọt và nó rơi xuống thành mưa.
[26:25]Cái câu trả lời đến hôm nay gần như là sự thỏa mãn nhất đối với loài người. Nhưng mà có thể 100 năm sau cái câu trả lời này đã trở thành lạc hậu. Con người mới hiểu thêm cái yếu tố mà tạo thành mưa còn nhiều nguyên nhân bí mật nữa. Ví dụ tại sao bão tố, tại sao sóng xô, tại sao hạn hán vùng này mà ngập lụt vùng kia? Coi chừng còn những nguyên nhân nữa mà đến ngày hôm nay loài người vẫn chưa giải mã được hết. Nhưng mà tạm thời ngày hôm nay, người ta chấp nhận rằng hơi nước gặp không khí lạnh đọng lại thành giọt nước và rơi xuống thành mưa. Cái chân lý mà con người đến hôm nay tìm là đến nhiêu đó, ta tạm thời chấp nhận.
[27:03]Giống như ngày xưa ông bà mình đã tạm thời chấp nhận mưa là do ông trời ổng ấy, phải không? Nhưng mà ngày hôm nay thì khác, nhưng mà có thể 100 năm sau con cháu ta mới ngạc nhiên, nói: "Ủa, sao ông bà mình dễ tin quá ha? Nói hơi nước đọng lại thành giọt nước rơi xuống thành mưa, ông bà mình tin liền ha." Lúc đó con cháu ta có một câu trả lời khác về mưa rơi, độc đáo hơn, xuất sắc hơn, toàn diện hơn ta bây giờ. Cũng vậy, loài người có trí tuệ, có khát khao đi tìm cái lẽ phải đó, đi tìm lẽ phải: Cuộc sống là gì? Vũ trụ ở đâu mà ra? Vân vân mọi thứ mọi điều. Và chính nhờ ứng dụng được cái nguyên lý của cuộc sống hay ta gọi là chân lý mà con
[27:42]người đã tạo nên thế giới như thế này, máy bay bay trên trời, tàu chạy dưới nước. Và chúng ta nghe những âm thanh hùng vĩ vang lên trong cái hội trường này, chúng ta được chiêm ngưỡng những người nghệ sĩ hát những khúc hát tuyệt vời mà được khuếch đại âm thanh bởi những kỹ thuật rất là cao, vân vân. Từ cái chân lý, con người đã tạo nên, ứng dụng nên thành những kỹ thuật để phục vụ cuộc sống con người, đó là chân lý. Cái thứ hai là điều thiện, điều thiện. Điều thiện là những gì làm cho con người được sống hạnh phúc hơn, đạo đức hơn. Chứ còn nếu cái lẽ phải con người tìm ra rồi, rồi con người ứng dụng nó trở thành cái điều
[28:24]ác độc thì loài người không chấp nhận. Nó không nằm trong ba cái chân kiềng mà loài người đòi hỏi: Chân, thiện, mỹ. Ví dụ như cũng tìm ra được những nguyên lý, nguyên tắc chân lý rồi, họ chế ra vũ khí giết hại nhau, trộm cắp nhau, lừa đảo nhau, vân vân thì cái này có chân lý mà không có điều thiện, và điều này con người không chấp nhận. Cho nên buộc phải có điều thiện. Cái hay của loài người là người ta đòi hỏi ba cái yếu tố quan trọng này phải luôn luôn quyện vào nhau, Còn cứ hễ mà: "Dạ thưa cái này là đây là sự thật nên tôi nói ra sự thật", chưa chắc đã hay đâu nha. Đức Phật đã nói rõ ràng, Đức Phật đã nói:
[29:04]"Không phải sự thật nào cũng nên nói lên." Ví dụ như ta biết một người đó có lỗi, nhưng mà nếu ta nói cái lỗi của người đó ra, cái đổ vỡ rất nhiều trong cuộc sống, nên không nên nói. Ta sẽ cố gắng sửa cái lỗi người đó bằng một cách khác chứ không phải là bằng cái cách mà công khai nói cái lỗi người đó ra. Mà nói: "Dạ không, đời tôi tôi nói thiệt, tôi nói thẳng à, có sao tôi nói vậy à", cái người đó là người ác. Cái người đó không phải là người văn minh. Tại cái người văn minh mỗi khi nói điều chân lý phải biết nó thiện hay không, nó có đẹp hay không? Còn hễ mình ỷ thẳng ỷ thật mà nói đại thì con người đó không phải là người văn minh.
[29:44]Cái người văn minh có trí tuệ là người nói điều gì phải để ý coi điều thiện có xuất hiện theo cái sự thật đó hay không, cái đẹp có xuất hiện đi theo với sự thật đó hay không rồi mới được quyền nói. Hoặc là thấy ai có gì sai cái mình đến mình kêu mình góp ý thẳng, nói là: "Tôi tánh tôi thích nói thẳng à", cái đó cũng là một sự thô lỗ và cũng không phải là của loài người văn minh. Cũng vậy, giờ ta nói tới điều thiện, nhưng mà cái người đem cái điều thiện đến cho đời mà đem một cách trong đó có cái sự giả dối hoặc là thô bỉ thì cũng không được loài người chấp nhận. Ví dụ như ta thấy cái người đó nghèo,
[30:25]ta đem đến cho người đó một triệu đồng, ta quăng cái đồng tiền trước mặt cái bụp: "Nè! Mày đói hả? Tao cho mày một triệu đó nha, đi mua đồ ăn đi!" Thì cái đó thiện á, đúng là thiện, đem cho người ta một triệu mà lúc cái người đang đói mà, cả nhà người ta đang đói một triệu lớn lắm nha! Nhưng mà nói bằng cái giọng thô bỉ, không có cái mỹ, không có cái mỹ thì không ai chấp nhận. Nhiều khi người ta nói thôi ông vui lòng đem triệu này về, tôi chấp nhận đói, không chấp nhận. Cái điều thiện mà không có cái mỹ và không có lẽ phải ở trong. Cho nên khi ta suy ngẫm sâu nhiều điều trong cuộc sống, ta mới hiểu một điều là loài người văn minh luôn luôn buộc ba cái điều đó:
[31:04]Chân lý, điều thiện và cái đẹp của nghệ thuật phải quấn quyện vào nhau và nó trở thành cái sứ mạng. Nên cái người nghệ sĩ là người nắm giữ một chân, nắm giữ một yếu tố của cuộc sống. Rồi cái nhà khoa học là nắm giữ một yếu tố chân lý của cuộc sống, và cái nhà đạo học nắm giữ một yếu tố cái thiện của cuộc sống. Và ba cái người này, ba cái nhà này, sự thực không thể tách rời khỏi nhau. Buộc cái nhà khoa học phải có cái phẩm chất, có cái tố chất của một nhà đạo học và một nhà nghệ sĩ. Giờ anh đi làm công việc khoa học, anh khám phá cái chân lý cho cuộc đời nhưng yêu cầu anh phải nghĩ đến điều thiện,
[31:45]cái điều anh khám phá phải đem lại điều thiện cho đời, đừng đem lại để điều đổ vỡ. Và cái khi anh trình bày những cái điều mà anh khám phá được, xin trình bày một cách dễ nghe, một cách hấp dẫn để cho mọi người có thể tiếp nhận được. Cho nên cái nhà khoa học xin vui lòng phải có cái tố chất của nhà đạo học và một nhà nghệ sĩ, như Einstein. Nhà bác học Einstein sự thật ổng là một người mà chơi vi-ô-lông rất giỏi và cũng là một người nghiên cứu về các tôn giáo rất là sâu sắc. Đó, đó đúng là một nhà khoa học chân chính. Và một cái nhà đạo học cũng vậy, một nhà đạo học đem điều thiện đến cho đời thì xin thưa
[32:21]yêu cầu anh có phải có cái tố chất của một nhà khoa học và một nhà nghệ sĩ. Tức anh phải có kiến thức về khoa học để cái điều anh nói ra đừng có vẽ vời, đừng có lãng mạn, đừng có sáng tạo bậy bạ. Đừng có kể những chuyện mà huyền thoại không có căn cứ, nó là một điều mà không có sự thật, và không có sự thật thì không có giá trị lâu dài. Những câu chuyện anh kể ra phải bảo đảm cái tính xác thực của nó, cái sự hợp lý, cái logic của nó, chứ không phải anh kể anh dựng một câu chuyện, hay anh nghe một câu chuyện tầm bậy tầm bạ không logic, anh kể lên rồi anh bắt người ta lấy câu chuyện đó là thực để mà tu tập, nó không phải.
[32:52]Nên một nhà đạo học phải có cái tố chất của một nhà khoa học và cũng có tố chất của một nhà nghệ sĩ là cái anh trình bày cái điều thiện đó trong cái hay, trong cái đẹp chứ không được nói ỷ mình nói là đây là đạo rồi, nói thô nói bỉ, không chấp nhận được. Cũng vậy, một nhà nghệ sĩ cũng phải có hai cái tố chất còn lại là cái tố chất của nhà khoa học và tố chất của một nhà đạo học. Tức là người nghệ sĩ phải có kiến thức về khoa học để biết ứng dụng trong ngành nghề của mình, và phải có cái tố chất của một nhà đạo học để đem được cái đạo đức, cái điều thiện vào trong cái cuộc sống thông qua những tác phẩm nghệ thuật mà mình đem đến cho cuộc đời này.
[33:32]Hôm nay thì ta nhấn mạnh ở cái yếu tố này, tức là người nghệ sĩ có cái tố chất của nhà khoa học và nhà đạo học nhưng ta nhấn mạnh hơn là người nghệ sĩ có tố chất của một nhà đạo học để cho bảo đảm rằng những tác phẩm nghệ thuật mà người này đem đến cho cuộc đời luôn luôn là tràn đầy lợi ích và xây dựng cuộc đời này tốt đẹp hơn lên. Nếu ta để ý ta sẽ thấy điều này, cái nghệ thuật cứ càng về sau này càng tinh vi hơn, càng sâu sắc hơn, càng giỏi hơn những thế hệ trước. Ví dụ ngày xưa ta đọc một bài thơ mà ta được học trong văn học, đây là một nhà thơ nổi tiếng, ta đọc bài thơ thấy là hay, nhưng mà thực sự nếu ta so sánh những bài thơ mà đăng
[34:15]trên báo của những nhà thơ cũng không nổi tiếng lắm, ta ngạc nhiên, sự thực là nhà thơ bây giờ hay hơn nhiều, sâu sắc hơn nhiều, tinh tế hơn nhiều mà không nổi tiếng. Bởi vì sao vậy? Bởi vì xã hội là như thế. Cái người trước họ đem đến cái hay cái đẹp để cho người sau học hỏi và phát triển lên hơn, không bao giờ dừng lại. Nghệ thuật là cứ phải đi mãi như vậy, nhưng mà trong cái phát triển đi mãi của nghệ thuật như thế, hay hơn giỏi hơn như thế thì luôn luôn ta buộc phải có cái điều thiện để đi đi kèm thêm. Ví dụ như là ta xem một cái điệu múa của một nghệ sĩ múa cách đây mà 50 năm, ta thấy như vậy là hay,
[34:56]nhưng mà sau 50 năm bây giờ ta nhìn lại những nghệ sĩ múa mà họ tạo hình, tạo những động tác ta ngạc nhiên liền. Những động tác cực kỳ phức tạp, sâu sắc, tinh tế và bất ngờ. Và ta mới hiểu rằng là con người ta cứ mỗi lúc mỗi một tiến bộ, khoa học đã tiến bộ, đạo học tiến bộ và trong nghệ thuật đều cạnh tranh để vượt lên, để tiến bộ và ta không hiểu được cái giới hạn sẽ đi đến đâu, hay là những điều đó là vô hạn, thì thôi ta cứ lặng lẽ chờ đợi và biết ơn những người đã đem cái hay, cái đẹp đến cho cuộc đời như thế. Ở đây, ta nhắc lại cái chữ "nghệ sĩ" cũng là một chữ "sĩ". Và nếu như nãy giờ ta phân tích, nghệ thuật là một trong ba yếu
[35:39]tố quan trọng của cuộc sống thì ta sẽ hiểu một điều nữa: Người nghệ sĩ mang trong mình một thiên chức không đơn giản. Đôi khi á, ta thấy một cái người, ví dụ ca sĩ nổi danh vội vàng rồi sống buông tuồng, có những lúc ta đánh giá thấp cái người nghệ sĩ. Ta cứ tưởng như kiểu mà một người nào đó đã chê là "xướng ca vô loài", đó là một cái lời đánh giá vội vàng dựa vào một vài cá nhân không có chân chính. Chứ còn nếu ta phân tích, ta hiểu rằng nghệ thuật trùm hết trong cuộc sống, nghệ thuật tải được đạo lý, nghệ thuật tải được chân lý, tải được điều thiện đến cho đời thì ta phải hiểu rằng người nghệ sĩ
[36:20]mang trong mình cả một thiên chức lớn, không có đơn giản. Và đó là lý do tại sao mà ta luôn hâm mộ nghệ sĩ. Vì một bài thuyết pháp có thể là vài nghìn người nghe, tới 10.000 người nghe, 20.000 người nghe có thể có đó. Nhưng mà cái chuyện mà một nghệ sĩ nổi danh họ đứng ở trên một quảng trường, một cái vận động trường cả trăm ngàn người đến để vỗ tay reo hò nhiệt liệt là chuyện rất bình thường. Hiểu như vậy rồi ta thấy rằng cái nghệ thuật nó chi phối, nó đem lại sự hâm mộ của con người biết là dường nào. Cho nên người nghệ sĩ mang trong mình một cái thiên chức không phải là nhỏ. Tuy nhiên, cái nhân quả nó vẫn chi phối trong đó rất là bí mật.
[37:04]Cái luật nhân quả vẫn chi phối. Thế tại sao có những nghệ sĩ thành danh, thành sao được người ta hâm mộ, mời mọc để rồi đạt được những cái thu nhập rất là lớn? Và tại sao cũng có những nghệ sĩ nghèo mà ta thường hay nghe than trong những vần thơ đó? Người nhạc sĩ nghèo trong căn gác nhỏ, ở nhà trọ thuê, có cô nhân tình vừa mới bỏ đi mất, vân vân, những cái cái khung cảnh rất là ảm đạm. Và thậm chí không phải là cái người mà nhạc sĩ nghèo ở trong cái nhà trọ đâu, ta thấy cả người hát rong đứng ngoài lề đường cầm cái đàn hát từng tưng từng tưng và để xin được từng đồng của người đi qua đi lại. Cũng là nghệ sĩ đó, họ làm công tác nghệ thuật á,
[37:42]nhưng một người đứng trên khán đài ánh sáng tràn ngập, một người đứng bên vệ đường bụi bặm đầy phổi, đầy áo. Cái nhân quả nó đã chi phối con người đến mức độ như vậy. Và một kỷ niệm sâu sắc trong đời chúng tôi là một lần gặp một anh hát rong như vậy. Chúng tôi ngồi trên chiếc xe 50 chỗ từ thành phố đi về chùa mình, đến một cái chỗ trạm dừng chân thì có một cái người hát rong họ cầm cái đàn guitar lên họ hát để xin tiền. Mà không biết anh học lỏm ở đâu cái khúc nhạc với khúc đàn, miệng anh hát cái điệu ngả chuyển tông mà cái đàn anh thì nó không chịu chuyển theo. Thì chúng tôi mới mới thấy vậy, mới tội nghiệp anh mới đưa tay chỉ anh:
[38:19]"Không, anh bấm qua cái nốt này mới đúng nè, cái này nó qua La trưởng." Thì anh hình như ảnh cũng chẳng biết La trưởng là thứ cái gì, ngừng lại ngừng đàn, ngừng hát ảnh đứng nhìn chăm chăm ông thầy chùa này ủa tự nhiên muốn giật cái đàn ổng hay chỉ chỉ cái gì ổng đứng ổng không hiểu. Còn bao nhiêu người hành khách trên xe thì cũng nhìn chăm chăm thầy chùa ủa sao tính giành cái đàn của ông ăn mày? Như vậy, một kỷ niệm sâu sắc. Và lúc đó mình ngồi mình nghĩ cái thân phận của người nghệ sĩ, có khi họ trên rất là vinh quang và có khi rất là thấp kém. Có một cái nhân quả nào đó đã bí mật chi phối, một lát nữa ta từ từ ta nói đến như vậy.
[38:48]Vì mọi điều trong cuộc sống này không có điều nào mà thoát ra khỏi luật nhân quả. Cho nên người nghệ sĩ cần phải hiểu rất kỹ về luật nhân quả để ta định hướng cho cái hoạt động nghệ thuật của mình và ta tạo nên những tác phẩm cực kỳ có lợi cho đời. Và nếu ta tạo nên được những tác phẩm cực kỳ có lợi cho đời thì cái phúc của ta rất là lớn, phúc rất là lớn ha. Thật ra, ví dụ như là khi một người nghệ sĩ mang theo mình cái nghiệp của quá khứ ở những kiếp trước á, ở kiếp trước họ làm cái gì đó nên đời này tự nhiên được quần chúng hâm mộ. Rồi ta cứ nghĩ rằng à tại họ hát hay nên được quần chúng hâm mộ, rồi người kia không hay nên được quần
[39:31]chúng không hâm mộ, sự thật không phải như vậy. Có một cái nhân quả rất là kỳ cục nó chi phối, mà ngày nay thì những nhạc sĩ chân chính đều thấy rất rõ. Ví dụ một cái anh nhạc sĩ đứng lên cái quần chúng cuồng nhiệt reo hò vì sự xuất hiện của anh, nhưng mà anh hát lên á không biết làm sao quần chúng cứ reo hò vỗ tay, chứ những người mà được học hành chân chính họ biết cái cái giọng hát này không hay, giọng hát không hay. Có không ạ? Có chuyện đó không? Có, có rất nhiều! Rồi người ta cũng thắc mắc: "Ủa, họ hát như vậy mà tại sao quần chúng thích quá kìa?" Thì xin thưa, nó thuộc về cái nhân quả bí mật.
[40:06]Giống như là cái những nhà mà nghiên cứu về về về lịch sử, họ mới phát hiện ra một điều thế này: Là bên Mỹ ngày xưa có một ca sĩ rất là nổi tiếng là Elvis Presley, chuyên môn hát nhạc pop... Bất ngờ những nhà nghiên cứu sử họ mới lật ngược lại cái lịch sử Ai Cập thì họ thấy rằng cái gương mặt của Elvis Presley đó rất giống cái gương mặt của một ông vua Ai Cập thời xưa. Và một cái số một số mà ừ sự kiện trong đời của Elvis Presley á nó lại trùng với một cái số điều của ông vua Ai Cập thời xưa. Khi nghiên cứu hai cái sử đó, hai cuộc đời đó người ta thấy rất giống nhau. Và dĩ nhiên người ta ngừng ngang cái so sánh
[40:42]đó thôi, chứ người ta không hiểu tại sao. Nhưng mà nếu ta nhìn bằng con mắt của đạo Phật, ta hiểu tại sao liền. Ta hiểu tại sao liền. Đơn giản một điều: Elvis Presley chính là cái ông vua Ai Cập thời xưa đầu thai lại. Và cái ông vua thời xưa có được dân tôn sùng không ạ? Vào thời xưa có không? Có. Đời nay á, cái lòng mà tôn sùng cái lãnh tụ của mình bị giảm là do cái quan điểm, do tư tưởng. Nhiều khi ta gặp cái ông Chủ tịch nước, ta thấy: Ồ, mặt ông này quen quen, không biết gặp ở đâu. Nhưng thật sự ổng đang làm lãnh tụ của mình mà mình không biết. Chứ hồi thời xưa mà gặp ông vua là sao? Không dám dòm mặt ấy.
[41:24]Quỳ xuống cúi đầu mà tung hô vạn tuế, phải không? Hoàng thượng vạn tuế, vạn vạn tuế! Còn xưa đứng nhìn bắt tay: Ủa, ông này thấy quen quen. Có người kêu: "Trời ơi, ông Chủ tịch nước của ta đó." - "Á á, thế à." Chuyện có rồi á! Chuyện có rồi này. Có một lần vậy, chúng tôi gặp ông Chủ tịch Nguyễn Minh Triết vậy, thì có người Phật tử cứ đứng nhìn ngơ ngơ ổng, nói: "Trời ơi, con, con chào giùm, đây là Chủ tịch nước của ta." Thế là con bé nó mới mừng lại bắt tay ổng luôn. Không biết! Cái thời nay cũng vậy, còn thời xưa một ông vua là được cả cái dân chúng của mình là tôn sùng, hâm mộ, sùng bái. Và bây giờ điều đó lặp lại, cho nên khi Elvis Presley đứng
[41:59]lên hát, nhiều khi không phải là vì giọng hát hay lắm, mà vì cái tình cảm tôn sùng ngày xưa lặp lại, thế là những thần dân ngày xưa đó bây giờ làm khán giả, ồ, tung hô rồi reo mừng, vui mừng gặp lại cái ông vua ngày xưa thôi. Chỉ là vậy thôi. Cho nên ổng nổi tiếng không phải là vì ổng hát quá hay, mà bởi vì ổng là ông vua đầu thai lại. Ta nhìn vào điều đó ta mới lý giải nhiều cái nó mà ta không có biết tại sao, nếu mà lý giải một cách bình thường ta không biết tại sao. Cũng như một người ca sĩ ta thấy giọng này cũng không đặc biệt. Nếu mà so sánh với cái âm nhạc hàn lâm thì cái giọng này nó quá non đi.
[42:34]Nhưng mà tại sao quần chúng cứ hoan hô nhiệt liệt? Vì đâu biết đâu thì cái tay đó cũng hồi xưa một ông vua, một ông quan gì đó, cũng đi thăm thần dân rồi thần dân tung hô vạn tuế mãi, rồi bây giờ gặp lại họ cái tình cảm cũ lặp lại thôi chứ chẳng có gì. Nên hiểu như vậy thì ta cũng không có ngạc nhiên và cũng không buồn. Ví dụ như mình theo đuổi con đường nghệ thuật, mà mình theo rất là chăm chỉ, học hành đàng hoàng, chân chính, đầy đủ, hát thì rất hay, nghĩa là mọi người bảo ông thầy chấm điểm mình là ông chấm điểm cao, và những người bạn biết lắng nghe đều khen mình hay, nhưng mà bước ra sân khấu thì quần chúng cứ ngáp, thờ ơ, thì ta đừng buồn.
[43:09]Đừng có buồn là tại sao quần chúng đã quay lưng với cái nghệ thuật chân chính này, mà ta chỉ hiểu một điều thế này: Tại vì ngày xưa mình chưa bao giờ làm vua, làm quan của những khán giả này, thôi thì hẹn kiếp sau, biết sao bây giờ. Ở đây có một lần vậy, chúng tôi gặp nghệ sĩ Kim Cương, chúng tôi mới nói thế này: "Chị có biết tại sao mà chị nổi danh không?" Cổ không trả lời mà cổ hỏi lại thôi. Cổ nói: "Dạ thưa Thầy, tại sao?" Tôi mới trả lời thế này: "Bởi vì những kiếp xưa chị hay đi làm từ thiện, cứ thích là đem quà tặng những người khó khăn, trở thành một cái sở thích. Cứ hay thích giúp người giúp đời, làm hoạt động từ thiện xã hội.
[43:51]Nên cái duyên mà chị gieo với công chúng nó rộng rãi. Cái người mà họ nhận chỉ một món quà, một sự giúp đỡ, trong lòng họ có một cái thương mến. Cái thương mến đó nó để dành đó và nó chìm sâu mất trong cái luân hồi vô tận. Ta cứ tái sinh ở kiếp này kiếp kia, ta quên mất, nhưng mà cái ân nghĩa đó trong nhân quả không mất. Bây giờ thấy chị xuất hiện trên sân khấu, chị cười, chị khóc, cái tự nhiên người ta yêu mến." Đó là lý do tại sao bây giờ bỗng nhiên chị thích làm từ thiện trở lại, cũng thích tham gia cái từ thiện xã hội nào đó để làm lại, vì đó là điều mà kiếp xưa chị đã làm. Khi hiểu được nhân quả điều này thì người nghệ sĩ
[44:30]ta có thêm một bí quyết để thành công, đó là gì? Đó là hãy hoạt động từ thiện cho nhiều, ta hãy đem ân nghĩa đến đời cho thật nhiều. Mà thật ra bây giờ thì kiếp này thì hơi muộn, hơi muộn. Tuy nhiên hãy gieo cái duyên để đấy, gặp ai dù lớn, dù bé, dù gần, dù xa, dù thân, dù sơ trong cuộc sống này, ta hãy đem đến cho người một cái tình thương yêu chân thành, một thứ giúp đỡ nhỏ nhất nào có thể, và luôn luôn trải lòng thương yêu mọi người, và điều đó sẽ trở thành cái sự cảm ứng trở lại, trở thành cái sự cảm ứng trở lại. Có một lần vậy, có một người nghệ sĩ biểu diễn họ trả lời một câu hỏi khi mà hỏi là:
[45:09]"Khi mà xuất hiện trước công chúng đông người thì làm sao mà anh không bị run?" Anh trả lời, anh nói: "Dạ, tôi không còn thấy ai nữa, tôi chỉ biết có tôi thôi. Và tôi cứ xem mọi người ở dưới như là củ khoai, như cỏ rác để không run." Tôi nói người nói câu này chết liền! Cuộc đời nghệ thuật sẽ tắt liền! Bởi vì cái nhân nào quả nấy. Ta xem thường con người, con người sẽ xem thường ta. Ta nghĩ mọi người cỏ rác, mọi người nhìn lên ta thấy ta là một cỏ rác đang nhảy múa lung tung ở trên. Và nhân quả này thế này: Ta không biết là kiếp xưa ta có làm vua ai chưa, ta không biết kiếp xưa là ta có làm từ thiện ai chưa, ta bắt đầu từ kiếp này.
[45:50]Là trước khi mà từ ở cánh gà bước ra sân khấu, ta nguyện trong lòng: "Xin Trời Phật hãy cho con thương yêu tất cả những người mà sẽ xem con biểu diễn. Xin con thương yêu được tất cả mọi người, tôn trọng tất cả mọi người, biết ơn mọi người đã xem con biểu diễn." Tức là mình nhìn khán giả như là một cái ân nhân, một người mà mình thương, mình quý. Bỗng nhiên sức mạnh tinh thần nó vượt lên, ta không run nữa. Đây là bí quyết của nhân quả. Khi ta kính trọng mọi người ở đây, tự nhiên ta hết run liền. Cũng giống như chúng tôi vậy, quý Phật tử hay là các nghệ sĩ nhìn thấy chúng tôi nói có vẻ tự tin, không run là không phải là vì chúng tôi ngon lành gì hết.
[46:32]Mà trước khi bước lên đây, chúng tôi đã nguyện trong tâm mình xin thương yêu và kính trọng tất cả những người ngồi ở đây. Cho nên khi thấy cái mặt của chúng tôi leo lên đây cái mọi người cũng dành cho một chút tình cảm nho nhỏ nào đó. Đó là nhân quả. Và đây cũng là cái chìa khóa cho bất cứ người nghệ sĩ nào muốn thành công trong biểu diễn, thành công trong biểu diễn. Là ta khởi lòng thương yêu trước, tự nhiên mọi người nhìn thấy ta bỗng nhiên họ chú ý, họ thấy mến mến, mến mến. Mến mến thôi, chưa nhiều lắm, nhưng mà nếu cái tâm nguyện đó, cái tâm niệm đó nó được tích lũy rất là dày qua nhiều thời gian thì cái lòng thương mến của quần chúng
[47:12]nó sẽ lan rộng, lan rộng và ta được gọi là nổi tiếng. Cái chữ nổi tiếng á là một cái chữ mà nó không chuẩn xác, cho nên sau này những cái nhà mà viết báo họ dùng cái từ lại chuẩn xác hơn là: "chiếm được cảm tình của quần chúng". Cái câu đó rất chuẩn xác, chiếm được cảm tình của quần chúng thì người ta gọi là nổi tiếng. Nhưng mà nguyên của nó, cái gốc nó là lấy được cảm tình của quần chúng, được quần chúng yêu mến. Tại sao mình được quần chúng yêu mến? Vì hoặc kiếp xưa mình đã yêu thương quần chúng hoặc kiếp này mình bắt đầu yêu thương quần chúng. Kiếp xưa thì mình không biết nữa, thua, nhưng hãy bắt đầu bằng kiếp này.
[47:50]Như vậy, buộc một điều: Hễ là một người nghệ sĩ chân chính, ta phải có một trái tim tràn ngập tình yêu thương đối với tất cả mọi người và thậm chí tới tất cả mọi loài trong cuộc sống này. Chúng ta vừa nói đến cái tình yêu thương đối với mọi người và thậm chí là mọi loài trong cuộc sống này nghĩa là sao ạ? Vì ta vừa nói đến cái nghệ thuật phải mang được cái điều thiện ở trong đó, mang được cái đạo đức ở trong đó. Nên tình yêu thương nó vừa là một cái bổn phận của nghệ thuật mà nó vừa là một cái nhân để ta đạt được sự thành công, đạt được sự yêu mến của khán giả, của quần chúng. Hễ làm công tác nghệ thuật là buộc ta phải đem cái điều thiện đến cho đời,
[48:37]và muốn đem cái điều thiện đến cho đời, buộc ta phải yêu thương cuộc đời, yêu thương tha thiết, yêu thương hơn cái người bình thường yêu thương. Có hai người phải yêu thương cuộc đời: Thứ nhất là nhà đạo học. Nếu mà anh không yêu thương được cuộc đời, anh đừng đi tu, đừng làm nhà nghiên cứu đạo học. Vì anh chỉ là con vẹt, anh có thể nói về tâm linh một cách khô cằn như trái tim nằm ở giữa sa mạc. Và không nên làm nhà đạo học. Hễ làm nhà đạo học phải yêu thương con người, yêu thương muôn loài. Và cái người thứ hai cũng vậy, đó là nhà nghệ sĩ. Nghệ sĩ cũng phải yêu thương cả cuộc đời, yêu thương mọi người và yêu thương mọi loài.
[49:18]Cái nhà khoa học rồi cũng phải như vậy, vì nếu không yêu thương cuộc đời ta sẽ chế ra cái thứ tầm bậy tầm bạ, giết hại, làm tổn hại đến cuộc đời, con người. Làm công việc nghệ thuật phải yêu thương cuộc đời, yêu thương con người để ta đem cái điều thiện đến cuộc đời thông qua cái tác phẩm mà mình biểu diễn. Và đồng thời nó là cái cảm xúc để cho ta sáng tạo. Nhiều khi chúng tôi nói với người đệ tử của mình thế này: "Ta phải yêu thương từng cái chiếc lá xanh ở trên cành." Khi nói vậy rồi bẵng đi một thời gian thì 10 năm sau chúng tôi hỏi lại, chúng tôi mới nói là: "Tụi con nghe thầy nói yêu từng chiếc lá xanh,
[50:01]chắc tụi con tưởng thầy cường điệu, chắc tụi con tưởng thầy là nói lãng mạn cho vui. Không phải. Người tu hành là phải như vậy đó. Chừng nào mà lòng mình yêu được từng chiếc lá xanh kìa mới hiểu được thế nào là lòng từ bi của Đạo Phật. Từng chiếc lá xanh mà mình còn yêu thương được thì huống hồ là con chim bay trên trời, con cá lội dưới nước, và những con người đang có mặt tràn ngập ở chung quanh mình, làm sao mà mình không thương yêu được. Mà phải thương yêu đến được mức độ đó mới làm được một nhà tu hành chân chính. Và xin thưa, người nghệ sĩ cũng phải như vậy. Phải tập trái tim mình yêu thương đến được cái mức độ như vậy,
[50:37]yêu thương được đến từng chiếc lá xanh, thì lúc đó chúng tôi bảo đảm một điều, đó là một người nghệ sĩ cực kỳ thành công. Thành công trên hai lĩnh vực: thành công trên lĩnh vực sáng tác, biểu diễn và thành công trên lĩnh vực là cái sự đáp ứng của khán giả trở lại với mình rất là tốt, khi mà trái tim mình đã tràn ngập tình thương yêu như thế." Nên cái chìa khóa để đi vào cái thế giới, cái vũ trụ của nghệ thuật, để đạt được chiều sâu của nghệ thuật, rồi đạt được sự thành công trong nghệ thuật, xin thưa, bắt đầu bằng cái tình thương yêu. Tình thương yêu không có riêng tư, không có nhỏ bé, mà phải là cái tình thương yêu đại đồng, to lớn, mênh mông.
[51:21]Đầu tiên là thương yêu con người, thương yêu muôn loài. Đến khi nào mà ta thương yêu được từng cái viên sỏi lăn lóc trên đường, khi ta nắm một hạt cát bãi biển buông ra nó bay theo gió, ta vẫn cảm thấy một tình thương yêu tràn ngập. Từng chiếc lá đong đưa trên cành vẫn làm ta thương yêu. Những cái giọt sương sớm mai đọng trên ngọn cây, rồi cái tia nắng vừa từ từ lên chiếu xuyên qua những làn sương đó lấp lánh lấp lánh, cũng làm ta thương yêu tràn ngập, thì lúc đó cuộc đời nghệ thuật của ta mở ra một chương khác. Ta sẽ bắt đầu có những tác phẩm lớn và bắt đầu đón nhận sự đáp ứng tích cực của quần chúng trở lại. Đó là chìa khóa.
[52:00]Nên tình thương là cái bước ban đầu của cuộc sống tốt, cuộc sống đẹp của nhà khoa học, của nhà đạo học và của nhà nghệ sĩ. Nãy giờ chúng ta nói á cái yêu cầu bức xúc của hoạt động nghệ thuật là phải đem lại lẽ phải, lẽ chân lý và lồng vào đó, chuyển tải được vào đó cái điều thiện đến cho cuộc đời. Đó là ta nói cái điều bức xúc. Vì thế giới còn thiếu nhiều điều thiện lắm. Thế giới này còn thiếu rất nhiều cái điều thiện. Và biết bao nhiêu con người khát khao ngày đêm để đem cái điều thiện tưới vào cuộc đời này. Một nhà lãnh tụ chính trị cũng khát khao đất nước mình là một đất nước thánh thiện. Một nhà giáo dục dạy dỗ học sinh cũng khát khao những học
[52:46]sinh của mình sẽ trở thành những con người đạo đức. Rồi những người tu sĩ và nhiều cái người trong mọi lĩnh vực. Nhưng mà có một cái phương tiện để đem cái điều thiện, đem cái đạo đức đến cho con người rất là hiệu quả, đó là nghệ thuật. Cho nên vì vậy cái vai trò của nghệ thuật rất là lớn. Vì khi một cái điều đạo đức mà ta nói khô khan như nãy giờ cái người ốm ốm, xấu xấu này nói á, nghe không lọt lỗ tai. Vậy mà nếu có một người ca sĩ đứng lên, cũng nói những cái ý như thế này thông qua một bài hát và hát hay, công chúng nức nở, rung động liền, về nhà bắt chước làm theo liền. Cho nên một nhà nghệ sĩ nếu đã đem được cái đạo
[53:27]đức, cái điều thiện vào trong tác phẩm của mình thì cái hiệu quả đối với xã hội rất là lớn. Và như ta biết, cái luật nhân quả sẽ bù đắp lại liền. Nếu anh đem lại cho cuộc đời nhiều cái điều thiện như vậy thì bắt buộc anh phải có cái quả báo rất là tốt lành. Tự nhiên hoạt động nghệ thuật của mình, cuộc đời nghệ thuật của mình và cái công chúng thưởng ngoạn nghệ thuật của mình sẽ có những đáp ứng tích cực liền, mọi người sẽ yêu mến mình liền. Biết bao nhiêu điều thiện mà cuộc đời đang còn rất là cần. Tuy nhiên, nếu ta nhìn vào các hoạt động nghệ thuật của xã hội hiện nay, ta sẽ có một điều rất là đau lòng
[54:07]là các nghệ sĩ chỉ nói một đề tài duy nhất mà nói mãi. Là đề tài gì ạ? "Hôm qua em yêu anh, hôm nay anh bỏ em, ngày mai em yêu người khác." Không biết bây giờ tại sao cứ hát hoài hoài, không hiểu nổi. Nói bộ họ không còn gì để nói về cuộc đời hay sao? Và lúc đó, chúng tôi nhìn bằng cái con mắt của một cái nhà đạo học về nhân quả, chúng tôi rất là lo ngại. Có một lần vô tình xem cái chương trình biểu diễn trên TV, lúc đó vô tình ai mở thôi chứ sự thực mình không có thời gian để xem, nên chúng tôi rất là dở kém về cái việc mà có những kiến thức về hoạt động nghệ thuật. Cho nên khi gặp những nhà nghệ sĩ chúng tôi hay xin lỗi vậy.
[54:48]Khi gặp những nhà nghệ sĩ, đó là một nghệ sĩ nổi danh mà chúng tôi chỉ nghe thoáng thoáng không biết rõ người đó tác phẩm gì, không biết đó người đó là hoạt động trên lĩnh vực gì, mà thấy đó là một cái sự thiếu sót của một người đi tu đã lâu năm, không theo dõi được. Cho nên rất là xin lỗi mà cũng không biết làm sao để khắc phục, chỉ biết xin lỗi mà thôi. Nên gặp một người nghệ sĩ, khi chào nhau rồi đều xin lỗi là: "Tôi có nghe tiếng anh thoáng thoáng mà không biết rõ lắm, hãy tha lỗi cho một người tu hành quê mùa ở trên núi xa xăm, quanh năm chỉ có gì? Chỉ có mây trời và gió lộng thôi, xin lỗi." Tuy nhiên, có một lần chúng tôi vô tình nhìn trên
[55:23]cái truyền hình á, thấy họ dàn dựng một cái chương trình, lúc đó mới nhìn thấy cái sân khấu trang trí cực kỳ đẹp, đèn chiếu, cái dàn âm thanh, những người nhạc công đánh nhạc, những người khán giả đông đảo, nói tất cả đều hoành tráng. Bắt đầu giới thiệu một cô ca sĩ ra, cô mặc cái áo, cái quần hơi bị rất là tội nghiệp, vì có lẽ là nhà cũng hơi khó khăn, có lẽ là nhà cô đó cũng còn nghèo. Dạ. Cô mặc cái bộ đồ nó không rất là đáng thương. Bắt đầu cổ nhảy nhảy cái gì đó, rồi đằng sau cổ một số người cũng đi ra nhảy nhảy nhảy nhảy, mà không hiểu cái này không biết biểu tượng cái gì, muốn nói điều gì, mới dừng lại để đứng xem đây là điều trái tim muốn
[56:00]nói, không biết nói cái gì, cái bắt đầu cổ gào khóc lên: "Anh, anh bỏ em!" Tôi nói: "Ủa, thế cả cái chương trình, cả chương trình hoành tráng thế này, bao nhiêu tâm huyết của con người dành vô để buộc khán giả chia sẻ điều anh bỏ em? Bao nhiêu phương tiện của con người, bao nhiêu mồ hôi nước mắt của loài người, bao nhiêu kỹ thuật của con người để phục vụ cho cái điều lãng nhách anh bỏ em?" Rất là lạ. Và những nhà hoạt động nghệ thuật không để ý điều này trong nhân quả. Anh tốn kém công sức của người khác để anh làm một điều vô nghĩa, anh sẽ không bao giờ làm điều đó được nữa. Và ta sẽ thấy những nhà hoạt động đó lần lần lui vào bóng tối hết,
[56:33]những nhà tổ chức đó phá sản hết, không bao giờ thành công được cái hoạt động của họ nữa, vì họ đã đem biết bao nhiêu tâm huyết, công sức của loài người để nói lên cái điều tào lao. Cho nên vì vậy, những nhà hoạt động nghệ thuật phải có trách nhiệm lớn. Đừng nghĩ rằng khi mà ta tổ chức mọi người mua vé đông, có lợi nhuận nhiều, rồi ta miễn làm sao đạt được mục tiêu đó là đạt được, không có đâu. Cái phước anh còn á thì anh tổ chức một buổi biểu diễn á theo thị hiếu á, không cần phải để ý điều thiện điều gì hết á, chỉ làm sao nhố nhăng mà cái công chúng người ta mua vé nhiều anh thành công rồi anh làm được, không có đâu.
[57:07]Tự nhiên cái những chuyện này chuyện kia xảy ra, bất ngờ anh không còn hoạt động nghệ thuật được nữa, và anh phá sản có khi nghèo luôn á, cũng có. Còn nếu người nghệ sĩ chân chính không có theo đuổi điều đó. Cái khát khao, cái khắc khoải, cái lý tưởng của ta là dùng nghệ thuật để đem điều thiện đến cuộc đời, để xây dựng cuộc đời này tốt đẹp hơn. Cái chuyện anh anh em em khỏi cần nói cũng biết rồi. Bây giờ con nít mới lớp sáu biết yêu hết trơn rồi, khỏi cần nói, khỏi cần đem lên hát nữa. Khỏi cần. Mà anh càng hát chừng nào thì cái tuổi mà yêu nó bắt đầu nó thấp dần thấp dần lại. Hồi xưa 18, 19 tuổi người ta mới biết yêu, bởi vì cái nhạc nói về tình yêu nó ít quá.
[57:41]Sau này cái nhạc tình yêu nó nhiều, cái tuổi mà bắt đầu biết yêu nó thấp dần, bắt đầu 16 tuổi nó yêu, cái 15 tuổi, 14 tuổi. Bữa nay bắt đầu mình nghe tới 10 tuổi biết yêu là mình bắt đầu ngạc nhiên, nhưng chưa phải là kỷ lục cuối cùng. Chưa phải kỷ lục cuối cùng. Vì có một bà mẹ đến than với chúng tôi: "Thưa thầy, thằng con con nay nó học lớp lá, nó về nó nói rằng con có một cô người yêu ở lớp chồi." Nói: "Thưa thầy, bây giờ con phải làm sao?" Nói: "Dạ, thầy bó tay. Thầy bó tay." Và cái lỗi này của ai? Cái lỗi này là của những nhà hoạt động nghệ thuật thiếu trách nhiệm. Cái điều đó không cần, nên cái tuổi yêu bắt đầu nó thấp dần
[58:22]thấp dần và bắt đầu cái tuổi yêu bắt đầu nó giãn ra. Hồi xưa ví dụ người ta 40 tuổi là hết yêu rồi. Bắt đầu bây giờ do nghe nhạc yêu nhiều quá bắt đầu nhích lên 45 tuổi còn yêu, 50 tuổi còn yêu, 55 tuổi còn yêu, và hôm nay ta đã nghe được mối tình trăm tuổi rồi. Trên báo đã đăng những mối tình trăm tuổi, tại vì sao? Cũng tại vì những nhà hoạt động nghệ thuật tối ngày cứ: "Anh bỏ em, anh yêu em, em yêu anh, em ghét anh, em giận anh", úi! Vì vậy,
[58:49]khi ta nhìn một cụ già râu tóc bạc phơ, đeo mắt kính cận, chống cái gậy đi thong dong trên đường, đừng nghĩ rằng cụ đó đã hết yêu. Khi mà trong những rạp, trong những quán, trong những cái điện thoại đồ nhạc yêu đầy hết, đừng nghĩ rằng cụ đó đã hết yêu. Đừng nghĩ như vậy, đừng tin. Và thấy đứa bé lẫm đẫm nó mới biết đi, đừng tưởng nó chưa biết yêu. Không hiểu tại sao. Vậy ta cần cái sự thay đổi, định hướng lại. Thế giới ngày nay thiếu cái gì? Ta phải xem còn thiếu cái gì. Tình yêu nước. Có những thời gian ta hát những bài ca yêu nước làm lay động lòng người và đất nước ta đã vượt qua bao nhiêu chông
[59:24]gai, khó khăn chính nhờ những nhạc sĩ viết những bài, những khúc hát yêu nước làm cho ta tăng thêm bao nhiêu sức mạnh để đưa đất nước ta vượt qua khăn khó. Mà ngày nay ta tưởng đất nước mình ngon rồi, chưa đâu, ta sẩy tay một cái mất nước liền bây giờ á. Cái tình yêu nước vẫn phải tiếp tục được vun bồi, được xây đắp. Có một đứa bé mà muốn đi du học đến hỏi: "Thưa thầy, con sắp đi du học, thầy cho con lời khuyên." Nói: "Con hãy giữ gìn cái lòng yêu nước khi con ở nước ngoài, bởi vì con ở bên nước ngoài không ai dạy con yêu đất nước Việt Nam của con cả, con hãy tự mình giữ cái điều đó giùm cho thầy." Cái người chú cám ơn rồi ra đi.
[1:00:00]Và ta thấy điều đó thiếu. Thực ra đứa bé đó có thể không cần đến hỏi câu đó nếu mà mỗi ngày nó vẫn nghe những bài hát nói về tình yêu nước. "Con kênh xanh xanh những chiều êm ả nước trôi, cùng nhau ta xây dựng bài tình ca thắm tươi, Việt Nam đất nước quê hương chúng tôi", vân vân, những cái bài hát mà lay động lòng người như vậy. Nếu chúng ta tiếp tục viết nữa, làm mới nữa cái chủ đề này thì đứa bé nó sẽ tự tin bước lên máy bay đi qua nước khác học và nó mang kiến thức về xây dựng lại đất nước, chứ không còn có những đứa bé mà bước đi lên máy bay với cái hớn hở, tự hào, kiêu ngạo, học xong rồi là muốn rời bỏ luôn quê hương của mình.
[1:00:41]Bởi vì sao? Bởi vì bên đó có một người yêu nào đó mà nó chỉ cần yêu thôi. Bởi vì sao? Vì nhạc dạy nó như thế, cứ yêu thôi là sống, sống để yêu, yêu để sống mà. Có mấy khẩu hiệu reo ngoài đường á: Sống là yêu, yêu là sống. Mà yêu là chết, đâu ai biết yêu là chết, nó tưởng yêu là sống. Yêu là chết. Đừng khờ dại, yêu là chết. Phải không cụ ạ? Cụ đã yêu và đã chết phải không? Đó.
[1:01:08]Rồi còn biết bao nhiêu điều đẹp trên cuộc đời này mà tại sao ta không ca ngợi? Biết bao nhiêu điều những cái cảm xúc phải đưa vào đó. Nhưng muốn đem được cái điều thiện vào trong cuộc sống này, đem được cái đạo đức vào trong hoạt động nghệ thuật này, thì chính người nghệ sĩ phải có cái phẩm chất thiện, phải có phẩm chất đạo đức cái đã thì ta nhìn đâu cũng thấy cái cái điều thiện, ta làm gì cũng hiện ra điều thiện. Vì vậy, cái sự tu dưỡng đạo đức của người nghệ sĩ là điều tiên quyết trước á, là điều tiên quyết. Và người nghệ sĩ phải tu dưỡng đạo đức đến mức độ nào thì bắt đầu những tác phẩm của mình đưa ra
[1:01:45]đều tràn ngập cái điều thiện cho cuộc đời này? Ta tu dưỡng đến mức độ nào?
[1:01:54]Thường thường thì ta có hai cái định nghĩa về điều thiện: thứ nhất là đừng làm các điều ác, thứ hai hãy làm những điều lành, đó là hai cái định nghĩa căn bản. Và cái điều nào sai quấy ta phải kềm chế đừng làm. Cái khả năng kềm chế đừng làm điều xấu là một cái bản lĩnh rất lớn của con người. Họ mời ta một tiệc nhậu, nói là nghệ sĩ thì phải nhậu như thế này, nói không, nghệ sĩ không phải nhậu như thế này. Nghệ sĩ là đem điều hay đẹp đến cho cuộc đời, chứ không phải là ngồi nhậu say lướt khướt mà bắt đầu mới gọi là nghệ sĩ, không phải. Hoặc là có một người họ mời ta đến cái tiệc sinh nhật mà cái tiệc sinh
[1:02:34]nhật đó là phải khỏa thân mới được vào mà chỉ là trong giới nghệ sĩ, ta từ chối, ta nói không, nghệ sĩ không phải sống phóng đãng như vậy. Nghệ sĩ là đem điều thiện đến cuộc đời thông qua cái hay, cái đẹp, chứ không phải là đi dự cái tiệc sinh nhật mà nhố nhăng, phóng đãng mà gọi là nghệ sĩ, không phải. Ta định nghĩa xác định lại để ta kềm chế không làm điều xấu, đó là điều khẳng định. Cái bản lĩnh mà kềm chế không đua đòi, không a dua theo để làm điều xấu là bắt đầu một bản lĩnh đầu tiên của điều thiện, của đạo đức trong cái cuộc sống, trong nhân cách, trong tâm hồn của người nghệ sĩ. Thứ hai, hãy làm các điều lành.
[1:03:14]Một người bạn biểu diễn của ta muốn biểu diễn một cái màn nào đó, nếu mà ta bước tới một bước ta sẽ biểu diễn liền, nhưng có khi ta thấy thôi mình cũng tạm đủ và người này đang cần hơn mình, ta tác động với ban tổ chức thế này thế kia để giúp cho người bạn biểu diễn thành công một tác phẩm, đó là điều lành và điều lành đó rất là lớn. Khi mà ta ủng hộ nhau để cùng biểu diễn thì mọi người đều thành công, còn chỉ cần ta khởi trong đầu ngăn cản sự biểu diễn của một nghệ sĩ khác thì sự thất bại bắt đầu chờ chực ta tương lai, cuộc đời ta đến lúc nào đó sẽ sụp xuống liền. Cho nên, bất cứ điều lành gì ta cứ hãy cố gắng mà làm.
[1:03:52]Mà khi ta tránh được cái điều xấu, ta làm được điều lành, cái tâm thiện trong lòng ta nẩy nở, phát triển từ từ, và những điều thiện đó nó chuẩn bị đi vào trong cái nghệ thuật của ta. Nó chuẩn bị đi vào trong nghệ thuật và khi nó đi vào trong nghệ thuật của ta, nó sẽ đi vào tâm hồn của bao nhiêu con người, mà khi nó đi vào tâm hồn của bao nhiêu con người, cuộc đời này bắt đầu đẹp lên. Và đó là cái thiên chức của người nghệ sĩ, cái kết quả cuối cùng của người nghệ sĩ nằm tại đấy. Có thể một lúc nào đó ta không cần mọi người biết, có thể ta đi qua một cái xóm nghèo, những đứa bé nó nhìn thấy ta nó không biết ta là một người nghệ sĩ nổi tiếng,
[1:04:28]nó không biết, nhưng nó hát một cái bài hát của ta và nó cư xử theo như cái điều mà ta gửi gắm trong bài hát đó, đó là hạnh phúc chân chính của người nghệ sĩ. Và ngày nào đó ta cũng phải chết, ta phải rời khỏi cuộc đời này, nhưng sẽ ra đi thanh thản vì suốt cuộc đời hoạt động nghệ thuật ta đã đem đến cho đời biết bao nhiêu là điều thiện, điều đạo đức. Tuy nhiên, từng chút tránh điều xấu, từng chút làm nên điều lành chưa phải là nhiều, mà ta phải tích lũy rất là dài thời gian và đồng thời phải rất là sâu sắc trong từng ý nghĩ nhỏ.
[1:05:08]Cái đạo đức trong tâm ta mà nó càng sâu sắc đến chừng nào thì tác phẩm ta càng hay chừng nấy. Đó là nguyên tắc á, đó là nhân quả. Cái nhân quả trong đạo Phật nói như thế này: con người càng có từ bi chừng nào thì trí tuệ càng lớn chừng nấy, đó là cái nhân quả trong đạo Phật, mà ta ứng dụng vào trong nghệ thuật thì như thế này: cái người nghệ sĩ mà càng đạo đức sâu sắc chừng nào thì tác phẩm của họ càng xuất sắc chừng nấy, đó là nhân quả. Mà đạo đức sâu sắc là như thế nào? Đạo đức sâu sắc là như thế nào? Ví dụ, khi ta xem một người đồng nghiệp của mình đưa ra một tác phẩm hay là đứng lên biểu diễn,
[1:05:51]thì cái tâm lý thông thường thì không ca sĩ nào ưa ca sĩ nào, và đó chính là nguyên nhân của mọi sự đổ vỡ trong nghệ thuật. Ngày nay ta lật ngược điều đó lại. Khi ta nghe một người bạn đồng nghiệp của mình biểu diễn hay là ta xem một tác phẩm hội họa của một đồng nghiệp mình vẽ nên, ta cố gắng tìm cái hay để ca ngợi và sẵn sàng giới thiệu rộng rãi với mọi người tác phẩm của người bạn tôi là như thế, đêm biểu diễn của người bạn tôi là như thế, phong cách biểu diễn của người bạn tôi là hay như thế, và hãy nói thật lòng mình, hãy tìm cái hay của người bạn mình và nói thật lòng. Những điều đó không tốn tiền, chỉ tốn cái tâm thôi,
[1:06:31]và đó là một điều rất là sâu sắc, sâu sắc trong từng cái điều nhỏ nhặt. Chính những cái điều đó thôi, chút chút vậy thôi, vậy mà làm cho đạo đức ta vươn lên, lớn lên rất là lớn. Xin thưa, cái đạo đức lớn là đạo đức gì? Xin thưa, đạo đức lớn là đạo đức của những người mà có cái điều tốt từ trong ý nghĩ rất nhỏ. Từ những ý nghĩ rất nhỏ mà ta tốt thì ta được định nghĩa là ta là người có đạo đức lớn, chứ không phải người có đạo đức lớn là người nói những chuyện mênh mông, bao la ở đâu xa xôi, ờ nói ta phải tổ chức cho thế giới này hòa bình đừng đấu đánh nhau nữa, ta phải làm liên kết cho hai cái tổ chức này nó nó hòa hợp với
[1:07:11]nhau, không phải là lớn như vậy đâu, mà chỉ cần ta mỉm cười, ta hài lòng khi nghe người bạn mình trình diễn, đó là đạo đức lớn. Điều rất nhỏ nhưng lại là ẩn chứa một đạo đức lớn, còn cái việc mà nói những điều rất lớn, coi chừng lại giấu kín cái đạo đức tầm thường. Vì vậy là khi nào người nghệ sĩ ta có thể sâu sắc được trong cái đạo đức của mình từng ý niệm nhỏ nhặt thì ta chuẩn bị cất cánh, người đó chuẩn bị cất cánh bay lên. Và ta sẽ tin tưởng một điều là cái người đó sẽ bay rất xa, tác phẩm người đó sẽ rất là thành công. Trong cái nghệ thuật ta hay có cái từ gọi là từ lãng mạn. Lãng mạn là ta bày tỏ, ta diễn tả
[1:07:58]về một cái điều gì đó mà nó vượt khỏi cái thực tế nhiều hơn cái sự hiện hữu.
[1:08:07]Lãng mạn là sóng mà nó vỗ tràn bờ, nhưng mà đó nghĩa là ta hơi cường điệu, ta hơi khuếch đại, ta hơi nói quá cái thực tế. Mục đích để làm gì? Để tạo nên cái cảm xúc cho người thưởng ngoạn. Ví dụ như có hai người yêu nhau, nói như thế này là không lãng mạn nè: anh hứa à anh thương em tới khi chết, thì câu nói đó đúng, chết rồi thương gì nữa, thì câu hứa đó là không lãng mạn, thực tế. Nhưng mà nếu có nói câu này là lãng mạn nè: ta sẽ chung bước đi với nhau xa hơn cả cái cuộc đời này. Chết rồi mà sao chung bước mà nắm tay em đi nữa anh trời? Nhưng mà cứ nói, cứ diễn tả thì cái diễn tả nó quá thực tế ta gọi là là lãng mạn.
[1:08:51]Cũng như có một cái người vậy, sau khi nghe tin Việt Nam chiến thắng, họ nói thế này: tôi ước mơ ngủ một đêm thức dậy tôi được là người Việt Nam. Làm sao mà ngủ một đêm thức dậy mà ai cho nhập quốc tịch người Việt Nam được phải không? Cha mẹ ở đâu mà nói tiếng Việt Nam được mà ngủ một đêm thức dậy thành người Việt Nam? Cái câu đó thuộc về nó đi quá sự thật, nó là lãng mạn. Nhưng mà cái lãng mạn của nghệ thuật nó đáng yêu và rất là cần thiết để nó tạo nên cái cảm xúc, mà nếu đó là một cảm xúc đẹp nữa thì vô cùng quý giá. Mà tại sao cái người nghệ sĩ có thể tạo nên một cái tác phẩm lãng mạn, một cái cung điệu lãng mạn, một cái dòng thơ lãng mạn như vậy được?
[1:09:33]Xin thưa, bởi vì cái cảm xúc họ lớn trong từng những điều rất nhỏ nhặt. Ta nhìn hạt sương rớt tí tách, mình sợ ướt né qua một bên, hạt mưa mình sợ tránh qua một bên. Nhưng cái người đó xem hạt sương rơi xuống thì họ nhìn thấy cái hạt sương sáng sớm trong nắng mai sớm như vậy nó báo hiệu một cái bình minh của cuộc đời này, cũng như con người sống trên đời luôn luôn phải hy vọng. Có hạt sương rớt xuống thôi mà liên tưởng tới cả một sự hy vọng của một đời người, một kiếp người, thì cái đó ta xem là một sự lãng mạn và cái sự lãng mạn đó nó cần thiết để tạo nên cảm xúc. Tại sao nó là sự cần thiết để tạo nên cảm xúc?
[1:10:13]Là vì thế này: là người ta nghe điều gì nói 10 thì người ta hưởng ứng hai, ba. Đó là tâm lý bình thường, hưởng ứng hai, ba. Ví dụ mình đứng lên mình kêu mọi người: "Hãy yêu nước!" Cái người đó mà nói: "Hãy yêu nước!", họ nói 10 điểm thì cái người ngồi nghe ở dưới sẽ yêu nước cũng nghe, yêu hai, ba. Ta phải biết cái hiệu quả của việc kêu gọi là như vậy và đừng ngạc nhiên. Nói "Trời sao tôi nói yêu nước quá chừng mà ở dưới ta thấy mọi người hưởng ứng ít?" Xin thưa tâm lý con người bình thường là như vậy, ta nói 10 họ hưởng ứng hai, ba. Vì vậy, người nghệ sĩ cần phải lãng mạn, cần phải cường điệu, cần phải vượt khỏi cái thực tế,
[1:10:52]nghĩa là muốn cho người ta mà yêu nước 10 thì mình phải nói cái yêu nước thành gì? 20. "Khi tôi chết, xin cho trái tim tôi được trôi theo cái dòng sông này để mãi mãi tôi tắm với dòng sông của Tổ quốc. Khi tôi chết, xin cho xương thịt của tôi thành cát bụi bay khắp cái bầu trời quê hương này, rơi xuống từng cọng lá, cỏ hoa để tưới tắm lên mảnh đất yêu thương này." Làm gì có chuyện chết rồi mà trôi tùm lum vậy, nhưng mà cứ nói như vậy, tức là ta nói hơn thực tế gấp đôi thì cái người nghe mới đạt được cái hiệu ứng, cái hiệu ứng tâm lý là sẽ yêu nước tha thiết. Họ yêu nước tha thiết được bảy, tám phần là ta thành công.
[1:11:30]Ta nói 20, họ yêu được bảy, tám phần là ta thành công lớn, còn ta nói vừa đủ 10, họ yêu nước chừng hai, ba. Vì vậy, cái dễ thương của người nghệ sĩ, của hoạt động nghệ thuật là sự lãng mạn. Nhưng mà để đã có được cái sự lãng mạn tuyệt vời như vậy đòi hỏi cái người nghệ sĩ ta phải đạo đức, phải tinh tế sâu sắc trong từng ý nghĩ nhỏ của mình đối với cuộc sống này. Ta phải nâng niu, nhìn ra những điều mà người khác không nhìn thấy. Như vậy, khi ta nói là ta đem điều thiện vào trong tác phẩm nghệ thuật, trong sự biểu diễn của nghệ thuật thì ta vừa làm vai trò của một nhà giáo. Thì như vậy cái người nghệ sĩ giống như một nhà sư phạm
[1:12:08]và như là một người thầy, thật sự là như vậy luôn. Ví dụ thế này, ví dụ cái người mà họ vẽ bức tranh để họ nói về tình yêu hòa bình đối với thế giới thì họ vừa cho đời một cái thông điệp lớn thì họ thật sự như một người thầy. Hoặc là một người nghệ sĩ sáng tác một bản nhạc, người ca sĩ trình bày cái bản nhạc đó, hoặc là một cái người nghệ sĩ múa minh họa cho cái bài nhạc mà nói về cái tình yêu nước, yêu con người, biết ơn thầy cô, biết ơn cha mẹ, biết ơn những điều tốt trong đời mà mình đã cưu mang, vân vân thì những người như thế thật sự như một người thầy của cuộc đời. Tuy nhiên, khiêm tốn hơn người nghệ sĩ không nhận mình là một người
[1:12:50]thầy mà chỉ nói rằng mình chia sẻ điều thiện đối với công chúng. Mà nếu cái người nghệ sĩ nào mà chia sẻ được cái điều thiện đối với công chúng mà tích lũy được lâu ngày, dày và cái người công chúng qua những tác phẩm mà mình trình bày họ nhận vào tâm họ những điều thiện rất nhiều, họ sống tốt với gia đình họ, yêu thương cái người hàng xóm họ, họ giúp đỡ cái người đồng nghiệp họ, họ dạy học sinh tận tụy hơn, một cái người cán bộ biết lo cho dân nhiều hơn, thông qua tác phẩm của nghệ thuật của mình mà chuyển hóa tâm hồn của bao nhiêu con người, cuộc sống này tốt hơn đẹp hơn như vậy thì nhân quả đem
[1:13:24]ngược lại ta gọi là cái phúc của người đó bắt đầu tích lũy dày dần, dày dần trong cuộc sống. Và trong đạo Phật có nói về luân hồi, tái sinh, nhân quả. Cái người mà đem điều tốt đến cho cuộc đời được như vậy thì kiếp này có thể họ chưa kịp thành công lớn, thành công vừa chừng nhưng kiếp sau họ rất là vinh quang vì những điều thiện họ đã đem đến cho đời quá nhiều. Đó là cái nhân quả và người nghệ sĩ phải tin sâu vào nhân quả để ta hoạt động nghệ thuật, ta phải hoạt động nghệ thuật dựa vào cái niềm tin nhân quả. Trước khi ta viết một tác phẩm, trước khi ta bước ra trình diễn một tác phẩm ta hãy suy nghĩ rằng cái nội dung trong tác phẩm
[1:14:07]này đem đến gì cho tâm hồn của người thưởng ngoạn? Nếu mà cái nội dung tào lao, đừng làm. Tốn tiền, tốn bạc, tốn công, tốn điện, tốn ánh sáng, tốn âm thanh, tốn thời gian của mọi người và ta sẽ bị tổn phước. Mà nếu ta biết rằng cái tác phẩm ta sắp sửa đưa vào lòng người cho người nghe những cái điều đạo đức, sự khiêm tốn, sự yêu thương, sự đùm bọc, sự đoàn kết thì ta hãy làm, hãy bước tới vì điều đó bảo đảm rằng ta không có tốn điện, tốn âm thanh, tốn không gian, tốn thời gian của mọi người và mọi người rời khỏi cái khán phòng này thêm một chút đẹp, chút lành, chút thiện trong tâm hồn họ. Hãy bảo đảm như vậy rồi hãy làm, hãy bước đến
[1:14:52]và điều đó tích lũy lại từng chút phước, từng chút phước cho cái cuộc đời của ta trong kiếp này và những kiếp khác nữa. Mà nghệ thuật sẽ trở thành tội ác nếu nó kích động cái sự chia rẽ, kích động bạo lực, kích động cái sự vị kỷ và thậm chí là diễn tả về tình dục. Có những cái nhà hoạt động nghệ thuật vô trách nhiệm. Thật ra tình dục không cần phải nói, tình dục phải cần phải uốn nắn, dạy dỗ thôi, không cần phải quảng cáo là con người đã tự biết rồi, vì nó là bản năng tự nhiên của con người. Con người phải biết kềm chế nó, định hướng nó, giáo dục nó, còn nếu không thả lỏng là nó buông tuồng. Ở đây chẳng những thả lỏng mà còn kích động nó qua những tác
[1:15:33]phẩm nghệ thuật thì đó trở thành tội ác đối với nhân loại. Và nhiều người không hiểu tại sao đã đưa tình dục để mà kích động trong các tác phẩm của mình. Đây là điều rất là độc hại. Mà may mắn là nhà nước ta vậy có chủ trương rất là rõ, bảo đảm sự lành mạnh của văn hóa dân tộc trong hoạt động nghệ thuật. Nhờ vậy mà ta còn kềm chế, chống đỡ lại với văn hóa mà cái đồi trụy của bên nước ngoài họ xâm nhập vào, ta còn phải chống đỡ rất là vất vả, chứ còn nếu mà không có chủ trương của nhà nước để bảo vệ cái văn hóa lành mạnh của dân tộc thì phải nói là xã hội ta điêu đứng luôn. Hiện nay ta đọc báo ta thấy cái sự bất ổn về cái đạo đức đang báo động tràn lan.
[1:16:15]Và trước những điều đó thì những nhà nghệ sĩ phải hết sức là quan tâm, lo lắng và phải tìm cách làm cái gì đó để gỡ lại, để chuộc lại giùm cho, cho cuộc đời này. Ta đem điều thiện vào những mảng chủ đề nào ạ? Thật ra là bất cứ điều gì mà ta trải nghiệm nơi bản thân, ta vượt qua được, ta xử lý được thì đều ta có thể gởi gắm vào tác phẩm. Ví dụ như tình yêu nam nữ vậy. Nãy giờ ta hơi phê bình cái mảng tình yêu nam nữ vì nó nhiều, nó dư quá và bây giờ chính vì nó nhiều, nó dư mà nó bậy bạ quá đôi khi ta cần viết lại về nó cho đúng. Ta sẽ viết lại với tình yêu nam nữ, nhưng không phải là tình yêu nam
[1:16:56]nữ của con người mà vội vàng, mà phải lồng vào đó cái tình yêu thương Tổ quốc, tình yêu thương nhân loại và cái sự đứng đắn, sự đoan chính, sự chung thủy chứ không phải mà kiểu nhạc chợ, nhạc rác "Em không yêu tôi, tôi yêu người khác." Không phải rẻ tiền như vậy. Có khi ta phải chỉnh đốn lại, cũng viết về nó, nhưng mà sẽ viết lại, làm lại. Mảng tình yêu nước là cái mảng mà ta nói không bao giờ cạn hoặc là lòng biết ơn của con đối với cha mẹ là một nhu cầu rất bức xúc hiện nay. Tại sao nói là cái lòng hiếu của con đối với cha mẹ bây giờ bắt đầu trở thành cái điều lớn? Trước đây nó là đạo lý, ta có thể nghe một số bài
[1:17:37]nhưng mà bây giờ bắt đầu trở thành vấn đề lớn. Tại sao là vấn đề lớn? Vì xã hội đang già đi. Có những quốc gia như Trung Quốc họ chỉ đẻ một đứa con và đứa con đó phải bảo đảm nó nuôi được cha mẹ nó hoặc là Nhật giờ không chịu lấy chồng lấy vợ, nuôi đứa con cực quá không thèm đẻ con. Xã hội già đi và như vậy trong vài mươi năm sau thì cái số trẻ phải gánh cái số người già đó, gánh cái số người già mà gánh gần nhất là chính cha mẹ của nó. Nhưng mà nó sẽ không gánh, nó sẽ từ chối, sẽ không gánh, nó sẽ không làm tròn trách nhiệm nếu nó không có lòng yêu kính đối với cha mẹ nó. Cho nên từ bây giờ ta hãy cứu thế giới
[1:18:16]bằng cách viết nhiều tác phẩm về lòng yêu kính, sự hiếu thuận đối với cha mẹ để cứu thế giới 20 năm nữa, vì 20 năm nữa sẽ có những đứa con nó từ chối cha mẹ, nó bỏ mặc cha mẹ nó, nhà nước làm gì làm, vì nó chỉ sống cho cá nhân nó thôi, vì nó chỉ lo yêu thôi, vì nhạc dạy cho nó là phải yêu, yêu và yêu. Bây giờ người nghệ sĩ phải làm lại, chuẩn bị cứu thế giới 20 năm sau khi mà thế giới này bắt đầu già đi. Lớp trẻ phải gánh vác lo cho người già thì ta cần những bài nhạc yêu thương người già, yêu thương cha mẹ, yêu thương ông bà. Mảng này đang rất là cần thiết. Nếu ta chậm tay, 20 năm nữa thế giới hoảng loạn liền, đổ vỡ còn lớn nhiều lắm.
[1:18:57]Cho nên chúng tôi ngày hôm nay xin thay mặt cho loài người gửi gắm đến các nghệ sĩ cái trách nhiệm này. Xin các nghệ sĩ hãy viết nhiều về cái mảng mà người trẻ đã mang ơn quá nhiều đối với những thế hệ cha ông đi trước thì xin hãy đáp đền, hãy yêu quý và hãy đáp đền.
[1:19:20]Hoặc là rừng cây, rừng cây đang bị tàn phá. Ai có thể yêu được từng chiếc lá xanh, ai có thể yêu được cái thân cây đứng hiên ngang giữa trời, ai có thể yêu được từng cái rễ cây cằn cỗi, xin hãy viết về những bài nhạc đó. Dạy cho loài người, ta dùng thẳng là chữ dạy, dạy cho loài người biết yêu thương thiên nhiên để cứu lấy rừng cây của Trái Đất này. Mà rừng cây của Trái Đất cứu được thì mới cứu được cuộc sống của loài người. Nếu rừng cây biến mất, thế giới tận thế liền. Hãy vì thế giới 70 năm sau ngày hôm nay, xin các nghệ sĩ hãy cố gắng viết nhiều về tình yêu thương đối với rừng cây, đối với thiên nhiên, đối với sông suối.
[1:20:05]Đây là trách nhiệm rất là lớn mà những người nghệ sĩ phải đưa vai ra gánh vác, vì thực sự nghệ thuật là dùng để giáo dục, chứ nghệ thuật không phải là dùng để bày tỏ cảm xúc cá nhân. Nếu ta dùng nghệ thuật, ta lạm dụng nghệ thuật, ta lợi dụng nghệ thuật để ta bày tỏ cảm xúc cá nhân của mình, ta mang tội rất là nặng. Vì để một tác phẩm đưa ra ngoài công chúng được, tốn biết bao nhiêu là tiền bạc, công sức của con người mà chỉ đưa ra cái cảm xúc cá nhân thôi, ta mắc nợ cuộc đời, ta mang tội rất nặng. Nên xin những nhà nghệ sĩ hãy là một nhà giáo dục, xây dựng cái cảm xúc tốt đẹp cho công chúng, hãy giáo dục công chúng, ta dùng thẳng chữ giáo
[1:20:45]dục, những cái tình yêu thương cao thượng để cho cuộc đời này tránh đi vào cái vực thẳm. Hoặc là có những cái cảm hứng rất nhỏ mà có thể nói lên được những đề tài lớn, miễn là ta có trái tim. Chúng tôi cũng xin khoe một lần. Có một lần lúc đó là cái vùng của chúng tôi bị hạn, mùa mưa đến muộn, trong lòng ai cũng khát khao chờ một cơn mưa. Hôm đó vào buổi chiều, cơn mưa kéo đến và chúng tôi xúc động viết bài nhạc là khúc hát Mưa Rơi: "Ngồi nhìn mưa rơi khắp đất trời, nguyện lòng thương yêu khắp nơi nơi." Nó là một cái vấn đề nhỏ nhưng ta có thể nâng lên thành một cái vấn đề lớn. Chỉ là nhìn cơn mưa và mưa rơi khắp nơi thôi,
[1:21:36]xin hứa với lòng sẽ yêu thương tất cả mọi người. Đó cũng là một cái cảm hứng nhỏ, cảm xúc nhỏ mà thành được vấn đề lớn. Và người nghệ sĩ phải dạy cho công chúng điều đó. Một cái điều nhỏ nhưng mọi người đều cảm xúc được, nâng lên được thành những cái đạo đức lớn, thành những quan điểm lớn để ta có thể sống yêu thương nhau. Ta có thể đứng nhìn một ngọn cỏ non, nó vừa mới nhú ra khỏi chồi, nó còn non nớt, có thể bị ai giẫm lên mất, có thể bị một con bò nào gặm mất, nhưng mà đối với ta có thể là một cái chủ đề rất là lớn. Hoặc là một con chim bé, ta đang ngồi bên khung cửa sổ, ta đang viết một cái tác phẩm gì đó, chợt một con chim ở đâu nó bay tới,
[1:22:19]nó ríu tít tít tít trên cành ta trong vài ba giây rồi nó biến mất, cũng chẳng nhớ ta là ai, chẳng biết ta là ai, nhưng nó để lại cho ta một cảm xúc đối với đời. Ta sẽ nhìn thấy con chim vừa bay thoáng đến thăm ta trong một vài giây, nói một điều gì đó ta không hiểu được, nhưng có thể nó gửi gắm cho ta một cái ý tưởng. Trong cuộc đời này cũng vậy, có những lúc ta bước vội qua nhau, không nhìn rõ mặt nhau và quên mất nhau là ai, nhưng đó đều là cuộc đời và tất cả những điều đó, những điều vội vã, thoáng chốc đó đều cũng đáng để cho ta yêu thương, đáng để cho ta trân trọng. Và nếu một người nghệ sĩ có cái cảm nhận sâu sắc đó,
[1:23:01]biết đâu có thể viết được thành một tác phẩm lớn để lại cho đời về chuyện của một chú chim rơi xuống cửa sổ hót một vài tiếng rồi bay đi vội vàng. Phải không ạ? Hoặc là dân ta còn cái tệ xả rác, và hễ còn người xả rác thì ta còn thấy những người quét rác. Khi đêm xuống, nhiều khi trời giá lạnh, cái người phu quét đường mặc cái áo khoác để đừng có ướt, và cái tiếng chổi của họ khua xẹt xẹt trên đường. Nếu với một người vô cảm thì xem: "Ồ, ông đó ổng quét đường ổng lấy tiền ổng sống, còn ai xả thì mất lịch sự, kỳ thì thôi ráng chịu." Nhưng với một người nghệ sĩ: Không! Người nghệ sĩ không vô cảm trước cái điều một cái người phu
[1:23:48]họ quét cái chổi họ quét xẹt xẹt trên đường, không vô cảm. Họ sẽ nói được cái điều gì đó rất là lớn đối với con người. Nhưng mà nói được điều gì với con người thì ăn thua cái trái tim của người nghệ sĩ, họ tinh tế đến mức độ nào, họ thông minh đến mức độ nào và họ yêu thương đến mức độ nào. Cho nên có những vấn đề nhỏ mà đều có thể làm thành được những tác phẩm lớn nếu ta có, ta có trái tim. Hoặc ta thấy là đôi khi rất là vô nghĩa như một đứa bé đứng nhìn mây thôi. Một đứa bé đứng nhìn mây trời. Nếu một người khác thì: "Ồ, cái thằng bé nó đứng nhìn mây không biết dòm gì." rồi ta đi luôn. Nhưng với một người nghệ sĩ, không có đi luôn.
[1:24:25]Ta lặng lẽ đứng nhìn đứa bé. Đứa bé thì nó nhìn mây, nhưng ta sẽ nhìn nó. Và ta thấy trong đôi mắt ngây thơ của nó, trong đôi mắt hồn nhiên của nó, nó nhìn những áng mây bay qua bay lại, ta hình dung được, nó tưởng tượng được biết bao nhiêu điều. Và tuổi thơ nó lớn lên, thêu dệt nên, được nuôi nấng lên bởi những cái tưởng tượng, bởi những ước mơ đó, bởi những cái áng mây mà có những hình thù rất kỳ lạ, không định hình đó, vậy mà đã dệt nên được cả một cái tuổi thơ, cả tâm hồn của đứa bé. Và trong những ước mơ đó, biết đâu có những ước mơ rất cao đẹp? Biết đâu đứa bé đó sau này nó sẽ mơ ước nó bay lên trời
[1:25:00]cao như mây để đem đến cho đời những giọt nước mát? Nó sẽ ước mơ nó hóa thân thành mây, thành những đám mưa trôi đến những cái sa mạc khô khan. Biết đâu nó ước mơ nó thành mây, nó bay đến những nơi xa xôi mà con người ít đặt chân tới để nó gửi đến đó những cái tình thương yêu, vân vân. Ta không biết được cái ý nghĩ của nó là gì, nhưng người nghệ sĩ sẽ nhìn những điều đó và phát hiện ra những điều rất là độc đáo, rất là lạ. Chỉ quan trọng ta có trái tim hay không. Nếu ta có trái tim thương yêu thì biết bao nhiêu cảm xúc, biết bao nhiêu sáng tạo để dâng trào và ta nhìn thấy những điều rất nhỏ nhặt thành những điều rất là hấp dẫn, rất là lớn.
[1:25:38]Và ta có thể thông qua tác phẩm nghệ thuật của mình để đem đến cho đời những cảm xúc đó, những ý nghĩ đó và làm cho điều thiện nó lây lan, lây lan trong cuộc đời, bắt đầu từ cái cảm xúc của, của chính mình.
[1:25:55]Hồi nãy chúng ta vừa nói đến cái đạo đức vô ngã của người nghệ sĩ. Tức là cái người nghệ sĩ á đừng có cái tôi mình quan trọng thì cái sự nghiệp nghệ thuật của họ sẽ bền bỉ, sẽ thành công. Vì tất cả mọi đạo đức đều bắt đầu từ cái vô ngã, không có tôi. Không có cái tôi, đạo đức của ta cứ nảy nở hoài. Còn hễ có cái tôi rồi, cái đạo đức của ta đứng lại. Mà đạo đức ta đứng lại, cảm xúc của ta cũng sẽ dừng lại, cái sự sáng tạo ta cũng bắt đầu tàn lụi dần dần. Còn nếu có người nào đó vô ngã, lúc nào cũng suy nghĩ về cái ý niệm về vô ngã không có tôi, không có ta, ta sẽ thấy cái người nghệ sĩ đó cứ phát triển
[1:26:35]rất là lâu dài, sự sáng tạo càng lúc càng sâu sắc, càng tinh tế. Vì vậy, ta hãy suy nghiệm, tu tập về cái đạo lý vô ngã này mà Đạo Phật đã chia sẻ với chúng ta. Muốn có được cái tâm hồn vô ngã vậy thì tâm hồn ta phải tĩnh lặng, phải rất là tĩnh lặng. Cho nên, thiền định chính là một sự bổ sung rất lớn cho những người nghệ sĩ. Cái người nghệ sĩ mà có thể ngồi thiền được, tâm hồn mình tĩnh lặng được, bỗng nhiên họ sáng suốt kỳ lạ. Họ nhìn được những vấn đề mà người khác không nhìn thấy. Vì vậy, người nghệ sĩ hãy tu tập thiền định. Thiền định giúp cho tâm hồn ta tĩnh lặng và giúp cho ta dễ đạt được, đến gần được với cái vô ngã.
[1:27:22]Chính cái sự tĩnh lặng của tâm hồn và cái đạo đức vô ngã sẽ giúp cho ta rất nhiều trong sáng tác và trong biểu diễn. Và cũng vậy, cái người thưởng ngoạn cũng vậy. Cái người thưởng ngoạn mà đầy bản ngã sẽ không bao giờ cảm nhận được cái hay của tác phẩm. Chúng tôi ví dụ, ví dụ như hồi nãy chúng ta nghe những người nghệ sĩ hát cái bài Di Sắc Thiêng Liêng với cái nhạc nền hòa âm, hoặc là ta nghe cái bài Về Với Thiền mà Giao Hồng Vy hát, soạn trên cái nhạc nền giao hưởng của Mạnh Hùng, ta sẽ nghe qua qua qua qua qua rồi thôi nếu ta đầy bản ngã, đầy cái ý niệm trong đầu mình. Ta không thấy được cái hay.
[1:28:00]Còn nếu lúc đó tâm hồn ta tĩnh lặng, ta vô ngã thì từng tiếng lách tách lách tách chút chút của cái tiếng nhạc nền và cái người hát, từng cái rung của người hát, từng cái kéo, từng cái nâng của người hát, từng cái tiếng nhạc khí nhỏ lớn ở trong đó, ta hòa ta chính là những điều đó và ta lấy hết được cái hay của cái tác phẩm đó vào lòng mình. Cho nên cả cái người sáng tác và người thưởng ngoạn đều cần cái tâm hồn tĩnh lặng và đạo đức vô ngã, ta mới thấy được cái hay, cái đẹp của cuộc đời này. Vì vậy, người nghệ sĩ hãy ngồi thiền. Và ta biết ở bên Nhật á, họ đưa thiền vào trong các nghệ thuật và đẩy nghệ thuật đó lên đạo học hết.
[1:28:42]Nghệ thuật biến thành đạo. Ví dụ như uống trà, đầu tiên chỉ là cái nhu cầu thôi, giải khát á, nhưng mà người Nhật họ buộc biến thành cái nghệ thuật là uống phải mặc áo đẹp, cái bộ ấm trà phải đẹp trong cái khung cảnh rất là đẹp. mà chưa chịu, nghĩa là chưa thành cái nghệ thuật, không thỏa mãn là nghệ thuật, họ đẩy lên thành trà đạo luôn, là ngồi uống trà là để tu. Lúc đó, cái uống trà nó không còn phải là thỏa mãn nhu cầu, cũng không phải là chỉ dừng ngang ở chỗ thưởng ngoạn cái đẹp của uống trà nữa, mà để là một cơ hội, những khoảnh khắc để người ta tu dưỡng tâm hồn, tu tập cái sự trầm lặng, sự thưởng thức, sự biết ơn thiên nhiên và đạt đến vô ngã.
[1:29:28]Hoặc là hoa, ta cắm hoa là để cho đẹp thôi, là nghệ thuật, nhưng mà họ đã đẩy lên thành hoa đạo. Cái hoa cắm như vậy, họ phải biểu hiện được cái đạo lý nào đó. Hoa đỏ chỗ này, hoa trắng chỗ kia, cái cành này nghiêng xuống, cành kia nâng lên, họ muốn nói với ta điều gì đó đó, chứ không phải là để đẹp không. Là sống trong đời cái sự hòa hợp là như thế, cái sự cô độc là như thế, cái sự tĩnh lặng là như thế trong một cái bó hoa cắm trong đó đầy đạo lý mà chỉ có cũng những tâm hồn tinh tế như thế mới đọc ra được. Và như vậy họ lợi dụng cái nghệ thuật cắm hoa trở thành một phương tiện để tu dưỡng tâm hồn và trình bày đạo lý nên gọi là hoa đạo.
[1:30:09]Cũng vậy, như cái võ thuật là để chiến đấu ngày xưa để chiến đấu, nhưng mà sau này không chiến đấu nữa, người ta giữ cái võ thuật lại thành một nghệ thuật để mà biểu diễn, mà rèn luyện cơ thể, đã có những trường phái họ đẩy cái võ thuật lên thành võ đạo. Nghĩa là khi ta đánh một thế võ ra là để tu dưỡng nội tâm, lạ như vậy. Thay vì là từng cái đòn đánh là để chiến thắng đối phương, bây giờ là đang đánh ra nhưng để chiến thắng cái bản ngã của chính mình, họ nâng lên thành võ đạo để khai mở tâm linh, để tu dưỡng đạo đức, rất là lạ. Và cũng như vậy, ta sẽ đưa những cái nghệ thuật của ta cũng nâng lên thành
[1:30:44]đạo hết, từ cái hội họa, từ cái âm nhạc, ta sẽ đẩy lên thành cái đạo để khai mở tâm linh cho người sáng tác và người thưởng ngoạn. Tức là cái người hoạt động nghệ thuật và thưởng ngoạn nghệ thuật sẽ không còn chỉ là thưởng thức cái hay, cái đẹp đơn thuần như là một cái nhu cầu của cuộc sống nữa, mà nghệ thuật đã trở thành phương tiện để tu tập tâm linh, khai mở tâm linh. Vì loài người luôn luôn khao khát khai mở tâm linh ra một cái gì cao siêu hơn là cái giới hạn hiện nay mà con người đang có. Như trước mặt ta lại có tiến sĩ Đặng Văn Phú vậy, cũng là một nhà chuyên hoạt động về tâm linh. Mời bác đứng lên cho mọi người gặp mặt chút ạ.
[1:31:25]Bác cũng chuyên hoạt động về tâm linh. Bác cũng rất là vui với điều này. Và cái điều mà bác làm, sự thật cũng là một cái nhu cầu lớn của thế giới, là con người phải khai mở tâm linh xa hơn là cái trí óc hiện nay mà con người đang có. Và người nghệ sĩ cũng như vậy, ta cũng sẽ dùng cái phương tiện nghệ thuật của ta để đẩy cái nghệ thuật này lên thành đạo, giúp cho mọi người khai mở tâm linh. Khi mà mọi người đã được đón nhận rất nhiều điều thiện, rất nhiều đạo đức trong lòng mình rồi thì tới lúc họ phải đi sâu vào tâm linh, đi vào cái đạo đức vô ngã, đi vào thiền định. Hôm nay, chúng ta được có cái vinh dự ngồi đây
[1:32:05]để chia sẻ với nhau về cái quan điểm là nghệ thuật trong đạo đức. Chúng ta muốn bày tỏ cái sự biết ơn của mình đối với các nghệ sĩ đã đem lại cái hay, cái đẹp cho cuộc đời này. Và ta cũng gửi gắm đến những người nghệ sĩ cái trách nhiệm rất là lớn là xin hãy dùng nghệ thuật để tải đi cái đạo lý và cái điều thiện vào trong cuộc đời này giùm. Và ta cũng bàn với những người nghệ sĩ là hãy đẩy cái nghệ thuật lên thành đạo học để cho thế giới này một cái dịp, những cơ hội, phương tiện để khai mở tâm linh và tu dưỡng đạo đức. Một lần nữa, chúng tôi xin bày tỏ cái lòng biết ơn với các nghệ sĩ. Xin kính chúc các nghệ sĩ mãi mãi thành đạt trên con đường nghệ thuật của mình.
[1:32:50]Xin cảm ơn và chúc lành quý Phật tử đã về đây mà nghe cái buổi nói chuyện này. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[1:33:01]Thay mặt ban tổ chức, chúng tôi xin chân thành cảm ơn Thượng tọa Thích Chân Quang đã giúp và trang bị cho chúng ta những kiến thức rất sâu sắc về đạo đức trong nghệ thuật, trong cuộc sống, qua đó để chúng ta sống đẹp hơn, tốt hơn, hài hòa hơn, vui vẻ hơn, đoàn kết với nhau hơn, thương yêu nhau hơn và hạnh phúc hơn. Với tình cảm đó, tôi xin trân trọng kính mời Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Trường Tiến, Chủ tịch Hội đồng Khoa học của Trung tâm Văn hóa, Tiến sĩ Đặng Văn Phú của Trung tâm Văn hóa, và bà Hương ở đạo tràng Phật Hạnh lên tặng hoa Thượng tọa Thích Chân Quang.
[1:33:45]Để đáp lễ lại những lời thuyết giảng của thầy, trước hết là chúng tôi xin trân trọng giới thiệu nghệ sĩ Lê Thanh Bảo, Trưởng ban Nghệ thuật của Trung tâm Văn hóa và là Phó Giám đốc của Liên hiệp các câu lạc bộ thơ truyền thống Việt Nam lên đáp lễ với thầy. Kính thưa các quý vị. Hôm nay chúng ta đã nghe bài thơ nói về hội nghị thế giới vi sắc của thầy do đoàn Tổng cục Chính trị hát. Tôi rất tiếc không được nghe hôm nay, bởi vì từ 4:00 sáng ngày hôm qua đến 11:00 đêm là tôi đi tất cả trên cái tỉnh Tuyên Quang phía Bắc để đến tri ân với các vị đã dựng lên đất nước này. Trên con đường đi đến 80, hôm nay trước tiên
[1:34:34]xin thầy cho phép ngoài đạo lý ra thì được coi thầy là người đồng chí trong quân đội của tôi. Tôi 30 năm quân đội và chiến đấu liên tục từ năm đấy đến bây giờ chưa ngừng nghỉ. Bởi vì sao tôi lại nói như vậy? Bởi tôi nghĩ rằng thầy đang làm và sẽ làm tiếp cuộc chiến đấu gìn giữ đạo lý và xây dựng đạo lý cho dân tộc này.
[1:35:07]Già từng này tuổi, nhưng từ khi tiếp với thầy, được nghe, được đi học thì thấy rằng càng ngày mình còn hoàn chỉnh thành con người hơn. Cái con nó kém đi và cái người nó tăng lên.
[1:35:26]Đồng cảm với thầy, tôi xin nói một câu rằng: Thân này ví xẻ làm muôn mảnh, để gửi nơi nơi mỗi mỗi phần.
[1:35:38]Tôi nghĩ rằng mẹ sinh ra ta, Mẹ Tổ quốc ta vĩ đại, và tôi cũng xin tuyên bố rằng theo tôi hiểu thì dân tộc này vĩ đại nhất.
[1:35:52]Nhưng vì bao nhiêu lý do hàng vạn năm, hàng ngàn năm mà chúng ta chưa hiểu chúng ta là ai mới đau khổ. Riêng chỉ tiếng nói của chúng ta thôi, sáu dấu giọng nằm trong bảy nốt nhạc thế giới thì thế giới gọi chúng ta hát ngôn ngữ, khóc cũng âm nhạc, gọi nhau cũng là âm nhạc.
[1:36:16]Hôm nay, trong không khí thiêng liêng này, tôi cảm ơn thầy, cảm ơn tất cả, xin kính thầy tác phẩm của tôi và tất cả mọi người, những người đi theo ông bà tổ tiên thiêng liêng. Khung nhạc thi ca xin gửi gắm những bài hát về mẹ của... vậy tôi xin hát bài Tưởng niệm Mẫu Thần Long sinh ra cụ Lạc Long Quân và tôi đã làm một bài ca trù hôm khánh thành thì tôi hát hôm đó chắc tôi cũng khóc thôi và mọi người cũng khóc hết. Hôm nay cũng trong không khí này, xin tặng thầy và tất cả mọi người bài tưởng niệm ca trù. Tôi là học sinh của thầy tôi Quách Thị Hồ... người đã mất rồi. Con người đã có tâm hồn dân tộc cũng vĩ đại lắm.
[1:37:12]Nước non non nước Thẩm Thình, may còn Đền Mẫu chúng mình gặp nhau. Mặc ai ngưỡng mộ Tây Tàu, hãy nghe Mẹ gọi mà mau trở về. Giống dòng Việt nặng lời thề son sắt, trống đồng thiêng rạng rỡ mấy ngàn năm. Ơn cơm cha áo mẹ lụa tơ tằm, nuôi thế hệ vạn đời xuân bừng sáng. Chúng con quyết nguyện cầu non nước thịnh, nay đàn con bách tính vẫn còn đây. Đã bao đời mơ mộng gió cùng mây, ai thấu hiểu móng nền xưa là thế.
[1:37:54]Cháu, con quyết tu tâm hành trí tuệ, mau đổi thay tôn tổ quốc vinh quang, khấu đầu kính Mẫu vẻ vang. Non nước
[1:38:10]thịnh nước non, từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng tòm tòm tòm. Non nước thịnh, mai con đến Mẫu
[1:38:32]chúng mình gặp nhau, từng từng từng từng từng từng
[1:38:42]từng từng từng từng từng từng từng tòm tòm tòm. Ngưỡng mộ Tây Tàu, mặc ai ngưỡng mộ Tây Tàu, hãy nghe mẹ gọi
[1:39:00]mà mau trở về,
[1:39:06]từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng từng tòm tòm tòm. Giống dòng Việt Nam lời thề son sắt,
[1:39:19]trống đồng thiêng rạng rỡ mấy ngàn năm. Ơn cơm cha, áo mẹ, lụa tơ tằm, nuôi thế hệ vạn đời xuân bừng sáng.
[1:39:36]Chúng con quyết nguyện cầu non nước thịnh, nay đàn con bách tính vẫn còn đây, đã bao đời mơ mộng gió cùng mây, ai thấu hiểu móng nền xưa là thế.
[1:39:58]Cháu, con quyết tu tâm hành trí tuệ,
[1:40:04]mau đổi thay tôn tổ quốc vinh quang, khấu đầu kính Mẫu vẻ vang.