Lời giảng: Đạo Làm Dân

[0:14]Kính thưa Thượng toạ Thích Chân Quang tôn kính, kính thưa Ni sư Đàm Nhung, trụ trì Chùa Vân Hồ, kính thưa các tăng ni và các phật tử. Vâng ngày hôm nay các con của Phật thật là vinh hạnh, thật là vui sướng được hội tụ về đây dưới mái Chùa Vân Hồ tôn kính này để ngồi đây chúng ta cùng được tri ân với Thượng toạ Thích Chân Quang, người thượng toạ mà biết bao các quý phật tử của chúng ta đã từ lâu biết đến Thượng toạ qua những bài giảng thuyết pháp của thầy về đạo Phật. Và chắc hẳn trong lòng mỗi phật tử chúng ta tâm của chúng ta sáng lên, lòng của chúng ta hoan hỉ và sống có tình yêu thương với con người là bởi

[1:03]vì chúng ta đã được nghe những đạo pháp của Phật mà thông qua các băng đĩa của Thượng toạ Thích Chân Quang, chúng ta đã hiểu được con đường đến với đạo Phật là con đường chân chính. Và biết bao các quý phật tử ở đây chúng ta đã tu hành để làm sao hoàn thiện mình hơn và hướng tới đạo Phật. Và chắc hẳn các phật tử ở đây chúng con đều muốn tri ân với thầy. Vâng ạ, để tỏ lòng tôn kính Thượng toạ Thích Chân Quang, xin kính mời một vài phật tử chúng ta có thể lên tri ân đôi điều với Thượng toạ để tỏ lòng tôn kính bấy lâu nay ạ.

[1:45]Và tôi không dám mạn phép nhiều để mà mất thời gian của thầy thuyết pháp, tôi xin nói một phút ạ. Kính thưa Thượng toạ Thích Chân Quang vĩ đại, kính thưa Sư mẫu Thích Đàm Nhung và các vị khách quý có mặt ngày hôm nay. Kính thưa có hai bác tỉnh là Trưởng ban tôn giáo, Phó ban tôn giáo của chính phủ. Tất cả tăng ni, phật tử chúng ta ngày hôm nay đều hoan hỉ chúng ta nghe thuyết pháp để nước thịnh, nhà yên và muôn sự may mắn và mong rằng qua bài giảng ngày hôm nay, trí tuệ của Thượng toạ sẽ là hào quang sáng toả cho các gia đình chúng ta đều được may mắn, chúng ta sung sướng hoan hỉ đón Thượng toạ.

[2:24]Xin cảm ơn. Xin kính mời ông Đặng Tài Tính xin có đôi lời tri ân với Thượng toạ Thích Chân Quang và với quý phật tử ạ.

[2:41]Nam Mô Bản Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Kính bạch Thượng toạ, kính bạch các quý tăng ni, phật tử. Chúng tôi thì trước đây công tác ở Ban tôn giáo chính phủ và đã về nghỉ hưu rồi. Hôm nay nhân duyên rất vui mừng được gặp Thượng toạ Thích Chân Quang cùng quý tăng ni, phật tử ở đây. Chắc là các vị qua những cái buổi thuyết pháp thì được biết rằng đạo Phật đã vào Việt Nam gần 2000 năm. Khi vào Việt Nam mang theo tư tưởng hoà hợp, đoàn kết, mang với một cái tinh thần đại bi, đại trí, đại dũng, đi với một cái tinh thần từ bi, hỷ xả. Và vì thế luôn luôn gắn bó với dân tộc, đồng hành cùng dân tộc. Phải nói rằng qua các triều Lý Trần thì nhiều vị sư đã phò vua giúp nước.

[3:38]Trên cái lịch sử của Việt Nam nói chung và lịch sử của Phật giáo đã ghi lại những cái công lao của Phật giáo Việt Nam, chúng ta thấy đấy là niềm tự hào của Phật giáo Việt Nam và của dân tộc Việt Nam.

[3:57]Tôi hi vọng rằng trong buổi

[4:01]Thượng toạ được giảng giải với quý phật tử hôm nay, chắc rằng chúng ta sẽ càng hiểu thêm về tinh thần của Phật giáo. Và cái tinh thần đó làm sao chuyển biến đến trong từng vị phật tử để chúng ta mang cái công đức của mình góp phần xây dựng quê hương, đất nước và trước hết xây dựng hạnh phúc ở ngay trong mỗi gia đình và cộng đồng của chúng ta. Xin chúc buổi gặp gỡ hôm nay đạt được nhiều cái thành công tốt đẹp. Xin cảm ơn quý vị. Nam Mô Bản Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[4:42]Vâng, con xin kính mời Thượng toạ thuyết pháp cho chúng con ạ.

[4:51]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Kính bạch Ni sư Thích Đàm Nhung, trụ trì Chùa Linh Thông. Chùa này là Chùa Linh Thông nha, Vân Hồ là cái tên làng ngày xưa, cái cái tên chữ là Linh Thông Tự. Ni sư trụ trì ta là một người rất là chân tu, đạo hạnh mà cũng là người kiên cường, bất khuất. Kính thưa quý thầy, quý cô, kính thưa quý phật tử. Hôm nay thì chúng tôi về đây nói chuyện với phật tử thì lại nói chuyện được theo đơn đặt hàng. Đơn đặt hàng là có một vị nói rằng là: "Nào giờ thầy giảng nhiều cái đạo mà thầy thiếu cái đạo làm dân. Vậy cái thầy nói cho nghe cái đạo làm dân. Đạo vợ chồng, đạo làm con, đạo làm người, đạo làm quan gì nói hết,

[5:44]giờ thầy nói giùm cái đạo làm dân." Hôm nay mình nghe cái đạo làm dân chút.

[5:52]Thật ra ví dụ như là nhiều người đến với đạo Phật rồi cũng vào chùa thắp nhang, thắp hương lễ Phật, nhưng mà có phải đó là người đã thực hành được cái cái đạo Phật chưa? Chưa. Vì sao vậy? Bởi vì cái gì mà nói tới đạo là nó ở một cấp độ cao, ở một cái tư duy cao. Còn cái việc mà ta vào ta thắp hương, ta lễ bái, tức là ta chỉ làm công việc của tín ngưỡng thôi, chứ chưa ta chưa biết gì về đạo Phật cả. Cho nên cứ thấy cái người đi chùa thắp hương lễ Phật rồi ta nói ta vội vàng nói rằng người đó là tu theo đạo Phật thì hơi oan cho đạo Phật, vì đạo Phật cao siêu lắm. Nói tới cái đạo là khó rồi. Hoặc là giờ ta nói là tại sao nói là đạo làm con?

[6:44]Tại vì đạo làm con, làm con thì dễ, nhưng mà thực hành cái đạo làm con thì khó. Để con đối xử đúng mức với bố mẹ, rồi còn phải lo cái tương lai của chính mình, lo bổn phận đối với cái xã hội, với đất nước mà vẫn không có xao lãng cái trách nhiệm với bố mẹ, với ông bà, tổ tiên, tức là không đơn giản tí nào. Hoặc là bây giờ nói đạo vợ chồng, tại sao gọi là đạo vợ chồng? Bởi vì điều ta bất ngờ nhất là làm vợ, làm chồng rất khó chứ không phải dễ. Lúc còn trẻ người ta yêu nhau rồi người ta đi đến hôn nhân, cứ nghĩ cứ yêu nhau là cái gì cũng được, phải không ạ? Lúc mới yêu nhau nó hứa đủ thứ chuyện á,

[7:28]và nghĩ rằng sẽ không bao giờ làm khổ nhau, sẽ đem đến hạnh phúc cho nhau, nhưng mà rồi khi sống với nhau rồi thì sao ạ? Nhiều chuyện quá, phải không ạ? Nhiều chuyện phức tạp quá, nhiều chuyện phức tạp đến nỗi nên là ông bà ta nâng nó lên thành một cái đạo gọi là đạo vợ chồng. Để xử sự cho đúng trong hôn nhân, để có thể sống tốt trong một hôn nhân, cái phương pháp đó, cái cách thức đó được nâng lên thành một cái đạo, chứ không được quyền sống theo cảm tính, sống theo bản năng, vì làm vợ, làm chồng rất là khó. Có đúng không ạ? Mấy người làm vợ, làm chồng không biết có đúng không, tại vì thầy cũng không biết cái vụ đó.

[8:05]Thầy cũng nghe nói nói lại vậy chứ cũng không rành lắm, mà nghe nhiều người than á, làm vợ, làm chồng khóc. Hoặc là cái đạo thầy trò vậy. Người thầy trò thì có nhiều hạng, ví dụ thầy trò dạy chữ nghĩa ở bên ngoài rồi thầy trò ở trong đạo, trong cái sự tu hành làm tu sĩ thì cũng khác nhau. Ví dụ cái đạo thầy trò ngày xưa là chỉ là chữ nghĩa thôi, dạy chữ nghĩa, vậy mà ông bà mình đã nâng cái mức quan hệ đó lên rất là cao, nên là quân - sư - phụ, ông thầy đó còn đáng kính hơn cả cha mẹ của mình, nó lạ như vậy. Tức là người cho mình cái chữ nghĩa, cho mình cái nhân cách, cho mình cái tài năng, kiến thức để sau này mình bước ra ngoài đời mà sống, mà làm việc, mà đỗ đạt,

[8:51]làm quan, vân vân, cái đó còn cái ơn nghĩa ta đặt cao hơn cả bố mẹ, nên mối tương quan giữa thầy và trò rất là khó. Rồi bây giờ cái thời đại này thì bởi vì một người học sinh trải qua rất nhiều vị thầy cô trong cả cuộc đời của mình, do đó cái đạo thầy trò của ngày xưa bị loãng mất, cái quan hệ giữa thầy và trò nó phai nhạt và đôi khi giống như buôn bán, vì cứ phải trả trả học phí vậy. Và khi mà cái đạo thầy trò nó phá loãng đi, cái người thầy không yêu thương cái người học trò mình, người học trò không kính trọng cái người thầy mình thì ta biết một điều cái hệ quả rất là lớn là đất nước sẽ không có nhân tài nhiều, không có nhân tài. Đó là cái ta đang lo á.

[9:34]Cho nên phải làm sao mà mối tương quan thầy trò được nâng lên cao. Như chúng tôi còn nhỏ nhớ vậy nè, cũng đi học cũng vào theo cái tính cách của thời đại là mình trải qua một cuộc đời đi học qua rất nhiều thầy trò, nhưng mà từ nhỏ được dạy cái đạo đạo thầy trò rất kỹ. Cho nên dù ông thầy đó ông chỉ ghé ngang ông dạy mình có một tháng giùm thôi, mà suốt đời phải mang ơn, hễ đi đâu mà gặp là phải khoanh tay cúi đầu chào hết sức là lễ phép. Và lúc nào cũng nói với thầy bằng cái lời nói hết sức là kính trọng, không bao giờ dám trả treo, không dám cãi bướng. Đôi khi có trao đổi với thầy, có khi trao đổi hỏi cho ra vấn đề để mình

[10:14]hiểu, nhưng trong cách hỏi đó hết sức là lễ độ, hết sức là kính trọng. Bây giờ mình nhìn những lớp trẻ mà đối với người lớn, đối với thầy cô giáo mà nói năng xấc xược, chúng tôi rất là buồn. Bởi vì những đứa bé đó sau này nó là những đứa những con người hư, những con người xấu, người đó không bao giờ là một công dân tốt được, khi mà đối với thầy của mình mà mà tệ bạc như vậy. Thì cũng vậy, đối với cha mẹ cũng vậy, ta cứ nhìn qua bên Tây phương là ở trong nhà trường cứ dạy cái quyền trẻ em và dạy cho cái trẻ em về nhà chống lại với bố mẹ. Nó về nhà nó nói năng ngỗ ngược, xấc láo, không biết kính trọng, không biết mang ơn cái người mà sinh

[10:57]mình ra, nuôi mình lớn thì ta biết ngay là cái xã hội đó lớn lên nó sẽ rối loạn, dù bây giờ họ có giàu có, họ văn minh, nhưng ta biết cái xã hội đó sẽ biến loạn, tại sao? Gia đình rất dễ ly dị, rồi con cái nó không có ai để nó phục tùng và thích sống theo cái bản năng, bản ngã của mình. Và một đất nước mà mỗi người là một cái trung tâm vũ trụ như vậy thì đất nước đó không bao giờ có cái hoà hợp, hoà bình mà yên vui được. Thực sự là để làm con người mà ta sống cho đúng mức thì mỗi nơi, mỗi lĩnh vực đều có một cái đạo của nó cả. Rồi cái đạo làm quan, cái người mà bước ra bên ngoài đi làm quan, ăn lương nhà nước rồi cai trị dân lại càng khó cực kỳ.

[11:45]Rất là khó vì mình có quyền quyết định cuộc sống của người khác bằng cái quyền lực của mình. Mà nếu mình quyết định sai thì bao nhiêu người khổ, còn nếu mình quyết định đúng thì bao nhiêu người được sung sướng. Nên lệ thuộc cái tài năng, cái đạo đức của mình rất là lớn. Thì những cái ừm mà những cái khái niệm đó, những cái cuộc sống đó, những cái quan điểm đó hết sức là quan trọng. Thì những điều đó ta biết nhưng hôm nay ta lại nói với nhau cái đạo làm dân. Ta tưởng làm dân là dễ, là cứ sống và làm việc theo pháp luật thôi là được rồi. Không đơn giản như vậy. Nếu mà nói sống và làm việc theo pháp luật thì

[12:23]ta chỉ làm vừa đủ là một người công dân. Nhưng mà cái đạo làm dân nó nâng cái mức đó cao lên là trong đó gửi gắm vào lòng ta một cái lý tưởng, một lý tưởng lớn. Có thể ta sẽ không làm điều gì lớn, có thể sau này ta không làm ông này bà kia, ta không có chức cao quyền trọng. Nhưng cái đạo làm dân gửi gắm cho ta một cái lý tưởng rất là lớn, một sự tinh tế sâu sắc trong từng cái lời nói, trong từng ý nghĩ, trong từng hành động của mình. Mà nếu người nào có cái đạo làm dân này, nhiều người có cái đạo làm dân này, đất nước đó sẽ phải thay đổi. Đất nước sẽ phải thay đổi. Thay đổi như thế nào? Ví dụ như ta nhìn có một số nước

[13:08]họ không có cái gì đặc biệt nhưng mà rồi họ được xem là một nước giàu, họ được xem là những nước có giá trị, những quốc gia đáng kính trọng chỉ bởi vì họ có con người thôi. Như ta nhìn vào quốc gia Singapore nhỏ xíu, chỉ bằng cái tỉnh nhỏ của ta. Nhưng mà ai cũng phải nể. Đất nước đó được gọi là đất nước giàu, mối làm ăn của họ mở rộng ra cả thế giới mà đường xá sạch sẽ, con người đàng hoàng nề nếp, rất ít tệ nạn. Lý do gì? Lý do bởi vì người ta đầu tư vào con người, lấy con người là tài nguyên. Chứ không có họ không có đào gì dưới đất mà lên được cả. Đất họ phải bảo vệ họ không có đất để sống,

[13:50]không có đào đất lên để lấy mỏ, lấy khoáng lấy gì hết và cái tài nguyên duy nhất của họ chỉ là con người và rất thành công. Rồi ta nhìn lại nước Nhật cũng vậy. Nước Nhật là một nước mà tài nguyên cũng không nhiều, thường xuyên động đất, bão lụt mà ngày xưa khi mà họ định hướng đúng, họ đầu tư vào con người thế là cái đất nước đó vượt lên về kỹ thuật. Họ cũng gây một cuộc chiến khủng khiếp lắm không phải không, nhưng mà rồi bây giờ họ vẫn là một nước cường quốc vì kỹ thuật họ rất là cao. Kỹ thuật cao, công nghệ cao nghĩa là gì? Nghĩa là con người đó thông minh, học giỏi, chế tạo ra được những cái cái máy móc

[14:27]tinh vi, tiến bộ mà loài người phải phải sử dụng. Rồi một đất nước kế bên Nhật Bản là đất nước Hàn Quốc, cũng là một đất nước nhỏ thôi không có gì đặc biệt. Nhưng mà họ có ý thức dân tộc cao, cái tình yêu nước cao, cái tự ái dân tộc, tự hào dân tộc nó cao và họ nỗ lực vượt lên. Cái nỗ lực thế nào đó ta không biết nhưng mà ngày nay ta đưa ra một sản phẩm nhỏ thôi là cái điện thoại thôi, Mỹ đưa ra cái iPhone để coi như là sản phẩm tiên tiến nhất thế giới cái cái smartphone, cái điện thoại thông minh; Hàn Quốc đưa ra cái điện thoại Samsung Galaxy thì điện thoại Samsung Galaxy Hàn Quốc bán chạy hơn iPhone,

[15:08]sinh viên thế giới thích xài hơn vì nó thông minh hơn cái iPhone. iPhone tức quá đi kiện tùm lum. Nhưng mà hơn cái dấu hiệu như là một dân tộc vượt lên được mà tại sao dân tộc vượt lên được? Bởi vì họ chế tạo được những sản phẩm tinh xảo. Rồi mà tại sao họ chịu khó họ chế tạo được sản phẩm tinh xảo? Vì có những con người làm không tính tới lương. Những con người chỉ cống hiến vì tự ái dân tộc, vì tự tôn dân tộc, ý thức dân tộc mà quyết làm cho bằng được những thành tựu cho đất nước mình. Rất là đặc biệt. Có một lần chúng tôi hỏi thứ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ khoa học công nghệ ông Nguyễn Văn Lạng á, ông là người rất là có tâm đạo

[15:46]và hay hay cứ làm nhiều công trình lợi ích quốc gia, tôi mới hỏi là: "Anh Lạng, chừng nào nước Việt Nam mình chế được một động cơ máy nổ giống như động cơ xe Honda hoặc là động cơ xe hơi? Tại vì mình chưa chế được cái đó trong khi người ta đã vượt lên tới những con chip, những robot tinh vi. Thì chừng nào mình có thể chế được động cơ máy nổ để sản xuất ra dân mình xài rồi bán đi được vài nước?" Anh mới nói thế này, nói: "Thưa thầy, đến năm 2018 ta bắt đầu chế được máy nổ." Thôi ta hãy chờ đó coi sao không biết. Anh nói như vậy, thôi thôi hãy hãy hãy đợi đấy, hãy đợi đấy. Nhưng mà khi ta chế được máy nổ rồi thì bắt đầu người ta thế giới

[16:24]đã chế được cái máy không cần nổ nữa thì lúc đó ta lại thua nữa. Nên ta phải đón đầu. Đó ta phải đón đầu. Có một lần chúng tôi nói với các em sinh viên á: "Tụi con biết để cho một cái vật thể mà nó chuyển động ừ như máy bay bay, tàu tàu nó chạy trên nước, xe chạy trên đất bên trong nó đều có cái động cơ nổ ở trỏng. Cái động cơ đó nó phải nhiều cái nổ và cái quay, nhông đồ nó chuyển động ì xèo ở trong đó và tụi con phải tin có một điều, có một ngày nào đó nhân loại sẽ chế ra được một cái động cơ không có gì nhúc nhích hết. Chỉ điện chạy vào và vật thể chuyển động. Bên trong không có cái nhông nào lăn, không máy nào nổ hết.

[17:01]Tụi con phải tin có cái ngày đó." Quý Phật tử tin không? Mà nếu mình tin điều đó mình đầu tư tìm nó trước, đón đầu nhân loại. Khi nhân loại chưa nghĩ tới mình đã nghĩ tới, mình làm trước thiên hạ thì hi vọng sau này Việt Nam mình mới vẻ vang mặt mày với thế giới. Còn không thì cứ chờ người ta chế máy rồi đọc báo, lên mạng chờ người ta chế ra mình mua về mình xài. Nhục nhã lắm, nhục nhã lắm. Ta có hai cái điều mà nếu không khéo ta cứ mang nhục hoài: một, cứ nhờ người ta viện trợ; hai, cứ chờ người ta chế máy ra xe nào đẹp, xe nào tốt thì ta lại mua về ta chạy phiu phiu trên đường mà coi như mình hãnh diện lắm. Có hãnh diện gì đâu.

[17:42]Mỗi lần tôi thấy lớp trẻ đó chạy chiếc xe mà à đẹp, sang rồi mặt mày coi tự hào lắm thì chúng tôi lại rất là buồn. Có gì tự hào đâu khi mà chiếc xe đó của người nước khác họ chế, họ đem qua mình mua thấy mồ có gì đâu. Nên để ta vượt lên được thì ta cần một cái tự tôn dân tộc, cái ý thức dân tộc hơi cao hơn một chút hay là ta hiểu một chút về cái đạo làm dân. Vì làm dân không phải chỉ là một người ráng sống theo pháp luật, đừng vi phạm pháp luật mà không, cái lý tưởng trong đó cao hơn nhiều. Có một cái lý tưởng, có một cái ý thức cao hơn mới gọi là đạo làm dân. Mà cái gì có nhân thì nó có quả. Nếu người nào mà có cái đạo làm dân, có một cái lý tưởng sống trong

[18:31]lòng mình lớn thì họ tạo ra được một cái phúc lớn cho bản thân mình và tạo ra được cái phúc lớn cho cả dân tộc mình. Mỗi người một chút thì sẽ thành thành cái chuyện lớn như vậy. Hoặc là ta nói tới cái đạo đạo giáo của tu sĩ. Cái người tu sĩ vào trong đạo, các đạo khác thì ta không biết nhưng riêng đạo Phật cái người tu sĩ bước vào trong đạo rồi thì cái lề luật, à cái giới hạnh, cái thanh quy, cái đạo lý khó lắm, khó không phải dễ. Nên có nhiều người tu rồi tu không được phải bước ra. Trông thấy mấy thầy mấy cô nhàn nhàn như vậy chứ, im im lặng lặng như vậy nhưng mà cuộc chiến đấu cả đời này và nhiều đời khác với chính mình,

[19:16]vượt thoát khỏi chính mình để nâng cái thân phận mình lên từ phàm lên thánh. Mà khi mình từng ngày mình tiến bộ được lên như vậy thì cái đạo đức của mình tỏa hương ra cho mọi người chung quanh mà làm cho bao nhiêu người tốt theo. Một người tốt làm bao nhiêu người tốt theo mà người tu sĩ là có cái trách nhiệm đấy. Có thể cái người tu sĩ này chưa chứng đạo, chưa đắc đạo, chưa làm thánh được nhưng mà chỉ cần người này ráng chân tu thôi, ráng tu cho đúng thôi. Từng ngày trôi qua, từng ngày trôi qua thì cái cái hương đạo đức cũng tỏa ra cho mọi người và được biết bao nhiêu người được lợi ích vậy. Đó là ta nói những cái đạo của người tu sĩ.

[19:59]Bây giờ nói qua cái đạo làm dân thì thực sự coi vậy chứ làm dân không dễ đâu. Ta vô tư thì làm dân sao cũng được, miễn là mình có ăn có mặc, có sống rồi có nộp thuế rồi không vi phạm pháp luật mình tưởng vậy là xong, không có đâu. Cái đó chỉ là một người làm dân thôi. Còn một người biết cái đạo làm dân thì đó cũng là một người dân nhưng trong lòng họ có một điều khác thường, nó vượt lên trên. Mà cứ nhiều người như vậy, cứ một người dân bình thường nhưng bên trong mình có một cái đạo gọi là cái đạo làm dân, đất nước này sẽ vượt lên. Đất nước này sẽ vượt lên. Mà nó vượt lên cách nào? Thì nghĩa là ta sẽ có những thành tựu đặc biệt của đất nước mình

[20:47]mà khiến cho thế giới phải nhờ vả, thế giới phải sử dụng thì ta gọi là một đất nước vượt lên, một đất nước tiến bộ, ta định nghĩa như vậy. Bây giờ hỏi: "Thưa thầy, thế nào là một đất nước tiến bộ? Thế nào là một đất nước vượt lên?" Thế nào đất nước tiến bộ, thế nào là một đất nước vượt lên thì ta có thể định nghĩa thế này: ngày nào mà ta có những thành tựu kết quả gì đó mà thế giới phải nhờ vả, thế giới phải sử dụng thì là đất nước ta ta vượt lên, ta tiến bộ. Nhưng làm thế nào để ta thành tựu được những công trình mà thế giới phải nhờ vả, phải sử dụng thì đó lệ thuộc vào từng con người của ta ở đây.

[21:32]Ví dụ có người hỏi: "Vậy chúng con già rồi, chúng con làm gì?" Không! Già rồi thì làm gì ạ?

[21:40]Nếu nói cái đạo làm dân mà để xây dựng một đất nước mai sau, nói: "Ờ chúng con Phật tử già rồi chỉ biết tụng kinh niệm Phật thì làm gì làm cần phải đạo làm dân? Tụi con cần đạo Phật để tu để chết rồi đi vãng sinh theo Phật." Dạ không. Người già cũng cần đạo làm dân. Để làm gì? Để làm gì?

[22:02]Để làm gì? Dạy cho con cháu mình. Còn sống một ngày mình còn dạy cho con cháu mình cái đạo làm dân để cho đất nước này bước lên, chứ không phải là ta vô ích đâu, không phải chỉ có biết tu tập theo đạo Phật đâu nha. Nên một người đệ tử Phật coi vậy chứ cái tâm phải rất là lớn. Cái người tu theo đạo Phật không được quyền ôm một cái tâm bé bé nhỏ nhỏ mà chính vì ta hiểu đạo Phật nên ta sẽ hiểu cái đạo làm dân. Vì sao vậy? Vì Phật cho ta một trái tim lớn. Phật không dạy ta một trái tim nhỏ bé. Cho nên cái người hiểu đạo Phật là hiểu ra được nhiều thứ khác chứ không phải chỉ biết đạo Phật. Đó là lý do mà nhà bác học Einstein ca ngợi đạo Phật,

[22:55]nói rằng đạo Phật sau này dẫn đạo khoa học là vì vậy. Mà ta hiểu đạo Phật ta hiểu ra nhiều thứ khác trên cuộc đời. Chứ không phải là ta chỉ biết là à thôi mình an phận đến chùa tụng kinh lễ Phật rồi chờ cái ngày chết rồi ra đi, không phải, người như vậy không hiểu đạo Phật. Cái người hiểu đạo Phật hiểu rất nhiều vấn đề khác. Bởi vì sao? Phật cho ta trái tim từ bi, Phật cho ta một cái trí tuệ sắc bén. Ủa Phật cho ta cái gì mà trí tuệ sắc bén để ta có thể hiểu được nhiều việc trên đời? Phật cho ta cái trí tuệ Bát Nhã, đó là cái gì? Đó là không chấp thứ gì hết. Làm tất cả mọi điều tốt lành trong cuộc đời này mà không nắm

[23:39]lại, không chấp giữ, không kể công, không khoe khoang, cho nên người này làm tất cả mà phủi tay như không có làm gì cả. Phật cho ta cái đạo đức vĩ đại nhất. Tất cả chúng ta đều mắc một cái bệnh mà ngay cả những người tu hành cao vẫn bị mắc cái bệnh là khi ta làm một việc gì tốt cho đời ta đều chấp công, kể công. Người càng làm việc thiện chừng nào thì càng kiêu mạn chừng nấy. À người nào càng quan trọng trong cuộc đời chừng nào thì lại càng kiêu căng chừng nấy. Vì vậy Phật mới dạy ta một cái trí tuệ Bát Nhã là phải làm được tất cả mọi điều trên đời mà không chấp gì hết, coi như không làm gì cả.

[24:25]Người đó mới có thể thành Phật được. Còn nếu dù người đó tu lâu, à cao siêu, nhưng mà hễ nói được một bài pháp hay tự chấp mình hay là giúp được bao nhiêu người lại chấp cái công đó thì vĩnh viễn người đó không có làm Phật được. Nên vậy chính vì cái tâm từ bi Phật dạy ta yêu thương muôn loài, chính vì cái trí tuệ Bát Nhã Phật dạy ta làm tất cả mà không chấp công khiến trái tim ta lớn ra. Trái tim ta lớn ra, trí tuệ ta mở mang ra, bỗng nhiên ta hiểu được mọi điều trên đời này rất là rõ. Và vì vậy để hiểu được cái đạo làm dân thì sự thực chính cái người Phật tử tu hành chân chính mới hiểu được. Mới hiểu rằng à từ xưa ta chỉ là một người công dân thụ động.

[25:13]À luật như thế thì cứ tuân thủ như thế, rồi cứ làm ăn như thế, lãnh lương như thế, nộp thuế như thế, à như vậy là xong cuộc đời mình, coi như mình sống trong một quốc gia như vậy là được rồi. Nhưng đến khi ta hiểu đạo Phật rồi, ta mới thấy rằng cái trách nhiệm ta đối với quê hương đất nước lớn lắm. Ta không có tự nhiên mà sinh ra trong đất nước này. Ta ân nghĩa nợ nần với đất nước này rất nhiều rồi mới sinh làm một người dân của đất nước này. Và đất nước này cưu mang ta, nuôi nấng ta, đỡ đần ta. Ta yêu thương từng cái dải đất, từng cái con sông, từng ngọn núi, ta tự hào vì xương máu tổ tiên ta đã đổ

[26:01]xuống để viết thành những trang sử hào hùng. Ta ngẩng mặt cao đầu với thế giới bởi vì ta được làm con dân của một quốc gia độc lập dù ta bị áp bức, bị ngoại xâm bao nhiêu thời đại nhưng rồi ta đều vượt qua, ta đều chiến thắng. Và khi ta vượt qua, ta chiến thắng rồi, ta cư xử một cách anh hùng, cái quân tử và độ lượng. Một cái đất nước đó kết tinh bởi cái trí tuệ, cái đạo đức, cái sự dũng cảm, cái tài năng của bao nhiêu thế hệ đi trước để ngày hôm nay ta được là người Việt Nam. Ta được hưởng cái điều đó một cách tự nhiên. Cái hạnh phúc ta có đó, ta ta mắc nợ, ta mang ơn biết bao nhiêu điều của những người đi trước ta.

[26:54]Và ta có cái trách nhiệm đối với đất nước này. Nếu người nào đó lỡ đã sống đến cuối đời rồi mà chưa hề hiểu cái đạo làm dân thì bây giờ ta phải hiểu hơn rất nhiều về cái đạo làm dân. Vì thật sự làm một người công dân tốt không dễ và ta không được ỷ lại, nói: "Ồ, dân chúng cả gần cả trăm triệu người mà, cần gì một mình mình?". Nghĩ vậy là sai. Dân chúng một trăm triệu người gần một trăm triệu người nhưng nếu đó là chín chục triệu người xấu đất nước này tan hoang liền. Phải chín chục triệu người tốt thì đất nước này mới vượt lên, mà để cho chín chục triệu người tốt thì từng người phải phải tốt. Và từng người đó chính là chúng ta.

[27:42]Từng người đó chính là chúng ta. Chúng ta phải thay đổi chính mình, vượt lên chính mình, xây dựng chính mình, tu dưỡng chính mình, hoàn thiện chính mình từng ngày để chúng ta được là một người trong chín chục triệu người tốt đó. Mà không phải chỉ một mình ta đâu, khi ta thay đổi được chính mình thì những người chung quanh ta thay đổi theo. À, thứ nhất là gia đình ta, bạn bè ta. Cho nên có một cái đạo gọi là đạo làm dân mà mỗi người phải là một... Ai nói đúng khen hay. Đạo sĩ. Có một cái đạo gọi là đạo làm dân mà mỗi người phải là một đạo sĩ. Ta nghe chữ "đạo sĩ" ghê lắm, không sao, không có gì không bắt ta đi tu gì đâu, chỉ làm hiểu được cái đạo làm dân này thôi.

[28:34]Nhân duyên đưa ta đến một đất nước này, một quốc gia này ta không có chọn lựa được. Lúc ta đầu thai lại làm người Việt Nam ta không có chọn lựa. Vì ta có cái nhân duyên gì vì đời trước, vì một lời thề gì ở kiếp trước, vì một cái nợ duyên gì ở kiếp trước. Nhớ trong cái luân hồi mà Phật dạy, có khi một người đầu thai qua nước này qua nước kia là chuyện bình thường nha, bình thường. Nhưng khi mà hầu hết khi ta đến với đất nước này, ta nặng lòng với đất nước này chỉ bởi vì những kiếp xưa ta có một lời thề đối với đất nước này. Cái lời thề đó nó có hai trường hợp. Ví dụ như một người đó là người Việt Nam ở kiếp trước,

[29:20]cái lòng cứ yêu nước mà không làm xong được điều gì cái hoài bão của mình thường họ đầu thai trở lại để họ tiếp tục làm người Việt Nam để cống hiến, phụng sự, làm nên những cái sự nghiệp xứng đáng đẹp đẽ trong đời mình. Đó là người Việt Nam trở lại làm người Việt Nam. Rồi hoặc là có những người nước ngoài à ví dụ như có một cái chuyện là có một đoàn quân xâm lược họ đến xâm lược nước mình rồi trong một trận đánh cái họ bị thương. Khi họ bị thương thì họ bị bắt làm tù binh. Khi họ bị bắt làm tù binh thì cái người Việt Nam ta đối xử với họ tốt, băng bó vết thương cho họ rồi nói chuyện với họ tử tế,

[30:02]thân tình, giải thích cho họ nghe cái việc làm phi nghĩa của họ. Nói: "Các anh về đây anh xâm chiếm đất nước tôi là sai lầm. À, đất nước anh ở rất xa, à tự nhiên anh đem anh anh xuất hiện ở đây như vậy nó là trái đạo, nhưng mà giữa tình con người với nhau, lúc anh đang thất thế, anh đang thảm bại, chúng tôi tình con người đối xử tốt với anh, mình băng bó vết thương cứu giúp rồi nuôi nấng đàng hoàng." Cảm động. Cái cảm động day dứt đó có khi sau này ta trả tù binh anh về nước nhưng mà mai mốt kiếp sau đầu thai làm người Việt Nam. Vì trong lòng cứ thương thương tiếc tiếc nhớ nhớ nhung nhung, cảm động cái món nợ đó, có khi đầu thai trở lại làm người Việt Nam.

[30:41]Đó cũng là một công dân tốt của đất nước. Rồi nhưng có trường hợp một công dân xấu của đất nước từ đâu? Cũng có những trường hợp là một cái người ở nước ngoài họ đến đất nước mình không có thiện ý, thậm chí trong đoàn quân xâm lược và bị thua trận rồi tử trận, rồi họ không về nước họ được vì cái vong hồn đó cái cái vong linh nó xa nó không đi được, nó cứ lẩn quẩn theo cái hài cốt của nó nằm đó rồi đến nhiều khi một hai trăm năm sau tới duyên đầu thai cái nó đầu thai luôn mà đầu thai ở Việt Nam mình. Thì ta sẽ thấy những con người đó rất là lạ. Bố mẹ là người Việt Nam đẻ ra nhưng mà tư tưởng đồ rất là kỳ

[31:19]lạ, cư xử thì xốc nổi, bồng bột, ham ăn ham chơi, thích dắt xe chạy ngoài đường chạy đua xe bốc đầu đồ vân vân, tức là nói năng bỗ bã, nó không có chút đạo lý người Việt Nam, tức là bố mẹ nhìn nó không biết đẻ ra thằng nào đây kỳ quá. Thì thì ra thì nó là cái thằng mà nó chết trận ở đây nó đầu thai lại thì ta sẽ có những con người công dân rất kỳ lạ, đó nói theo nhân quả luân hồi của đạo Phật. Thì thôi nó số ít thôi, từ từ rồi ta cảm hóa dạy dỗ lại nhưng nó cũng làm ta rất khó chịu, còn đa phần những cái người mà khi ta chọn đất nước hay là không lựa chọn, do nhân duyên ta đầu thai trở lại rồi, ta có ân nghĩa với đất nước đó.

[31:59]Và cái ân nghĩa đó nếu một người xem đó là điều thiêng liêng thì người này bắt đầu hiểu được cái đạo làm dân. Còn cái người nào mà cứ sống cho qua ngày, cứ sống theo ý thích, cứ tìm cái lợi cho mình thì đúng là người này không hiểu được cái đạo làm dân. Người nào mà có thể đọc cái lịch sử của mình mà xúc động, tự hào. Người nào có thể yêu được cái văn hóa của cái làng quê, cái lũy tre, cái bờ ruộng, cái con trâu, tiếng sáo chiều, hay là nói bánh đa, bánh đúc, người mê ăn thì thích bánh đa, bánh đúc, há. Người nào có thể yêu quý tổ tiên của mình, những lời dạy của cha mẹ, ông bà cứ nhắc mãi và hiểu ra một điều rằng là ta có một cái bổn phận

[32:51]lớn lao đối với đất nước của mình, và hình thành được một cái lý tưởng sống trong tâm hồn mình thì người này bắt đầu có được cái đạo làm dân. Đạo làm dân chỉ có khi nào người này có một lý tưởng sống cao xa, chứ không chấp nhận một cuộc sống tầm thường thì người này bắt đầu có cái đạo làm dân. Đa phần chúng ta hay bị sống đi qua một cuộc đời tầm thường, chỉ lo ăn, lo mặc, lo hưởng thụ rồi hết. Còn người nào mà có một cái lý tưởng, tự đặt lên vai mình một cái bổn phận đối với đất nước thì người này bắt đầu hiểu được cái đạo làm dân. Có người hỏi: Thưa thầy, nói rằng là: Cái bổn phận đối với đất nước là làm chuyện gì to tát,

[33:40]chúng con không có tài, à ví dụ như con chỉ là một người công nhân, à nói: À thôi con chỉ là một người y tá điều dưỡng thì con làm được điều gì, lý tưởng cần gì? Thưa không. Đất nước này cần những con người làm việc nhỏ nhưng với ý thức lớn. Còn cái người mà làm được việc lớn, số đó số ít, số đó số ít. Mà dĩ nhiên cái người đó phải có lý tưởng sống, nếu không có lý tưởng sống thì người này không xứng đáng. Còn đa phần tất cả chúng ta đều cần có một ý thức lớn trong những hành động nhỏ. Ví dụ ta không xả rác giữa đường là việc làm rất nhỏ, nhưng mà có người thì hiểu cái không xả rác trên đường đó là cái gì?

[34:29]Chỉ là giữ vệ sinh môi trường phải không ạ? Hay bỏ rác rà xả rác giữa đường sẽ bị cười chê? Cũng không xả rác nhưng nghĩ à thôi mình mà bỏ rác người ta thấy người ta cười mình, còn có người thì nghĩ: Thôi để bảo vệ môi trường, ý thức lớn hơn chút. Còn cái người nào mà không xả rác giữa đường để bảo vệ danh dự quốc gia, khác, ý thức khác, ba cái ý thức khác nhau. Bây giờ cái người nước ngoài họ đến nước mình, họ thấy rác vất đầy đường thì họ hiểu cái dân tộc này dân trí ra sao ạ? Họ coi thường mình một chút. Cứ một miếng rác nằm trên đường là ta bị thấp điểm đối với con mắt của người nước ngoài, đúng không ạ?

[35:07]Nên bây giờ, ta không xả rác để gì? Để giữ gìn danh dự quốc gia đối với người nước ngoài. Ý thức đó lớn hay nhỏ? Ý thức đó lớn. Mà hành vi nhỏ hay lớn? Rất nhỏ. Như vậy ta cần như vậy. Tất cả chúng ta ai cũng là những con người nhỏ bé trong đất nước của mình, chỉ một vài người vĩ đại thôi. Nhưng mà đa số tất cả chúng ta đều là những người con nhỏ bé của đất mẹ mình, và ta cũng chỉ làm những điều nho nhỏ trong cái đất nước của mình. Ví dụ có người chỉ làm thầy giáo, có người chỉ làm công nhân, có người chỉ làm y tá, có người chỉ làm thợ điện, thậm chí có người làm à thông cầu cống, vân vân. Những việc làm tất cả chúng ta đều nhỏ, chẳng ai lớn cả đâu.

[35:50]Ừ, nhưng cái ý thức phải lớn.

[35:55]Và cái ý thức lớn này nó tạo thành một cái nhân quả lớn, hà. Ý thức lớn nó tạo thành một cái nhân quả lớn, đó là theo cái luật nhân quả của đạo Phật. Ví dụ như thế nào? Ví dụ như có ba người cùng móc ra 10.000 đồng để cho ba cái người nghèo trước mặt mình. Ba cái hành động giống hệt nhau và số tiền cho bằng nhau. Nhưng một người móc ra cho 10.000 bởi vì cho cho rồi, nó đứng nó xin hoài, cho nó đi khuất mắt. Ý thức đó nhỏ hay lớn? Rất nhỏ, rất tầm thường. Rồi một người móc ra 10.000 để cho cái người đó thì nghĩ: Người này đói à, thôi cho nó cho nó đỡ đói một bữa rồi mình nó đi khuất mắt mình khỏi xin.

[36:41]Nghĩ đến cái đói người kia, ý thức nó sao? Lớn hơn một chút rồi, cũng nghĩ tới cái lợi ích của người kia rồi. Còn người thứ ba,

[36:52]người thứ ba móc 10.000 cũng cho một người kia, nhưng mà trong đầu thì nghĩ thế này: Cũng mong rằng cái người trước mặt mình sẽ được may mắn, thoát đi cái cái thân phận này. Ba người cho y hệt, nhưng mà trong đầu ba cái suy nghĩ khác nhau, và sau này ba người đó đi đầu thai ra ba nơi khác nhau. Cái người thứ nhất móc cho người ta 10.000 rồi để cho nó đừng xin nữa, mệt quá, thì sau này đầu thai đi đâu ạ? Ai nói được khen hay.

[37:27]Sinh vào một gia đình tầm thường, chẳng có gì đặc biệt, cứ phải bươn chải vì miếng cơm manh áo vất vả như mọi người, vì cái 10.000 đó gửi theo một ý thức tầm thường quá. Còn cái người thứ hai, đầu thai đi đâu? Vào một gia đình tương đối no đủ, tại vì khi cho người ta nghĩ đến nghĩ đến cái cái bữa ăn no đủ: Thôi cho 10.000 để ăn qua bữa cơm đỡ đói. Vì có nghĩ đến cái no đói người khác cho nên khi mình đầu thai vào một gia đình tương đối no đủ, không có bị thiếu đói. Còn người thứ ba, cho mà trong lòng cầu mong người này thoát cái thân phận đi, mong người này vượt lên thì đầu thai đi đâu?

[38:08]Vô nhà giàu, muốn gì được nấy. Nhưng mà hy vọng rồi, đừng quậy, đừng đua xe, chứ sẽ muốn gì được nấy. Nên ta thấy rằng là cái hành động có thể giống nhau, nhưng ý thức ta không được nhỏ. Và chính cái ý thức này đưa ta về một cái cõi giới khác, đưa ta về một cái nhân quả khác. Thì cũng vậy, ví dụ cái người đi vào chùa lễ Phật, nói: Cầu cho con trúng số. Cái ý thức đó làm sao? Tham lam và tầm thường phải không ạ? Có người thì cầu nguyện rằng: Cho con có cơ hội để con làm điều thiện, giúp đời, giúp người. Ý thức này sao ạ? Lớn lên, vượt lên rồi phải không? Bắt đầu vượt lên rồi. Và có người thứ ba cũng vào lễ thì cầu nguyện là:

[39:05]Con mong làm sao ừ cho mọi người ai cũng có tâm thiện, ai cũng biết yêu thương nhau, ai cũng sống tử tế với nhau, ai cũng biết tu hành giác ngộ, thì người này sao ạ? Người này nữa thành Phật. Ba cái tâm đó đi ra ba cõi giới khác nhau liền. Cái người thứ nhất thì sẽ đầu thai trở lại làm một con người tầm thường, tham lam, sân si, ích kỷ đủ thứ chuyện. Cái người thứ hai sẽ đầu thai trở thành một con người hơi vĩ đại đấy, nha, làm được rất nhiều điều, cống hiến được rất nhiều điều cho cho xã hội ở trong một cái thân phận hết sức là sang trọng. Còn cái người thứ ba thì mai mốt làm Phật. Ý thức quá lớn, nên cứ nghĩ cái gì mình làm được,

[39:55]mong muốn cho mọi người cũng làm được như vậy. Cho nên cái đạo làm dân của ta là không phải yêu cầu ta phải làm điều gì to lớn, chỉ yêu cầu ta làm những việc đúng với bổn phận của mình, những việc nho nhỏ trong tầm tay, trong bổn phận của mình, nhưng ý thức thì phải phải lớn, gửi gắm trong đó cả một cái tâm nguyện lớn, một tâm hồn lớn, ước mơ lớn trong cái hành động nhỏ nhỏ của mình. Ví dụ như hôm nay vậy, ta đến đây, đến thăm chùa, ta nghe vài câu đạo lý, có người đến đây nghe vì lý do gì? Nói:

[40:36]Ông thầy đó ổng nói nghe dễ ngủ, à tôi bị mất ngủ, nghe ổng nói lát ngủ liền, đó người. Ý thức nhỏ hay lớn ạ? Rất nhỏ. Còn người khác muốn nghe lý do gì? Đến nghe để à cũng hy vọng là tìm thấy một vài cái đạo lý gì đó tốt hơn trong cuộc sống này cho mình, để mình sống tốt hơn. Như vậy ý thức này sao? Khá hơn rồi phải không ạ? Và có người đến thì với ý nghĩ rằng là góp phần trang nghiêm cho pháp hội. Tại vì nếu một pháp hội thuyết pháp mà ít người quá, cái người giảng sư rất khó giảng và người nghe cũng không có phấn khởi, thôi cái sự có mặt nhỏ bé của mình nhưng giúp cho pháp hội trang nghiêm, cái người nói sẽ nói những điều hay,

[41:17]người nghe sẽ chú tâm nghe những điều tốt, thì như vậy đạo lý nó lan tỏa tốt hơn. Thì người này rất là khiêm tốn nhưng mà cái ý thức rất là rất là cao, rất là cao.

[41:31]Mà cái người như vậy kiếp sau đi đâu? Cái người thứ ba này kiếp sau làm gì? Thì xin báo tin buồn, cái người mà có cái ý thức như vậy đó, đến để cho trang nghiêm giáo hội á, kiếp sau sẽ là một giảng sư nổi tiếng.

[41:51]Và giảng ở pháp hội nào, pháp hội đó đều đông vầy. Tại sao thầy nói chắc như vậy? Vì kiếp trước thầy là người như vậy. Thầy có bịa không ạ?

[42:07]Không, không có bịa đâu. Cái tính đó đến bây giờ thầy vẫn còn mà. Có một lần á thì về miền Tây, gặp ông thầy trụ trì nơi một cái chùa tổ đình rất là lớn, thì ông mới nói rằng ngày đó có ngày giỗ, giỗ tổ và ngày đó có một cái thuyết pháp. Và thấy thầy xuống ông mừng quá, ông mời thầy cũng về dự lễ giỗ, giỗ tổ và thuyết pháp luôn cùng lúc đó luôn, và nói hai chùa, chùa này thầy kia thuyết pháp, chùa này thì thầy thuyết pháp. Thầy từ chối liền, thầy nói: "Không. Hãy để một chỗ thuyết pháp và dồn hết thính chúng qua chùa đó để cho chùa đó, vị thầy kia được cái pháp hội đông. Thì như vậy cái bài giảng nó sẽ hay hơn." Thầy từ chối liền, thầy không tới.

[42:45]Thầy chỉ tới để dự lễ thôi, chứ không có đến thuyết pháp. Mà thầy làm điều đó rất là tự nhiên, nên thầy biết rằng là ở kiếp trước thầy đã có cái ý thức này rồi. Khi đi nghe Pháp là không phải là nghe để dễ ngủ, mà nghe để góp phần trang nghiêm pháp hội. Hồi lần có một lần trong cái cái lễ Vesak là lễ Phật đản quốc tế cũng vậy. Vì trong cái các phòng hội thảo nói bằng tiếng Anh không nên người Việt Nam mình ít nghe, nghe được buổi sáng buổi chiều bỏ sạch hết. Mà cái người diễn giả thì vẫn phải dự, phải ngồi theo đúng cái chương trình. Thế là thầy sợ diễn giả ngồi ít người quá cái thầy kéo hết Phật tử vô ngồi

[43:20]cho nó đầy phòng á, để cho người ta nói cho nó có cái phấn khởi. Mà thầy thấy à, thì ra là kiếp này thầy làm giảng sư bởi vì cái tâm đó thầy có rồi ở kiếp trước rồi. Cho nên bây giờ có nhiều người muốn theo thầy muốn nói: "Thưa thầy, thầy chỉ con cách làm giảng sư." Thì thầy hôm nay thầy tiết lộ một bí mật, một cái nhân quả: Là hãy làm một việc rất nhỏ nhưng với một ý thức rất lớn, là hãy ngồi nghe Pháp để làm cho pháp hội được trang nghiêm, kiếp sau sẽ làm giảng sư hết. Bây giờ cũng vậy, bây giờ cũng vậy, ví dụ như là ta gặp một người nước ngoài, họ đến gặp, họ vô tình gặp nhau trên một đường phố

[44:04]hay trong một quán ăn, thì vấn đề họ nhìn mình họ mỉm cười vì cái lịch sự, thì ta cũng mỉm cười chào họ, hai bên cũng "Hello, Thank you" rồi "Goodbye" gì đó. Đại khái thầy cũng biết hai, ba tiếng đó thôi: "How are you?", để coi thầy còn biết mấy tiếng nữa, "How are you" nè, "Thank you", "Goodbye" nè, "See you again" nè, "I love you", đó biết thêm được câu đó nữa, rồi đại khái,

[44:28]đại khái biết được mấy thứ tiếng đó thôi. Thì cái việc chào hỏi là việc bình thường giữa ta với người nước ngoài. Nhưng có một người khi mà chào hỏi thì nghĩ là: "À lịch sự, họ chào mình mình chào lại." Thì cái ý thức đó làm sao? Nhỏ hay lớn à? Nhỏ xíu à. Còn có người chào người nước ngoài nhưng mà trong đó mình có ánh mắt, có nụ cười, mình gửi cho họ cái sự thân thiện để làm chi? Để họ hiểu một điều rằng người Việt Nam chúng tôi muốn làm bạn với thế giới. Đất nước chúng tôi là một đất nước thân thiện. Người Việt Nam chúng tôi là một dân tộc hiền lành. Chỉ cái ánh mắt nụ cười nhìn họ thôi, cộng thêm cái "Hello" thôi,

[45:12]rồi thôi, hoặc lát "Goodbye" thôi, chưa dám nói "I love you" vì sợ nói "I love you" họ theo mình về nhà cực lắm, đúng không ạ? Thì chỉ chỉ chỉ bằng gửi theo cái ánh mắt nụ cười thôi mà đã nói với họ rất nhiều: Đất nước chúng tôi hiền lành, người Việt Nam chúng tôi thân thiện. Cái ý thức này lớn hay nhỏ? Ý thức lớn. Đó, đó chính là đạo làm dân. Đó, đạo làm dân là gì? Ta làm những việc rất nhỏ bé trong cuộc đời này, nhưng ý thức thì phải? Phải lớn. Nhưng mà để có ý thức lớn này thì ở đâu ra?

[45:47]Ở đâu ra cái ý thức lớn này? Mà ví dụ như hôm nay ta nói chuyện với nhau, ta cũng chỉ đưa ra vài ví dụ thôi. Chứ còn trong cuộc đời chúng ta vô số việc làm, thì ở đâu ra mỗi việc làm ta đều có một cái ý thức lớn trong đó? Ở đâu ra? Ở đâu ra? Phải đi tu tập nha. Để có trái tim lớn và trí tuệ lớn, thì mỗi việc chúng ta ta làm nho nhỏ đều gửi trong đó một ý thức lớn. Và ta nhắc lại một lần nữa, hễ có ý thức lớn thì cái quả phúc nó sẽ lớn vô cùng. Nhân quả là như vậy. Còn ta cứ ý thức nhỏ, thì nhân quả đưa ta về một cái nơi tầm thường, nhỏ bé, ráng chịu. Cũng giống như bây giờ vậy, tới cái tuổi thì thanh niên lên đường làm nghĩa vụ quân sự.

[46:39]Một người lên đường làm nghĩa vụ quân sự thì sao? Nghĩ sao? Thôi ráng làm nghĩa vụ quân sự cho nó xong rồi về nhà cưới vợ cho xong chuyện, cứ ráng chờ cái ngày về nhà cưới vợ. Ý thức đó lớn hay nhỏ? Nhỏ. Nhưng mà có người khi lên đường từ giã bố mẹ ra đi, thì trong lòng mang cái niềm kiêu hãnh, tự hào của một dân tộc bốn nghìn năm lịch sử đánh bại tất cả các ngoại xâm. Và chỉ muốn làm một người chiến sĩ nhỏ bé trong một quân đội anh hùng. Cái lòng chỉ như vậy thôi, và ý thức rất là ý thức rất là lớn. Và cái nhân quả khác coi chừng người đó mai mốt đi làm tướng luôn á. Coi chừng nhân quả đưa đẩy cái người ta đưa đi học mấy cái khóa cứ lên

[47:20]dần, lên dần vì ý thức lớn, nên cái quả báo nó lớn từ từ theo. Rồi bây giờ vậy, như lớp trẻ tụi con đi học, học phổ thông xong rồi lên đại học hoặc là vào cao đẳng, học trường nghề. Trong đầu nghĩ gì? Trong đầu nghĩ gì? Ước mơ gì? Ước mơ làm sao sau này kiếm một việc làm có lương kha khá đủ sống phải không à? Cứ nghĩ như vậy và chỉ ước mơ như đó và xin thưa thầy xin báo một tin buồn: Theo như nguyên tắc của cuộc sống này thì ta chỉ đạt được 30% ước mơ của mình là giỏi. Do đó nếu tụi con cầu đủ sống, thì tụi con sẽ lãnh được cái mức lương được 30% của cái mức đủ sống, nghĩa là sao? Đói nghèo. Nó vậy, bởi vì ước mơ như đó và luôn luôn cái thực tế đạt được dưới ước mơ.

[48:15]Còn nếu ước mơ điều gì?

[48:19]Ước mơ cực giàu hả? Thì có hy vọng ta sẽ làm ăn cướp và tham nhũng. Thế ta ước mơ điều gì khi ta bắt đầu đi học, rồi ra trường, ước mơ điều gì?

[48:34]Ước mơ tìm được một công việc gì để mình có thể cống hiến hết sức mình cho cho cuộc đời này, cho đất nước này.

[48:44]Cái ý thức đó lớn và nhân quả đưa ta đến, đưa đẩy sẽ đi đến cái chỗ đó, đi đến cái chỗ gì đó ta không biết nhưng mà sau này sau này, bây giờ không có nói khoảng ở giữa, chỉ nói khoảng gần chết thôi, khi ta nhắm mắt lìa đời, ta mỉm một nụ cười mãn nguyện. Được rồi, chỉ nhiêu đó thôi. Vì sao khi ta lìa đời ta mỉm một nụ cười mãn nguyện? Vì ta quá thành công, được quá nhiều người kính trọng. Vì sao như vậy? Chỉ bởi vì ước mơ thuở đi học, ta có một ước mơ rất chân chính. Ai cũng học, ai cũng phải đi tìm việc làm, nhưng có đứa thì mong rằng đủ sống rồi cưới vợ, cưới chồng cho nó xong rồi; có đứa mong cực giàu rồi nó vô nhà đá xong rồi;

[49:31]còn ta mong tìm một việc nào đó để cống hiến nhiều nhất cho cuộc đời này. Không ngờ cái ý nghĩ đó đưa ta đến thành công lớn lao. Bởi vì ý thức đó tốt quá, ý thức đó tốt quá. Và đất nước này được hưởng rất nhiều ích lợi từ những con người đó, những con người chỉ thích cống hiến, phụng sự mà tạm quên đi cái quyền lợi của mình.

[49:59]Để biết rằng một đất nước có thể vượt lên được hay không, ta tính xem trong đất nước này có bao nhiêu con người cống hiến, thụ hưởng. Con người mà có ý thức cống hiến nhiều hơn thụ hưởng, thì những người đó góp phần làm đất nước này vượt lên. Còn người nào mà chỉ nghĩ đến thụ hưởng nhiều hơn cống hiến, thì người đó làm chìm đất nước này này đi xuống. Nhưng mà cái ý thức trong đầu đó để làm sao mà ta sẽ cống hiến nhiều hơn thụ hưởng đó là một lý tưởng lớn, và khó lắm. Vì sao vậy? Vì ai cũng thích thụ hưởng, ai cũng thích giàu sang, ai cũng thích làm ít mà hưởng nhiều. Nhớ như vậy. Cái cuộc sống này là vậy, ai cũng thích làm ít mà hưởng nhiều. Đó là tâm lý.

[50:47]Thích ngồi bàn giấy nhẹ nhàng mà lương thì rất là cao, hoặc là đứng chống nạnh coi sơ sơ chỉ tay ba, bốn cái thì lương rất là nhiều. Thích như vậy, người ta không thích làm quần quật cực khổ và lương thì ít, không ai thích điều đó hết.

[51:01]Vì vậy, nếu mà làm cách nào đó bởi Đoàn Thanh niên, bởi nhà trường, bởi gia đình, bởi đạo giáo mà dạy cho trẻ một cái lý tưởng, một cái ước mơ là sẽ sống cống hiến nhiều hơn thụ hưởng thì đất nước này vượt lên. Cái ước mơ đó nó bẻ ngược lại cái bản năng tự nhiên của con người, vốn thích thụ hưởng nhiều hơn cống hiến. Cái suy tư là thế nào là cống hiến nhiều hơn thụ hưởng, cái này hôm nay ta không nói, vì phân tích cái tâm lý này phức tạp và phân tích cái công việc này không đơn giản nên hôm nay không nói. Nếu đối với những đứa trẻ mà tụi con, lớp trẻ tụi con đang ngồi đây nghe, thầy chỉ gửi gắm cho tụi con một cái khái niệm để tụi con về tư duy.

[51:55]Cái này hôm nay thầy không phân tích ra: Thế nào là cống hiến nhiều hơn thụ hưởng? Hôm nay là cả một cái bài, nếu mà phân tích ra bài đó hơn là cả một bài nói chuyện dài khác. Nhưng mà thầy muốn tụi con tự tìm tòi, khám phá nha. Tụi con phải ước mơ sau này tụi con sẽ sống làm sao cống hiến nhiều hơn thụ hưởng thì đất nước này mới vượt lên được, phải thay đổi cái suy nghĩ mình. Còn cứ mơ ước nghĩ là sau này tốt nghiệp ra trường chạy chọt tìm một việc làm nào đó dễ chịu, tương đối được lương sống tốt rồi nuôi được gia đình mình thì đất nước này sẽ mãi mãi cứ lững lờ, chậm chạp, buông trôi và đi xuống.

[52:37]Đất nước này cần những con người mới, yêu thích sự cống hiến nhiều hơn thụ hưởng, hạnh phúc trong cái cống hiến nhiều hơn thụ hưởng. Khó lắm nha, không phải dễ đâu. Vì khi mà, nhất là khi ta có gia đình, cái nhu cầu cơm áo gạo tiền lớn lắm. Thấy ví dụ một cái người, ông chồng đi làm mà hôm đó biết con mình cần một cái hộp sữa mà tiền chưa đủ mua, hôm nay con mình cần thêm một bộ áo mới mà chưa đủ tiền mua, vợ mình nhắc khéo cho mình là sắp tới cái lễ giỗ ở bên nhà vợ phải có đi về đi lễ mà tiền chưa có, khủng khiếp lắm. Cái người mà ray rứt, ray rứt: "Phải làm sao có tiền? Làm sao có tiền? Làm sao có tiền?", nó ám ảnh,

[53:19]nó đè nặng tâm hồn và giết sạch tất cả những lý tưởng sống của ta. Ví dụ thuở còn trẻ, ta có thể có nhiều cái ước mơ, nhiều lý tưởng đẹp nhưng mà rồi khi lập gia đình rồi, cái cuộc sống cơm áo gạo tiền giết sạch tất cả những lý tưởng đó và ta bắt đầu trở lại cuộc sống hết sức tầm thường: tiền, tiền, tiền mà thôi. Và đất nước này nếu mà toàn là những con người cứ tiền, tiền, tiền, tiền thì đất nước này nghèo nghèo nghèo nghèo. Chỉ khi nào cái đất nước này mà có những con người vậy, chịu đựng, hy sinh, cống hiến vượt lên á thì đất nước này mới vượt lên được. Như trên báo có lần có bài báo đăng có hai đôi bạn chơi với nhau,

[54:03]hai người bạn chơi với nhau, hai người bạn đều cưới vợ giống nhau. Nhưng một người bạn á thì nhanh chóng làm giàu bằng cái nghề của mình, một cái nghề kỹ sư của mình cứ nhanh chóng làm giàu, sắm nhà sắm cửa, đồ đạc trong nhà đầy đủ. Còn cái người bạn còn lại thì mải mê nghiên cứu, không làm ra tiền và người vợ rất là khó chịu. Người vợ cứ nhìn cái nhà người bạn và cứ nói xa nói xôi, nói cạnh nói khóe với người chồng của mình. Nhưng mà người chồng, ông này ổng mặc dù là cái thúc đẩy tiền bạc trong gia đình nhiều nhưng mà ổng có lý tưởng vững vàng, ổng kệ, vợ nói gì vợ nói, kệ. Và ổng nghĩ rằng cái việc ổng làm ra tiền không

[54:40]khó vì cái tài ổng không thua người bạn. Nhưng ổng đang theo đuổi một điều lớn hơn, vợ không hiểu, kệ vợ. Vợ có thúc tiền, kệ vợ. Ổng cứ sống vừa đủ với đồng lương của mình nhưng âm thầm nghiên cứu một công trình. Mãi sau này khi ổng công bố được công trình đó rồi, vinh quang vượt lên trên cả cái người làm giàu kia, lúc đó bà vợ mới rạng gương mặt ra, mới thấy rằng cái này hạnh phúc hơn cái kia. Cái danh dự một người chồng mình được vinh danh, cái danh hiệu là giáo sư, phó giáo sư này kia nọ đó. Những công trình được công bố ai cũng ca ngợi, bằng khen gửi về nhà rồi sau đó bỗng nhiên kinh tế cũng tới.

[55:17]Người ta tới người ta hợp đồng liền, người ta mời mọc liền. Lúc đó bà vợ mới hiểu rằng là chồng mình vĩ đại hơn cái người bạn kia. Vì sao? Vì mình thúc tiền tiền tiền, ổng thấy kệ, ổng cứ cho không cần nhưng ổng cứ cống hiến cái đã, đi tìm một cái gì nó lớn lao hơn tầm thường. Vậy mà sau này kết quả lớn rồi người vợ mới hiểu chồng mình. Đất nước ta bây giờ cũng vậy. Ta cần những con người mà đừng để cái cuộc sống, cái nhu cầu cuộc sống nó bó ta lại, đè ta xuống làm một người tầm thường chỉ biết cơm áo gạo tiền. Ta phải vươn lên tìm một cái điều gì đó vượt lên trên để cống hiến nhiều hơn. Thì khi nào mà đất nước ta có nhiều những con người

[56:00]biết suy nghĩ như vậy, đất nước này sẽ thay đổi. Nhưng mà thầy báo trước cho lớp trẻ tụi con, hôm nay tụi con nghe thầy nói như vậy tụi con có thể hiểu, tụi con có thể thích, có thể vỗ tay vì tụi con đang còn sống rất trong sáng khi chưa có gia đình, đang còn tâm hồn còn trong sáng, còn ước mơ, còn lý tưởng mà. Bao nhiêu cái thế hệ đất nước mình bị ngoại xâm, bị xâm lược, bị nô lệ thì chính lớp trẻ của tụi con đã đứng lên giành lại độc lập chứ ai. Thì bây giờ cũng vậy, trong một cái thế giới ganh đua mở rộng là cọ xát với nhau như thế này, nếu muốn đưa đất nước này lên là cũng chỉ tụi con chứ có ai đâu.

[56:41]Nhưng thầy báo trước, nếu tụi con bước vào hôn nhân sớm rồi cái đời sống cơm áo gạo tiền sẽ giết chết tất cả những lý tưởng của tụi con. Và tụi con sẽ trở thành cái gì? Bám vào đất nước này chứ không phải nâng đất nước này lên. Treo cái đất nước này để hưởng thụ từ nơi những gì đất nước này có chứ không phải là tụi con sẽ góp phần xây dựng nâng cái đất nước này lên. Hai cái đó khác nhau. Tụi con sẽ trở thành gánh nặng của đất nước này nếu tụi con sống không có lý tưởng, cứ trong đầu cứ tiền, tiền, tiền. Còn nếu tụi con cống hiến, cống hiến và cống hiến thì bàn tay tụi con mới góp phần nâng cái đất nước này này đi lên.

[57:19]Đó là thầy nói tới lớp trẻ. Và những cái đạo lý này quý Phật tử lớn tuổi phải hiểu một cách sâu sắc để làm chi? Nói lại với con cháu mình. Vì không phải con cháu mình đều có cơ hội đến chùa hay nghe pháp như thế này, mà ta là người được nghe vỡ ra hiểu thì phải thấy thấy được cái đạo làm dân nó thiêng liêng như thế và đem những cái ý thức này dạy lại cho cho con cháu mình, nếu mình muốn cho con cháu mình thành đạt, tốt đẹp ở mai sau. Vì ta biết rằng nhân nào quả nấy. Nếu con cháu mình có ý thức kém thì sau này nhân quả đưa nó về một nơi tầm thường, ráng chịu à. Còn nếu con cháu mình nó có cái ý thức lớn trong từng việc nhỏ thì sau này nhân quả

[58:06]đưa nó về nơi tươi sáng và đó cũng là nó hưởng được cái đức của ông bà, cha mẹ. Vì sao? Vì ông bà, cha mẹ có cái tâm hồn lớn. Thế nào gọi là con cháu hưởng được cái đức của ông bà? Không phải vì là ông bà làm được việc lớn lao đâu mà cái đức chính tức là cái tâm á. Cái tâm ông bà cha mẹ lớn, con cháu sau này gặp rất nhiều may mắn. Có khi ông bà cũng chưa làm được việc phúc nhiều đâu nhưng mà tâm tốt, con cháu mình được hưởng cái phúc đó liền. Do đó, cái đạo làm dân này chính người già cũng phải phải hiểu rất nhiều để chi? Dạy lại cho cho con cháu mình. Yếu tố mà quyết định một quốc gia hùng cường hay yếu hèn

[58:53]là xem đa phần người dân muốn cống hiến hay muốn hưởng thụ. Nhưng ta biết rằng quý vị, nhiều khi trong chiến tranh khổ sở thì ta vì khổ quá phải nắm tay nhau chiến đấu, lúc đó ta lý tưởng rừng rực. Nhưng trong đất nước hòa bình, êm ấm rồi, người ta trở nên thích hưởng thụ. Đó là quy luật rất tự nhiên. Hôm nay ta không được phép cho cái quy luật tự nhiên đó đè lên cuộc sống mình, dẫn dắt cái tâm hồn mình một cách tầm thường vì tự nhiên cũng là tầm thường. Nên trong một đất nước mà hòa bình, êm ấm này, ta còn phải cố gắng nhiều hơn nữa. Ví dụ như cha ông ta đi qua trong chiến tranh khổ sở, bây giờ như lớp trẻ ngồi đây tụi con hưởng một đất nước thanh bình,

[59:39]đường sá xe cộ đông vui, muốn gì có nấy, bấm máy là gọi điện thoại là có. À, ngày xưa bố mình ở đâu? Tận rừng Trường Sơn á. Bố mình cầm súng ở Trường Sơn á, sốt rét, không có đủ gạo ăn, ăn sắn mà phải chiến đấu, vững tinh thần giành lại độc lập non sông ngày nay. Hoàn toàn chúng ta sung sướng quá hổng có hiểu. Bây giờ ta phải làm sao phải sống xứng đáng với giọt mồ hôi, giọt máu mà cha ông mình đã đổ xuống bằng cách gì? Đừng nghĩ tới chuyện hưởng thụ, mà nghĩ rằng: "Bố đã cống hiến xương máu, con sẽ cống hiến mồ hôi". Vì hổng có ai giết mình, máu không có đổ đâu, không có bắn súng máu không đổ, nhưng mà mồ hôi phải đổ ra. Để làm gì?

[1:00:24]Để con sẽ xây dựng được, góp phần xây dựng được những công trình, những thành tựu to lớn cho đất nước này. Ví dụ như người ta chế được cái chip điện tử để tăng cái sự tính toán trong các máy, ta phải đoán trước ví dụ 10 năm nữa thì cái chip nó sẽ đi tới cái gì. Đoán trước á. 20 năm sau những cái phòng thí nghiệm bí mật trên thế giới Intel nè, Microsoft rồi Apple đồ, bí mật trong phòng thí nghiệm đó nó chế tới đâu rồi, mình phải đoán. Đoán thôi chứ mình không có tư liệu đâu. Mình không có tư liệu tình báo để có thể biết được nó đang nghiên cứu cái gì đâu. Nhưng mình cứ khôn ngồi đây mà đoán, và khi mình đoán rồi mình nghiên cứu trước luôn.

[1:01:05]Để khi nào mà khi nó chế ra được con chip đó rồi, Việt Nam mình cũng chế ra được con chip hay hơn một chút mới đem bán được. Chứ còn không, cứ mua chip nó về mà gắn vô mình xài. Vì cái mà vì danh dự quốc gia, lúc nào ta cũng muốn làm một cái gì thành tựu tốt cho đất nước này, thì đó, đó là ta sống xứng đáng với giọt máu, nắm xương mà cha ông mình đã gửi xuống lòng đất cho cho quê hương mọc lên, cho cây xanh mọc lên, cho đất nước đứng lên. Ta không được quyền sống tầm thường, không được quyền sống hưởng thụ. Bây giờ cứ hễ muốn xe đòi xe, muốn áo đòi áo, muốn điện thoại đòi điện thoại, muốn tiền đòi tiền,

[1:01:48]đâu biết rằng cái tiền, cái xe, cái mọi thứ ta có là bao nhiêu thế hệ cha ông đã đi qua trong nước mắt, trong máu, trong xương. Nên vì vậy, ta không được quyền sống tầm thường, không được quyền sống tầm thường, mà phải sống với cái ý thức rất lớn của một người công dân trong một đất nước vẻ vang này. Và không ngừng ngang đó, ta phải mong ước một điều thế này: một ngày nào đó Việt Nam ta phải giàu lên đủ để giúp đỡ các nước khác. Hễ một đất nước nào nghèo, khổ, thiên tai, chiến tranh, bệnh tật, có người Việt Nam tới liền. Bất cứ nơi đâu trên thế giới này, vì lúc đó phương tiện máy bay bay lại cũng dễ và ta phải đủ mạnh,

[1:02:32]đủ con người, đủ tài nguyên để giúp đỡ anh em, bầu bạn trên thế giới này. Ta phải mơ ước tới ngày đó, phải mơ ước tới ngày đó. Ví dụ nói là vừa có một cái thiên tai động đất xảy ra ở Đông Timor hay là ở Phi Châu, thì qua ngày hôm sau là nhà nước ta cất một máy bay chuyên cơ chở thiết bị y tế, lương thực đáp xuống liền và những người thiện nguyện của ta nhảy xuống liền để cứu trợ, giăng lều giúp đỡ mọi người liền. Ta phải ước mơ điều đó. Bất cứ nơi đâu trên thế giới này, thậm chí ngày nào đó ví dụ nước Mỹ nghèo quá, giúp Mỹ luôn. Khỏi sợ, không phiền. Thấy không, ta làm bạn với thế giới, sẵn sàng ta phải xây dựng

[1:03:14]đất nước mình giàu mạnh không để đi xâm chiếm các nước khác. Ta không có chơi cái màn đó, ta không ngang ngược cái kiểu đó, ta không tham vọng, ta không có độc ác, không tham lam, ta không bá quyền, ta không du côn kiểu đó, mà ta quyết tâm xây dựng đất nước mình mạnh để làm chi? Để yêu thương, để giúp đỡ các nước khác. Mà phải dám suy nghĩ như vậy thì trong từng hành vi, trong việc làm, trong cuộc sống ta, ta mới có ý thức lớn được, ta mới góp phần, ta mới cống hiến được nhiều hơn. Còn nếu ta không có những ước mơ đó thì ta mãi mãi chỉ sống tầm thường, ráng kiếm nhiều tiền để sống cho phè phỡn, sung sướng à.

[1:03:52]Và rồi cái một người phè phỡn, sung sướng nó kéo theo cả mấy trăm người bắt chước. Thấy một người đi chiếc xe sang, những người khác thèm thuồng trong đầu nghĩ sao? Ráng kiếm tiền mua chiếc xe sang như thằng này. Có không ạ? Thấy thằng kia móc ra chiếc điện thoại đẹp, mơ ước sao kiếm tiền tháng sau để dành tiền mua chiếc điện thoại giống như vậy, đúng không ạ? Cho nên một người sống sang trọng kéo theo bao nhiêu người sống sang trọng hưởng thụ và đất nước mình tiêu tan luôn. Nên vì vậy, ta phải đi ngược lại điều đó. Thấy người khác đi xe sang, kệ nó. Ta cứ đi xe cà tàng, nhưng trái tim ta cháy bỏng tình yêu đất

[1:04:29]nước, đôi tay ta hằng ngày cống hiến cho cho đất nước này. Ta ngon hơn nó nhiều. Phải phải tự hào về, phải sống như thế.

[1:04:41]Một trong cái đạo làm dân nữa là gì? Là lòng trung thành. Lòng trung thành. Lòng trung thành quan trọng lắm. Ngày xưa Khổng Tử đã xem cái lòng trung thành là một cái đạo đức tuyệt đối quan trọng của người quân tử. Nếu người nào đó không có lòng trung thành thì cái người đó chỉ là kẻ tiểu nhân, không đáng làm người. Và thậm chí có nhiều người nặng lời nói thua con chó vì con chó rất trung thành. Có nhiều người nặng lời phải mới nói như vậy, thì ta không nặng lời, nhưng mà ta nói rằng một trong những yếu tố quan trọng của đạo làm dân là lòng trung thành. Ta trung thành với ai? Trung thành với ai?

[1:05:29]Thứ nhất, ta trung thành, bây giờ nói là trung thành với quê hương đất nước, phải không ạ? Nhưng mà nói như vậy là tổng quát, nói a tôi trung thành, tôi trung thành với đất nước của tôi, rất là tốt. Nhưng mà đất nước tôi là cái gì? Nói cho ra. Thứ nhất, đất nước tôi là cội nguồn, quốc tổ. Tôi trung thành với cội nguồn, với truyền thuyết đó. Chúng tôi từ mẹ Âu Cơ, cha Lạc Long Quân sinh ra trăm trứng. Bây giờ mẹ đưa con lên núi giữ gìn biên cương núi, cha dắt con xuống biển giữ gìn cái chủ quyền của biển đảo, để lại cái người con trưởng ở giữa đây lập thành một kinh đô của quốc gia. Chưa có một quốc gia nào mà có truyền thuyết lập quốc vĩ đại như Việt Nam.

[1:06:14]Cho đến ngày hôm nay, khi mà cái chủ quyền biển đảo ta bị xâm phạm, ta mới giật mình nhìn lại cái truyền thuyết lập quốc của ta. Cha dắt con xuống biển để xây dựng cái chủ quyền biển đảo từ mấy nghìn năm trước, mẹ dắt con lên núi để giữ gìn cái chủ quyền cái là vùng non cao của của đất nước ta, để lại người con ở giữa làm kinh đô lập quốc. Chưa có một quốc gia nào mà có truyền thuyết lập quốc vĩ đại như vậy. Ta cứ tưởng là huyền thoại nhưng đâu ngờ là gửi gắm trong đó cái tư tưởng lập quốc hết sức là cao siêu, lớn lao, sự thực là vĩ đại. Cái cội nguồn đó cho ta cái cảm xúc dạt dào khi ta nghĩ đến cha ông của mình.

[1:06:55]Từ những khi mà chủ quyền biển đảo chưa thành vấn đề mà truyền thuyết này đã xuất hiện, cho đến khi mà chủ quyền biển đảo có vấn đề thì ta mới hiểu được cái giá trị của cái truyền thuyết mà theo mẹ lên núi, theo cha xuống biển. Và ta trung thành với cái cội nguồn quốc tổ đó, ta tự hào vì điều đó, ta yêu quý điều đó, ta xúc cảm vì điều đó, không có quốc gia nào bằng Việt Nam ta ở cái cội nguồn lập quốc này. Thứ hai, ta trung thành với ai? Ta trung thành với lịch sử hào hùng của dân tộc ta, ta trung thành với các triều đại đã đi qua dân tộc ta. Các triều đại đó, mỗi một triều đại đều có cái công lao đóng

[1:07:33]góp của mình để xây dựng cái đất nước này, góp phần vào cái văn hóa của dân tộc này, ta yêu quý, ta trung thành hết. Hễ mà nói tới Việt Nam thì ta đều nói: "Ồ, Đinh, Lê, Lý, Trần, Nguyễn, vân vân, các triều đại đều có công, công đóng góp." Ta tự hào vì điều đó, ta yêu mến điều đó, ghi khắc ơn sâu những điều đó và trung thành. Thứ ba là trung thành với ai? Trung thành với nhân dân. Nhân dân là ai? Những con người đồng bào chung quanh ta. Những con người đồng bào chung quanh ta là ai? Là những người mà hằng ngày ta vẫn thấy mặt mà ta trơ trơ, không bao giờ khởi một chút yêu thương, thậm chí ra đường quẹt xe một chút xíu, xuống xe đánh nhau liền.

[1:08:19]Đâu có ngờ đó là đồng bào của mình, đâu có ngờ đó là ruột rà, là nhân dân của mình mà mình phải yêu thương và phải trung thành. Ta quên, ta quên mất cái tình yêu đồng bào mà hồi xưa Bác Hồ có dạy câu gì? Yêu yêu Tổ quốc, yêu đồng bào. Yêu Tổ quốc sẽ là vô nghĩa nếu ta không có yêu đồng bào. Mà đồng bào là ai? Những con người ruột thịt đang sống bên cạnh ta. Vậy mà họ lỡ vất rác qua hàng rào ta một cái, ta đứng ta chửi từ sáng tới tối. Đồng bào ta chứ ai đâu. Nên nhìn nhìn lại, hãy nhớ như vậy. Không phải chỉ yêu thương gia đình, cha mẹ ta không đâu, mà cái người hàng xóm hơi trơ trơ, khó chịu đó, đồng bào ta đấy.

[1:08:59]Những người lam lũ trên cánh đồng, ở trên quãng vắng, trên bờ đê, đồng bào ta đấy. Những con người chạy trên chiếc xe cà tàng, đạp trên con đường dốc bụi trưa nắng, à đồng bào ta đấy. Những người chiến sĩ ngày đêm bảo vệ biên cương, đồng bào ta đấy. Những anh cảnh sát giao thông không hối lộ nha, phải thêm câu đó, đồng bào yêu quý ta đấy. Những người cán bộ tận tụy, chăm chỉ vì dân, đồng bào ta đấy, nha. Đồng bào đó, đó, bao nhiêu người ngồi chung quanh đây, đồng bào mà ta phải yêu thương, phải trung thành, phải phụng sự, phải tử tế. Nhưng mà ta làm sao? Trái tim ta bé quá, ta chỉ yêu được vài người.

[1:09:40]Nghĩa là bố mẹ ta thì ta yêu thương, nhưng mà lờn rồi, lớn lên cái ta yêu có một người một à. Yêu một người. Và ta thề sao? Trong đôi mắt anh, em là tất cả. Tất cả thì đâu còn chỗ cho người khác nữa. Nếu mà em mà là tất cả rồi thì chỗ nào cho quê hương đất nước, cho đồng bào, cho nhân dân, phải không? Cho sự nghiệp, cho lý tưởng, cho ước mơ. Không, em là tất cả là tiêu rồi, chết rồi, còn gì nữa. À, cho nên ông Tố Hữu ổng mới nói làm sao? Trái tim anh chia mấy phần? Mấy phần tươi đỏ, đại khái là cho em chút, ông này ổng khôn, ổng nịnh vợ. Lạ vậy. Khi nói mà tình yêu đồng bào mà nói như Bác Hồ dạy

[1:10:22]trẻ em á, sự thật người lớn ta làm chưa nổi. Mà để có thể làm nổi cái tình yêu đồng bào này, ta phải làm sao? Vô chùa tu. Quỳ trước lạy Phật, trước Phật đài: "Xin cho con yêu thương được vạn loài, tất cả chúng sinh." Lúc đó bỗng nhiên ta chưa yêu thương được vạn loài, ta đã cảm thấy yêu thương được đồng bào của mình rồi. Đó, em bé, cụ già, tất cả. Và trung thành, đây là khái niệm trung thành với nhân dân là như vậy. Nhưng bây giờ ta nói cái trung thành với nhân dân, nhiều khi nó không thực tế, nhưng mà chỉ những người chiến sĩ chiến đấu ngoài trận tuyến điều này họ ý thức rất rõ. Ý thức rất rõ.

[1:11:03]Cây súng họ cầm, máu họ sẽ đổ, xương họ sẽ rơi, nhưng mà vì hậu phương họ, vì nơi hậu phương kia có cha, có mẹ, có em, có anh phải sống, phải làm việc, phải lao động, phải hạnh phúc, nên ở đây họ cầm chắc tay súng. Thì cái người chiến sĩ đó, họ hiểu về điều này hơn chúng ta. Nhưng mà nếu cái người ở đây mà cũng hiểu điều đó, đất nước này tuyệt vời, đất nước này tuyệt vời. Nên cái khái niệm trung thành với nhân dân như vậy. Rồi còn một khái niệm nữa là trung thành với người lãnh đạo. Hồi xưa cái việc mà trung thành với ông vua là đạo đức bắt buộc. Nếu mà dân không trung thành với vua là người xấu, người ác, người phản.

[1:11:50]Bây giờ cái thời phong kiến đã qua, nơi cái chế độ dân chủ, dân làm chủ mà, dân to mà, nên ta không có khái niệm trung thành với người lãnh đạo và đất nước cứ xáo trộn, đất nước không ổn định.

[1:12:10]Rồi nhiều khi dân không có cùng với người lãnh đạo để vượt đi qua những cái khó khăn. Cái người lãnh đạo họ mới hiểu đất nước đang khó khăn thế nào, phải có biện pháp gì. Nhưng mà người dân nhiều khi không hiểu, ví dụ như ở bên Hy Lạp hay Tây Ban Nha vậy. Dân cứ đòi sung sướng nên là cái người chính quyền họ phải chiều, họ phải phục vụ nhân dân, mà phục vụ cho đúng mức nhân dân yêu cầu. À, bắt bệnh viện phải đủ tiêu chuẩn thế này, trường học phải đủ tiêu chuẩn như thế kia, đường xá phải đủ tiêu chuẩn thế nọ để xây dựng đời sống văn minh. Tiền ở đâu? Trong khi họ đóng thuế không đủ, thế phải vay.

[1:12:48]Vay đến lúc nào đó không vay được nữa, không trả nợ được nữa, ngân sách tiêu tan sụp đổ quốc gia đó luôn. Thì nhà nước bắt đầu mới tới lúc là phải thắt lưng buộc bụng, phải sống nghèo lại, dân không chịu, dân quen sống sướng rồi xuống đường biểu tình không chịu thắt lưng buộc bụng. Mà không chịu thắt lưng buộc bụng thì tiền ở đâu mà điều hành quốc gia? Ta thấy những quốc gia đó đang trong bờ vực sụp đổ luôn, mất hết luôn, xóa tan luôn. Có thể không còn trên bản đồ thế giới nếu dân cứ khoái sống sung sướng. Mà không hiểu được cái nhìn của người lãnh đạo, đến lúc nhiều khi phải sống khổ, phải người dân phải cùng với người lãnh đạo đi qua gian khó.

[1:13:25]Chớ đừng có mà cứ nói: "Trời, sao hôm nay khổ quá!", thì thế nọ đừng có. Người dân phải trung thành với lãnh đạo là vậy. Dĩ nhiên cũng có những người lãnh đạo chưa phải là tốt, dĩ nhiên chứ không phải là không, không phải ai cũng là thánh cả đâu. Tuy nhiên trên cái tổng quát của đạo lý, người dân phải trung thành với người lãnh đạo và giúp cho người lãnh đạo tốt lên bằng những ý kiến chân thành của mình. Ý kiến chân thành của mình không phải là cái lối nói cạnh khóe, chống đối, xuyên tạc, châm biếm. Nhớ như vậy. Tất cả người dân chúng ta đều phải có bổn phận góp ý với nhà nước. Nhưng mà nhớ một điều, chưa chắc ý kiến mình là đúng, vì sao?

[1:14:06]Vì mình nhìn không hết vấn đề. Cái người lãnh đạo trên cao đó họ mới nhìn hết vì họ có những con số thống kê báo cáo hàng ngày, hàng giờ ở các mọi nơi, còn ta không có thông tin đó. Nên đôi khi ta hay góp ý kiến này, ý kiến kia đều cần thiết, đều đáng quý. Nhưng cách góp ý của ta là không phải là cách mà châm chọc, chỉ trích, châm biếm, xuyên tạc nhà nước. Mà trong cái chân thành vì biết đâu mình có ý kiến hay, nhà nước sử dụng được ý kiến đó thì mình cũng rất là có phước. Như vậy nếu mà mình có ý kiến hay nhà nước sử dụng được rồi cái góp phần xây dựng được đất nước này, đưa đất nước qua một chút khó khăn,

[1:14:43]mình cũng có phước rất là lớn chứ không phải là không. Nhưng mà đừng có cái ác ý mà xuyên tạc, châm biếm làm rối loạn thêm, kích động lòng người hoang mang thêm. Nhớ đất nước càng khó khăn thì lòng người càng phải sao? Phải ổn định, phải đồng lòng thì mới qua được khó khăn. Chứ lúc đất nước mà khó khăn mà càng hoang mang, càng dao động, à càng nổi loạn, càng bực bội, càng oán trách thì chỉ là cơ hội cho thế lực bên ngoài nó thọc vào, nó khuấy động và nó xúi giục làm loạn thôi. Cho nên những quốc gia nào mà người ta không hiểu cái điều này, không hiểu là dân phải trung thành với lãnh đạo thì quốc gia đó rất là bất ổn.

[1:15:27]Vì sao? Dân cứ sôi sục chống lại nhà nước theo ý mình, mà ý mình làm sao đúng được. Vì lãnh đạo người ta mới có những thông tin mật để người ta biết chuyện này biết chuyện kia. Mình chỉ biết một góc thôi. Mà nếu có góp ý thì góp ý chân tình, đàng hoàng, tử tế, chứ không có chuyện mà châm biếm, xuyên tạc. Mà nhất là làm chi? Đất nước càng khó khăn thì ta càng phải giữ lòng người ổn định, đồng lòng để đi qua. Nhớ không dại khờ làm cho đất nước xáo trộn lên. Ví dụ thế này, ví dụ như đất nước Pháp đang khó khăn, hay à

[1:16:03]do đó họ phải đành phải thu hẹp bớt hoạt động cái ngành đường sắt của họ. Khi họ thu hẹp bớt hoạt động thì họ sa thải bớt, thế là tất cả tài xế rồi gì nhân viên của ngành đường sắt họ bãi công biểu tình hết, trong mấy ngày, một tuần không làm việc. Và tưởng là như vậy là đòi hỏi quyền lợi, đâu có, một tuần họ bãi công làm cho đất nước Pháp hao đi mấy trăm triệu đô la. Là kinh tế khó khăn vì cái bãi công biểu tình đó càng khó khăn hơn một lần nữa. Chính người dân không hiểu và làm náo loạn. Cho nên ta phải hiểu điều này: Đất nước càng khó khăn thì ta càng phải đồng lòng siết tay nhau, đoàn kết với nhau, ổn định lại đưa đất nước đi qua. Nhớ như vậy.

[1:16:48]Ta để đừng bị thế lực bên ngoài nó xúi giục thêm. Cái này quan trọng lắm. Ừ. Có một lần à có bà bà phu nhân của Chủ tịch nước lên chùa thầy thăm. Bà đi rất là đơn giản, đi vài người, mặc đồ bình dị. À thì lúc đó chùa cũng có một số ừ chùa khác, quý thầy đó dắt Phật tử đi tới chùa mình thăm. Thì mọi người đứng ngơ ngơ ngác ngác tại thật ra nhiều người không biết mặt bà, bà cũng ít xuất hiện. Thì thầy ra thầy đón bà. Thì thầy mới quay lại, sau khi thầy chào thầy mới quay lại thầy nói với mọi người: "Đây là phu nhân Chủ tịch nước." Mọi người hơi giật mình và thầy nói thêm: "Nếu là ngày xưa thì mọi người phải làm sao? Quỳ xuống.

[1:17:35]Hoàng hậu đến đâu đơn giản." Bây giờ ta ngơ ngơ vì dân chủ. Lúc đó thầy rất là xót tại vì thầy thật ra thầy thì thầy thích cái người xưa, thích ngày xưa thầy không thích ngày nay. Thầy thích có vua có chúa đồ như trong phim coi nó hay. Mọi người Mặc áo bào đồ coi nó vui. Nên thầy mới nói mọi người là vì cái chế độ dân chủ nên mọi người cứ đứng ngơ ngơ thế này, mà riêng thầy thầy không thích, thầy không có vui. Thầy yêu cầu mọi người vỗ tay, chắp tay chào đàng hoàng. Thì bà rất là vui, bà chắp tay bà chào lại. Rồi mọi người xin chụp hình với bà, bà rất là bình dân cho mọi người cùng chụp chung rất là vui vẻ.

[1:18:08]Thầy ngồi thầy cứ nghĩ thầy cứ bùi ngùi trong bụng, thầy nghĩ hồi xưa là hoàng hậu rồi nha ha, đi đâu gặp người ta là thần dân là tung hô chứ không phải đơn giản. Nhưng mà chính cái đơn giản của thời đại dân chủ nhiều khi làm đất nước nó không có nề nếp, không có nề nếp. Chớ nếu mà người dân gặp vua hay hoàng hậu mà họ phải kính trọng, tự nhiên nó có một cái sự nề nếp của một đất nước. Ví dụ như trong một gia đình mà con mà không kính trọng cha thì gia đình đó làm sao? Hỗn loạn, tan vỡ. Trong lớp học mà trò không kính trọng thầy thì lớp học làm sao? Nói chuyện nhao nhao dạy không được. Trong một đất nước mà thần dân không kính trọng người lãnh lãnh đạo mình thì sao?

[1:18:48]Đất nước nó bất ổn, phải không ạ? Cho nên cái việc con phải kính trọng cha để gia đình mà ổn định mà xây dựng gia đình. Trường học là trò phải kính trọng thầy thì việc dạy tốt học mới tốt. Trong đất nước cũng vậy, dân phải kính trọng người lãnh đạo của mình thì sao? Đất nước đó mới mới nề nếp, ổn định vượt lên được. Nó là đương nhiên, nó là đạo lý. Nhưng mà chỉ vì ta ảnh hưởng của phương Tây cứ dân chủ ai cũng như ai. Nhiều khi thầy nghĩ thầy cũng buồn, buồn. Nên vì hôm nay ta nói với nhau đạo làm dân để thầy nói nó là điều đạo lý đương nhiên chứ không phải là thầy là người hoài cổ, không phải là thầy là người cứ thích điều

[1:19:28]xưa không có đâu, mà nó là điều hợp lý, phải không ạ? Ta suy luận từ gia đình: con phải kính trọng cha mẹ; ta suy luận từ trường học: trò phải kính trọng thầy thì nó mới tốt. Thì ta suy luận lớn hơn, trong một đất nước thần dân phải kính trọng người lãnh đạo thì đất nước này mới ổn định phát triển được. Nên điều thầy là nói là có hợp lý không ạ? Hợp lý phải không? Chứ không phải là thầy là người hoài cổ đâu, nhưng nó là hợp lý. Và nó là đạo lý. Vì nó hợp lý nên nó trở thành đạo lý và ta phải tuân thủ. Ai bắt ta phải tuân thủ?

[1:20:03]Luật pháp có bắt ta phải tuân thủ không? Không. Hiến pháp, luật pháp của ta trong cái thời đại văn minh này không buộc ta phải tuân thủ là người dân phải tôn kính người lãnh đạo. Nhưng mà cái gì bắt ta? Cái gì? Đạo lý bắt ta, đạo đức buộc ta. Vì vậy chỉ những người hiểu đạo lý, chỉ những người có đạo đức mới buộc chính mình phải trung thành với với người lãnh đạo. Còn cái người không có đạo lý, không có đạo đức chẳng ai buộc cả, cứ sống tự do, cứ sống bừa bãi và cứ sống tầm thường. Còn ta, ta hiểu điều này là cần thiết cho một đất nước. Cho nên vì vậy ta buộc mình phải trung thành với với lãnh đạo.

[1:20:47]Đó là đạo đức, đó là đạo lý. Nãy giờ thầy có ép buộc ai không ạ? Thầy nói hợp lý không ạ? Phải không? Đó, mọi người đều công nhận và đó là đạo lý. Đạo lý này không cũ, không mới nha. Từ ngàn xưa nó đã hợp lý và ngàn sau cũng sẽ hợp lý. Nên đừng nói là: "Ôi thời mới rồi không cần nữa", không, nói vậy là sai. Có những chân lý không bao giờ thay đổi. Cũng giống như là cái việc mà ta phải trung thành với người lãnh đạo, đó là một một lẽ phải không bao giờ thay đổi. Quan ở đâu ra? Quan từ dân mà ra chứ đâu, phải không ạ? Cho nên cái người dân ta kính yêu cái người lãnh đạo của mình nhưng ta cũng có bổn phận góp ý xây dựng cho người lãnh đạo tốt lên.

[1:21:38]Vì quan từ dân mà ra mà. Dù ra ngoài làm quan to nhưng về nhà vẫn là gì? Vẫn là con là cháu. À. Vẫn là con là cháu cho nên cái người làm quan họ cũng phải hiểu điều đó. Trách nhiệm họ đối với đất nước thì họ làm chức này chức kia, nhưng mà họ vẫn là gì? Vẫn là con em của nhân dân này. Họ phải phục vụ cho nhân dân này, họ phải yêu thương nhân dân này. Và người dân cũng vậy, cái người làm lãnh đạo đó cũng từ dân mà đi ra nên ta yêu thương, ta kính trọng vì cái nhiệm vụ của họ. Và ta cũng có bổn phận làm sao? Phải theo dõi, phải đôn đốc, phải góp ý làm cho họ tốt lên. Nhớ như vậy. Chính vì sự theo dõi của nhân dân khiến cho

[1:22:25]cái người lãnh đạo, người làm quan tốt lên từ từ. Nhớ như vậy.

[1:22:32]Sống trên đời này, con người ta có nhiều cái trách nhiệm cùng một lúc, vừa thế này vừa thế kia.

[1:22:43]Có những cái trường hợp mà ta có thể cân bằng cái trách nhiệm đôi ba bên một cách hợp lý. Ví dụ như một người thầy giáo phân thời gian: "À, giờ này ông đến trường, giờ này về nhà soạn bài, giờ này lo cho vợ cho con, thăm nom rồi bà con." Phân được hết và mọi cái trách nhiệm đều làm tròn. Có những người được cơ hội như vậy, nhưng có những người không ạ, có người không. Có những người, ví dụ như cái người đó là trinh sát hình sự đang theo một vụ án. Đang theo một vụ án thì vì vụ án nghiêm trọng và cái trách nhiệm của mình đối với xã hội lớn, để vụt mất cái thằng tội phạm đó nó gây thêm án mạng nữa thì mình có tội với nhân dân.

[1:23:28]Cho nên phải ráng bám theo. Đang bám theo nó, vợ gọi: "Anh à, con bệnh. Anh à, mai là sinh nhật em. Anh à, mốt ngày ngày kia tới ngày giỗ bố." Trách nhiệm gia đình nó lôi, trong khi trách nhiệm đối với đất nước xã hội rất là nặng, không cân đối được. Hai bên chịu một bên. Nếu mà bây giờ về đưa con đi bệnh viện, mua sắm quà sinh nhật, đãi sinh nhật cho vợ rồi đi lo giỗ bố thì sao? Cái thằng tội phạm chạy mất, phải không ạ? Mà bây giờ cân đối quyết tâm theo đuổi thằng tội phạm bắt đầu phải nói dối: "Trời ơi, cái thằng bạn anh nó vừa mới bị hộc máu chết, anh phải lo cho nó vô bệnh viện nha. Em cứ lo đi lo đi, năm sau anh sẽ lo sinh nhật cho em.

[1:24:08]Bây giờ bạn anh nó hộc máu rồi." Không ngờ đang ngồi lù đù hút thuốc ở cái quán để canh cái thằng tội phạm đó thôi. Thậm chí ngồi khoác tay với cái cô đồng nghiệp đó giống như người yêu. Bất ngờ có người về: "Sao em thấy anh thấy chồng chị khoác tay cái cô nào ở cái quán kia." Chết tươi luôn! Có những cái trường hợp không cân đối được giữa trách nhiệm đôi ba bên. Có những trường hợp như vậy. Rồi có một cái trường hợp này nữa là sự lệch lạc về trách nhiệm, lệch lạc về trách nhiệm, bổn phận đôi ba bên nữa. Này này nó không phải là do yêu cầu của công việc mà đây là sự lệch lạc trong quan điểm. Ví dụ, ví dụ như đạo giáo.

[1:24:45]Một người họ theo một cái tôn giáo thì nhớ điều này nha, hằng ngày họ tụng kinh, hằng ngày họ nghe cái giáo lý. Và cái giáo lý của các đạo giáo đều nói một điều giống nhau: Đạo giáo mình là sao? Số? Số một! Thần linh của mình là tuyệt đối cao nhất, còn mọi thứ trên đời này đều là tầm thường. Ngày nào cũng nghe như vậy, ngày nào cũng đọc tụng như vậy thì người này còn lòng yêu nước không? Mất từ từ nhớ! Mà mỗi ngày ta có nghe ai giảng về lòng yêu nước cho ta không? Không, không có! Thì như vậy một bên mình nghe mỗi ngày mình cứ phải yêu cõi trên, cõi cao, thần thánh trên cao; còn một bên thì cái tình yêu nước,

[1:25:36]cái đạo làm dân không được nhắc thì lần lần ta sao? Ta sao lãng dần. Thì đây gọi là nó không phải vì công việc buộc ta để ta sao lãng với đất nước mà chính vì quan điểm lệch lạc từ từ mà thủ phạm lại chính là các tôn giáo.

[1:25:54]Như vậy tôn giáo xấu hay tốt? Đừng nói xấu. Mau nói vội quá làm đau lòng thầy. Thầy là một người cả một đời đi theo đạo giáo đây. Tôn giáo tốt hay xấu? Ta chưa thể nói được, phải không ạ? Vì nếu nói tôn giáo xấu thì làm sao có một người tu sĩ đứng trên pháp đàn mà nói về lòng yêu nước cho tụi con nghe? Phải không ạ?

[1:26:25]Chỉ có cái điều này là một lúc nào đó ta mong mỏi rằng các giáo sĩ, các tu sĩ của các tôn giáo mở rộng tâm mình ra để nhìn hết mọi khía cạnh của cuộc đời này, để thấy rõ một con người sống trên cuộc đời này đang đứng giữa rất nhiều trách nhiệm và trách nhiệm nào cũng phải làm cho đẹp, cho tốt. Đó chính là đạo lý sống và đó chính là ý muốn của thần thánh ở trên cao.

[1:27:03]Ví dụ có một người chỉ biết đạo thôi, bỏ hết mọi chuyện thì ta thấy một điều rằng người này không được gọi là một người tinh tấn tu hành đâu mà gọi là một người lệch lạc về nhân cách. Đúng không ạ? Lệch lạc về nhân cách. Ví dụ nói: "Ba con đâu rồi?" - "Dạ, ba con đang trong chùa." - "Rồi nãy ai rước con đi học về?" - "Dạ, con đi bộ về." - "Rồi cơm ai nấu?" - "Dạ, nãy giờ con đang vo gạo để nấu cơm." Hỏi: "Mẹ con đâu rồi?" Nói: "Mẹ con đi chùa." Ta cảm thấy có một cái gì đó không thỏa đáng, đúng không ạ? Cái chùa rất là tốt nha. Đó là nơi suối nguồn từ bi dạy cho ta biết bao nhiêu điều đạo đức,

[1:27:47]dạy cho ta biết làm người cũng là chùa, ta yêu được quê hương này cũng là chùa, ta tin được nhân quả công bằng này cũng là chùa, ta có một đời sống tâm linh vượt lên khỏi sự tầm thường này cũng là chùa, giữa cuộc đời biến động đau khổ này ta tìm được sự bình an này cũng là chùa. Nhưng nếu là một ngôi chùa đúng sẽ dạy cho ta cân bằng nhiều trách nhiệm của mình. Ta làm thế nào đó để mọi người chung quanh ta đều an vui, đều hạnh phúc, chứ không phải vì chùa mà có người đau khổ. Nhưng đôi khi chấp nhận một vài người đau khổ để được nhiều người hạnh phúc cũng có. Ví dụ ví dụ như một người đó rất có nhân cách tu hành,

[1:28:35]có lý tưởng tu hành, có đạo lý tu hành và người này đúng ra nên là một tu sĩ. Khi người này là một tu sĩ chân tu thì có thể tuyên giảng đạo lý để cứu độ rất nhiều người, đem lại hạnh phúc cho rất nhiều người. Nhưng mà nếu người này đi tu sẽ có một người rất đau khổ.

[1:28:57]Và một người đó nói câu này: "Nếu anh mà đi tu em tự tử chết liền." Thì như vậy có một người rất đau khổ. Như vậy người này có nên đi tu không ạ?

[1:29:10]Những người mà nói "Có" là những người chưa biết yêu, à.

[1:29:17]Vì cái tình yêu nó khổ sở lắm, bởi vậy. Có những trường hợp như vậy. À, rồi có những trường hợp vậy như là bố mẹ không cho con đi tu nhưng mà rồi thầy nhận cho người đó đi tu, cái người đó bỏ nhà đi tu luôn. Bố mẹ vào làm khổ quá chừng. Thứ nhất là bố mẹ khóc lóc, thầy cũng rất là xót xa, rồi có bố mẹ quậy nữa, nói bậy nói bạ đủ thứ chuyện, kêu tên thầy ra đòi đánh thầy, đòi giết thầy nếu mà thầy nhận cái người con đó đi vào tu. Thầy cũng khổ sở lắm, nhưng mà thầy thấy cái người này họ có tâm tu. Mà nếu mà gia đình lấy lý do rằng: "Tôi cần con nối dõi." Mà nếu ai cũng nghĩ như vậy hết, không ai đi tu thì đạo Phật làm sao? Tiêu liền, phải không ạ?

[1:30:04]Không có người xuất gia nối tiếp thì đạo Phật tiêu liền. Ví dụ ví dụ như đất nước có ngoại xâm rồi gia đình nói: "Thôi tôi không cho con tôi đi lính đâu, tôi để con tôi nối dõi." Thì đất nước này sao? Mất liền, phải không ạ? Khi mà đã có giặc ngoại xâm rồi thì con một, con hai gì, con đích tôn hay không đích tôn thì sao? Cũng phải lên đường mà chiến đấu để bảo vệ đất nước. Thì chưa phải nguy ngập như vậy nhưng đạo Phật cũng cần như vậy, cần những con người đạo đức nối tiếp nối tiếp để giữ gìn cái đạo pháp này, cái đạo pháp rất cao quý của loài người này. Đó, nhưng đạo pháp cũng không được cạnh tranh gay gắt và xóa bỏ

[1:30:44]cái đạo lý làm người của con người, nhất là tình yêu nước. À, cho nên vì vậy ngày xưa vậy, có những vị tu sĩ mà khi thời loạn lạc họ đã sao? Cởi áo cà sa, khoác chiến bào. Là như vậy đấy chứ không phải là không đâu. Những người họ ý thức rất là đúng. Còn trong thời bình trở về tu tập, thời chiến đã dám lên đường mà mà chiến đấu, cũng có những tấm gương như vậy. Còn mà trong đang thời bình như vậy, mặc dù cái sự tu hành cũng đòi hỏi cái sự chuyên chú sâu xa nhưng mà tùy người, ví dụ cái người còn những trách nhiệm nào thì phải cân đối cái trách nhiệm đấy. Nên đạo giáo lại là một vấn đề lớn cạnh tranh với đạo làm dân.

[1:31:32]Cho nên nãy ta vừa nói với nhau một lúc nào đó, lúc nào đó ta ta cần các giáo sĩ, các tu sĩ

[1:31:41]vỡ ra điều này, dạy cho giáo dân điều này. Nếu họ kính trọng được thần thánh trên cao thì họ cũng phải yêu kính cái đất nước này. Đừng bao giờ có những cái lối mà tuyên truyền, giảng dạy hay quảng cáo mà làm cho người ta lệch mất một bên, không cân đối được cái trách nhiệm của mình với cuộc sống này. Nhưng thôi, ta nói sơ sơ thôi, nói sơ sơ đó là vì tương lai. Hồi nãy ta vừa nói cái ý thức lớn trong từng cái việc nhỏ, đó là một cái tính chất của đạo làm dân. Ví dụ như thế này: Có một người đồng nghiệp ta ganh tị với ta, nói cành nói khoé với ta và ta đủ sức để gạt người đó ra, ta đủ sức.

[1:32:35]Ta đủ uy tín, đủ thế lực để gạt người đó luôn, không cho người đó xỉa xói hay là cứ đâm sau lưng mình như vậy. Nhưng hãy nghĩ tới cái đạo làm dân, dân tộc này cần đoàn kết yêu thương để phát triển mà ta nhường nhịn, ta không trả thù và ta chờ đợi cơ hội để cho người đó thay đổi quan điểm. Người đó đừng hẹp hòi như vậy, người đó hãy mở lòng. Vì sao? Vì ta đã mở lòng. Trong cuộc sống này có nhiều lần ta xích mích với người này, với người kia. Và nhớ một điều, vì đất nước này, vì quê hương này ta nhường nhịn hết để làm chi? Để tìm được từng chút cái sự đoàn kết cho quốc gia.

[1:33:31]Ta nhịn một tiếng, ta góp phần cho quốc gia ta đoàn kết. Lỡ đi ngoài đường quẹt nhau một chút xíu, lỗi người kia rõ ràng, ta vẫn mỉm cười xin lỗi giống như lỗi mình. Để chi vậy? Để dân tộc ta yêu thương nhau hơn. Chỉ một lời xin lỗi, một sự nhường nhịn mà làm cho dân tộc ta yêu thương nhau hơn. Và người kia phải về suy nghĩ. Họ hiểu ra một điều là lỗi của họ, nhưng mà ta vẫn mỉm cười, vẫn xin lỗi và từ trong lòng họ, họ bắt đầu thay đổi cách sống. Và có thể họ thay đổi và họ cũng làm cho nhiều người khác thay đổi theo họ. Chỉ cái nụ cười, lời xin lỗi của ta, cái tốt nó được lan đi rất là nhiều.

[1:34:13]Và cứ như vậy, cứ từng người từng người như vậy, đất nước này yêu thương nhau, đoàn kết nhau. Do đó, một chút yêu thương, một chút nhường nhịn, ta đã ta đã làm được rất nhiều cho cho đất nước của mình. Hoặc là những nghĩa vụ mà ta phải đóng góp. Nhà nước không phải khi không có tiền mà trả lương, không phải khi không có tiền mà xây đường, bắc cầu, đều do thuế của dân cả. Cho nên khi mà ta góp thuế mà nếu nhà nước sử dụng tiền thuế đó chính đáng, thực sự là ta đã làm phúc rất là nhiều, nó giống hệt như việc mà ta bố thí, cúng dường vậy. Nói tại sao ta phải làm từ thiện? Vì ta biết rằng nếu trên đời này mà ta không làm từ

[1:35:02]thiện, ta hết phúc á, kiếp sau mình nghèo khổ. Do vậy ta phải làm từ thiện. Ta từ thiện bằng cách gì? Có khi ta cúng chùa để cho nhà chùa phát triển, tu sĩ đem đạo lý dạy cho mọi người. Có khi ta đi vào vùng nghèo, ta đem quần, đem áo, đem gạo, đem thóc đến ta tặng cho người nghèo khổ. Có khi ta hùn hùn với nhau lại sửa một cây cầu khỉ trong nông thôn cho người dân đi lại dễ dàng. Vì ta biết ta phải làm như vậy, những việc làm tự nguyện, không ép buộc nó tạo thành cái phúc cho ta. Nhưng trong đó có một cái phúc đều đều đều đều mà ta ít biết, đó là cái tiền thuế. Khi ta đóng thuế mà vui vẻ, nhà nước lấy thuế đó mới xây dựng trường

[1:35:43]học, bệnh viện, đường xá thì ta đã làm phúc rất là nhiều. Nên vì vậy, đừng trốn thuế.

[1:35:55]Nhưng mà đóng thuế nhiều quá thì sao? Chịu không nổi.

[1:36:01]Thì ở đây thôi, mình nói cho vui thôi, chứ nhà nước cũng phải tính toán cân đối ha. Tính toán cân đối làm sao dân sống được, mà dân sống được thì mới xây dựng đất nước được. Dân nghèo quá cứ chạy ăn từng bữa thì cũng không ai góp phần xây dựng đất nước được. Thì thôi việc đó để những người chuyên gia. Vậy. Một cái bổn phận của người công dân nữa là cố gắng tìm hiểu luật pháp, vì khi ta biết luật pháp, ta đỡ vi phạm luật pháp. Ừ, ví dụ có người chạy xe chở ba không đội mũ bảo hiểm, công an ngoắc lại, cái người sừng sổ lên: "Tôi có công việc nhà tôi đi, làm gì các anh bắt?" Nói: "Các anh vi phạm pháp luật là xe chở ba lại không đội mũ bảo hiểm." Nói:

[1:36:42]"Đầu tôi tôi tự bảo vệ, tôi không cần anh nhắc." Mà thực sự thì cái đầu mình chứ nhà nước cũng phải có trách nhiệm á. Ờ, cái đầu mình. Đầu mình mà bể thì nhà nước cũng sao? Cũng đau khổ lắm, cho nên nhà nước phải phạt tiền nếu mình không bảo vệ cái đầu mình. Nói: "Đầu tôi tôi bảo vệ, mắc mớ gì anh canh? Anh canh chừng rồi anh cứ bắt tôi riết." Nhưng sự thực, cái đầu mình cũng là trách nhiệm của nhà nước á. Nên cái luật pháp, mình ta hiểu luật pháp thì ta đỡ làm bậy, ta đỡ vi phạm, chứ không phải giống như cái người mà dân tộc, người dân tộc miền cao á, họ họ lười nghiên cứu luật pháp, rồi họ chở ba mà không đội mũ, công an ngoắc lại, họ nói:

[1:37:23]"Không không, xe đủ chỗ rồi, không có thêm." Họ chạy luôn. Công an đứng ngớ người không biết làm sao. Cứ tưởng là mấy ông công an ngoắc lại xin đi quá giang, nói: "Hông không, đủ chỗ rồi." Chạy luôn cái vèo, công an đứng cười trừ. À, một điều này nữa, là ta nguyện sống có ích suốt đời. Vì theo cái quy luật định á, cái người phụ nữ tới 55 tuổi thì về hưu phải không ạ? Người nam thì 60 tuổi về hưu. Nhưng mà sự thực 55 tuổi là đã kiệt sức chưa? 55 tuổi mới bắt đầu đi vào tuổi thanh xuân,

[1:37:59]bắt đầu là kinh nghiệm tràn đầy, sức khỏe dồi dào. Nhưng mà lúc đó không ai cho làm nữa thì sao? Đau khổ lắm. 60 là sao? Thầy thấy nhiều ông 60 chạy bộ còn hơn cả thanh niên. Nên thực ra là khi 55 tuổi về hưu, 60 tuổi về hưu, ta cực kỳ phí phạm nhân lực, nguồn lực của con người, phí phạm lắm á. Nhưng mà vì quy định vậy thôi ta không biết. Luật thì có thể sẽ thay đổi, luật pháp do con người đặt ra thì con người có thể thay đổi. Thôi chừng nào nhà nước thay đổi thì ta tính, nhưng bây giờ ta tự tính là ta nguyện sống có ích suốt đời. Dù đến tuổi về hưu rồi ta dứt khoát không hưu, không làm việc ở cơ quan nữa ta tìm

[1:38:43]việc khác làm tiếp, miễn sao miễn sao tiếp tục cống hiến cho cuộc đời này. Còn một hơi thở tàn vẫn sống có ích cho cho đời, với ý thức sống có ích cho đời thì sau này ta đi về một cõi rất là hạnh phúc. Nó xứng đáng với cái tâm ta, xứng đáng với với nhân quả của ta. Mà cái người nguyện lòng là sống cống hiến, phụng sự, sống có ích thì người đó không gây tạo tội lỗi. Khi có cơ hội quyền lực trong tay, không làm điều sai trái. Mà điều đó phải được xây dựng từ khi còn bé, do chính mình ý thức hay do cha mẹ, ông bà mình dạy dỗ. Cái ý thức mà đạo làm dân phải sống có ích suốt đời là điều rất là rất là quan trọng.

[1:39:30]Ta làm sao xây dựng được cái đất nước của mình thành một dân tộc hiền lành mà anh dũng? Hiền lành với anh dũng ngược nhau. Tại anh dũng thì sao? Hơi dữ, hơi ngang tàng, còn hiền lành thì sao? Nhẹ nhàng, dịu dàng. Vậy làm sao xây dựng một dân tộc gồm toàn những con người hiền lành mà anh dũng? Làm sao cùng một lúc có hai cái thái độ trái ngược nhau trong một con người? Phải làm sao được? Bằng trí tuệ, bằng ý chí, sự kiềm chế của mình. Là thế nào? Trong hòa bình đối với bạn bè, đối với con người thì ta phải rất là hiền lành, nhưng trong khi đất nước sao? Nguy biến. Đối với tội phạm thì sao? Phải kiên cường, anh dũng.

[1:40:17]Mấy cái điều này trong ngành công an học rất là kỹ. Nhưng mà học, nghe mà để ứng dụng thì không phải dễ, vì hai cái thái độ nó dao động mà ta hay bị nhầm. Ta hay bị nhầm sao? Đối với cái người đồng bào, láng giềng ta thì ta anh dũng, đụng nhau một chút cãi cho bằng được, quơ tay quơ chân là ta rất anh dũng. Nhưng mà khi gặp kẻ giặc, kẻ tội phạm nó cầm gươm, cầm súng lên ta hiền lành: "Lạy ông, con..." Ta ngược lại. Cho nên bây giờ ta phải cần xây dựng một dân tộc sao? Hiền lành và anh dũng. Đối với đồng bào của mình thì rất là hiền lành, thân ái, nhưng đối với sao? Kẻ tội phạm, kẻ giặc thì rất là anh dũng,

[1:40:56]chứ đừng ngược lại, chứ thầy thấy nhiều người hay ngược lại. Ngược lại. Và điều cuối ta nói với nhau một chút. Thế cái đạo làm dân đến từ đâu? Đến từ cái cảm xúc của tình yêu thương quê hương đất nước này. Mà cái cảm xúc từ của cái tình yêu thương quê hương đất nước này đến từ đâu?

[1:41:23]Đến từ văn học, thi ca, nghệ thuật, từ câu ru của mẹ lúc ta còn bé nha, từ cánh đồng xanh, đàn trâu gặm cỏ, chiếc đò trôi lờ lững trên sông, bếp chiều bốc khói, sương chiều lãng đãng, tiếng chuông chùa ngân nga, người láng giềng yêu thương tử tế. Tất cả cái đó, cuộc sống đó là nghệ thuật, là thi ca, là văn học tạo thành cái cảm xúc của ta đối với quê hương này. Cảm xúc đến từ đâu nữa? Đến từ các anh hùng tài giỏi, lẫy lừng. Ta khó có thể yêu cái đất nước này nếu đất nước này không cho ta một nhân vật lừng lẫy như Trần Hưng Đạo, như Quang Trung, như Ngô Quyền, như Lê Lợi, như Nguyễn Trãi. Nhớ vậy, chính những anh hùng lẫy lừng đó tạo nên cái tình yêu đất nước đời đời cho

[1:42:20]cho chúng ta, cho con cháu ta, nên ta biết ơn những những vĩ nhân đó vô cùng.

[1:42:29]Và đó là nói quá khứ, còn nói trong hiện tại cũng vậy. Chính những nhà lãnh đạo anh minh, thánh triết, tài giỏi mưu lược và có đạo đức thương dân làm cho ta yêu thương đất nước này thêm. Những tấm gương của những nhà lãnh đạo lớn làm cho ta yêu thương đất nước này. Đất nước này mãi mãi như vậy, cần những nhà lãnh đạo anh minh, thánh triết. Và đâu nữa? Tình đồng bào, láng giềng, thân quyến của ta, giọt máu của ta, dòng dõi này. Tất cả những điều bé bé trong cuộc sống này cũng tạo thành cảm xúc của ta đối với quê hương, đối với đất nước này. Và hôm nay, dưới mái chùa Linh Thông ở Vân Hồ, ta nói với nhau về đạo làm dân để ta hiểu thêm một điều nữa:

[1:43:20]Đạo Phật của ta đẹp lắm. Đạo Phật đã đến với đất nước này mấy nghìn năm và góp vào đất nước này biết bao nhiêu cái đạo lý cao đẹp để cho ta yêu thương quê hương mình nhiều hơn. Đạo Phật không lấy mất cái tình yêu nước mà thực sự thực Đạo Phật đã góp vào đây rất nhiều cái tình yêu nước. Và không chỉ cái tình yêu nước này, Đạo Phật chuẩn bị cho ta, cất bước cho ta vượt lên trên cái tình yêu thương không còn giới hạn đối với pháp giới, vũ trụ bao la. Mà thầy nói là chuẩn bị cất bước thôi, còn trong cuộc sống gần gũi hiện tại thực tế ta vẫn phải yêu thương đất nước mình. Và từ cái tình yêu thương đất nước này ta sẽ yêu thương tiếp cái nhân loại này.

[1:44:08]Và ta sẽ nguyện lòng xây dựng đất nước này giàu mạnh để làm chi? Để góp tay xây dựng thế giới này tốt đẹp hơn, hòa bình hơn. Đó chính là thông điệp mà Đức Phật đã dạy, những bậc Thánh đã dạy, những nhà lãnh đạo vĩ đại đã dạy, và chúng ta cùng nhau ôn tập để cho cuộc sống mình sống có ý nghĩa, sống với cái lý tưởng lớn, với ý thức lớn trong từng hành vi nhỏ của mình. Thầy xin kính chúc cho tất cả quý Phật tử những ngày hạnh phúc sắp tới. Xin kính chúc cho Ni sư trụ trì, đạo tràng chùa Linh Thông, Vân Hồ mỗi ngày một phát triển. Và chúc cho tất cả chúng ta

[1:44:55]có ngày nhìn được quê hương mình bước lên trên tầm cao của thế giới. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[1:45:08]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Ngưỡng bái bạch trên Thượng tọa giảng sư, Viện chủ Thiền Tôn Phật Quang, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Hôm nay thật là đầy đủ duyên lành, chúng con được tụ hội về đây để được nghe Thượng tọa ban bố những lời pháp nhũ vô cùng ích lợi cho hàng hậu chúng con. Chúng con không biết nói gì hơn, xin được tri ân và y giáo phụng hành. Chúng con xin được kính chúc Thượng tọa thân tâm an lạc, mãi mãi là chỗ dựa cho chúng con trên con đường tu học. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[1:45:59]Nguyện đem công đức này hướng về

[1:46:08]khắp tất cả, đệ tử và chúng sinh đều trọn thành Phật đạo.