[0:09]Do ngã chấp sâu kín, cho nên chúng ta hay có những cái bệnh mà bắt đầu bằng cái chữ "tự". Ví dụ như là chữ "tự" gì? Thường thường chúng ta hay có những bệnh, tuy chữ "tự" này nó là "tự ngã", nhưng từ cái "tự ngã" này chúng ta xuất hiện những cái bệnh mà nó từ cái chữ "tự" này nhiều lắm á, tự gì? Hả? Tự gì nữa? Tự gì? Tự cao cũng được, tự gì nữa? Tự gì? Tự mãn, tự đại khái là
[0:36]như vậy, những cái bệnh tự hào đó, vân vân. Chúng ta như vậy. Do cái tự ngã mà chúng ta xuất hiện thêm những biểu hiện của tự ngã bằng những cái bệnh như thế này. Ở đây thì chúng ta hay nói cái bệnh này là bệnh tự mãn, hay bệnh tự tôn, những bệnh mà thấy mình là đủ, thấy mình là hay, thấy mình là quan trọng á. Do cái tự ngã mà chúng ta thấy như vậy, những điều mình đã biết, thường á thì mình thấy những điều mà mình đã biết hay những cái điều mình đã làm được là nó rất là hay, rất là đủ, rất là tuyệt vời. Thường như vậy, chúng ta hay có cái bệnh là tự khen mình, vì tôi nhìn những điều đó nơi tôi, tôi thấy rõ.
[1:24]Ví dụ như mình nói được một điều gì chưa ai nói, mình thấy mình hơn người ta, hoặc là ví dụ mình mình làm được một việc phước thiện nào đó, mình cảm thấy là mình đã hay. Đó là những cái do cái bệnh từ trong cái tự ngã mà chúng ta à thấy mình có vẻ là đủ rồi, hay rồi và hơn người rồi. Đó là cái bệnh như vậy. Và hiển nhiên là đến ngày hôm nay, chúng ta học đến cái bài thứ 28 thì chúng ta biết rất rõ là những cái bệnh đó là là sai lầm, phải không? Không bao giờ đúng hết. Vì vậy là chúng ta không được để những cái bệnh này xuất hiện ở trong tâm mình, trong cái sự nghiệp tu hành của mình. Không riêng người tu đâu, bất cứ người nào mà để cái bệnh này
[2:08]lọt ở trong tâm rồi thì tất cả đều sẽ bị tàn phá hết. Nhưng tuy nhiên ở đây là vì sao mà chúng ta biết rằng những điều mình đã biết được như vậy, đã học được, đã chứng được, đã làm được là chưa phải là là viên mãn, là đầy đủ? Vì sao? Mô Phật thưa thầy, tất cả những cái công việc mà mình làm thì nó chưa thỏa mãn. Với những người khác, với vị khá cao hơn mình, so với Phật quá đáng, dứt khoát. Nhưng ví dụ so với người khác hơn thì mình đã thấy rằng những điều mà mình biết được, những việc mà mình làm được nó chưa có tới đâu, chưa có đáng kể. Nhờ như vậy mà mình không bị những cái bệnh này. Thì ở đây là chúng ta thấy điểm này:
[2:53]Như vậy rõ ràng là chúng ta đã dựa vào một người khác để đánh giá lại mình, phải không? Để khiến cho chúng ta vượt qua được những bệnh này. Thì cái việc mà chúng ta dựa vào người khác mà để đánh giá lại mình á, cái đó chúng ta gọi là vượt qua được chính mình, không còn đứng lại với mình nữa. Là thường tại sao mà chúng ta thấy mình hay, là chúng ta thấy mình giỏi, là bởi vì chúng ta đứng ngay tại nơi vị trí của mình để mình nhìn cái công việc mình làm, để mà quan sát cái mình biết thì mình thấy rằng dường như không có gì hay hơn nữa. Ví dụ như là hôm nay mình học một bài kinh Kim Cang và mình hiểu được cái giáo lý đó.
[3:38]Và nếu mà dựa vào với kiến thức của chính mình từ trước tới giờ và ngày hôm nay mình hiểu được cái bài kinh Kim Cang thì mình thấy quá hay, không thể hơn được nữa. Mà không thể hơn được nữa là hơn với chính mình thôi. Nghĩa là từ nào giờ mình chưa hiểu được như vậy, ngày hôm nay mình hiểu được như vậy thì mình thấy nó quá hay. Nhưng mà nếu như vậy là mình chưa vượt qua được chính mình, đứng lại với mình. Còn ở đây, mình bước ra khỏi mình, mình nhìn lại mình. Bước ra khỏi mình mà mình có thể dựa vào cái trí tuệ của những vị khác để đánh giá ngược lại mình thì gọi là vượt qua chính mình. Là chính nhờ điều đó mà chúng ta không bị những cái bệnh này.
[4:16]Thì ở đây, cái khả năng của một con người mà đứng ra ngoài mình để đánh giá lại mình thì gọi là vượt qua chính mình. Đây là điều khó, nó vừa là trí tuệ mà vừa là đạo đức là vậy đó. Chúng ta thường đánh giá chính mình hoặc là đánh giá người khác dựa vào cái chủ quan của mình. Nhưng bây giờ mình bắt đầu biết bước ra khỏi mình.
[4:44]Đó là cái khái niệm căn bản, nhưng mà nếu cái trí tuệ chúng ta phát triển hơn nữa thì chúng ta mới thấy là thế này: Là chân lý trong vũ trụ là mênh mông vô tận, những điều mình biết được chưa là gì cả. Nên ở đây, hầu hết những nhà bác học xuất sắc trên thế giới đều nói một cái điều giống nhau là họ càng học thì càng thấy mình dở. Cái chỗ này đó, cái tâm trạng mà nói rằng càng học càng thấy mình dở á, thường thường hồi hồi tôi còn nhỏ tôi nghe câu đó tôi không hiểu, vì thường thường chúng ta thấy rằng khi mình càng học thì mình càng giỏi hơn, mình biết được nhiều hơn những gì mà ngày trước mình chưa biết.
[5:29]Như vậy càng học mình phải càng giỏi, chứ tại sao càng học lại càng thấy mình dở? Hồi nhỏ không biết, lớn lên thì đến một lúc nào đó thôi chợt biết được điều này. Mà không biết
[5:43]quý cô đã biết chưa nè? Đây ai biết giơ tay lên? Ai biết giơ tay lên? Chắc biết rồi mà làm thinh, tại vì khiêm tốn thì cũng được. Là mới học á thì mình cứ so sánh với chính mình ngày hôm qua. Như hôm trước là mình chỉ biết được nhiêu đây, cái ngày mai học mình biết thêm nhiêu đây, ngày mốt học mình biết thêm nhiêu đây, thì mình cứ nhìn cái mức độ này mình so sánh với ngày hôm trước rồi mình thấy mình giỏi hơn. Nhưng có người bắt đầu cái trí tuệ phát triển, cái học lên lần lần tới đây, học lên tới đây thì không còn nhìn lại để so sánh với phía trước nữa, mà nhờ cái trí tuệ đó lại nhìn ra nhìn ra phía trước nữa, tự nhiên đoán
[6:23]được những điều mình chưa biết. Đó là cái chỗ mà cái trí tuệ nhìn ra. Do ban đầu á lúc mình còn mới học á thì cái kiến thức mình tăng lên dần dần nhưng mà trí tuệ chưa vượt bực, nên mình cứ so sánh với chính mình ở ngày hôm trước, nên mình thấy
[6:42]à mỗi ngày mình học mình giỏi hơn một chút, giỏi hơn một chút. Nhưng mà khi mà trí tuệ bung ra rồi thì mình lại không so sánh với chính mình nữa, mà mình tự bỗng nhiên mơ hồ cảm nhận được những điều mênh mông xa xôi phía trước mà mình chưa học tới, cũng chưa nghe ai nói tới, mà tự mình mơ hồ đoán ra được. Đó là người đã bắt đầu có trí tuệ, mà trí tuệ này gọi là sao? Là trí tuệ vượt qua chính mình, không còn dựa vào mình nữa mà đã vượt qua. Chưa học tới nhưng mà đã đoán mơ hồ là điều đó nó sẽ có như vậy. Tất cả các bác học đều như vậy hết, ai cũng như vậy hết. Nên ông Newton, ông Einstein đều nói giống nhau hết.
[7:21]Mà không phải riêng các ông đó, mà những người có trí thức chân chính khi mà họ học lên qua tới lớp 12, họ lên đại học, những người mà lên tới giáo sư, tiến sĩ rồi họ đều có cái nhìn giống nhau này: Những điều mà họ học được, họ biết được phấn đấu cả một đời trai trẻ để học tập thì chưa là cái gì trong cái cái cái cái chân lý mênh mông của vũ trụ này hết. Có một thời gian chúng ta nghe đồn rộ lên về chuyện đĩa bay xuất hiện ở trên Trái Đất. Ở đây quý cô có nghe chuyện đó không? Có không? Có chứ hả? Thì có những khoảng thời gian ở các nước thì người ta phát hiện được là có những cái dấu hiệu là có người ngoài hành tinh xuất hiện với những cái
[8:03]đĩa bay mà phương tiện di chuyển của họ mình không có lý giải được. Thì trước cái hiện tượng đó đó có nhiều cái tư tưởng nó khác nhau. Có những người thì họ nói rằng đây là chuyện có thật, quả thật là có cái trí tuệ của vũ trụ ngoài Trái Đất đã đến thăm Trái Đất này. Mà có những người thì không chấp nhận và nói đó chỉ là ảo ảnh của cái người nhìn thấy, rồi họ nói hoặc là những cái máy bay của các cường quốc còn giấu kín, họ không chịu tin là có cái trí tuệ vượt hơn cái trí tuệ khoa học của cái người địa cầu. Ở đây chúng ta thấy thế này: Là những cái chứng cứ mà người ta thu thập được thì quả thật là có cái trí tuệ ở ngoài vũ trụ đến,
[8:49]họ cao siêu hơn mình nhiều lắm, mà rất là hợp lý, những chứng cứ đó rất rõ, mà không chỉ là trong cái thế kỷ 20 này. Có cái bộ phim của một cái nhóm họ làm, một nhóm nhà khoa học họ thực hiện thì họ chứng tỏ rằng cách đây năm ngàn năm, người vũ trụ đã đến viếng Trái Đất. Cái dấu hiệu đó còn ghi trên những cái hang động, những cái cục đá, những cái phong tục tập quán của những cái người dân ở những cái vùng xa Nam Mỹ hay vùng Phi Châu, vân vân. Ngay cả lãnh thổ Úc Châu cũng có cái cái truyền thuyết và dấu hiệu người từ ngoài vũ trụ đến từ rất lâu, mà họ nói nó cái cái chứng cứ nó quá hùng mạnh,
[9:28]nó quá vững chắc đi mà chúng ta không thể phủ nhận được. Thì cái người mà tin như vậy thì chúng ta cũng gọi là người vượt qua... Đến họ biết rằng cái kiến thức khoa học của địa cầu chưa có đủ. Còn có một số nhà khoa học thì cứ khăng khăng tìm cách chứng minh rằng là cái gì mà khoa học địa cầu không nói đến thì điều đó không có, nên họ phủ nhận chuyện đĩa bay. Thì những người như vậy thì người chưa vượt qua được chính mình. Tôi có theo dõi mấy cái bài báo đó thì tôi có xem một cái nhà khoa học của Việt Nam, ông này tên tuổi cũng rất là lẫy lừng, thì tôi không có tiện nói tên. Mà bằng cấp rất là cao, à là giáo sư,
[10:11]tiến sĩ dạy ở nhiều đại học nổi tiếng, viết báo cũng rất là nhiều. Mà gần cái thời gian gần đây thì cũng có khuynh hướng ngả sang đạo Phật. Nhưng chỉ có cái điều ông không chịu cái hiện tượng đĩa bay. Thì ông cứ dựa vào cái trình độ khoa học của địa cầu để phủ nhận cái hiện tượng đĩa bay vì thấy nó không ăn khớp với cái khoa học của địa cầu. Thì tôi cũng hơi tiếc cho ông, vì tôi thấy rằng ông chưa có cái tầm cỡ của Einstein hay là Newton, Pascal. Tuy ông là người có bằng cấp cao, nổi tiếng nhưng mà chưa có cái tầm cỡ đó. Nghĩa là vẫn cứ dựa vào cái gì của mình để đánh giá người khác mà chưa thể vượt qua khỏi chính mình để nhìn được vấn đề.
[10:52]Đó là một trường hợp như vậy. Cái chuyện về đĩa bay thì nó mênh mông lắm, chúng ta không có thì giờ để nói. Nhưng ở đây chúng ta có thể nêu ra một vài điều về những chân lý tồn tại trong vũ trụ. Ví dụ như là với kiến thức hiện nay chúng ta có thể chế được à máy bay với đôi cánh tựa không khí, hoặc là hỏa tiễn bay ra ngoài quỹ đạo mà tốn nhiên liệu khủng khiếp. Mỗi phi thuyền mà bay lên bay về đốt không biết bao nhiêu là ngàn màu của người ta, tốn nhiên liệu đó, chi phí hỏa tiễn. Thì đĩa bay bay không có thấy không có thấy xịt khói, không có thấy gì trơn, bay rất êm không tiếng động, mà muốn đứng thì đứng, muốn bay thì bay,
[11:33]giống như không còn cái sức hút Trái Đất gì hết trơn. Nên con người địa cầu mình không lý giải ra được. Do đó chúng ta có cái suy luận là họ có một cái phương tiện gì đó, một phương pháp gì đó thắng được cái trọng lực của nghĩa là lực hấp dẫn giữa các thiên thể á, hay là trọng lực của Trái Đất họ thắng được. Mà cái kiến thức này mình chưa có biết. Nhưng mà nếu mình nhìn vào trong đạo, mình nhìn như mình nghe chuyện ngày xưa Đức Phật đã từng dùng thần thông để bay đi, các vị A La Hán đã từng dùng thần thông để vân du, hoặc là gần đây những nhà yoga mà họ ngồi thiền, họ có thể nhấc thân thể lên cao, nó rất giống với cái phương pháp bay của đĩa bay.
[12:15]Thì có thể là ở một cái hành tinh nào đó trong vũ trụ, người ta đã tiến đến cái trình độ tâm linh cao và đem cái tâm linh đó tháp vào trong khoa học, chế ra được cái máy, cái máy đó bay theo phương pháp của thần thông. Đây là một điều rất là đặc biệt. Bay với lại cái kỹ thuật cơ khí mà lại áp dụng được cái phương pháp của tâm linh. Họ nối được khoa học và tâm linh lại. Còn con người mình thì chưa làm được điều đó. Ở nơi cái trình độ văn minh của địa cầu thì khoa học và tâm linh vẫn là hai điều đối lập, mâu thuẫn. Và nhiều người thì tin vào khoa học thì phủ nhận tâm linh. Còn có những người coi tâm linh là cao cả thì quay lưng với khoa học.
[13:01]Thì những thái độ đó đều chưa vượt qua được chính mình. Mà có thể ở đâu đó trong vũ trụ, họ nối được hai điều đó lại. Vân vân. Hoặc là chúng ta mơ mộng có một cái hành tinh nào có sự sống trong vũ trụ, mà ở đó con người ta tất cả dường như đều là bậc thánh nhân. Từ nhỏ sinh ra là đã được dạy dỗ đạo đức, thiền định, nhân quả. Và cái phương pháp học tập của họ siêu việt. Có thể là trong 3 năm thì họ học bằng 30 năm ở Trái Đất mình. Mà một người đặc trưng họ học được tới lớn khoảng 20 năm học tập thì trình độ có thể cái kiến thức của họ là bằng khoảng chừng 1.000 năm mình học ở Trái Đất này, ví dụ như vậy. Trí tuệ họ siêu việt.
[13:50]Và cái tâm linh họ cũng rất cao, họ sống với nhau như là thánh và thánh. Mình có thể mơ mộng vậy. Ngày xưa ông Voltaire cũng vậy, nhà văn của Pháp cũng vậy. Ông sống ở nước Pháp. Ông là nhà văn nổi tiếng, có tư tưởng tiến bộ, cách mạng, văn minh, viết nhiều tác phẩm nghị luận cũng nổi tiếng dữ lắm. Trong đó ông có viết cuốn sách, tôi quên tên, ông viết về một cái hòn đảo, hòn đảo tưởng tượng của ổng đó. Lúc đó là chưa có cái hiện tượng mà người ngoài địa cầu đến, người ta chỉ thấy cái thế giới này là duy nhất chứ chưa biết gì hơn. Thì người ta cũng chưa khám phá được hết qua những cái lục địa trên những cái vùng đất hoang sơ bạt ngàn trên địa cầu này.
[14:31]Nên thời đó người ta có quyền mơ mộng về một cái hòn đảo hoặc một cái quốc độ nào đó, một quốc gia nào đó trên Trái Đất mà con người chưa biết đến. Và chúng ta đọc lại những câu chuyện đó chúng ta có thể thấy là những đoàn thám hiểm đi lạc vào cái vương quốc này, vào vương quốc kia, giống như trong truyện Tây Du Ký mà Đường Tăng mà đi lạc vào cái xứ toàn người nữ không vậy đó. Phải không? Mấy cô coi đất chưa? Hả? Bữa nay tôi cũng lạc vào cái xứ đó nè. Người ta tưởng tượng vậy đó. Thì ông Voltaire ổng mới vẽ, ổng mới muốn vẽ một cái đất nước, một cái hòn đảo mà trong đó con người ta sống như thánh.
[15:11]Một cái thể chế theo chế độ cộng hòa, con người ta đối xử với nhau rất là đạo đức, thương yêu, đoàn kết. Ổng mơ mộng điều đó vì ổng thấy rằng cái đất nước ổng đang sống, ở nước Pháp và cái lục địa Âu Châu, nó vô duyên quá, phi đạo đức quá. Nên ổng bất mãn và mơ mộng về cái khác. Cái đó cũng gọi là một cái gọi là vượt qua chính mình. Người ta tin rằng còn có một nơi nào đó có cái điều tốt hơn là nơi mà người ta đang sống. Đó cũng là... Nhưng mà đối hiện nay cũng có tâm trạng nó giống như vậy trong con người. Ví dụ như chúng ta gặp những người, chúng ta sẽ thấy chúng ta tiếp xúc đi, chúng ta sẽ thấy có những thái độ thế này:
[15:55]Một á, là người ta thấy cuộc sống này nó giành giật, bươn chải quá, con người ta cứ thủ đoạn, hơn thua, ích kỷ, tàn hại với nhau, không thương tiếc. Đây là điều mà ở trong chùa nhiều khi cũng thấy, nhưng mà những người sống ở ngoài đời á thì thấy điều đó rõ. Quý Phật tử có thấy điều đó không? Có. Phải không? Đó. Thì trước cái điều đó nó cũng xuất hiện hai cái thái độ. Một là những người biết đạo á, thì mơ ước là tìm về một nơi khác, lánh xa với cái cõi đời mà mà sao? Tham lam, thù hận này. Mà có thể người ta theo pháp môn Tịnh Độ, ta niệm Phật để cầu chết thoát qua cái cõi này đi về cõi Phật sống cho sướng.
[16:40]Chứ ở đây mà cứ nhìn thấy những gương mặt hắc ám hằng ngày, không ưa, rồi cứ phải đi chùa nghe cái ông đó ổng nói hoài chán quá, vân vân, người ta muốn về một cái cõi nào đó nó hay hơn, trang nghiêm đẹp đẽ hơn, và quay lưng lại với thế giới này. Đó là một thái độ. Còn một thái độ khác thì lại nói rằng là giữa cái thế gian họ xô bồ, bon chen giành giật, thì mình cũng phải sống như vậy mới tồn tại, nghĩa là mình phải khôn ngoan, thậm chí có thể thủ đoạn, lừa lọc để tồn tại, chứ không thể buông xuôi mà chịu thua được. Cũng xuất hiện hai cái thái độ như vậy. Thì ở đây chúng ta thấy, mà cái người đối với cuộc đời
[17:24]còn nhiều cái xấu mà chấp nhận cái đó để sống trong đó tồn tại song song với nó, thì gọi là người chưa vượt qua được chính mình. Nghĩa là vẫn chưa thấy được những cái cao đẹp, sâu xa, cao thượng nằm ngoài cái điều đang hiện hữu này. Họ không không vượt ra được, không mơ ước tới được, không suy nghĩ tới được điều đó. Còn cái người mà nơi cái cõi đời xấu ác này mà vẫn có cái niềm tin, có hy vọng là ngoài cái xấu ác này còn nhiều cái thánh thiện nó ở đâu đó mà mình có thể tìm thấy được. Hoặc là tìm thấy nơi chính mình, hoặc là vô chùa, lên núi mà tìm, hoặc là lên cõi trời, cõi Phật mà tìm, nghĩa là người ta tin ngoài cái đang hiện
[18:09]hữu này, còn có những điều cao hơn, tốt hơn điều đó. Thì cái thái độ như vậy cũng gọi là vượt qua được chính mình. Thì chân lý vũ trụ là như vậy đó. Có những điều mà chúng ta không không thể biết hết được. Cái tri thức hiện nay của con người là không biết hết, mà nơi chính cá nhân từng chúng ta cũng không thể biết hết được. Đây là điều đầu tiên chúng ta phải phải đặt cái tiền đề như vậy, nghĩa là chúng ta phải có cái nhìn vượt. Cái chân lý của vũ trụ là vô hạn, nghĩa là cái trí tuệ mình đã vượt ra khỏi cái mà mình biết. Và là cái cái tiền đề đầu tiên để chúng ta vượt qua được chính mình. Cái điều thứ hai nữa là chúng ta biết trong cái vô biên tuyệt đối của chân lý
[18:57]của vũ trụ thì trí tuệ con người là là tương đối và hữu hạn, là như vậy. Đây là hai điều chúng ta phải nhận định trước trước khi chúng ta mới đi sâu vào thêm cái vấn đề này. Và trí tuệ con người luôn luôn là hữu hạn và tương đối. Đến khi nào thì trí tuệ con người đạt được cái sự tuyệt đối vô hạn? Khi nào? Thành Phật, phải không? Thành Phật thì sao là vô hạn? Ai biết? Tại sao thành Phật thì trí tuệ vô hạn? Nếu mà ai trả lời được câu này cho 10 điểm cũng xứng đáng á. Nói tại sao khi thành Phật rồi thì trí tuệ vô hạn? Còn cái người mà đạt được cái vô ngã chính mình biến mất không còn nữa thì mình đã trở thành vũ trụ.
[19:41]Đây là cái tại sao mà gọi là giác ngộ rồi. Chúng ta phải hiểu giác ngộ là như vậy. Mặc dầu cái điều này mình không có nói, nếu mình đem điều này ra mình nói nhiều thì nó thành một sự tuyên truyền quảng cáo và tạo thành một cái cái kiến giải để người ta đem đi là hơn thua lý luận với nhau trong Phật pháp. Đây là điều mà chư Phật giấu và là chư tổ rồi đều giấu cái điều này hết, không có nói. Nói ra người ta sẽ đem cái điều này người ta hơn thua lý luận. Nhưng mình phải hiểu cái sự giác ngộ nó vĩ đại như vậy, mà sở dĩ nó vĩ đại như vậy vì nó vô ngã. Nên tôi cứ nói đi nói lại hoài cái trí tuệ cao nhất trong đạo Phật là vô ngã.
[20:20]Cái sự chứng đắc cao nhất trong đạo Phật là vô ngã chứ không có cái gì khác. Có một thời gian người ta ca ngợi cái Phật tánh ừ là làm sao mà ngộ được Phật tánh, chứng được Phật tánh, thấy được Phật tánh. Có một thời gian dài, một thời gian rất dài nhiều thế kỷ người ta cứ ca ngợi điều này. Mà người ta không để ý đến cái vô ngã. Và đã trở thành một cái bệnh lớn trong Phật pháp. Cái bệnh này kéo dài cả ngàn năm hơn cả ngàn năm trong đạo Phật là vì cứ nhắm tới Phật tánh mà không để ý tới cái vô ngã. Cho nên có nhiều người chứng được một cái mức định nào đó và cho rằng mình đã chứng được, đã thấy được, đã đạt được Phật tánh,
[21:00]nhưng mà không ngờ rằng ở trong cái định đó bản ngã vẫn còn tồn tại chưa hết. Chính vì bản ngã còn tồn tại nên mọi điều mọi phiền não, mọi điều bất thiện vẫn còn tồn tại trong con người. Nhưng người đó được cái định mà ba cái cái bệnh này vẫn không hết. Vì cái ngã chấp còn. Đây là điều rất nguy hiểm. Nay hiểu điều này rồi chúng ta mới thấy. Điều này lát chúng ta sẽ nói lại là dù mình được cái định cỡ nào cũng không bao giờ được kết luận đó là Phật tánh vì mình biết bản ngã vẫn tồn tại trong song song với cái định đó. Đó là một lát nữa mình sẽ nói lại. Nên đây cái trí tuệ con người là hữu hạn là vì cái chấp ngã còn.
[21:43]Mà trí tuệ của Phật là vô hạn, trí tuệ của các bậc A-la-hán là vô hạn là vì ngã chấp đã hết. Tuy nhiên, nói như vậy chứ nó không có đơn giản. Không đơn giản hễ A-la-hán vô ngã thì biết được tất cả, chuyện đó không đơn giản. Mãi sau này khi nào mà chúng ta còn có duyên để trao đổi thêm về những mức độ tu tiến tâm linh thì chúng ta sẽ đào sâu thêm vấn đề này. Hôm nay thì mình tạm dừng ở đây. Biết như vậy thôi. Thì cái tiền đề mà chúng ta thấy, chân lý vũ trụ là vô hạn, trí tuệ chúng ta là hữu hạn, nên không bao giờ mình cho rằng mình đã hiểu biết đã đầy đủ. Ở đây có hai cái tính mà chúng ta gọi là chưa vượt qua được chính mình.
[22:26]Thứ nhất là cái tính tự mãn cho rằng cái sự hiểu biết của mình đã đầy đủ thì như vậy là chưa vượt qua được chính mình. Và cái người đó chưa có cái trí tuệ nhìn xa hơn cái mà mình thấy, biết. Cái điểm thứ hai nữa nó thuộc về đạo đức là không muốn ai sau này hay hơn mình. Người này cũng chưa vượt qua được chính mình. Cái thứ nhất nó thuộc về trí tuệ, mà cái thứ hai nó thuộc về đạo đức. Tức là nói rằng mình những điều mình đã biết là đầy đủ, gọi là được tự mãn, cái người này trí tuệ kém quá không thấy được. Còn cái tâm trạng mà không muốn cho ai sau này thay hơn mình thì cái này là một cái lỗi về đạo đức cũng gọi là chưa vượt qua được chính mình.
[23:12]Thì như vậy cái tâm mà vượt qua được chính mình nghĩa là thấy mình chưa có đủ, chưa phải là hay, chưa là trọn vẹn và mong rằng có những người sau đến sau mình sẽ hay hơn mình thì cái đó chúng ta định nghĩa là vượt qua được chính mình. Như vậy cái vượt qua được chính mình nó vừa là trí tuệ mà cũng vừa là vừa là đạo đức. Vừa trí tuệ cũng vừa là đạo đức. Chúng ta có thể tạm phân biệt bốn hạng người như thế này: là người kém dở và người tài giỏi. Trường hợp người kém dở mà biết mình dở, biết rằng còn những người khác hay hơn mình nhiều thì người đó là dở mà vượt qua được chính mình. Thì như vậy là người tương đối có, có ngày có thể tiến lên được.
[24:08]Còn hạng thứ hai là người kém dở mà bướng bỉnh không thấy dở của mình, không thấy cái lỗi lầm của mình, không thấy cái hay của người khác thì người đó là người không vượt qua được chính mình. Trường hợp này quá tệ. Trong cuộc đời tôi cũng có từng gặp người này. Trường hợp này thì hiếm á, chứ thường đa phần chúng ta kém dở thì có biết mình kém dở và có thấy cái hay của người khác. Nhưng mà lại có người kém dở mà không thấy dở của mình, cũng không thấy cái lỗi của mình. Hạng người kém dở có nghĩa là người có lỗi lầm nhiều trong cuộc sống, mà người này không bao giờ thấy lỗi của mình. Cái hay người khác cũng không nhìn ra, cứ thích chê bai ha.
[24:56]Cái dở người khác thì thấy lẹ lắm mà cái hay người khác không thấy, cứ chỉ thích chê bai thôi. Thì người như vậy quá tệ, dở mà vẫn không được, không vượt qua được chính mình. Cái người này thì không biết đến chừng nào mới có thể thoát ra được. Và có thể đọa, đọa xuống những cái loài rất là thấp kém ở những kiếp về sau. Tôi có gặp mấy người như vậy mà tôi cũng tội nghiệp vì tôi biết cái người này bỏ thân người rồi là đọa vô súc sinh. Mà đọa vô súc sinh không biết tới ngày nào trở lại làm người vì không thấy dấu hiệu, không thấy khó thấy cái dấu hiệu một cái điểm sáng gì ở trong tâm á để hi vọng rằng một kiếp nào đó cái điểm hiện đó nó phát
[25:36]khởi nó làm cho người này trở lại thế giới loài người, không thấy. Nên rất là lo lắng. Nên chúng ta thấy ví dụ có những con vật mà có duyên ở chùa thì cũng biết đâu người này kiếp trước đã từng ở chùa mà vì lỗi lầm không vượt qua được chính mình mà có thể đọa thành súc sinh. Cái chuyện nó không có khó đâu. Tức là mình dở mà không thấy mình dở, người khác hay không thấy người khác hay, thích chê bai, chém riết dễ đọa lắm. Chỉ cái miệng thôi là đọa rồi. Tôi nói điều này là có những chứng cứ mà tôi đã chứng kiến chứ không phải là không đâu. Cái chuyện này như tôi có kể, không biết có kể đây chưa, kể chỗ khác.
[26:16]Đi giảng nhiều nơi không có nói được hết đâu. Mấy Phật tử mà nghe băng nhiều chắc có nghe, tại vì ngày xưa tôi có ở với một ông già. Không biết có kể đây chưa? Tôi ở với một ông già thì ông này không có bà con thân thích ha. Tới ngày ổng chết cũng không hề biết ổng gia đình ổng là ai hết, ổng giấu luôn. Mà tôi là người ở duy nhất với ổng. Rồi những ngày ổng bệnh cuối đời thì tôi là người chăm sóc, lo lắng rồi ổng sau đó ổng chết. Thì ổng có cái điều là trong suốt cuộc sống ổng không khen ai. Có hai người được khen mà hai người đó ổng không chê thôi là Đức Phật với đại đức Narada ở Thích Na. Còn từ trên xuống dưới từ người bình dân cho tới Hòa thượng,
[26:59]Sư bà ổng chửi, ổng chê không còn một người nào. Thì khi ổng chết rồi thì tôi mới lên núi để mà cất chùa. Thì tôi mang theo những cái gia tài của ổng, tôi xách lên núi hết, xài hết. Cũng là nghĩ là để ổng có phước á. Tôi đem hết toàn bộ đồ dùng của ổng, cái nào mà xài được ráng giữ lại xài hết để cho hy vọng là nhờ đó ổng có phước, chứ lúc sống thì ổng không có cúng dường. Thì con thấy cái ghế bố của ổng thì ổng hay nằm. Những lúc nằm, ai cũng nằm. Sau đó chùa ta cho một con chó con để nuôi. Chó con cứ nhảy lên ghế nó nằm miết. Thì có một cô Phật tử với tôi mỗi lần thấy nó lên cái bồng nó xuống, vì sợ làm dơ cái chỗ cho ổng nằm á.
[27:35]Đêm ổng nằm mơ thấy ổng về ổng rầy. Ổng nói: "Cái ghế tao tao nằm sao mày cứ bắt tao xuống hoài?" Chính ổng già á, đọa thành chó, nhưng mà ít bữa sau thì ổng cũng
[27:46]chết, con chó chết mất. Chẳng biết là cái chết phổ khiếp đó đã đủ để trả cái nợ ổng chưa, mà tôi ngồi tôi cứ suy luận về cái nhân quả của ổng, thì thấy những điều ổng để lại cuộc sống cũng thấy ổng không có làm tội gì nhiều, mà chỉ thấy cái khẩu nghiệp của ổng nặng quá, chê bai mọi người. Đó, thì chúng ta thấy cái người mà hạng người thứ hai đó, kém dở mà không biết cái lỗi của mình, không thấy ai người khác để ca ngợi, chỉ chê bai, thì có thể mất thân người dễ dàng lắm, không phải, mà không biết chừng nào trở lên. Cái trường hợp thứ ba là người giỏi, người tài giỏi nhưng bị cái bệnh kiêu mạn, không thấy được cái giới hạn của mình ở đâu. Vì sao?
[28:29]Vì giỏi thì giỏi chứ đâu phải là giỏi đến tột bực được, đâu thể đạt đến cái trí tuệ tuyệt đối được, nhưng mà người này bị cái bệnh kiêu mạn cho nên không thấy được cái chỗ giới hạn của mình. Và giới hạn nghĩa là mình giỏi đến cái mức nào, không thấy được cái mức của mình nó nằm ở chỗ đó, nên người này chưa vượt qua được chính mình. Cái bệnh này thì thông thường con người ta hay bị. Thấy mình giỏi rồi là cứ thấy mình hơn, là thấy mình có khả năng làm được mọi việc và dễ rơi vào những cái tham vọng nguy hiểm. Tham vọng nguy hiểm là làm sao? Là có nhiều người giỏi, rồi cứ nghĩ rằng mình có thể làm được tất
[29:07]cả mọi việc và bị người ta xúi giục đi tìm quyền lực chính trị. Rồi lúc đó mới mưu cầu làm chính trị, mới tập hợp thành từng nhóm, từng đảng, rồi đấu tranh thế này thế kia. Nhưng mà đâu có ngờ rằng cái mà quyền lực, địa vị nó là nhân quả chứ nó không phải do tham vọng. Cái người mà họ đạt được quyền cao chức trọng ở trong chính quyền, trong chính phủ, thì đó là cái phước, cái duyên của nhiều đời trước, chứ không phải là do cái tham vọng tự cao mà thành tựu được. Nên có nhiều người giỏi mà thích làm chính trị thì tôi cũng lo lắng lắm. Tôi không biết là người này có phải là họ thực có cái duyên để làm, hay đấy là cái tham vọng?
[29:51]Và bởi vì thấy mình giỏi, học giỏi, rồi trong cuộc sống thì có tài, rồi cứ tính chuyện làm lớn. Đây là điều nguy hiểm mà trong đạo Phật mình cũng từng có bị. Đây là điều mà tôi nói, tôi nói thì các quý cô thì chắc là không bị, nhưng điều này là thường quý thầy dễ bị lắm. Có thể rằng có quý thầy nào đó giỏi, được nhiều người khâm phục, rồi cứ nghĩ rằng mình làm được tất cả mọi việc. Rồi lúc đó có ai xúi tham gia chính trị, thế là tham gia liền. Thì đây là cái người mà không vượt qua được chính mình, không biết cái giới hạn của mình nó nằm ở đâu. Thiệt tình thì mình có thể giỏi việc trong đạo, nhưng không thể làm tất cả mọi việc.
[30:33]Với chính trị là cái việc nó vô cùng phức tạp, rối rắm, đòi hỏi con người ta giỏi ghê gớm mà phải có đạo đức, mà cũng đòi hỏi là có cái nhân duyên từ nhiều đời trước lớn, mới có thể đạt đến quyền lực, chứ không phải là do cái tài năng mà đạt được quyền lực. Và dễ đi vào sai lầm. Đây là điều mà chúng ta phải tránh. Nên cái người giỏi mà không vượt qua được chính mình là dễ lún sâu dần vào cái sai lầm này đến sai lầm khác để rồi phải đổ vỡ lại. Mà nếu cái người mà không thấy được cái giới hạn của mình, tưởng mình giỏi, rồi thêm cái tâm không muốn cho ai hơn mình nữa, nó đổ vỡ thêm đạo đức một lần nữa thì thật là nguy hiểm.
[31:21]Người này chúng ta sẽ thấy là ngoài cái việc mà họ thất bại về sau, có khi họ sẽ làm những cái chuyện là xấu xa, tội lỗi để cho người đời chê cười nữa, là vì họ đổ vỡ luôn đạo đức. Ở cái thứ nhất mà chúng ta nói rằng họ kiêu, không thấy được cái giới hạn của mình, là chỉ về là cái lỗi về trí tuệ. Thì trong cái lỗi về trí tuệ này thì họ đã chuẩn bị để phải đối diện với cái sự thất bại ở mai sau. Còn huống hồ nếu họ đổ vỡ thêm về đạo đức như là không muốn cho ai về sau này hơn mình, thì họ thế nào cũng làm một chuyện rất là bậy bạ. Đó là vì cái này là cái nhân xấu về đạo đức. Đó là sự nguy hiểm.
[32:11]Và trường hợp thứ tư là người giỏi nhưng mà biết sẽ còn nhiều người giỏi hơn mình, biết được cái giới hạn của mình và luôn luôn có cái tâm trạng là chờ đợi những người đến sau giỏi hơn mình, thì người này là vượt qua được chính mình. Đây là trường hợp rất là đáng ca ngợi. Như vậy chúng ta phân biệt bốn hạng người thì chúng ta sẽ thấy có hai người hai hạng người có nhiều trong cuộc sống và có hai hạng người ít có trong cuộc sống. Cái người thứ nhất là kém mà mà vượt qua được chính mình, phải không? Người này nhiều. Còn người kém mà mà không vượt, còn người giỏi mà không vượt, và người giỏi mà mà vượt qua được chính mình.
[33:01]Thì trong bốn hạng người này, chúng ta sẽ thấy có hai hạng người dễ gặp là hạng người kém mà biết mình kém, biết người khác giỏi hơn mình, thì người này rất nhiều trong cuộc sống. Đây cũng là điều đáng mừng cho thế giới vì những người này họ sẽ tiến lên được. Còn hạng người này khó gặp là người kém mà không vượt qua được mình, ngu muội, không thấy lỗi, thì người này chết thường là đọa luôn, thì người này cũng ít có chứ không có nhiều, cho nên đây cũng là điều còn mừng. Còn trường hợp người giỏi mà bị bệnh kiêu, không vượt qua được mình, không muốn ai hơn mình, thì hạng người này lại nhiều, mà đây là điều làm chúng ta buồn.
[33:41]Ở trên này, cái người kém mà biết vượt qua được chính mình nhiều cho nên mình mừng, nên thế giới ít người bị đọa. Nhưng mà trường hợp cái người giỏi mà không vượt qua được chính mình lại là nhiều, đây cũng là điều chúng ta buồn cho thế giới. Là vì sao? Vì thế giới sẽ không có nhiều thiên tài, sẽ không có nhiều thánh nhân. Cái người giỏi mà vượt qua được chính mình mới có thể thành thánh nhân được, mới thành những thiên tài được. Và đó là trường hợp của người thứ tư là người mà giỏi mà vượt qua được chính mình. Giỏi mà biết cái giỏi mình có giới hạn, còn những người đến sau sẽ giỏi hơn mình, và lúc nào cũng mong là những người đến sau mình sẽ giỏi hơn mình.
[34:23]Thì người như vậy là người vượt qua được chính mình, thì chưa đợi ai vượt, chưa đợi cái người đến sau giỏi hơn mình, chính cái người mà có cái tâm trạng này đã làm mình trở thành thiên tài, bởi vì họ đã gây được cái nhân rất là tốt trong cuộc sống. Ở đây, quý cô thuộc hạng người nào trong bốn hạng người này? Trên hay dưới? Có ai giỏi không? Không? Trong chúng thì cũng phải có vài người giỏi, phải không? Phải giỏi. Nhưng mà mong rằng nếu là ai là người giỏi thì cố gắng vượt qua được được chính mình để chi? Để rồi tự mình sẽ trở thành thiên tài. Muốn trở thành thiên tài là là thực hành cái thứ tư này:
[35:02]biết rằng cái giỏi mình chưa tới đâu và biết rằng nhiều người giỏi hơn mình, và mong rằng những người sau sẽ nói được những điều còn cao siêu hơn mình nữa. Thì đó, những người đó người ta chưa có ai hay hơn mình thì tự chính mình đã trở thành thiên tài luôn. Đó là cái nhân, đó là cái con đường đi, con đường đi để mà thế giới này sẽ có nhiều thiên tài và nhiều thánh nhân. Hôm nay chúng ta trao đổi với nhau cái bài này là mục tiêu như vậy, mục tiêu là chúng ta đi tìm nhiều bậc giải thoát, nhiều thánh nhân cho Phật pháp và cho thế giới. Sở dĩ Phật pháp và thế giới ít thánh nhân là vì cái người thứ tư hiếm quá.
[35:42]Nhưng mà chúng ta cũng mừng là vì cái người thứ nhất thì nhiều. Thứ nhất tức là cái người kém mà biết mình kém thì từ từ người kém này sẽ thành người giỏi. Thì nếu mà người giỏi mà lại biết vượt qua chính mình lần nữa, thì người này sẽ trở thành những cái người ưu tú cho thế giới. Chúng ta phân biệt bốn hạng người này, cũng như hôm nay chúng ta học cái bài này là chúng ta đem đến cho nhân loại một cái con đường đi, một cái nhân để con người đi từ từ từ kém lên giỏi và từ giỏi trở thành xuất sắc trở thành thiên tài, và những thiên tài đó sẽ trở thành những cái bậc thánh nhân cho nhân loại. Mà từ từ cho cái số người thứ tư này nhiều lên,
[36:20]nhiều nữa, càng đông, càng đông trên thế giới này thì thế giới này sẽ vô cùng hạnh phúc. Nên trong bốn hạng người này thì chúng ta cứ ráng so sánh và chọn cái con đường đi cho mình. Thấy mình kém, mình vượt qua được, mình sẽ trở thành trung bình, khá. Rồi đến một ngày mình giỏi, mình tiếp tục vượt qua chính mình thì sẽ trở thành xuất sắc và thiên tài. Thì cố gắng sống, tôi tôi ráng tôi ráng uống thuốc chứ đừng có chết sớm, tôi ráng chờ thêm 10 năm, 20 năm sau để nhìn thấy quý cô trở thành những thiên tài là nhờ tu tập theo con đường này. Có một điều nữa là thế này, chúng ta phải vượt qua chính
[36:56]mình để không cản trở sự phát triển của Phật pháp. Chúng ta học cái bài này thì có nhiều cái. Thứ nhất là cho chúng ta con đường đi để chính chúng ta tiến lên, nhưng thứ hai cũng là để chúng ta không cản trở sự phát triển của Phật pháp. Chúng ta biết rằng có hai cái điều vô cùng quý mà đạo Phật đem cho thế giới. Có hai cái điều vô cùng quý, đạo Phật thì mênh mông, ai cũng biết là đạo Phật thì vô cùng mênh mông, vô cùng sâu sắc, nhưng có hai cái cốt nhất mà dù thời đại đến như thế nào thì hai điều này vẫn là cái điều cần thiết cho nhân loại. Một là... Một là luật nhân quả. Đó là cái thứ nhất là điều cao, vì luật nhân quả là cái thềm để đi đến đạo đức.
[37:43]Tôi nói lại nha, luật nhân quả là cái thềm đi đến đạo đức, chứ luật nhân quả chưa phải là đạo đức. Ví dụ một người có thể tin được nhân quả, hiểu được nhân quả, thì chưa chắc người này có đạo đức, nhớ giùm một cái. Vì có thể chúng ta đọc xong một cuốn sách nói về nhân quả, hoặc đọc luôn hai cuốn, ví dụ như tôi có viết hai cuốn đó. Có thể là người đọc xong hai cuốn đó rồi là người đó tin, hiểu về nhân quả liền, nhưng khoan tin người đó là người có đạo đức, khoan tin. Và có thể cái người mà viết ra hai cuốn đó cũng khoan tin người đó có đạo đức. Và có thể cái người mà đọc xong hai cuốn đó thuộc thông vanh cũng khoan tin người đó có đạo đức.
[38:24]Nhưng mà đạo đức, nhân quả chỉ là cái thềm thôi. Từ cái thềm nhân quả này, chúng ta mới có thể có những lý luận tiếp tục về sau giúp cho một người cải sửa được nội tâm mình. Là chúng ta nhớ, quý cô nhớ là suốt mấy chục bài chúng ta nói về tâm lý đạo đức, chúng ta phân tích về tâm lý về đạo đức, thì mỗi cái, mỗi cái nó đều dựa vào luật nhân quả để nói hết, phải không? Phải có luật nhân quả chúng ta mới nói được tiếp về tâm lý, về đạo đức đủ thứ hết. Còn nếu không có chỗ dựa về nhân quả, chúng ta không phát triển về đạo đức được. Đây là điều mà mà luật nhân quả nó là cái thềm, một cái thứ mà vô cùng quý cho thế giới này như vậy.
[39:08]Tôi cũng buồn cho cho thế giới là vì thiếu chính chỗ này. Rất nhiều cái tổ chức hoặc đảng phái chính trị hoặc là các tôn giáo hoặc các đoàn thể biết cái sự quan trọng của đạo đức con người. Cứ kêu gọi trên báo, trên sách về đạo đức của cái đảng viên của họ, của những thành viên trong đoàn thể của họ. Nhưng chỉ có một điều họ thiếu thôi, là họ không có cái lý luận về nhân quả. Cho nên dù họ có nói về đạo đức nhưng không thể nói sâu hơn nữa, không thể nói cao hơn nữa được, là vì không có cái đà, không có cái thềm của nhân quả, không nói được. Chỉ nói chung chung, nói khơi khơi, rồi cái thành viên trong đoàn thể của họ làm không làm thì thôi chứ không cần.
[39:50]Giờ có luật pháp để canh chừng mà đâu canh hết được. Tại luật pháp phải nhờ ai giữ? Cũng nhờ con người giữ luật pháp thôi chứ ai giữ? Mà nếu con người không có đạo đức thì cũng không thành gì được hết. Thì có mấy thanh tra gì đó, thanh tra công an này nọ cho thanh liêm đó, ra để canh mấy ông công an này, phải không? Mà nếu ông thanh tra này ổng làm tội, ổng thông đồng với công an thì ai canh ổng? Cái trông gì ở trên ông thanh tra này nữa, cao thanh tra gì đó mình không biết. Nhưng mà lỡ cái ông cao thanh tra này ổng làm tội, ổng cũng thông đồng, mắt ngoặc, ổng không có đạo đức thì ông nào canh ổng?
[40:19]Thì canh lên nữa, mà tra lần lần thì còn có được một, hai ông à, một, hai ông như Chủ tịch, Tổng Bí thư gì đó. Nhưng mà có mấy ông vậy làm sao mà canh nổi hết bao nhiêu con người này? Phải không? Cho nên ở đây, ngay cái chỗ này thôi, nếu là cái người mà công dân có đạo đức thì ông công an đỡ phải canh, phải không? Chứ bây giờ nếu mà công dân có tội đi, nhờ ông công an, mà nếu công an có đạo đức, ổng làm đúng luật, công an đây lại đỡ cực. Bây giờ cứ nếu mà cứ không có đạo đức thì chúng ta cứ luôn luôn cần cái người, một cái tổ chức phía trên để kiểm soát phía dưới. Rồi cái tổ chức phía trên nó lại bậy bạ,
[40:50]rồi lại kiếm cái tổ chức phía trên để kiểm tra nó nữa. Cứ tốn không biết bao nhiêu là con người, bao nhiêu là lương bổng, bao nhiêu là tiền thuế mà chỉ vì một điều là không có đạo đức, mỗi người không tự giác có đạo đức. Cái xã hội như vậy là đổ vỡ. Luật pháp thì luật, không ai cãi được. Nhưng chúng ta thấy vừa rồi những cái vụ án lớn gần đây, vì những cái người mà họ giữ luật pháp, họ không thèm giữ, họ lại thông đồng, họ làm bậy, Nhà nước không kiểm tra họ. Vì Nhà nước đã tin tưởng giao cho họ cái quyền để họ quản lý tài sản Nhà nước, kiểm tra người dân, mà họ không thèm, không thèm làm đúng chức năng, họ làm bậy thì không ai kiểm tra họ.
[41:27]Tới chừng biết ra được thì cái sự tổn hại quá lớn, quá lớn. Nên chúng ta thấy rồi đến lúc nào đó, ở nước Việt Nam mình cũng như các nước trên thế giới, họ mới kêu gọi đạo đức vì thấy đạo đức con người xuống dốc quá, mà những quy định về luật pháp không bao giờ đủ, không bao giờ có thể giữ được con người. Các nước Nam Mỹ, các nước Á châu tham nhũng tràn đầy hết. Mà đâu phải nước đó họ không có luật pháp, cũng luật pháp tinh vi, chặt chẽ lắm, mà tham nhũng cứ tham nhũng, là vì lý do người ta không có đạo đức. Mà tại sao người ta không có đạo đức trong khi người ta vẫn kêu gọi, vẫn nói về đạo đức?
[42:00]Là chỉ vì người ta không có cái thềm của đạo đức là luật nhân quả. Mà tại sao người ta không có cái thềm về luật nhân quả? Vì người ta nói luật nhân quả chưa chứng minh được. Vì luân hồi chưa chứng minh được. Muốn nói tới nhân quả phải nói tới luân hồi. Luân hồi chưa chứng minh được, nhân quả chưa chứng minh được nên không thể nói tới. Nên không thể nói tới nên bỏ qua. Nên nói tới đạo đức mà không nói nhân quả thì giống như xây nhà lầu trên cát, nó cứ sập tới sập lui hoài, nứt tới nứt lui hoài. Nên cái luật nhân quả là cái điều hết sức quan trọng. Luật nhân quả chưa phải là đạo đức nhưng nó là cái nền.
[42:33]Thì ở đây, Đạo Phật có cái quý giá vô cùng là cái luật nhân quả để đem cho nhân loại. Nếu một ngày nào đó mà trên thế giới họ chấp nhận, họ tin được luật nhân quả thì họ có thể phát triển, đào sâu được cái đạo đức. Mà nếu mà đạo đức được đào sâu rồi thì chúng ta thấy từ cái ông chính quyền trên Trung ương cho xuống tới người công dân, ai cũng đạo đức hết thì xã hội hạnh phúc. Đây là cái tiên đề thứ nhất, cái quý giá thứ nhất mà Đạo Phật đem đến cho nhân loại. Nhưng hiện nay nhân loại chưa chấp nhận luật nhân quả nhiều vì sao? Bởi vì quý cô học ở Thiên Phước chưa ra trường. Một ngày nào quý cô đi ra trường, đi mười phương tám hướng rồi lý luận cho nhiều,
[43:17]cho giỏi, đem gieo rắc, truyền bá cái niềm tin hiểu về luật nhân quả nghiệp báo, để thúc đẩy cái thế giới này tin thêm, chứ hiện nay chưa đủ. Đó vì lý do đó, khổ ghê. Cô chưa ra trường là thế giới chưa có nhân quả. Cái thứ hai cũng là điều quý giá mà Đạo Phật đem đến cho nhân loại nữa là gì? Cái sự giải thoát, giác ngộ. Cái lý tưởng giải thoát giác ngộ là cái quý giá thứ hai mà Đạo Phật đem đến cho nhân loại. Là vì sao? Vì con người sống trong dày vò, bất an, đau khổ, ràng buộc mà người ta không thể tìm được cái hạnh phúc nào vượt lên trên, thì chính Đạo Phật cho người ta cái con đường vượt lên trên.
[43:59]Người ta có thể, hoặc trong cái mức độ cạn, ngay cuộc sống này người ta đã bình an, hạnh phúc hơn, cởi mở hơn. Và nếu người ta thực hành lời Phật dạy sâu xa hơn nữa thì người ta tìm được những cái trí tuệ, những cái từ bi, những cái sự giải thoát trong tâm hồn, những cái hạnh phúc, những cái an lạc mà không có ngôn từ nào có thể diễn tả được. Đó là cái quý giá thứ hai mà Đạo Phật đem đến cho nhân loại. Dĩ nhiên, cái thứ nhất mà người ta còn chưa tiếp nhận nổi thì cái thứ hai này ít có ai tiếp nhận được lắm. Cái lý tưởng về giác ngộ giải thoát này thế giới chưa hình dung ra được, cho nên chưa thể hiểu được.
[44:35]Nhưng chúng ta biết đó là cái điều cực kỳ cần thiết, quý giá cho con người. Thì một ngày nào đó, tất cả những tăng ni, tất cả những cư sĩ, nói chung là tất cả đệ tử Phật, mình phải có bổn phận, có một cái nghĩa vụ, có một cái sứ mạng là phải đem cái nhân quả và đem cái lý tưởng giải thoát giác ngộ đem đến cho nhân loại. Đây là tất cả những người con Phật phải làm điều này, phải theo Phật, làm sứ giả cho Phật, mang cái sứ mạng của Phật. Khi mà Phật đến với thế giới, Phật đã ủy thác cái lý tưởng, cái sứ mạng này lại và tất cả chúng ta là người đệ tử Phật phải đem cái lý tưởng đó, cái ánh sáng đến cho nhân loại.
[45:20]Thì hai điều này là quý, dù cho thế giới này văn minh, tiến bộ đến đâu thì hai điều này vẫn luôn luôn thiếu và Đạo Phật vẫn luôn luôn cần thiết, dù là thế giới rất văn minh, rất tiến bộ. Ngày hôm nay thì kỹ thuật đã lên rất cao rồi thì thế giới vẫn tiếp tục, vẫn còn thiếu hai điều này. Nên chúng ta phải có bổn phận làm sao để đem hai điều này đến cho nhân loại. Nhưng mà đem bằng cách nào? Chúng ta đem bằng cách nào khi mà chúng ta đưa, người ta từ chối không nhận? Mình cầm mình đưa cho nhân loại, nhân loại lắc đầu. Vì sao vậy? Bây giờ thí nghiệm thử đi, mình ra ngoài đường mình ngoắc một cái ông nào đấy, nói:
[45:57]"Tôi cho ông hai điều quý giá của Đạo Phật: một là luật nhân quả và hai lý tưởng giác ngộ giải thoát." Thì ông đứng ông nhìn mình từ đầu tới chân. Sao nữa? Ổng thấy lắc đầu, ổng tội nghiệp. Ổng mới bắt xe, ổng mới nhờ cái xe nào quá giang đưa mình về bệnh viện tâm thần ở Sài Gòn. Ổng nói: "Có cái cô nào đó ăn mặc giống ni cô, đầu cũng trọc, ngó giống người bệnh tâm thần." Một người bác sĩ, kỹ sư nào đó mình bắt lại, mình nói: "Tôi có hai điều vô cùng quý giá đem đến cho anh." Thì họ làm sao? Thì chúng ta thấy đó là rõ ràng chúng ta biết hai điều đó quý, nhưng mà đưa người ta từ chối lắc đầu, phải không?
[46:36]Hãy tìm ra được nguyên nhân tại sao quý như vậy mà cho người ta không nhận. Bây giờ mình chưa có nói sâu xa, mà sở dĩ mình đưa người ta không nhận vì cái con người của mình dòm không có xứng trượng. Người ta thấy rằng nếu cái đó là cái quý mà người ta chưa có thì cái người đem cho người ta, người đó phải phải hơn người ta, phải giỏi hơn người ta người ta mới tin là cái đó quý hơn cái người ta, phải không? Ví dụ như bây giờ mình đi xe Dream đi, rồi cái thấy có người đạp xe đạp, mà xe đạp thì nó quá cũ, bánh xe thì lấy dây thun ràng bó đi bó lại nhiều cái, rồi thắng thì mỗi lần mà thắng thì chà hai chân xuống đường mà thắng.
[47:22]Kêu mình dừng lại, nói: "Tôi có vàng này tôi cho ông, thấy ông tội nghiệp quá tôi cho ông cái nhẫn vàng." Quý vị có lấy không? Lấy, chắc chắn vàng giả, không tin, phải không? Nhưng mà nếu cái người đi xe Dream mà thấy có người đi xe hơi bóng dừng lại nói: "Cho anh vàng" thì tin. Tin tại vì thấy cái ông này ổng giàu hơn mình, phải không? Thì cũng vậy đó, sở dĩ mà mình đem đến cho nhân loại cái nhân quả và lý tưởng giải thoát mà nhân loại chưa có nhận vì người ta thấy mình đi xe đạp mà mỗi khi thắng còn chà hai chân xuống đường nhựa, người ta không nhận. Nghĩa là những người tới đạo Phật cái tầm cỡ,
[48:02]cái trí tuệ, tư cách thế nọ chưa vượt hơn người ta nên người ta không có nhận cái mình đem cho người ta, người ta khinh. Quý cô công nhận không? Như vậy chứ thứ gì đâu. Thì bây giờ sở dĩ mà chúng ta những cái điều cao quý mà mình đem đến nhân loại mà chưa nhận vì chính mình mình chưa có bản lĩnh, mình chưa có lý luận, mình còn nhiều cái lạc hậu. Đây là cái điều, nên đạo Phật mình cứ phải phát triển hoài, tăng ni cứ phải phát triển cao lên, ngang tầm với thời đại và vượt khỏi thời đại thì mình mới dẫn đạo được thời đại. Còn nếu mình cứ lẹt đẹt đi sau người ta thì mình nói người ta không nghe. Tôi có cái ví dụ thế này, vào thời Đức Phật á, người biết chữ là một điều hiếm.
[48:48]Trong năm sáu ngàn người thì mới được một hai ngàn người biết chữ thôi, biết đọc biết viết, chứ còn đa số không ai biết chữ viết hết. Và lúc đó người ta xem cái việc mà biết đọc biết viết là điều không cần thiết, không quan trọng, vẫn tu được bình thường, phải không? Lúc đó đi vào xuất gia đâu cần hỏi biết đọc biết viết, hổng cần, vẫn tu, vẫn chứng được như thường. Rất nhiều vị A-la-hán không hề biết đọc biết viết gì hết. Nhưng bây giờ nếu một người tu sĩ mà không biết đọc biết viết thì mình có mình đi nói chuyện đạo người ta nghe không? Đó là người đáng khinh, một người hạ cấp của xã hội, không xứng đáng là người thầy mà dạy đạo cho họ.
[49:29]Tại vì người thầy dạy đạo họ phải giỏi hơn họ, chứ còn cái người không biết đọc biết viết thì chưa không biết ông chứng tâm thanh tịnh đâu, tu thành Phật không biết, nhưng mà ông là người không đáng kính trọng trong xã hội ngày hôm nay, đúng không? Thì bây giờ cũng vậy nè, đang xuất hiện ra tình trạng tương tự về vấn đề máy tính, máy vi tính, computer. Ngày hôm nay computer có rồi mà mình thấy nó không quan trọng, biết nó cũng được, không quan trọng, tôi vẫn tu như thường, vẫn ăn chay, vẫn cạo đầu mỗi tháng, vẫn ngồi thiền niệm Phật đều đặn, tôi không cần biết vi tính, thì hổng cần biết cũng được, nhưng 20 năm sau, một người tu sĩ nào không
[50:04]biết vi tính là hạng người không đáng nói chuyện đến trong xã hội này, thành người hạ cấp, thành người đáng khinh. Tôi nói trước cho quý cô nghe, tôi tiên tri trước, quý cô liệu mà lo. Tôi nói thật, tôi nói nghiêm túc á, 20 năm sau thôi mà quý cô không biết, mở máy vi tính không biết sử dụng các chương trình trong đó thì người ta coi mình là loại người đáng khinh trong xã hội. Còn cái vấn đề mà chữ viết á thì sau Phật khoảng 1.000 năm mà nếu người tu sĩ mà không biết đọc biết viết thì cái người đó không đáng là tu sĩ, không đáng làm thầy thiên hạ. Thì phải 1.000 năm sau mới tới cái khái niệm đó.
[50:42]Nghĩa là khoảng thế kỷ thứ 4, thứ 5 á mà người tu sĩ không biết viết biết đọc là thứ vứt đi. Nhưng mà thời Đức Phật không cần, không cần biết đọc biết viết, vẫn làm thầy thiên hạ được. Ngày hôm nay nè, thì không cần biết computer mình vẫn đi giảng đạo, vẫn làm thầy thiên hạ được, nhưng 20 năm sau chuyện đó chấm dứt. 20 năm sau mà không biết computer thì bỏ đi nha, vứt đi. Quý cô bây giờ phải lo đi từ từ, tôi nói nghiêm chỉnh đó. Nghĩa là chúng ta muốn đem Phật pháp đến cho xã hội, cho thế giới, chúng ta phải giỏi hơn họ, không được lạc hậu, đó là một điều. Chúng ta phải đồng hành được với thế giới và hướng đạo được cho thế giới.
[51:19]Mà đồng hành được với họ nghĩa là không có lạc hậu, chẳng những không lạc hậu mà nhiều khi còn xuất sắc hơn họ nữa, mới được như vậy. Do đó là chúng ta rất cần nhiều đệ tử Phật, dù tăng ni hay phật tử cư sĩ thật xuất sắc, hiểu biết mọi khí cụ, vừa nắm vững giáo lý mà vừa tinh tấn tu tập để phát triển lý luận của đạo Phật lên cao lên dần dần, mà cao lên tới vô tận. Nghĩa là chúng ta cần con người có ba cái tính chất: đó là người đó nắm vững được giáo lý, người đó có tu tập, người đó có kiến thức của thời đại. Kiến thức này là kiến thức thế gian, chúng ta nói kiến thức khoa học. Chúng ta đang cần những con người này, những người đệ tử Phật tương
[52:06]lai phải là những người đủ ba điều kiện này, dù là người xuất gia hay người tại gia phải đủ ba điều này để mới phát triển lý luận của đạo Phật lên cao dần cao dần lên tới vô tận, chứ không bao giờ đứng yên một chỗ được, không bao giờ được quyền đứng một chỗ. Nếu chúng ta chắc à lý luận của đạo Phật ngang đây đủ rồi, tôi tu như đây chín rồi, không cần thêm nữa là chúng ta đã phụ cái sứ mạng mà Phật đã trao cho mình. Chúng ta quay lưng với thế giới, chúng ta không có lòng vị tha, chúng ta mắc cái bệnh tự tôn tự kiêu. Chúng ta phải biết vượt qua chính mình, cũng có nghĩa là vượt qua cái trình độ của Phật pháp ngày hôm nay.
[52:41]Chúng ta hiểu những cái Phật pháp hôm nay, sách vở ngày hôm nay, lý luận của ngày hôm nay không bao giờ là đầy cho con người, cho thế giới hết. Vì nếu mà nói là đủ thì ngày hôm nay phải chinh phục được hết thế giới rồi, nhưng mà ngày hôm nay đạo Phật vẫn chưa chinh phục được hết thế giới thì có nghĩa là cái lý luận của đạo Phật chưa đủ. Mà lý luận chưa đủ thì phải làm cho đủ, mà muốn làm cho đủ thì phải cần những con người có ba điều này. Mà chúng ta biết điều này không phải là một mình làm được, không một người nào đứng một mình mà làm được điều này hết, phải nhiều người nối tiếp hết thế hệ này đến thế hệ kia để làm.
[53:17]Ví dụ như ngày hôm nay đi, tự nhiên chúng ta đột xuất có một một vị tăng hay một sư cô nào đó giỏi, vượt bực lên, xuất sắc lên, phát triển ra được những lý luận mới, giảng dạy làm cho nhiều người thích thú tìm đến với đạo Phật thì đó là một bước tiến, một bước tiến. Nhưng mà nhiêu đó chưa đủ đâu, phải sau này tiếp tục nối tiếp có những con người xuất sắc tiếp, phát triển lý luận cao hơn nữa, sâu hơn nữa thì mới có thể là làm cho Phật pháp đồng hành và dẫn đạo được thế giới. Nếu hôm nay mình có phát hiện được cái điều gì mới cho đạo Phật thì không được xem đó là cái điểm cuối cùng của chân lý, mà phải biết chờ đợi những người đến
[53:58]sau mình giỏi hơn mình, tìm ra được những cái gì mà mình chưa biết. Đó là cái tâm trạng. Thì tôi không biết là trong các cô đây ai sẽ là người xuất sắc, nhưng mà tôi dặn trước dù quý cô sau này là một người xuất sắc, có thể viết được những cuốn sách mới, giảng được những bài giảng hay thì phải luôn luôn biết chờ đợi những người đến sau mình, những đàn em của mình, những hàng con hàng cháu của mình đến sau giỏi hơn mình. Nhớ, phải mong chờ điều đó, phải khát khao điều đó. Chứ biết không, không đủ, biết không thì chưa gọi là đạo đức. Ví dụ thế này, bây giờ mình giỏi rồi mình biết à sau này sẽ có người
[54:37]giỏi hơn, cái biết đó chưa thành đạo đức, mới là trí tuệ. Mà mình phải có cái khát khao mong mỏi là mong sao cho nhiều người đến sau giỏi hơn mình ngày hôm nay để phát triển được Phật pháp thì cái mong mỏi, khát khao đó mới gọi là đạo đức. Chứ còn đứng yên biết, à nói: "À hôm nay tôi giỏi vậy chứ sau này chắc cũng có nhiều người giỏi hơn", nói câu đó thì người này mới là có trí tuệ, có nhận thức, chưa có đạo đức. Còn mà mình nói như thế này: "Ờ hôm nay tôi tôi giỏi vậy chớ tôi mong rằng sau này sẽ có những người giỏi", có cái chữ mong mỏi thì mới là có đạo đức. Chúng ta học cái bài Vượt qua chính mình này là chúng ta học về đạo
[55:19]đức, nên chúng ta phải học cái thái độ tâm lý của mình là như vậy: vượt qua được chính mình và khát khao mong mỏi sẽ có những người giỏi hơn mình. Ví dụ như là xưa có cái ông Schopenhauer, ổng là triết gia người Đức. Ổng viết sách triết mà không ai thèm đọc hết trơn á. Cho tới cái năm ổng bảy mươi mấy tuổi, bắt đầu thế giới mới phát hiện ra những cái hay của ổng trong triết lý của ổng. Người ta đổ xô về, người ta tôn sùng ổng quá chừng luôn. Và ổng chết cũng thanh thản lắm. Thì hầu hết những triết lý của ổng, ổng lấy nhiều trong đạo Phật. Ổng mượn trong đạo Phật, nhưng mà rồi ổng phát triển thành những lý luận rất
[55:55]là hay mà sau này nhiều triết gia về sau cũng phải mượn lại của ổng. Nên ổng giỏi nên từ cái lý luận của đạo Phật mà ổng phát triển thành một cái triết lý của một nền triết học vào thế kỷ thứ mười chín thì phải, tôi nhớ không lầm. Và ổng sống một đời có lẽ cũng tốt, nên ổng chết cũng thanh thản. Vào cái ngày sinh nhật của ổng thì ổng ngồi ăn sinh nhật. Cái người hầu bàn vào mới thấy ổng ngồi chết trên bàn ăn. Trước đó ổng vẫn còn khỏe mạnh. Thì thấy cái chết yên lành vậy thì chắc là cũng tốt. Nhưng mà ổng có cái chủ quan, ổng nghĩ ổng là người đã khám phá được cái chân lý cuối cùng của con người.
[56:30]Nhưng mà ổng đâu có ngờ là sau này người ta phát triển quá chừng luôn, còn nhiều cái nói cao hơn ổng, sâu hơn ổng, nối tiếp ổng mà làm hay hơn. Thì trong chúng ta cũng phải để ý cái điều đó vậy. Như có một lần thì trước đây tôi có viết hai cuốn sách về nhân quả, một là cuốn Nghiệp Và Kết Quả, hai là cuốn Luận Về Nhân Quả, đây quý cô có đọc chưa? Thì có một người khen tôi thế này, họ lên núi họ khen. Họ nói rằng: "Luật nhân quả phải được chia làm hai thời kỳ, là những lý luận về nhân quả thời kỳ trước Thầy Chân Quang và thời kỳ sau Thầy Chân Quang. Tức là từ, từ bắt đầu từ lúc mà tôi viết hai cuốn sách
[57:09]là lý luận về nhân quả nó đã phát triển qua một cái thời đại mới, chứ không còn đơn giản như trước kia nữa, không còn đơn giản như cái thời mà mình đọc mấy cái truyện tranh của Tàu nhỏ nhỏ đó, vác gạo lên chùa cúng dường thì sau này cất được nhà lầu." Thí dụ vậy, lý luận nhỏ nhỏ nhớ không? Nhân quả ba đời hay mấy cuốn tập nhỏ nhỏ nhỏ đó. Nó không còn cái thời mà dễ tin đơn giản như vậy nữa, mà cái luận nhân quả nó bắt đầu có lý luận, lý luận mạnh. Thì ông đó ổng ca ngợi tôi như vậy: "Bắt đầu từ thời đại của Thầy Chân Quang là là một cái thời đại của luật nhân quả mới." Thì nghe như vậy thì tôi cũng lật đật lấy tay bóp mũi lại,
[57:44]sợ nó bể, sợ nó bể, thì cũng mất mấy tháng không ngủ được. Nhưng mà Nhưng mà điều thế này, chúng ta phải hiểu dù chúng ta có cái điều gì mới, điều gì hay nó chưa phải là điều cuối cùng. Thì tôi nhìn lại tôi thấy trong cái lý luận về nhân quả của tôi còn nhiều điều mơ hồ và chưa rõ. Nếu bây giờ mà tôi viết lại là tôi đã phải viết thêm rồi đó. Nhưng mà thôi, tôi dừng lại. Vì tôi cũng biết học theo cái hạnh của chư Phật là vượt qua chính mình, cho nên tôi khát khao chờ đợi sau này quý cô ra trường quý cô sẽ viết lại về nhân quả cao hơn, sâu hơn những cuốn đó. Tôi đang chờ đấy nha, ráng viết tiếp.
[58:20]Ra trường mốt mà tôi thấy như là sách nào ra nha, nói về nhân quả hay hơn Chân Quang, đó là tôi mừng lắm đó. Tôi ráng kiếm được cái cuốn như vậy. Sau một điều nữa làm cho chúng ta mất đạo đức nữa là cái gì? Là có khi nhờ chúng ta có cái sáng tạo, chúng ta có cái xuất sắc trong thời đại của mình, nên mình có uy tín, nhiều người hâm mộ. Nó tạo thành một cái bức tường vây quanh là thành một cái cái uy tín nó bảo vệ mình. Nhiều khi mình dùng cái uy tín đó mình cản trở những người đến sau mình. Đây là cái điều mất đạo đức nhất, làm cản trở sự phát triển của Phật pháp. Hôm nay mình nói được bao nhiêu cuốn sách, bấy cuốn bao bài giảng cái mình tạo
[58:58]cái uy tín, rồi sau này có người nào đó nói khác mình cái mình cản liền. Vì mình có uy tín, nhiều người nói nghe nhiều người nghe mà. Cứ mình nói với quần chúng Phật tử nào giờ vốn đang tin mình, mình nói: "Ôi! Cái ông đó nói bậy, nói bạ, nói trật lất không có đúng." Đó là do mình dùng cái uy tín mình để mình tuyên bố, mình chặn đứng cái sự phát triển của người khác. Đây là một điều phi đạo đức và làm cản trở sự phát triển của Phật pháp. Sau này, ví dụ như đến lúc vài năm sau quý cô từ từ phát triển cái tài năng của mình, làm được nhiều điều trong Phật pháp. Đến khi quý cô già trở thành ni sư, sư bà, uy tín rất là lớn.
[59:33]Nhưng phải biết đón nhận cái hay của những người đến sau mình. Có những người họ đến nói những điều lạ lắm, mình nghe thấy ngỡ liền: "Ủa, sao lạ vậy?" Nhưng mà nếu lúc đó lòng mình có trí tuệ, mình thấy được cái đúng người ta và mở đường để người ta tiến lên, chứ không có cản, không có cấm, không chỉ trích. Quý vị dè dặt điều đó như thế. Chúng ta phải hiểu được điều này nữa là điều thiện là vô tận. Điều thiện là vô tận. Không bao giờ một con người nào làm được tất cả điều thiện trong thế giới hết, không bao giờ. Cho nên phải là mỗi người góp một tay, mình làm được một chuyện chỗ này thì người khác làm được một điều thiện ở một chỗ khác.
[1:00:14]Thì chúng ta phải biết hoan hỷ, khuyến khích, giúp đỡ người khác cùng làm điều thiện. Nếu mình không tiếp tay người ta làm điều thiện thì mình vẫn có cái tâm hoan hỷ, không bao giờ được cản trở. Đó là cái cái vượt qua chính mình. Vì mình biết là một mình mình làm không hết đâu nên mình hoan hỷ với người khác. Đó, mình đã vượt qua được chính mình để hoan hỷ với người khác là như vậy. Chừng nào mà chúng ta thấy tất cả mọi người trên trái đất này đều tin hiểu nhân quả hết thì ngày đó người đệ tử Phật mới được dừng nghỉ. Chừng nào mà tất cả chúng sinh đều thoát khổ hết thì người đệ tử Phật mới xong đại nguyện.
[1:00:52]Còn nếu chúng ta thấy trên thế giới còn biết bao nhiêu người không tin nhân quả, mở miệng nói là nói trật nhân quả liền, nói là chỉ có tham lam, hơn thua, thù hận, dựa vào phe phái, sắc tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, quốc gia để chống đối lẫn nhau thì ngày đó mình chưa được quyền nghỉ ngơi. Mình vẫn còn phải thấy cái trách nhiệm của mình đối với thế giới. Tôi nói tới nói lui là nói thế giới, nhân loại, tôi không có nói quốc gia. Người tu Phật không có giới hạn trong quốc gia. Lúc nào cũng phải nhìn thấy toàn thế giới trong tâm mình. Lúc nào cả thế giới phải ở trong trái tim của mình. Người đệ tử Phật phải như vậy.
[1:01:29]Mà cứ thấy trên thế giới này còn cái xung đột, hận thù, chiến tranh, giết chóc, người ta không có nhân quả, không tin nhân quả thì ngày đó mình chưa được quyền nghỉ yên, trái tim không nghỉ yên. Thì mình không ngủ yên là vì thổn thức vì nhân loại đau khổ nha, chứ không phải lo ba chuyện kia đâu. Rồi mình cứ nhìn thấy ở trong cái cuộc đời này vì người ta tội lỗi mà rồi người ta chuốc lấy đau khổ thì cũng vậy, không bao giờ được phép dừng lại đại nguyện. Chừng nào mọi người họ có thực hành giáo lý, có đạo đức, có thực hành thiền định, họ đạt được an lạc, hạnh phúc thì lúc đó mình mới được quyền dừng lại đại nguyện.
[1:02:06]Vì chúng ta thấy cái điều thiện mà cần cho thế giới nó quá mênh mông, quá vô tận. Thế giới còn quá thiếu điều thiện, cho nên không bao giờ một người làm hết. Và vì vậy, chúng ta phải biết. Thứ nhất là giúp người khác làm điều thiện. Mình tiếp tay được điều gì thì thì cố gắng thực hiện, không bao giờ mà được cản trở, cản trở là điều sai lầm. Giúp người khác làm điều thiện, đó là vượt qua chính mình. Có khi mình làm việc đó không được mà ai làm mình ráng tiếp được một tay, phụ được chút xíu. Ví dụ người ta sắp sửa đi làm điều thiện, người ta chạy ra mình xách đôi dép cho người ta mang cũng mình tiếp tay được chút.
[1:02:42]Còn nếu mà làm được nhiều điều hơn nữa thì càng tốt. Đó là cái thứ. Cái thứ hai là mình hợp tác với người khác để làm điều thiện. Mà trong trường hợp này thì mình có khả năng hơn, có tiền bạc hơn, có trí tuệ hơn thì người ta làm mình chia sẻ công việc, chia sẻ trách nhiệm, chia sẻ tâm tư của mình với người ta, tức là mình tương đối khá giỏi thì đó, mình phụ với người khác thì người như vậy cũng biết vượt qua chính mình, chứ không có cố chấp, không có thấy là chỉ điều thiện chỉ được một mình mình làm mà không cho ai làm, để thấy rằng mình hơn thiên hạ, mình làm được điều tốt còn thiên hạ không làm được.
[1:03:17]Cái điều thứ ba nữa là mình mong mỏi cho người sau làm được những điều thiện lớn lao hơn mình. Ví dụ như trong cái cái kiếp của mình, cái đời của mình, mình đã nâng được Phật pháp đến mức độ đó, mình đã độ cho bao nhiêu người biết được Phật pháp, mình đã giúp cho bao nhiêu người được quy y, mình đã giúp cho bao nhiêu người có giáo lý để học hỏi, thì ví dụ chừng ngàn người đi. Ví dụ trong một kiếp của mình mình độ được ngàn người, thì mình ước ao là những người đến sau mình, họ sẽ giúp cho năm bảy ngàn người tin được Phật pháp. Đó là cái mình mong mỏi, mà phải có cái mong mỏi mới thành đạo đức nè.
[1:03:55]Chứ còn mà biết mình đoán đoán: "Ờ, sau này chắc cũng có nhiều người làm tốt hơn mình." Đoán đoán như vậy thì chưa thành đạo đức trong trái tim của mình. Nhưng phải có cái mong mỏi người sau, phải khát khao, phải mong mỏi, phải ước mơ là có người làm được nhiều điều tốt hơn mình đang làm đây. Những điều tôi nói ngày hôm nay là những đạo đức hơi xa lạ với quý cô đó, vì quý cô chưa phải tới giai đoạn này nhưng tôi phải dạy trước. Cái bài ngày hôm nay là cái bài học mà vượt quá cái mức độ của các cô luôn. Những bài trước á thì là quý cô dễ hiểu, phải không? Mấy bài trước là mấy bài trong cuộc sống của mình,
[1:04:31]mình phải tu như thế, phải làm như thế. Còn cái bài vượt qua chính mình là cái bài mà nó ra khỏi tầm vóc của một người tăng ni sinh đang học. Bài này, nhưng mà tôi dạy là dạy cho tương lai. Tôi dạy cho quý cô vượt qua khỏi cái vị trí hiện tại của mình. Đừng có nghĩ là sau này mình cứ ngồi trong lớp mà mình làm được nhiều việc, biết được nhiều việc. Thì cái bài này là cái bài cho quý cô mười năm sau mà áp dụng. Vì chúng ta sửa soạn chấm dứt cái cái đề tài Tâm Lý Đạo Đức, cho nên những bài cuối là những cái bài mà nó vượt quá tầm vóc của mình. Quý cô nghe có khi là không có thấy dính, không thấy thấm.
[1:05:08]Nhưng mà nếu mà người nào nghe bài này mà không thấm, không dính mà cứ ngủ tới ngủ lui đó, là người chưa vượt qua được chính mình. Tại vì thấy bài này không dính gì mình hết trơn á, thôi nghe ngồi buồn ngủ, ai giỏi ai hay thuyết pháp đâu, ngồi học thấy mồ, mỗi ngày ra cắt cỏ, cuốc đất, nấu cơm mệt thấy mồ, vượt qua chính mình. Thở vắn than dài đó, người đó chưa vượt qua được chính mình. Còn người nào nghe cái bài này mà cảm thấy: "À, mình có trách nhiệm với thế giới, sau này mình cũng thể làm ni sư, sư bà, mình cũng phải thuyết pháp, mình phải làm Phật sự, mình độ chúng sinh, vân vân." Người nào mà nghĩ dù sau này mình phải
[1:05:40]có cái trách nhiệm đó, trong khi đang bây giờ ban ngày cũng phải đi nấu cơm thấy mồ đi, nhưng mà vẫn vượt qua được chính mình, thấy được cái ngày sau mình phải có trách nhiệm và thấy cái bài này cần thiết. Cái bài này là cái cần thiết để chuẩn bị sau này là mình mình áp dụng khi mình đã giỏi, mình đã vẻ vang lên thì phải áp dụng cái bài này. Nên khi tôi giảng bài này tôi thấy quý cô có vẻ không dính, là tôi biết còn nhiều người chưa vượt qua được chính mình. Vì cái bài này tôi không giảng cho ngày hôm nay mà tôi giảng cho mười năm sau của quý cô. Quý cô phải ráng nghe, tưởng tượng là mười năm sau đi, thì bài này rất là cần thiết.
[1:06:17]Trong đây chừng hai ba người biết lắng nghe là những người biết vượt qua chính mình, còn nhiều người thì cũng chưa có dính lắm. Tôi nói tiếp đề tài là chúng ta làm sao cho cái mong muốn làm điều thiện nó lan truyền từ người này sang người khác.
[1:06:35]Chúng ta phải thúc đẩy cái điều thiện nó lan tràn từ người này sang người khác, chứ không phải nó dừng lại ở nơi mình. Có một lần, cái này là chuyện nhỏ, nhưng mà vì tôi không biết kể chuyện của ai, tôi sực nhớ chuyện của mình, mà kể chuyện của mình thì nó cũng hơi khoe, nên cũng xin lỗi trước. Khi tôi đi học chung vậy đó, chỉ có mấy người bạn đó thôi mà học mà họ thiếu cái máy để học, tôi có tặng, tôi có mua tôi tặng cho họ. Thì có cái cái cái cô đó, cô bạn đó thì nhà cổ cũng là người Phật tử, nên cổ cũng biết cái lễ của người Phật tử đối với ông thầy. Thì cổ có vẻ cổ, cổ đến cổ cám ơn tôi với vẻ cảm động
[1:07:10]là tôi đã giúp cho cổ cái máy nó cũng tốn tiền lắm để học cho nó hiệu quả hơn. Tôi mới nói thế này, tôi nói: "Bạn đừng có bận tâm. Chỉ có sau này bạn cố gắng đối xử tốt với mọi người." Tôi nói rồi, lúc đó tôi đang ngồi trên xe tôi đạp xe đi mất. Thì tôi chỉ nói vậy thôi, nhưng mà không ngờ là thời gian không bao lâu, mới có vài tháng, thì tôi nghe tin rằng khi cổ đi làm việc, ở trong cái chỗ việc của cổ, cổ giúp đỡ rất nhiều người. Cổ làm việc không tiếc công, ai nhờ gì cũng giúp hết, không phải phần việc của mình, người ta nhờ cũng ráng làm giùm người ta. Thì không ngờ là cái điều mà tôi làm cho cổ
[1:07:44]và tôi nói một câu, cổ đã thực hiện được. Đó cũng là cái điều thiện được lan truyền. Thì mới tối hôm qua, có một cô Phật tử ở bên ở nước ngoài, cô gọi điện thoại về cho tôi, là hôm nay tôi hơi mệt là vậy, tại họ gọi tối quá. Vì tội cho hoàn cảnh là chồng cô bị bệnh, bệnh cũng nặng, cô nói chuyện thì cô kể rằng là: "Cứ từng ngày con thấy thay da đổi thịt, con thay đổi. Con không còn sân, không còn chấp, mà thấy sống vì người hơn, cứ mỗi ngày cứ tâm nguyện là sống vì mọi người. Con nguyện cả cuộc đời con sẽ sống vì mọi người. Con cứ tâm nguyện mà con thấy thật là nó tự nhiên lắm. Nó nói khi con vào trong sở làm vậy, ngoài công việc của con vậy mà nó rảnh tay
[1:08:22]chút xíu con thấy ai làm cái gì mà hơi vất vả con chạy đến con giúp họ liền. Thì những người đó họ mới nói: "Ủa mày crazy hả? Crazy là khùng hả? Nè, it's not your job, này không phải là công việc của mày, sao mày làm?" Thì con mới trả lời rằng: "To help you is my happiness", là giúp bạn là cái hạnh phúc của tôi." Thì cái tâm ấy vậy đó. Cái điều thiện nó phải lan truyền từ người này sang người kia. Cái người mà được giúp đỡ á, nếu họ biết suy nghĩ, thì sau này họ sẽ trở thành cái người để đi giúp đỡ người khác. Thì chúng ta làm sao vậy, điều thiện nó phải lan tràn trong cái cuộc sống này. Mỗi người đệ tử Phật, một khi mà đã thấm nhuần đạo
[1:09:00]lý rồi, thì phải trở thành sứ giả của điều thiện. Chính mình phải làm điều thiện và tuyên giảng cái điều thiện lan đi. Thì tất cả chúng ta dù là người xuất gia hay người tại gia cũng phải như vậy. Nếu mình chưa thấm đạo lý thì thôi, nhưng hễ đã thấm đạo lý rồi, thì mình phải là một sứ giả, không có được ngồi ở nhà ôm chuông gõ mõ hoài không được. Bắt đầu mở cửa bước đi ra đường, làm một cái gì đó cho cuộc đời này, và khuyến khích cái điều thiện nó lan đi, lan đi mãi. Người chưa biết Phật pháp làm sao biết Phật pháp, người khó khăn thì mình ráng giúp đỡ trong tầm tay của mình. Một điều nữa chúng ta phải vượt qua chính mình nữa là,
[1:09:39]chúng ta thận trọng về mức độ tâm chứng khi mà cách Phật đã xa. Cái những cái trạng thái định mà mình chứng được á luôn luôn nó xa lạ với mình, luôn luôn nó mới lạ với mình. Hễ mình đạt được cái định rõ ràng thấy cái mức độ đó là cái mình trước đây chưa từng có, nên mình phải cẩn thận không bao giờ được cho nó là mức độ cuối cùng. Ở đây là chỗ mà phải vượt qua chính mình á. Nhiều người chứng tới mức độ đó rồi cứ cho: "Rồi, đây là xong rồi", thì người đó chưa vượt qua chính mình. Người vượt qua chính mình là phải thấy, coi chừng là khỏi cái mức độ định này còn có những mức độ định nào vi diệu hơn nữa.
[1:10:11]Phải biết như vậy, phải nghĩ như vậy thì người đó là người vượt qua chính mình. Hơn nữa là cách Phật đã xa rồi, đâu có ai chứng định cho mình là cái mức này là mức thiền số mấy, mình đã tới đâu. Đâu có Phật để mà ấn chứng cho mình, mình cứ đoán mò, hoặc là ông thầy mình chưa chắc ông thầy mình nói đúng. Thầy mình mới nói: "Ờ, con vậy là con chứng bằng thầy xong rồi đó, viên mãn rồi đó", coi chừng ông thầy mình cũng nói trật luôn á. Cách Phật rồi lúc nào cũng phải dè dặt. Không bao giờ được tự mãn. Lúc nào chúng ta phải nhớ còn cái định nào nó sâu hơn cái định mà mình đã chứng, để không được tự mãn.
[1:10:43]Và như điều nãy tôi vừa nói thì là: Định gì định, luôn luôn cái ngã chấp còn tồn tại bên trong. Mà cái ngã chấp tồn tại chỗ nào là cái chúng ta không đủ trí tuệ để thấy khi ở trong định. Vì cái ngã chấp luôn luôn nó kín hơn cái định mà mình thấy được. Nó mênh mông, vi diệu, vô hình lắm, cái ngã chấp á. Như hiện nay vậy, bây giờ thì mình đang còn vọng tưởng đầy đây, thì mình biết mình có ngã chấp không? Hiện nay nè. Có không? Có, phải không? Do mình tin lời Phật dạy, nên mình biết hiện nay mình đang có ngã chấp, mà bây giờ hỏi ngã chấp nằm ở đâu, mình có thấy không? Trong tâm mình nhìn vô có thấy không? Không.
[1:11:23]Thì trong định nó cũng vậy. Khi mà ví dụ trong cái lớp lớp đầu tiên là chúng ta ví dụ như là những đợt sóng của vọng tưởng, tâm thức mạnh thế này, thì trong đây chúng ta nhìn không thấy được cái chỗ nào là đáy biển của chấp ngã, chúng ta không thấy. Nhưng chúng ta tu một thời gian thì nó thanh tịnh, nó thanh tịnh lặng lẽ như mặt hồ thu vậy. Nó thanh tịnh lặng lẽ như thế này, trong cái định á chúng ta tìm coi chỗ nào chấp ngã, cũng không thấy luôn, cũng không thấy chấp ngã nằm đâu. Mà chính vì không thấy chấp ngã nằm đâu hết, cứ tưởng cái định này là Phật tánh, chỗ này là viên mãn. Nhưng mà nếu mình vào sâu nữa mình sẽ thấy,
[1:11:58]nó còn những cái mênh mông vi diệu, tức là bao la vô tận trong đó. Sâu xa, rỗng rang, vi diệu, tìm cũng không thấy chấp ngã nằm đâu luôn. Cái chấp ngã luôn luôn là cái thoát khỏi cái thấy của mình. Nhưng mà ở đây nhớ giùm, đây là cái chỗ mà chúng ta có phước để chúng ta tin được rằng chúng ta vẫn còn cái chấp ngã. Đây là cái phước. Người không phước không tin được cái này. Hễ là vào cái định rồi, nhìn trong tâm mình nó lặng lẽ, bằng phẳng, thanh thản, rỗng không hết, không tìm thấy cái gì gọi là chấp ngã, tưởng mình đã vô ngã, người này thiếu phước, không có phước để tiến xa nữa. Còn cái người mà mình có phước, có đạo đức,
[1:12:37]có niềm tin với Phật, mình có lòng tôn kính Phật sâu xa, tuyệt đối, thì tự trong mình xuất hiện một cái niềm tin, tin thôi chứ không thấy nổi, là dù mình có cái định mênh mông rỗng không vậy, biết cái chấp ngã còn lẩn khuất ở trong đó. Mà hễ cái chấp ngã còn lẩn khuất, thì không bao giờ được coi cái trạng thái định của mình là Phật tánh. Gần đây người ta đã lạm nhận vấn đề chứng ngộ Phật tánh rất nhiều, tràn lan khắp hết. Ai mới được sơ sơ chút tỉnh giác, rỗng rang, thanh tịnh cứ nói mình kiến tánh. Mà đâu có ngờ đó là một cái hang ổ của ngã chấp. Vì vậy rất nhiều người tu rồi bị thối lui, bị đọa lạc là vậy, vì lạm nhận, hiểu lầm, rồi sinh cái bệnh tự kiêu, tự mãn.
[1:13:18]Nhưng người tu không bao giờ mình được ung dung làm ra vẻ tự tại, không có. Lúc nào cũng phải biết lo, biết lo, biết giữ mình, biết cẩn thận, đó là thái độ đúng. Còn cái thái độ mà hễ được định chút xíu rồi làm ra vẻ ta ung dung tự tại là chết. Bài sau chúng ta sẽ học về bài tự tại. Đây là những cái bài cuối cùng là những bài mà nó vượt khỏi vị trí của tăng ni sinh. Quý cô phải ráng hết sức đem tâm trí mà nghe, vì những bài giảng này là những bài giảng vượt khỏi trình độ của mình đang có, nhưng tôi phải giảng, giảng cho mười năm sau. Quý cô phải biết nghe để mười năm sau nhớ lại bài học này mà áp dụng cho bản thân mình.
[1:13:55]Bây giờ chúng ta nói về sự phán đoán. Sự phán đoán thế này, là khi mình vượt qua khỏi chính mình rồi á, thì bắt đầu mình đánh giá người khác. Cái sự đánh giá người khác mà khi mà mình chưa vượt qua được chính mình và chưa đủ yêu thương á, thì thường mình đánh giá người khác sai, mình hay thấy cái dở người khác để cản trở. Hay lỡ mình có làm một người nổi danh, làm thượng tọa, hòa thượng, mình dễ thấy ai nói cái gì mới cũng sai hết trơn. Chỉ có mình, những điều mình đã nói là đúng thôi, thì đây là chưa vượt qua được chính mình, chưa đủ lòng thương yêu mọi người. Còn khi mà mình vượt qua được chính mình, không coi mình là chân lý cuối cùng và
[1:14:31]mình đủ lòng thương yêu mọi người, thì ví dụ có một người đến sau mình nói điều khác hơn mình, mình cân nhắc lắng nghe, thì cái phán đoán lúc đó mới đúng. Nếu lúc đó mà mình bảo rằng người đó đã nói sai, thì thật sự người đó đã nói sai. Vì lúc đó mình không còn chủ quan, không còn dựa vào chính mình nữa, mà mình đủ lòng thương yêu chúng sinh. Còn bây giờ mình chưa vượt qua được chính mình, mình còn tự mãn, mình chê người ta sai coi chừng người ta không có sai đâu, có thể là điều người ta nói mới quá mình không hiểu nổi. Chỉ khi nào mà vượt qua được mình, đủ lòng thương yêu, thì mình nhận định người khác mới đúng.
[1:15:06]Thì khi mà mình ví dụ có người đến sau mình, họ nói những điều lạ lạ, mà bây giờ mình đã vượt qua rồi, mình nhận định người đó đúng sai thế nào rồi, thì tùy duyên, nếu mình có duyên á thì mình góp ý, mình chân thành góp ý cái sai của người đó. Còn nếu người đó đúng, mình công nhận, ca ngợi, giới thiệu liền, để cho thế giới này nghe thêm được nhiều đạo lý mới lạ mà đắt giá. Còn nếu người ta sai, mình gọi tới mình giải thích cho người ta nghe. Vì sao? Vì mình đủ lòng thương yêu mà mình không có chủ quan dựa vào mình. Nếu người ta đúng thì tiến cử liền, giới thiệu, đề bạt lên liền, để cho thế giới này được biết nhiều cái đạo lý hay hơn.
[1:15:42]Đó là vượt qua được chính mình. Nó có hai cái cực đoan mà chúng ta phải tránh: một là giữ chặt cái cũ không chịu phát triển, còn hai là phát triển rồi mà đi tầm bậy luôn, cứ thích làm điều mới cho nổi với thiên hạ, nói cái điều cho mới cho nổi mà nói trật, trật với đạo Phật. Đó hai cái sai. Cái trung đạo là cái gì? Là cái mà không bảo thủ, không cố chấp, phải phát triển, nhưng cái phát triển đó luôn luôn đúng với tinh thần của đạo Phật, đúng với nhân quả chính xác, và đúng với tinh thần vô ngã giải thoát của đạo Phật. Đó là cái trung đạo. Chân lý là một cái điều khó. Mà không bảo thủ cái mà phát triển,
[1:16:17]mà phát triển không sai, cái đó là cái khó, mà chân lý luôn luôn nằm ở chỗ khó, chứ chân lý không nằm ở nơi chỗ dễ. Thôi tạm thời hôm nay chúng ta học tới đây, thì cũng vừa tới giờ.
[1:16:50]Một đóa hoa hồng thắm từ lòng son, con xin kính dâng lên Người.
[1:17:05]Lòng cha sâu lắng âm thầm, tình cha núi cao nào hơn.
[1:17:15]Cha, ôi tiếng thân thương trong lòng con như núi Thái Sơn, hùng vĩ che chắn bên con trước cơn bão giông.
[1:17:34]Cha yêu quý thanh cao trong lòng con là thép gang, là thác ghềnh, là kim cương trong lửa được nhuộm màu.
[1:17:55]Cha là đất nước, là nắng mưa nuôi con một đời.
[1:18:06]Cha là tiếng rao, là giọng hò cho con nụ cười.
[1:18:16]Cha là nghiêm khắc, là thiết tha mong con thành người.
[1:18:27]Cha là bóng mát che chở con suốt cả đời con.
[1:18:49]Một đóa hoa hồng
[1:19:05]thắm từ lòng son, con xin kính dâng lên Người.
[1:19:17]Lòng cha sâu lắng âm thầm, tình cha núi cao nào hơn.
[1:19:28]Cha, ôi tiếng thân thương trong lòng con như ánh thái dương, tỏa sáng soi lối con đi đến nơi hạnh phúc.
[1:19:46]Cha yêu quý thanh cao trong lòng con là mãi mãi, là vô cùng, là cho đi không đòi lại bao giờ.
[1:20:07]Cha là duy nhất một trái tim cho con nhịp thở.
[1:20:18]Cha là ánh sáng một bầu trời bao la rộng lớn.
[1:20:29]Cha là sóng biển tràn ước mơ thương yêu dạt dào.
[1:20:39]Cha là cánh gió nâng con lên vút tận trời cao.
[1:20:50]Cha là cánh
[1:21:03]gió nâng con lên vút tận trời cao. Cha là cánh gió nâng
[1:21:25]con lên vút tận trời cao. Cha là cánh gió nâng con lên vút tận trời cao.
[1:21:45]Tôi có cha tuổi gần tám mươi, tóc bạc trắng đầu, đôi chân run rẩy đi từng bước đi, đôi chân run rẩy đi từng bước đi.
[1:22:05]Tôi có mẹ hiền tuổi ngoài sáu mươi, mắt mẹ đã mờ mang nặng ưu phiền, hai tay nương tựa vào chiếc gậy con, hai tay nương tựa vào chiếc gậy con.
[1:22:29]Mẹ cha tôi tuổi đã cao, ngày đêm tôi ước mong rằng sao cho cha mẹ vĩnh hằng bên tôi.
[1:22:47]Cha tôi như lá thu lay, mẹ tôi như cánh vạc bay về chiều.
[1:22:58]Về chiều như áng mây trôi, về chiều như nắng cuối trời,
[1:23:08]thương con lo lắng bên con dù cho năm tháng héo hon thân gầy.
[1:23:18]Tình cha cao quý vô biên, lòng mẹ rộng lớn khôn cùng.
[1:23:28]Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
[1:23:39]Một lòng thờ mẹ kính cha, một lòng thờ mẹ kính cha.
[1:23:53]Tôi có cha tuổi gần tám mươi, tóc bạc trắng đầu, đôi chân run rẩy đi từng bước đi, đôi chân run rẩy đi từng bước đi.
[1:24:12]Tôi có mẹ tuổi ngoài sáu mươi, mắt mẹ đã mờ mang nặng ưu phiền, hai tay nương tựa vào chiếc gậy con, hai tay nương tựa vào chiếc gậy con.
[1:24:35]Mẹ cha tôi tuổi đã cao, ngày đêm tôi ước mong rằng sao cho cha mẹ vĩnh hằng bên tôi.
[1:24:53]Cha tôi như lá thu lay, mẹ tôi như cánh vạc bay về chiều.
[1:25:04]Về chiều như áng mây trôi, về chiều như nắng cuối trời,
[1:25:14]thương con lo lắng bên con dù cho năm tháng héo hon thân gầy.
[1:25:24]Tình cha cao quý vô biên, lòng mẹ... Rất rộng lớn khôn cùng. Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
[1:25:45]Một lòng thờ mẹ kính cha.
[1:25:55]Một lòng thờ mẹ kính cha.
[1:26:47]Chùa tôi trong nắng mai, màu lam bay thướt tha, gặp nhau chắp tay:
[1:26:58]A Di Đà Phật.
[1:27:41]Chùa tôi dưới bóng trăng, đàn em vui múa ca, hồn nhiên tươi thắm như nụ hoa hồng nhung.
[1:28:28]Dòng sông Lam uốn quanh, đồng lúa bát ngát xanh, chùa tôi như đóa sen vươn lên trời cao.
[1:28:43]Ngàn hoa thơm thắm tươi, hàng cây cao lá reo, chùa tôi lóng lánh dưới nắng chiều vàng.
[1:29:37]Chùa tôi bao mến thương, là nơi tôi lớn khôn, dạy tôi luôn sống vui chan hòa tình thương.
[1:29:53]Dù cho năm tháng qua, dù cho bao đổi thay, lòng tôi vẫn luôn nhớ mái chùa xưa.