Lời giảng: Kinh Tế 1

[0:08]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:29]Hôm nay chúng ta tiếp tục cái loạt bài: Đạo Phật với những vấn đề xã hội. Thì hôm nay chúng ta gan, làm gan bàn về vấn đề kinh tế. Hơi gan. Thật ra những vấn đề nói trong đây nó có vài điểm nó sẽ giống giống như trong cái bài là Đạo Phật trong đời sống gia đình mà đề tài sinh kế. Có vài điểm giống giống, nhưng mà ở cái bài kinh tế này thì cái tầm mức nó nhìn lớn hơn, mà sự thực nó là một cái tham vọng, một cái cả gan khi chúng ta dám trình bày những vấn đề kinh tế của xã hội trong một thời gian ngắn ngủi như vậy. Vì sao? Vì cái vấn đề kinh tế là vấn đề quá lớn, quá nhiều cái lĩnh vực mà nhiều nhà khoa học họ bỏ cả đời để họ

[1:24]nghiên cứu truy tìm thì mới tìm ra được từng cái quy luật chút chút chút chút. Mà ở đây thì chúng ta với cái vị trí là một người đệ tử Phật chỉ lo tu hành mà lại có cái tham vọng bàn về vấn đề kinh tế thì thật là hơi quá cái sức của mình. Tuy nhiên, lần này thì chúng ta hơi cả gan là sao chúng ta dám đem Đạo Phật làm chỗ dựa để chúng ta quan sát mọi vấn đề của xã hội, và vì vậy chúng ta cũng quan sát đến luôn cái gọi là kinh tế. Vì kinh tế là một cái yếu tố quan trọng chi phối cái cuộc sống của con người, và chúng ta là con người sống trong xã hội thì chúng ta cũng phải cần có miếng ăn, miếng mặc, phải tham gia trong cái hoạt động kinh tế lớn

[2:15]lao của một cái đất nước, một xã hội, nên chúng ta cũng cần có cái nhìn về kinh tế theo quan điểm của Đạo Phật. Đây là chúng ta nói rõ ràng là theo quan điểm của Đạo Phật, chứ chúng ta không có dám bàn đến những lĩnh vực chuyên môn sâu mà các nhà kinh tế học đã đưa ra. Trước đây á, từ xưa đó thì chưa có một cái môn học gọi là môn kinh tế học hẳn hoi, thì trước đó người ta chỉ làm ăn theo cảm tính, thói quen, theo cái sự khôn ngoan, kiến thức mà họ có cha truyền con nối gì đó thôi. Có khi người ta gọi là an bang tế thế là vậy đó, kinh bang tế thế là vậy. Rồi đến sau này cái thế kỷ thứ 17 thì phải,

[2:58]tôi nhớ không lầm, thì có ông Adam Smith người Anh, ổng mới bắt đầu để tâm nghiên cứu hẳn về đề tài kinh tế học, và từ đó ổng đặt cái nền tảng cho cái môn kinh tế học mà người ta học trong hồi trước giải phóng thì họ học trong trường Luật á, bây giờ thành một cái trường đại học kinh tế hẳn riêng ra ngoài. Trong đó nó nhiều ngành nhiều môn lắm, thì chúng ta không có bao quát hết được, nên mình chỉ thuần đứng trên quan điểm Đạo Phật để mình xem thôi. Chứ còn cái môn kinh tế học nó lớn lao, nó gồm nhiều lĩnh vực lắm. Như là vấn đề sản xuất, tiêu thụ, tiền tệ, tài chính, rồi nhiều lắm, nhiều mênh mông lắm của xã hội, của con người.

[3:41]Còn chúng ta đứng trên quan điểm Đạo Phật thì chúng ta nhìn cái hoạt động của kinh tế trên cái yếu tố tội phước, đạo đức, là trên nhân quả đó, trên nhân quả thiện hay ác, tội hay phước nó đã chi phối cái kinh tế của xã hội như thế nào. Đó là chúng ta đứng hẳn trên quan điểm của Đạo Phật, chứ chúng ta không có đi vào cái chuyên môn của khoa học. Và khi đứng trên quan điểm này thì chúng ta mới thấy đây chính là một cái khía cạnh quan trọng để quan sát một cái nền kinh tế của xã hội mà các môn kinh tế học khác không đề cập đến. Là các nhà kinh tế học, các nhà xã hội học họ cũng quan sát sự biến động kinh tế của một đất nước, thăng trầm thịnh suy đủ cách hết.

[4:29]Nhưng mà họ dựa theo những cái môn học gì đó chứ không bao giờ họ dựa trên cái yếu tố tội hay phước của những con người sống trong xã hội đó. Mà khi chúng ta đứng trên quan điểm Đạo Phật, mình dựa vào quan điểm tội phước của con người sống trong xã hội thì chúng ta mới thấy cái yếu tố này cực kỳ quan trọng đối với cái nền kinh tế của đất nước đó. Mà rồi chúng ta sẽ thấy khi chúng ta đứng trên quan điểm này rồi đó, chúng ta mới quan sát những đất nước chung quanh mình, cả đất nước mình, những đất nước chung quanh mình và trên thế giới, là chúng ta cứ nhìn cái lối sống của họ, cái sinh hoạt của họ mọi điều, chúng ta cũng có thể đoán được

[5:10]là họ sẽ thịnh, sẽ suy, hoặc cái thịnh của họ nguyên nhân từ đâu, cái suy của họ nguyên nhân từ đâu, và thời gian sắp tới họ sẽ thịnh, sẽ suy như thế nào, mình đánh giá được. Ví dụ như là hiện nay về cái cuộc khủng hoảng kinh tế của khu vực ở các nước Đông Nam Á, nó cũng làm cho mọi người hoang mang và ảnh hưởng tới Việt Nam, ảnh hưởng tới Việt Nam cũng nhiều. Nhưng mà nếu chúng ta thấy cái lối sống của người Việt Nam nó đậm đà tình nghĩa, nhiều người biết tội phước, à biết làm điều thiện, thì chúng ta cũng tin rằng tuy Việt Nam có ảnh hưởng cái cuộc khủng hoảng của khu vực, nhưng rồi nó vẫn có những cái kẽ hở để cho mình lách qua đó mà

[5:51]mình sống được, qua cái cơn sóng gió bão bùng nào đó rồi sẽ đứng dậy được, đó. Còn nếu mà trong cái đất nước, nhiều người sống lầm lỗi quá, ích kỷ quá, không biết tội phước, không biết làm điều thiện, thì khi cái cơn khủng hoảng khu vực mà nó ập tới thì mình sập luôn. Thật ra thì cách đây mấy năm trước, tôi thì không có rành về xã hội cũng như không biết bói, nhưng tôi cũng có cái cảm nhận là nền kinh tế của những năm tới sẽ khó khăn, nghĩa là những năm này, sẽ khó khăn, bạo lực sẽ xuất hiện nhiều hơn, tội ác sẽ xuất hiện nhiều hơn. Thì tôi cũng đã đoán như vậy và tôi cũng đã từng nói với những đệ tử của mình như vậy.

[6:30]Nhưng mà tôi cũng nói thêm là vậy: trong cái lúc mà xã hội khó khăn như vậy đó, nhiều người sẽ khó khăn lắm, tình trạng thất nghiệp sẽ rất là nhiều, nhưng mà trong cái lúc khó khăn của toàn xã hội vậy đó, thì những người nào có phước tự nhiên cũng luồn lách, luồn lách rồi có cơ hội sống được. Cái đó không nói được, không nói được nên ăn thua là nơi cái phước mà mình có giữ được hay không thôi. Thì chúng ta thấy đây cái yếu tố tội phước nó quan trọng. Thì chúng ta sẽ nhận định cách làm nào, những cách làm kinh tế nào mà nó làm tăng cái phước lên rồi kinh tế phát triển, còn cái cách làm ăn như thế nào nó làm tổn phước và kinh tế sẽ suy thoái.

[7:13]Thì nói chung làm kinh tế nghĩa là làm ăn. Có người sản xuất rồi có người tiêu thụ rồi trao đổi, đồng tiền nó cứ lưu chuyển trong xã hội. Trong cái đồng tiền lưu chuyển đó, người sản xuất, người tiêu thụ đó rồi ai cũng có đời sống, ai cũng có cái gì để trao đổi với nhau và như vậy người ta sống được. Thế là cái kinh tế nghĩa là cái sự trao đổi với mọi người. Mình đem cái mình có mình đổi cái người khác họ cần của mình mà họ không có, họ lấy, qua trung gian đồng tiền. Nghĩa là nói dài dòng là nói theo lý thuyết kinh tế đó. Mà nói thẳng, nói mà đơn giản này: mình đem cái mình có mình bán lấy tiền, rồi lấy tiền đó mình mua cái mình cần.

[7:54]Nhưng mà cái đây này, cái quan trọng là mình có cái gì để đem bán? Hoặc là cái tài năng, kỹ thuật, công nghệ, sức lao động, kiến thức gì đó, cái niềm tin, cái uy tín. Cái uy tín cũng là cái có thể đem bán lấy tiền được. Đem bán không phải là làm lừa đảo nha. Đem bán tức là uy tín là một yếu tố để làm kinh tế, trong danh từ kinh tế nó gọi là tiếng Anh nó gọi là goodwill, reliable... Tức là một cũng là một yếu tố để có thể làm kinh tế. Nghĩa là nhiều cái để mình có thể đem bán và mình có tiền, nghĩa là mình làm ăn được, rồi mình lấy đồng tiền đó mình đi mua cái khác. Quan trọng là mình có cái gì để đem bán?

[8:35]Thì cái chỗ mà có cái gì để đem bán á, nó đòi hỏi nhiều vấn đề của cái phước đức nằm ở trong đó. Có những người lớn lên rồi không có gì để đem bán cho cuộc đời hết. Hoặc có khi có mà không ai mua, bán không ai mua thì tình trạng đó mình gọi là không có nghề nghiệp, hoặc là tình trạng thất nghiệp. Thất nghiệp là có nghề mà không ai sử dụng, unemployee đó, có nghề mà không ai sử dụng. Thì tại sao như vậy? Tại sao như vậy? Thì mình thấy nó có những cái bí mật nó chi phối trong đó, chứ mình không thể giải quyết, mình không thể kết luận một cái gì rõ ràng được hết. Nếu mình cứ nhìn trên những cái yếu tố của khoa học,

[9:19]của đời sống của xã hội, mình sẽ không bao giờ trả lời được thỏa đáng hết mọi vấn đề trong cuộc sống này. Thì chúng ta thấy cái nền kinh tế của một đất nước á, cái này nó dựa vào cái kia bấp bênh, không bao giờ có một cái chỗ dựa ban đầu cố định để mình đặt cái nền móng trên. Nhìn vào rồi sẽ thấy. Như mình nói là cái nền sản xuất là dựa vào cái gì để mà có sản xuất?

[9:44]Thì dựa vào công nhân, dựa vào nguyên vật liệu phải không? Dựa vào cái tài tổ chức của nhà kinh doanh, rồi dựa vào cái luật pháp của cái xã hội đó, của đất nước đó, dựa vào cái tình trạng ổn định của xã hội đó. Nghĩa là muốn có sản xuất thì mình phải dựa vào rất nhiều điều. Rồi dựa vào cái tình hình tài chánh nữa, đồng tiền có mất giá hay không mất giá nữa. Như đang sản xuất với giá này, chợt cái tăng giá đồng tiền lên cái mình lỗ liền, hoặc là nó sụt giá đồng tiền xuống cái không ai tiêu thụ, vân vân. Nghĩa là nó có nhiều cái lý do trong cái việc để sản xuất ra. Rồi tiêu thụ cũng vậy, nếu muốn bán được cái món hàng mình phải dựa vào điều gì?

[10:22]Là dựa vào là người ta có tiền người ta mua hay không nữa, nghĩa là xã hội đó người ta giàu hay không. Rồi dựa vào gì? Quảng cáo người ta có biết đến món hàng mình hay không? Rồi dựa vào cái sự có bị cạnh tranh như là tơi tả với các hãng khác hay không? Nghĩa là để làm được một điều, chúng ta thấy rằng có quá nhiều điều phải dựa và lệ thuộc trong khi mình làm kinh tế. Nên một người làm kinh tế phải biết hết tất cả mà không có cái điểm nào là điểm dựa ban đầu hết trơn, không bao giờ có điểm dựa ban đầu để mình lấy đó làm nền tảng tiêu chuẩn hết. Ví dụ bây giờ mình không thể nào lấy à lấy cái giá trị

[10:59]vàng làm căn bản đi, để mình dựa vào giá trị đồng vàng, mình dựa vào đó mình có tiền rồi dựa vào tiền mình mua cái này, mình sống cái kia, mình trả lương công nhân để mà kinh doanh, cũng không được nữa. Tại vàng không biết nó rớt giá lúc nào. Thí như vàng cái giá đất nước mình ổn định, ngẫu nhiên ở bên Nga, bên Úc ngân hàng họ mở cái kho vàng họ bán ào ào trên thế giới thì vàng tại đất nước mình sụt giá và mọi cái xáo trộn liền. Giống như cái chuyện này trong thiên văn vậy đó. Hồi xưa cái ngành thiên văn học vũ trụ chưa có tiến bộ, cái người ta mới nói rằng mới ban đầu theo Kinh Thánh đó thì nói Trái

[11:37]Đất mình là đứng yên một chỗ, còn mọi tinh tú, Mặt Trời, Mặt Trăng là quay quanh. Bởi vì Trái Đất mình là cái gì nó ổn định do Chúa tạo nên nó yên ổn. Cái mãi sau này đến thế kỷ thứ mười mấy rồi những nhà khoa học họ mới phát hiện ra không phải, bây giờ Mặt Trời mới đứng một chỗ mà Trái Đất quay quanh. Phải không? Lúc đó mới lật ngược lại là Trái Đất mình quay. Nhưng rồi sau này người ta thấy Mặt Trời cũng không đứng yên, mà Mặt Trời đi lao vun vút, quay cuồng trong cái dải Ngân Hà. Mình ở trong một cái thiên hà, cái thiên hà mình được đặt tên là Ngân Hà. Vũ trụ thì có vô số thiên hà, mỗi thiên hà thì các nhà khoa học đặt cho một cái tên.

[12:14]Riêng cái thiên hà của mình thì gọi tên là Ngân Hà. Thì cái Mặt Trời cũng không đứng yên mà quay cuồng ở trong đó, trong cái dải Ngân Hà của mình. Rồi có một cái nhà khoa học họ mới đưa ra một cái phỏng đoán, họ nói: "Nói gì nói, chứ rồi trong vũ trụ cũng sẽ có một cái thiên thể ổn định làm cái chỗ dựa cho tất cả những thiên thể khác dựa vào đó mà lập cái quỹ đạo di chuyển của mình." Nhưng sau này thì nhà bác học Einstein ổng phủ nhận điều đó. Ổng nói: "Không, trong vũ trụ không có một cái gì cố định hết. Tất cả các ngôi sao đều chuyển động, có dựa vào nhau mà không có cái nào là cố định hết, là một cái gốc hết.

[12:53]Tất cả đều quay cuồng, đều dựa vào nhau và tất cả đều quay cuồng." Thì cái nền kinh tế của một đất nước cũng vậy, mọi cái yếu tố đều dựa lẫn nhau và cái nào cũng biến động hết, không có cái nào chắc ăn hết, không cái nào chắc ăn. Nên có những nhà khoa học mà kinh nghiệm thì ví dụ như họ mở ra một cái mặt hàng kinh doanh thì họ tiên đoán được cái mặt hàng kinh doanh của họ sẽ làm ăn được mấy năm. Họ nói như vầy: "Cái mặt hàng này sẽ làm được 3 năm rồi dẹp tiệm, kiếm mặt hàng khác làm nữa, không có gì tồn tại mãi." Đó là người ta sáng suốt á, người ta kinh nghiệm về cái cái khoa học về kinh tế đã

[13:31]tiến bộ rồi, nên họ biết được cái vô thường là cái tính chất của cuộc đời. Điều này là đúng với đạo Phật, mọi cái đều thay đổi. Những cái gì ngày hôm nay người ta hâm mộ cuồng nhiệt, ngày mai nó lật tan tành không còn gì hết, khủng hoảng tan tành không còn gì hết. Nên đây là cái chỗ chúng ta thấy nè, là chúng ta nếu mà mình rời bỏ cái tội phước, cái đạo đức đi để mình đi tìm một cái chỗ dựa gì trong cuộc đời, không bao giờ có chắc ăn hết. Ví dụ bây giờ một người nói chứ: "Thôi bây giờ tôi dựa vào cái khả năng của chính tôi. Dù mọi yếu tố bên ngoài có thể biến động, à cuộc đời biến động, đồng tiền lên xuống,

[14:12]rồi chiến tranh, thiên tai rồi nó làm cho mọi điều biến động, không có cái gì chắc ăn hết. Nhưng mà tôi có khả năng, tôi có ý chí phấn đấu. Nghĩa là tôi hết sức cố gắng, tôi hết sức nỗ lực rèn luyện, dù tôi đã tốt nghiệp đại học rồi, tôi vẫn tiếp tục học thêm, là tôi hết sức là thiện chí thì bây giờ tôi lấy tôi là chỗ dựa chính để tôi làm ăn, làm kinh tế." Nói vậy nghe được không? Nghe thì cũng được lắm á. Mới nghe thì cũng được, mới nghe thôi nhưng nghe lát coi chừng. Tại vì ổng có ý chí, có thiện chí thiệt, có chỗ dựa vào tài năng thiệt, nhưng mà nhiều khi ra đường xe đụng gãy hết một chân. Nó có những cái bấp bênh không có biết tới đâu mà dựa mà lường được hết trơn.

[14:58]Rồi cái việc ổng đang đang rèn luyện những cái ý chí, cái tài năng hay là cái chương trình ổng đang theo đuổi học cái gãy ngang. Không biết đâu là chắc chắn. Nên khi mà chúng ta quan sát cái kinh tế của một xã hội thì chúng ta phải hiểu một điều là không hề có cái gì ổn định hết, không hề có. Vậy cái gì là cái mà để chúng ta dựa? Nếu mà mọi cái nó cứ quay cuồng với nhau, tuy có dựa với nhau mà tất cả đều quay cuồng, không có cái nào ổn định hết thì chúng ta dựa vào cái gì để chúng ta sống trên đời này, để chúng ta có niềm tin trong cuộc sống mà đi làm ăn? Chớ nghe cái gì cũng không ổn định quá rồi mình buồn

[15:38]chán rồi không chịu làm ăn rồi lại đói nữa. Nói ông thầy đó ổng nói gì cái gì cũng không chắc ăn, thôi ngồi ở nhà tụng kinh gõ mõ. Nói vậy tội nghiệp tôi.

[15:51]Như vậy chúng ta lấy cái chỗ nào làm chỗ dựa để mà mình có niềm tin mà làm ăn trong cuộc sống này?

[15:59]Đúng là lấy nhân quả, là chỉ dựa vào tội phước. Mà thực sự là như vậy đó. Thực sự là mình nhìn cho kỹ rồi có một chỗ để mình có cái niềm tin, nghĩa là chúng ta có tội có phước của mình và chúng ta biết đó là nhân quả. Trong cuộc sống vậy, nó có những cái may mắn hoặc có những cái rủi ro, chính đó cũng là một yếu tố, yếu tố của kinh tế. Ví dụ như mình nói là ở cái vùng đó đánh bắt hải sản được tốt, mà cái nông nghiệp của cái tỉnh đó cũng trúng mùa thì gọi là hên phải không? Nhưng một cơn lũ quét qua tan tành hết trơn không còn gì hết, thì cái yếu tố bất ngờ đó mình gọi là rủi ro, rủi ro. Hoặc là có những cái hên như cái vùng đó họ trồng mía,

[16:47]họ trúng mùa mà toàn bộ những vùng khác thất mùa hết. Cái người nông dân đó là giàu lên liền, tại vừa trúng mùa mà vừa giá lên cao nữa thì họ giàu lên. Những cái đó chúng ta gọi là may mắn. Thì trong mọi cái yếu tố của kinh tế: yếu tố tiền tệ, tài chánh, nhân công, kỹ thuật, sản xuất, quảng cáo đủ thứ hết, thì còn cái yếu tố là may mắn và rủi ro nữa, yếu tố đó quan trọng. Mà chúng ta thấy trong cuộc đời này rất nhiều người thành công nhờ may mắn, rất nhiều người. Ví dụ như có người họ có cái phương án kinh doanh cái họ lấy cái nhà họ đem cầm để vay tiền ngân hàng. Thì trên nguyên tắc nhân quả đó, đúng luật nhân quả

[17:31]đó, hễ mà cầm cái nhà mình đi làm ăn thì chắc chắn nhà đó mất luôn. Hôm trước tôi có nói một lần. Tại vì lúc đó mình hưởng gấp đôi cái phước mình có. Hôm đó tôi giải thích rồi, không biết quý Phật tử có nhớ không? Có hả? Để hỏi. Tôi sợ cứ thường thường hỏi là nói quên rồi không à. Vậy là giỏi. Cho nên thường thường là hầu hết là hễ xách cái nhà mình đem cầm ngân hàng để mà lấy tiền làm ăn thì thường là cái nhà đó bay luôn. Nhưng mà có một người đó ổng có cái may mắn, ổng mượn tiền ngân hàng xong cái ổng làm ăn trúng luôn, có những cái thời cơ bất ngờ tới. Ví dụ giá đất biến động tự nhiên nó tăng lên ào ạt cái họ lời ào ào ào đó.

[18:08]Nhưng có một thời gian á, có một thời gian mà tự nhiên mình thấy giá đất nó lên một cách giả dối, nhiều người giàu quá chừng giàu. Rồi có người thấy vậy lật đật cũng bán nhà bán cửa đi mua đất xong rồi Nhà nước ra cái luật 18 gì rồi cái tiêu tan hết sự nghiệp. Nên những cái đó mình không lường được, cái may mắn rủi ro trong cuộc sống không lường được, nhiều cái như vậy. Rồi ví dụ như là ông đó ổng thấy cái khu đất đó có thể làm ăn được, ổng mua. Thì nghe tin là cũng bình thường rồi Nhà nước quy hoạch khu dân cư rồi ở trên cũng đâu đó ổn định. Chợt có cái chuyện gì chiến tranh loạn lạc xảy ra, Nhà nước nghi ngờ Nhà nước quy hoạch khu đó thành khu

[18:42]quân sự, lấy đất sạch sẽ hết, trả theo cái giá mà Nhà nước tính, về cũng mua được mấy ly cà phê. Thì đó là những cái rủi ro trong cuộc sống vậy. Nên nó có cái là may mắn và rủi ro đó, và chính cái yếu tố may mắn, rủi ro này nó quyết định khá nhiều trong việc làm ăn của người ta, của người dân, của con người. Nên có nhiều người vậy, như trong một chuyến đi lang thang trên chiếc xe gặp người quen cái người ta giúp cho làm ăn, nên lên lên sự nghiệp luôn. Mà cái người đó chưa hề quen biết. Thì cũng có người khác nghe nói vậy cứ tối ngày lên xe đò đi gặp người cũng rủ làm ăn, họ hỏi mượn chiếc xe Honda để đi xin

[19:21]giấy tờ giùm, họ đi luôn mất chiếc xe luôn, cũng có. Nghĩa là cái may mắn và rủi ro đó không biết đường đâu mà lường được và và nó quyết định rất nhiều trong cuộc sống của con người. Rồi cũng vậy, một cái ông bảo vệ ổng làm một cái bảo vệ của cái công ty, bữa đó hên cho ổng sao có ăn trộm, nói là hên. Mà khiến bữa đó là ổng bị ai tặng cho mấy ly cà phê, ổng không có ngủ được. Thế là ổng cứ ngồi ổng trăn trở trăn trở thức cái ổng phát hiện được cái vụ ăn trộm cái ổng có công, cái được đề bạt lên làm cái chức mà đội trưởng đội bảo vệ. Cái đó gọi là cái hên á, chứ nếu bữa đó mà đừng ai cho ổng uống 2 ly cà phê

[19:59]đậm đen thì ổng ngủ khì, ổng bị đuổi mất rồi vì nó vô ăn trộm xong hết. Nên trong cuộc sống nó có những cái như vậy, gọi là may mắn rủi ro nó chi phối khá nhiều cái việc làm ăn của con người. Như vậy, ngoài những cái mà thủ đoạn lừa lọc thì mình không nói, ngoài những yếu tố rủi ro hay may mắn rất là nhiều trong cuộc sống. Và cái may mắn, rủi ro nó ở đâu nó tới vậy? Ở đâu nó tới vậy? Chính là cái phước phải không? Phước hoặc tội nó đã đem cái may mắn và rủi ro đến cho con người. Và ở đây vậy, chúng ta là người Phật tử, cái may cho chúng ta là chúng ta là người Phật tử, là người đệ tử Phật, chúng ta có niềm tin vững chắc vào luật nhân quả.

[20:41]Chứ còn nếu mà mình không phải là người đệ tử Phật á, mà mình học kinh tế học, mình học cho tới tiến sĩ luôn để rồi mình lấy cái bằng đó mình bước ra kinh doanh thì ba bữa thua. Rất dễ thua. Vì có trường hợp tôi có nghe có cái công ty á mời một cái ông tiến sĩ về để làm nghĩa là giám đốc, trả lương đàng hoàng, thì ổng điều hành cái công ty đó xong phá sản luôn. Mặc dù ổng tới tiến sĩ lận. Tại vì có nhiều điều ổng không có học được. Những cái may mắn, rủi ro là cái không ai học được hết. Và mọi yếu tố của kinh tế luôn luôn biến động, cái nào dựa vào cái kia mà không có cái nào ổn định, cái nào cũng bấp bênh hết trơn. Đó.

[21:20]Cho nên có một lần tôi có một cái đứa em thấy nó học kinh tế. Nó học xong cái nó nói, "Trời, em học xong kinh tế giờ em không biết làm gì nữa, không biết bắt tay từ đâu để làm kinh tế." Đúng. Hiểu như vậy là đúng. Vậy là hiểu được kinh tế học. Nó hiểu rằng nghĩa là học xong đã đời mọi yếu tố chi phối cái nền kinh tế quốc dân hết rồi thì mới không biết mình làm cái gì từ đâu để mà xây dựng kinh tế nữa thì hiểu được như vậy gọi là hiểu được kinh tế học của xã hội, của thế giới rồi đó. Giờ bắt đầu chỉ lo làm phước mới đúng. Còn chúng ta may mắn mình là người Phật tử, rủi như mình có học kinh tế học đi,

[21:56]học một lát rồi mình hoang mang điên đầu không biết bắt đầu từ đâu để làm thì mình còn có một điều là bắt đầu làm phước. Đó là nhờ chúng ta tin vững chắc vào luật nhân quả. Không có cái gì có thể thành tựu tốt đẹp mà không có cái phước chi phối ở trong đó. Nên người Phật tử mình nhờ đó mình, mình vui mà sống được trong cái xã hội nó nhiễu nhương, xáo trộn đủ thứ chuyện hết là vậy. Mình bình an mà sống. Dù có những lúc cuộc đời mình rất là đau khổ, khổ sở, nghèo cùng khốn khó, có những lúc mình thiếu ăn phải đi mượn gạo, vân vân, có những lúc như vậy. Nhưng mà một khi mình đã vững được niềm tin với luật nhân

[22:36]quả, rồi một khi mà mình đã thấm được lời Phật dạy, mình tập được yêu thương con người nè, là mỗi đêm mình đã đọc được là "Xin cho con mãi mãi lòng thương yêu không cùng trải thế giới tam thiên đến chúng sinh vô tận", đó, là nhờ mỗi đêm mình có tụng như vậy cho nên trong đời sống dù có khi mình ăn đói ăn nghèo nhưng mình vẫn thương yêu con người và vẫn làm phước từng chút từng chút thì đó là cái khởi điểm để làm kinh tế một cách chắc chắn đó. Đó là từng cá nhân đó. Rồi suy luận ra toàn xã hội cũng như vậy. Nên chúng ta tin chắc một điều, nếu toàn xã hội này mà ai cũng ý thức điều đó, là cái người bắt đầu làm kinh tế bằng

[23:19]việc làm phước trước thì không bao lâu cả xã hội sẽ hừng hực tiến lên. Chúng ta nghiên cứu một lát là chúng ta sẽ thấy, chúng ta sẽ thấy là những cái quốc gia mà hiện nay đang giàu mạnh trên thế giới, chúng ta tìm thấy tổ tiên của họ đều có làm phước gì đó, đều có. Cũng có trường hợp cái người làm phước ở quốc gia này đầu thai qua quốc gia kia, nó cũng có. Nhưng mà trong cái tương quan để có thể quan sát được thì chúng ta thấy là nơi trong toàn quốc gia đó tổ tiên của họ đã làm nhiều điều tốt thì đất nước đó phát triển dữ dội. Nhưng mà khi phát triển rồi còn làm tốt nữa hay không lại là chuyện khác, rồi từ từ mình sẽ thấy.

[24:00]Thì khi mà chúng ta dựa vào cái tội phước để đánh giá đó thì chúng ta cũng quan sát ra cái cách làm kinh tế, cái cách làm ăn. Cái trong xã hội đó hay là một cái con người đó họ làm kinh tế bằng cái cách đó, mình coi cái cách làm đó nó có tăng cái phước của họ lên hay không. Nếu cách làm đó mà không tăng cái phước của họ lên thì họ sẽ sụp. Mà đất nước ta coi chừng cũng bị ảnh hưởng luôn nếu mà ảnh hưởng họ lớn. Còn nếu cái cách làm của họ mà tăng cái phước thì họ sẽ tiến lên từ từ, họ tiến lên từ từ. Nên có nhiều cái kinh doanh mà chúng ta nhìn vào chúng ta thấy nó nguy hiểm cho xã hội, không có đúng.

[24:41]Mà vì chạy theo lợi nhuận rồi người ta làm, rồi nhà nước thấy cũng thu thuế được từ những cái sinh hoạt, những hoạt động kinh doanh đó rồi cũng khuyến khích rồi đất nước nó sẽ rơi vào khủng hoảng kinh tế. Từ từ rồi chúng ta thấy. Rồi trở lại cái vấn đề đó, chúng ta thấy kinh tế của toàn xã hội nó là cái tổng hợp cái phước của từng con người trong xã hội đó. Đó là cái cộng nghiệp, mình nói theo đạo Phật là cộng nghiệp là nghiệp chung của toàn con người trong xã hội đó làm thành cái nền kinh tế của đất nước đó. Đây là nghiệp chung, còn nghiệp riêng nó cũng có. Nghiệp riêng là trong một xã hội giàu có có những người

[25:20]không nhà ở, lang thang ngoài lề đường cũng có. Hoặc trong xã hội nghèo mà có những người nhà ở nghĩa là mười tầng lầu, xe hơi rồi hai ba chiếc, vân vân, cũng có. Đó là những cái nghiệp riêng. Nhưng mà trên tổng quát, trung bình, nói chung thì cái kinh tế của toàn xã hội đó phát triển hay không là do phước của từng con người trong xã hội đó cộng lại. Đó là cái căn bản mà chúng ta lấy nó làm chỗ dựa. Cho nên chúng ta đừng nghĩ rằng nó do tài của một cái ông nào mà xoay chuyển được nền kinh tế của một cái đất nước đó, không do tài một cái cá nhân nào hết. Như chúng ta thấy thời gian gần đây vậy,

[25:59]ở bên Nga là rơi vào cái khủng hoảng kinh tế trầm trọng, rồi ông Tổng thống Yeltsin ổng mới nổi quạu lên, ổng đuổi hết ông thủ tướng này chỉ định ông thủ tướng kia, quá chừng cứ thay như... mà kinh tế vẫn không nhúc nhích, không có nhúc nhích gì được hết. Tại vì sao? Tại cái phước toàn xã hội Nga nó như vậy. Vì bên xã hội Nga đó người ta chưa tin nhân quả. Chừng nào mà cái xã hội đó họ tin nhân quả, họ biết làm phước, họ hy sinh hơn, họ không có chạy theo vật chất, không ích kỷ nữa thì mình hy vọng rằng nghĩa là nhiều khi giao cho con người khờ khờ lên làm cũng xoay chuyển được kinh tế. Còn bây giờ nhiều người giỏi ghê gớm,

[26:40]ông Yeltsin ổng đâu có ngu, ổng cũng lựa những người xuất sắc ghê gớm lắm ổng mới đưa lên cái chức thủ tướng để hy vọng là thay đổi cái nền kinh tế nhưng không ai có tài nào thay đổi được hết. Hình như hôm qua nay mới thay ai nữa đó. Không biết cái ổng làm sao đây. Tại vì ổng không có hiểu được là cái nhân quả của toàn xã hội, không lấy cái giáo dục làm căn bản, nghĩa là phải lấy cái việc dạy dỗ con người, dạy dỗ cái đạo đức con người làm gốc thì mới có thể thay đổi được vấn đề. Chứ còn một hai con người, một hai cái đầu của một hai con người không có làm nên chuyện gì cho toàn xã hội được hết

[27:16]mà phải thay đổi cái đầu của toàn xã hội đó luôn. Thì Việt Nam mình cũng vậy, chúng ta luôn luôn mơ ước xây dựng cái đất nước mình giàu mạnh cũng giống như là xây dựng toàn cái thế giới này thịnh vượng, hạnh phúc vậy. Thì không phải là do tài năng của một hai con người mà được, mà do sự đóng góp của từng con người, mà từng con người trong đây biết làm phước, biết hy sinh, biết nhường nhịn, đó, đó là lần lần tạo thành sức mạnh của toàn xã hội. Ở đây, để gọi là con người có phước hay không có phước là ăn thua cái thái độ của họ. Cái thái độ của họ khi làm việc nó sẽ thành phước hay không? Mình chưa có nói tới việc làm phước ở bên ngoài.

[27:55]Mình chưa có nói tới việc mà ăn cơm nhà mà vác tù và hàng tổng. Mình chỉ nói cái việc là trong khi họ đi làm, trong khi đang làm kinh tế, trong khi đang làm ăn mà cái thái độ của họ làm như thế nào thì nó sẽ thành phước hoặc tội của cá nhân đó. Và nhiều cá nhân đó cộng lại thì toàn xã hội. Cái thái độ như thế nào thì gọi là có phước? Mà cái thái độ thế nào thì gọi là có tội?

[28:23]Cái thái độ thế này là tội nè: Nếu cái người nhân viên mà chỉ đi làm vì đồng lương,

[28:33]rồi cái người chủ là mở ra cái hoạt động kinh doanh đó, thuê người chỉ nghĩ tới lợi nhuận thì thái độ đó là thái độ có tội. Với cái thái độ đó thì mình tin họ hưởng cho hết phước của họ đi. Cái người nhân viên đó hưởng cho hết phước đi rồi ông chủ đó hưởng cho hết phước giàu sang của ổng đi rồi sụp đổ, do cái động lực, do thái độ.

[29:00]Mà đi làm mà chỉ nghĩ tới mình. Mà hiện nay, người ta đang bị cái thái độ đó khá nhiều. Hiện nay như vậy. Như tôi tiếp xúc với một số người trẻ, họ chưa biết đạo. Những người trẻ trẻ sinh viên ra trường biết đạo thì không nói, tương đối dễ thương. Nói chung là cái lớp mà sinh viên trẻ mà là Phật tử á, thì mang trong tâm mình cái thái độ là bước ra xã hội để phục vụ, nó tốt. Nhưng mà còn có những người mà họ chưa phải là Phật tử á, mà mình ngồi xa xa mà nghe nói chuyện với nhau á, là họ chỉ đặt vấn đề là làm ở đâu lương nhiều thôi. Và khi đang làm ở đây đang lương cỡ này, nghe nói bên kia công ty kia nó tuyển dụng

[29:41]với cái trình độ của mình lương cao hơn là bỏ đây đi qua bên kia làm liền. Tức là không tình, không nghĩa, không cần ích lợi gì cho ai hết. Nghĩa là làm việc, được việc, chủ nhân chấp nhận và mình được cái số lương nào đó. Thì cái động lực đó, cái thái độ đó là chuẩn bị cho xã hội đi xuống. Vì chính cá nhân của họ làm cho họ mất phước và toàn xã hội sẽ đi xuống. Mà người ta bị như vậy rất nhiều. Cái thái độ đó là thái độ của người phương Tây á, bên Mỹ á. Mà bắt đầu nó lây qua tới Việt Nam rồi. Trong cái nền kinh tế thị trường cạnh tranh tự do, thì những cái lớp người trẻ hiện nay năng nổ, bằng cấp nhiều, giỏi giắn, năng động, cũng đang suy nghĩ giống như vậy.

[30:22]Nghĩa là cứ làm chỗ nào lương cao, mà không nghĩ đến làm cái chỗ nào mà mình có thể phục vụ nhiều cho xã hội, cho con người, mà chỉ nghĩ tới đồng lương. Đó là nguyên nhân. Rồi người chủ cũng vậy. Người chủ mở ra một cái cơ sở kinh doanh, một cơ sở kinh tế, chỉ nghĩ đến việc thu lời cho nhiều, toàn là động cơ của sự ích kỷ, thì chắc chắn một ngày nào đó mọi chuyện sẽ sụp đổ hết. Hưởng cho hết phước đi, rồi sẽ sụp. Và cũng chính vì mà ông chủ chỉ nghĩ tới lợi nhuận, nên ổng sẽ làm cái công việc gì? Là bóc lột công nhân. Đó. Nên cái việc mà bóc lột công nhân á, mà nó thành cái báo động từ thời Mác, Các Mác, Ăng-ghen nói, là cái gốc của nó nằm nơi cái gì?

[31:08]Nơi cái ích kỷ của người chủ, nơi cái việc mà người chủ chỉ nghĩ tới lợi nhuận. Là nguyên nhân đó. Rồi người nhân viên, thì do cái mình thiếu phước mới đi làm công cho người ta, rồi bực tức, giận dữ, đấu tranh lại, mà không có nghĩ đến cái việc có những cái cơ hội để mình làm cái gì đó chịu đựng để ráng mà phục vụ nhiều hơn cái mình hưởng. Đây là chỗ thôi mình không có dám bàn sâu. Nhưng mà ở chỗ thế này, cái thái độ mà người chủ nghĩ tới lợi nhuận sẽ chắc chắn sẽ bóc lột công nhân. Vì ổng ngồi ở trên, ổng biết được cái số lời, với ổng việc mà bao nhiêu chi phí, trả lương cho công nhân từng người như thế thì ổng lời được bao nhiêu.

[31:50]Nên cái việc mà người công nhân mà xin tăng lương là điều khó chịu với ông chủ. Tại hễ công nhân xin thêm tăng lương nghĩa là ổng bớt đi cái lời của ổng, nó đụng chạm tới quyền lợi của ông chủ. Nên muôn đời, cái chuyện mà lương bổng của công nhân và cái lợi nhuận của ông chủ là cái mâu thuẫn, vì người ta ai cũng nghĩ đến lợi của mình hết. Ai cũng chỉ ích kỷ, và xã hội đổ vỡ căn bản từ cái thái độ đó, từ cái tâm trạng ích kỷ đó, mà cứ mâu thuẫn hoài. Nên chúng ta thấy mà ngày xưa Các Mác lên án, phê phán là cũng vì cái thái độ ích kỷ của con người. Mà bao nhiêu chuyện cười xảy ra cũng nói nhiêu đó thôi.

[32:28]Như có ông công nhân mà ổng vào ổng gặp sếp, ổng nói: "Thưa ông chủ, vợ em nói với em đến yêu cầu ông chủ phải tăng thêm lương." Chớ không phải ổng dám nói mà vợ ổng xúi ổng phải nói. Tại ổng cũng hơi sợ vợ, chớ ông nếu mà vợ không bắt thì ổng cũng không dám gặp ông chủ để xin thêm tăng lương. Ông chủ nghe xong ổng sững sờ, ổng nói: "Anh chờ để tôi về tôi hỏi vợ tôi cái đã." Nó đụng chạm tới quyền lợi tại cái gia đình của mình luôn vậy, và cái việc lương đó. Nên ở đây chúng ta cần cái thiện chí của con người một chút, cần cái thiện chí là là mỗi người biết hi sinh chút. Nhưng chúng ta khó khó tìm cái điều đó trong cuộc đời này,

[33:11]và xã hội này cứ mãi mãi việc cứ mãi mãi bấp bênh. Cứ vì cái ích kỷ mà nó cứ mãi mãi bấp bênh, rồi kinh tế cứ biến động, rồi khi thăng, khi trầm, khi phát, khi sụp là vì vậy, nó không có ổn định. Là vì cái ích kỷ nó cứ chi phối trong lòng con người. Có phước thấy lên ào ào ào vậy á, rồi vì cái ích kỷ hưởng hết phước lại sụp xuống. Cứ mình cứ thấy như vậy thôi. Nhưng mà nếu con người ta có thiện chí một chút, người ta hi sinh, con người nhân viên thì biết phục vụ nhiều hơn là hưởng, ông chủ thì đừng nghĩ tới lợi nhuận mà biết nghĩ tới cái lợi người khác hơn, thì cứ vậy, cứ nền kinh tế nó nó sẽ ổn định dần dần, dần dần.

[33:50]Nên ở đây, nó có nhiều cái nguyên nhân để cho một nền kinh tế nó được phát triển. Cái điều này tôi quan sát vì tôi ưu tư về cái nền kinh tế của xã hội, của nhân loại cũng từ lâu, nên tôi có để tâm tôi quan sát khi nào thì cái đất nước nó sẽ giàu mạnh lên, khi nào thì đất nước nó sẽ suy sụp. Thì tôi phát hiện ra một điều là nền kinh tế của xã hội cũng như của cá nhân nó chỉ phát triển khi người đó khởi đầu bằng cái tinh thần làm việc vô vụ lợi, không lương, thiện nguyện. Nghe chữ "không lương" thì nghe hơi kỳ. Nói: "Đi làm không có lương rồi sao nuôi sống gia đình?" Nhưng ở đây là tất cả mọi điều đều như vậy,

[34:37]bất cứ ai muốn làm việc phước, muốn thành công lớn, đều phải khởi đầu bằng cái làm việc không lương. Gần như không ai thoát ra điều này, trừ những người có phước sẵn thôi. Bây giờ chúng ta cứ tìm lại những vĩ nhân trong thế giới như vậy đó. Chúng ta sẽ thấy cái ngày mà họ thành công á, lớn lao, rồi nhiều người biết bước tới ủng hộ họ, tìm tới ủng hộ họ, thì nó dễ rồi. Nhưng mà cái ngày ban đầu, lúc đó họ cô đơn, cô độc, họ làm cái việc tốt họ có một mình một bóng, không ai biết. Và nghèo khổ vô cùng. Làm cái chuyện đó nghèo khổ không ai biết á. Chính cái lúc mà nghèo khổ làm mà không có một đồng nào vẫn ráng làm

[35:17]á, chính cái đó đó để sau này họ trở nên tiếng tăm, lừng lẫy, thành công vang dội, rồi nhiều người mới tới xin hợp tác rồi xin ủng hộ. Tất cả các vĩ nhân đều như vậy hết. Chúng ta thấy như nhà bác học Marie Curie cũng vậy, hai vợ chồng nghèo, nghiên cứu, cứ nhiều khi cứ bán lần đồ đạc mình để mua thiết bị, chứ đâu có ai biết mà tài trợ. Như những cái nghiên cứu khoa học tốn tiền dữ lắm, mà ban đầu đâu có ai cho, đâu có ai tin mình, đâu có ai tin mình có tài. Rồi những nhà khoa học mà nhiều khi ban đầu vậy, họ nghèo, sống trong nghèo khổ, không ai biết để ủng hộ họ hết. Những thiên tài âm nhạc cũng vậy,

[35:55]có nhiều người giỏi, giỏi vô cùng, mà buổi đầu không ai biết, không ai nhận ra, cứ vừa học đàn vừa đi kiếm sống từng xu, từng đồng vậy đó, sống trong âm thầm lặng lẽ. Cái khởi đầu người ta thường như vậy. Nhưng mà mình không nói tới nghệ sĩ, vì thường nghệ sĩ thì ít có làm gì phước nên thường hay nghèo. Chứ còn đa phần những cái nghề kinh tế khác hay những nhà khoa học vậy đó, cái khởi điểm của họ là làm không công thôi. Mình nhìn lại những vĩ nhân, những nhà lãnh tụ chính trị kiệt xuất cũng vậy nữa. Chúng ta thấy, bây giờ thì thôi mình cũng không tiện nói đích danh ai mần chi, nhưng chúng ta cứ nghiên cứu lịch sử là biết liền.

[36:32]Những lãnh tụ kiệt xuất của thế giới, của đất nước, vân vân, họ bắt đầu bằng cái những công việc, bằng cái khát khao, bằng cái lòng yêu thương, cái thiện chí. Hổng ai trả lương hết. Tự mình bỏ công, bỏ sức, bỏ tiền ra mà đi tìm chân lý, đi tìm lẽ sống gì đó từ buổi đầu. Còn đến khi họ mà trở thành lãnh tụ rồi thì không có nói nữa thấy không? Bao nhiêu người quy tụ về ủng hộ rồi. Nhưng mà cái lúc buổi đầu không ai biết hết. Mà đó là cái quy luật bắt buộc phải đi qua của tất cả mọi người, của tất cả mọi người. Như có người nào đó, thí dụ bây giờ là một cái người người giáo viên ra trường. Ra trường, ra trường thì giáo viên bây giờ thì không

[37:11]có thất nghiệp, tương đối không thất nghiệp. Chứ có những đất nước giáo viên ra trường không có chỗ dạy nha. Nhưng mà ở Việt Nam mình thì tương đối là có chỗ dạy là vì cái lớp giáo viên trước ít lương quá họ bỏ đi làm chuyện khác hết rồi, cho nên vẫn còn chỗ dạy. Nhưng mà nếu mình chỉ dạy rồi cứ tìm cách làm sao để có lương nhiều để sống trong cuộc sống, thì chúng ta thấy nó sẽ đổ vỡ tiếp tục từ từ. Cái tư cách nhà giáo bị mất, kinh tế đất nước cũng không phát triển. Mỗi người một chút, mà nếu cái nhà giáo đó ổng ban đầu ổng dạy ổng cứ chấp nhận nghèo đi, học sinh không biết đến hỏi không lấy tiền, tổ chức dạy phụ đạo cho học sinh không lấy tiền.

[37:50]Nghèo mà cứ làm gan anh hùng đi rồi biết, từ từ khá hơn. Hoặc là bác sĩ cũng vậy, bác sĩ bây giờ ra trường thì thất nghiệp nhiều. Mặc dù là thiếu bác sĩ nhưng bác sĩ vẫn thất nghiệp. Thì nếu cái người bác sĩ mà đang thất nghiệp đó đó, cứ cứ xách túi mà y tế của mình, ống chích, ống thuốc rồi nọ đi lang thang hàng xóm chữa bệnh giùm cho người ta, không lấy tiền. Tại vì người ta đâu biết mình là ai, mình đến mình chữa giùm thì người ta mừng, chữa không lấy tiền thì người ta mừng, cứ vậy đi. Cứ bắt đầu cái sự nghiệp mình bằng những việc như vậy, bằng cái việc làm thiện nguyện, vô vụ lợi và không lương,

[38:25]cứ như vậy, rồi từ từ cái bản thân người đó sẽ khá lên liền. Không ai mà khởi đầu cái sự thành công mà có cái hưởng liền hết á. Trừ những người gia đình giàu, họ có cái phước sẵn, vừa ra trường cái có gửi việc làm tương đối ấm chỗ một chút. Nhưng mà cái người như vậy, họ không hiểu được cái giá trị của cái tinh thần thiện nguyện thì coi chừng về lâu về dài lại không có bền, cái kết thúc nó không có hậu. Nên cái bậc cha mẹ mà khôn ngoan á, hiểu được cái yếu tố của việc xây dựng kinh tế á, ví dụ con mình nó học cái ngành đó, mình thì giàu có, quen biết, nó ra trường là đưa vào chỗ ngon lành liền.

[39:01]Tức là có cái thế nè, quen biết tùm lum hết, nhiều khi lý lịch gia đình tốt nữa, ví dụ vậy, xin việc làm rất là dễ, lương cao. Nó ra trường sẵn sàng học cũng đàng hoàng, thuận lợi, thì đó là một cái lầm. Trong cái vấn đề dạy dỗ con mình, đó là một cái lầm. Phải làm sao tạo điều kiện cho con mình ra trường xong, nó phải làm phước một thời gian, làm không lương, vô vụ lợi, thiện nguyện để rèn luyện cái tính cách của nó. Chứ còn nếu mình thương nó rồi lo cho nó chỗ làm cho ấm, rồi nó cứ nghĩ tới đồng lương thôi. Nó quên, nó không rèn luyện được cái phục vụ, trong cái nghèo khó mà vẫn phục vụ, thì cuộc đời nó không có nghĩa.

[39:38]Mà cuộc đời nó không có nghĩa thì sau này cái kết thúc không có hậu. Như gần đây vậy, vừa rồi có phiên tòa xử cái vụ án lớn về kinh tế là vụ án Epco Minh Phụng phải không? Thì tôi thì cũng lâu lâu thì thoáng thoáng đọc qua báo một chút, nhưng mà có hôm mà tòa tuyên án mà truyền hình trực tiếp á, thì lúc đó tôi nghe cái tiếng gì mà cứ la ó ở ngoài nó lớn quá không biết, thì mới đi xuống coi thì mới thấy là tòa tuyên án. Thì tôi cũng không có coi được từ đầu, nhưng mà chỉ nhìn những cái gương mặt, nhìn những cái gương mặt mà có tầm cỡ trong cái vụ án đó, thì tôi phát hiện ra một cái điều thế này.

[40:17]Những cái người mà ở trong đó đó, tướng ai cũng tốt, tướng ai cũng tướng giàu sang hết trơn. Giàu sang quyền biến ai cũng tướng giàu sang. Nhưng chỉ có cái ánh mắt không tốt thôi, ánh mắt nói lên nội tâm không tốt. Vậy mà ngày nay phải chấp nhận cái kết thúc không có hậu. Nên cái tâm nó quan trọng. Còn cái tướng của họ là cái phước của đời trước. Nghĩa là cái phước đời trước của họ nên nó tạo ra cái tướng họ giàu có, khiến họ có cơ hội, có may mắn được vào cái chỗ làm nghĩa là vinh quang như vậy, rồi được cơ hội để lên như diều gặp gió như vậy. Nhưng mà vì từ buổi đầu cha mẹ họ không dạy họ làm cái

[40:57]nghĩa là làm vô vụ lợi, làm thiện nguyện trước. Cho nên cái thói quen của họ, cái ích kỷ nó phát triển mạnh quá, kèm theo cái phước họ có thì thôi họ cứ tha hồ vơ vét không biết dừng lại. Là do từ buổi đầu không ai dạy cho họ đi làm việc phước, làm thiện nguyện, lấy cái nghề của mình chứ không cần làm ngoài nghề, lấy cái nghề của mình làm vô vụ lợi. Nên bây giờ cái tâm họ xấu từ từ, xấu từ từ, nó hiện ra nơi cái ánh mắt rất là rõ, và cuối cùng là cái kết thúc không có hậu. Nên chúng ta thấy là cái tâm nó quan trọng, còn bây giờ mình giàu nghèo ở buổi đầu cuộc đời nó không quan trọng. Có thể mình xuất thân từ gia đình giàu,

[41:35]có thể mình xuất thân từ gia đình nghèo, không quan trọng. Cái quan trọng là cái tâm, vì nếu cái tâm tốt thì chắc chắn nó sẽ đưa đến một cái kết thúc có hậu. Và như vậy, như là quý Phật tử mà lớn tuổi ở đây thì cuộc đời mình coi như qua rồi phải không? Mình không có quan trọng nữa, nhưng mà quan trọng là con cái của mình. Mình phải rèn luyện cho nó có một cái tâm gì đó để sau này nó có cái kết thúc có hậu, chứ không mà mình lo cho nó quá, mà không có cái tâm tốt, mai mốt nó lên truyền hình giống như mấy ông đó nữa tội nghiệp nó. Thì như vậy, chúng ta cứ đưa ra cái ví dụ thôi. Nãy giờ mình nói ví dụ những người trí thức,

[42:13]bây giờ mình nói những người mà người thợ, tức là không đòi hỏi cái văn hóa cao. Ví dụ bây giờ mình cho con mình đi học cái nghề sửa ống nước, làm ống nước, nghe nói cái nghề đó thôi sống cũng ổn định, xây dựng nhiều thì cái cấp thoát nước thì nhiều, chắc nó cũng có có nghề nó làm, nó nuôi thân, nuôi vợ con nó thì cũng được, nghĩ vậy đi. Nhưng mà nếu đi học nghề rồi cứ ngồi đó mà chờ kiếm chuyện đi làm để hưởng lương là một cái sai lầm. Mà nó sai mà mình cũng không biết dạy con. Nó học nghề nó tốt nghiệp rồi thì bắt đầu nó xoay xở nó sẽ tự nó kiếm việc làm vì trong môi trường nó sẽ quen, hoặc về nhà nó kêu kêu:

[42:51]"Mẹ coi có quen ai giới thiệu con vô chỗ cái công ty xí nghiệp xây dựng nào để làm cái nghề về lắp đặt ống nước này nọ". Thì việc đó mình nói thì nói: "Nhưng mà khoan hãy con, từ từ kiếm. Giờ con đi qua bên nhà bác Hai, bác Ba nghe nói có ống nước hư bể, qua sửa giùm người ta trước." Cứ tập cho nó làm phước, mà tập cho nó làm sao để nó làm mà vui vẻ. Nó vô nhà người ta nó sửa, tháo ra là sửa. Nói chứ nhà ai mà không có ống nước hư phải không? Thế nào cũng có cái vòi nước chảy thỏn thỏn chảy hoài mà khóa không được, không biết làm sao, hoặc là có cái chỗ họ lấy băng keo họ quấn lại tùm lum hết á, nước rỉ ra,

[43:23]rồi có ống nước sút ra sút vô, nghĩa là hàng xóm mình ở đây cũng đầy cái hư á, thì cứ cho con mình đi làm cái đó trước. Vậy đó, khởi đầu bằng cái đó, vậy mà sau này nó ổn định cuộc sống, cái tâm nó quen à. Rồi sau này khi nó đi làm công cho người ta, nó không có đòi lương cao, nó không đòi giá cao. Ví dụ bữa đó sau này nó làm nghề nó ăn lương rồi, người ta kêu nó lại sửa ống nước gì đó, thì nó không có, do cái khuynh hướng là cả năm trời nó làm việc từ thiện nó quen rồi, thì lúc đó nó có những việc nó không có tính công, làm tính vừa chừng nào đó, thích hợp nào đó, chứ không đòi giá cao, chứ đòi giá cao quá sức là phước hết từ từ.

[44:00]Ví dụ như vậy, con mình học thợ điện cũng vậy. Nó xong thợ điện rồi đừng có lo công ăn việc làm cho nó liền, biết chỗ giới thiệu cũng đừng có thèm giới thiệu. Cho nó đi qua nhà hàng xóm sửa đồ cho người ta trước, cái đèn ai hư, dây ai đứt, rồi nhất là những nhà mà ít đàn ông rồi đó, đó đến cho sửa, tập cho quen. Thì khởi điểm bằng cái đó đó, vậy đó mà sau này cái kinh tế của người cá nhân đó sẽ phát triển, sẽ tốt đẹp, mà xã hội là phát triển nhờ nhiều người như vậy. Nếu mà toàn bộ xã hội ai cũng có những việc làm vô vụ lợi, thiện nguyện không lương đó thì chúng ta thấy không bao lâu, không bao lâu, 5 năm sau, 10 năm sau cả cái đất nước

[44:40]nó vượt lên trên liền, tiến bộ lên liền. Bây giờ ví dụ như người phụ nữ đi, phụ nữ mình còn trẻ, còn có sức khỏe thì bây giờ mình kiếm chuyện gì làm? Bắt ống nước thì không biết rồi, bắt điện không biết rồi, giờ làm cái gì?

[44:58]Làm cái gì giờ? Ví dụ người phụ nữ thì bây giờ mình tổ chức với nhau một nhóm mấy người, mình đi thăm các cụ già neo đơn trong xóm, cũng là việc làm vô vụ lợi phải không? Ngoài những việc làm gì đó. Ví dụ bây giờ mấy cái người nữ thích học làm nghề kế toán, thư ký để ở trong văn phòng cho mát, chiếm hết trơn á. Lương cao, được gần giám đốc rồi nữa, kế tấn kế toán tài chánh rồi cứ thích làm mấy nghề đó không à. Thì đó, thì ở cái đó mình đâu có gì đâu mà giúp hàng xóm phải không? Thợ điện, thợ nước thì còn qua giúp hàng xóm, chứ còn làm kế toán tài chánh thì đâu có qua giúp hàng xóm gì được. Thì giờ làm cái gì? Nghĩ ra cái chuyện đi thăm mấy cụ già nghèo khổ trong

[45:36]xóm nè, giúp đỡ, đỡ đần cái này cái kia cái nọ. Thì những cái đó đó cũng là những việc làm vô vụ lợi làm cho cái phước của mình tăng lên và cũng đóng góp cho cái phước chung của xã hội. Rồi bây giờ ví dụ như nếu mà cái đất nước nó khéo nữa đó, tập cho học sinh những cái ngày nghỉ này nọ, tổ chức đi vận động là đừng có xả rác ngoài đường. Bây giờ rác cũng nhiều quá. Đi đâu cũng thấy rác, nghĩa là nói chung cái ý thức của người dân Việt Nam mình còn kém quá. Vận động vận động đừng bỏ rác ngoài đường phố, vận động chống ma túy, vận động đừng để lây nhiễm sida này nọ, nhiều chuyện. Rồi ví dụ những người sinh viên đi,

[46:19]mình có thể tổ chức là hướng dẫn luật đi đường cho mọi người. Tại vì có những người ở nước ngoài về họ nói họ không dám lái xe ở Việt Nam, tại vì ở Việt Nam người lái không có tuân thủ luật giao thông. Cái người mà đi xe đạp cứ đi tràn ràng ra giữa đường, bóp còi không chịu xích vô. Còn hai bánh cũng vậy, lấn ra tuyến xe hơi mà quẹo qua quẹo lại không có luật, điều đó nó nguy hiểm, gây tai nạn, cản trở và nói chung làm cho cái sự tiến bộ của xã hội nó chậm lại. Bây giờ những người sinh viên vậy, họ đi vận động để giáo dục luật giao thông, làm cho con nít đi xe đạp được an toàn hơn, phải không?

[46:55]Chứ tội nghiệp nhất là mấy cụ già đó, cụ già đi cẩn thận, đi xe đạp mà cẩn thận lắm mà cứ đi giữa đường không à, đi đạp chầm chậm chầm chậm sợ nguy hiểm đó, mà cứ ra giữa đường. Bóp còi không dám xích vô, cứ chầm chậm giữa đường, tội nghiệp thiệt chứ. Nên nhiều cái, nghĩa là có trong xã hội chúng ta còn nhiều cái nó nó chưa hoàn chỉnh mà mình phải biết tự mình khởi tâm lên mình đóng góp à. Ở đây nó có cái chỗ này nè, cái nhân quả nằm chỗ này. Cái người nào mà hay thích lo chuyện bao đồng thiên hạ đó thì vừa nhìn thấy cái khuyết điểm gì của bản thân mình hay của xã hội là luôn nghĩ đến chuyện làm sao cho những người khác đừng bị như vậy nữa.

[47:38]Thì đó là cái phước. Còn cái người mà họ không có cái tâm mà lo cho thiên hạ đó, thấy mình gặp cái gì trở ngại khúc mắc mình lách qua rồi thôi, không nghĩ tới ai hết. Ví dụ đi đi trên đường cái thấy cục đá, mình lách qua rồi đi luôn là cái người đó cái tâm ích kỷ, không có biết lo bao đồng thiên hạ. Còn cái người mà lo bao đồng thiên hạ đi thấy cục đá rồi là nghĩ đến nếu mình thấy mình hoặc là mình đi mình gặp cái cành cây nó la đà mình đi suýt đụng đầu, mình qua được rồi nhưng mình nghĩ người sau họ đi coi chừng bị á, cái tìm cách mình cột, mình kéo lại đừng cho người khác bị. Thì cái đó là do cái tâm hay nghĩ đến nhiều người à mà mình có cái việc làm.

[48:19]Và chúng ta thấy những cái sản phẩm kỹ thuật tinh xảo đều là như vậy hết trơn, đều là như vậy. Như có cái chuyện này, bên Mỹ có cái chuyện có cái ông công nhân làm trong cái hãng đó, thì ổng cái nhiệm vụ của ổng là siết cái con ốc của cái máy gì đó, thì đầu là cái mỏ lết ổng cứ để vô con ốc cái ổng siết một cái, ổng giở cái mỏ lết, cái chìa khóa ra, ổng để vô trở lại ổng siết một cái rồi giở cái chìa khóa ra để lại siết thì mấy chục vòng nó mới cứng. Rồi ổng nghĩ, ổng nghĩ: "Trời, làm vầy ai làm cũng cực như nha. Quả phải mà ai chế được cái gì nghĩa là khỏi phải giở lên, cứ lắc lắc lắc lắc vậy thôi là được rồi."

[48:56]Cái ổng mới nói cái điều đó, cái ý tưởng đó lên lên ban giám đốc. Ban giám đốc thấy ý tưởng người này hay quá thì chỉ đạo qua căn phòng kỹ sư, 30 giây làm xong liền. Cái vấn đề đó quá dễ đối với một người kỹ sư tìm ra giải pháp kỹ thuật. Thì xong rồi cái bây giờ họ bán đầy hết cái cờ lê, cái kìm, cái chìa khóa đó mấy ông biết không? Chìa khóa khỏi cần mà nhổ lên á, cứ để lắc kêu rẹt rẹt rẹt cái hồi nó cứng luôn. Có bạc đạn đó nó đi một chiều vậy đó. Cứ để ai sửa xe Honda chắc biết cái vụ này. Thì bán ra cái hãng lời cả tỷ đồng. Cái ông công nhân một ngày ổng mới phát hiện ra là cái ý tưởng của ổng hãng sản xuất được thành công cả thế giới

[49:38]mà không cho ổng đồng nào hết trơn, ổng kiện ra tòa. Kiện ra tòa thì cũng cãi qua cãi lại. Bên Mỹ thì nó thích kiện nhau lắm. Kiện ra tòa thì cái mới nói thế này, cái bên hãng thì nói là ổng là công nhân thì bổn phận của ổng là đóng góp ý kiến. Thì có gì đâu phải cho tiền ổng. Thì bên luật sư của ổng mới cãi lại, nói ổng là công nhân nhưng mà nhiệm vụ của ổng là không phải là thiết kế, sáng tạo, mà nhiệm vụ ổng là siết ốc, nên ổng đã làm cái việc không phải nhiệm vụ của ổng được trả lương, cho nên ổng xứng đáng được trả cái cái ngoài đấy. Thì ông quan tòa, ông thẩm phán ổng gật gù, ổng nói: "Được, thôi cho ông này 50 triệu đô la." Có cái ý tưởng chút thôi.

[50:19]Nhưng mà chúng ta thấy không có đơn giản như vậy. Không đơn giản là tự nhiên có cái ý tưởng nói một cái được 50 triệu đô la, là ông này cũng có thói quen bao đồng thiên hạ. Phải bao nhiêu người siết hoài mỗi một cái chìa khóa mà không nghĩ ra cái đó mà ổng nghĩ. Là vì từ nào trong cuộc sống ổng đụng cái gì ổng cũng, hễ ổng gặp khó khăn là ổng nghĩ tới cho người khác. Ổng gặp việc khó khăn là ổng sợ người khác khó khăn. Nên cái ngày mà ổng ngồi ổng siết cái cờ lê hoài cái nó nản đi, ổng mới nghĩ tới bao nhiêu người như vậy, phải mà có cách nào khác thì hay hơn. Thì là cái thói quen mà hay lo bao đồng thiên

[50:53]hạ đó mà đã có một cái ý tưởng độc đáo. Nên bây giờ thì thành ra được 50 triệu đô la. Cho nên bây giờ chúng ta ở đây ai mà muốn được 50 triệu đô la thì cũng như vậy. Là mình cứ ngồi mình cứ lo bao đồng thiên hạ đi, hễ cái gì mà khó khăn là mình nghĩ tìm cách giải quyết đừng để người khác bị. Biết đâu một ngày nào đó mình nghĩ ra một ý tưởng nào đó cũng được 50 triệu đô la. Cái nhân quả nó nằm ở đó. Nó nằm đầu tiên là từ cái tâm của con người. Từ cái tâm mà con người ta thích làm chuyện lo cho thiên hạ, không có ích kỷ, vị tha đó, nó mới thành được những cái điều độc đáo như vậy, đó. Hồi nãy là mình nói là cái khởi đầu bằng cái việc làm vô vụ

[51:36]lợi không lương, rồi bây giờ bắt đầu đi làm có lương. Thế là sau một thời gian mình đi làm không lương cho thiên hạ, cái phước nó có, phước nó có mới khiến mình kiếm được việc làm. Chứ mới đầu ra trường thì cũng thất nghiệp như người ta, đại khái như vậy. Cũng đăng trên báo Người Lao Động nghĩa là bằng đại học, bằng B Anh văn, bằng C vi tính, xin lương 800.000đ/tháng thôi, báo Lao Động đăng đầy hết, mà cũng không ai thuê, vì có phước đâu mà người ta thuê. Cũng chụp hình trên báo là xin tuyển dụng đó, cũng thắt caravat đàng hoàng, không ai ngó tới, đại khái vậy. Nhưng mà nếu một thời gian dài mình đi làm phước, đi làm không lương,

[52:14]bắt đầu cái phước nó có rồi, tự nhiên bữa nào đó đi vô tình là có cái chuyện gì đó khiến có người họ cho mình công ăn việc làm. Đó thì bây giờ mình được bắt đầu làm việc có lương rồi. Thì chỗ này bền hay không là cái chỗ này. Là mặc dầu làm ăn lương nhưng vẫn nghĩ rằng mình phục vụ xã hội chứ không phải là để lấy lương. Mục đích là không phải để tới tháng xòe tay lấy lương mà mục đích là mình làm mà phục vụ được cho xã hội. Phải có cái lý tưởng ở trong tâm thì mới khá lên được. Mà cả một đất nước ai cũng như vậy hết đó thì chúng ta thấy là sao? Đất nước nó tiến vô cùng. Mình chỉ nói ví dụ thôi.

[52:58]Ví dụ ngày hôm nay bây giờ so sánh hai người làm lương giống nhau, bằng cấp bằng nhau, mỗi ngày là cái số giờ làm việc bằng nhau hết á. Nhưng một người làm việc để ăn lương, còn một người làm việc là để nghĩ đến chuyện phục vụ xã hội. Thì ai làm có năng suất? Ai làm tận tình? Cái người mà nghĩ phục vụ xã hội sẽ làm việc tận tình, phải không? Họ làm việc tận tình hơn, có năng suất hơn. Có năng suất hơn là hiệu quả hơn. Thì hai người đó đó, tức là họ làm có khi công việc gấp đôi. Chỉ cần có cái tâm thôi, có khi công việc họ gấp đôi công việc của người kia liền. Mà chúng ta thử tưởng tượng toàn xã hội như vậy.

[53:39]Tự nhiên năng suất làm việc của nó tăng lên gấp đôi hết thì xã hội nó đi tới đâu? Nó tăng trưởng cỡ nào, phải không? Nó là một bước nhảy vọt liền, bước nhảy vọt thần kỳ liền. Mà nó nằm đầu tiên ở trong cái tâm con người. Nó muốn cái nền kinh tế của một quốc gia mà nó tăng trưởng nhảy vọt thì cái khởi điểm đầu tiên là cái thái độ của con người, cái tinh thần làm việc của con người. Nhưng mà làm sao giáo dục được điều đó mới là cái khó, nhưng mà Đạo Phật mình làm được. Tại sao vậy? Vì Đạo Phật mình có luật nhân quả. Mình nói như vậy là không phải để quảng cáo hay là mình bênh vực, nhưng mà đó là sự thật.

[54:18]Giờ toàn cái xã hội này nếu ai cũng tin nhân quả hết và họ tin rằng, họ tin rằng là khi mà họ biết làm việc làm vô vụ lợi, họ biết họ làm với cái tinh thần là vì mọi người thì phước sẽ tăng trưởng. Khi mà họ hiểu được điều đó, họ ý thức được điều đó thì tự nhiên họ mới tận tình mà làm. Và đó là cái điều mà có lợi cho toàn xã hội. Mà chính nhờ có luật nhân quả, người ta có tin là cái cái công lao khó nhọc là cái lòng tốt người ta sẽ có phần thưởng có đền bù thì tự người ta sẽ làm. Còn bây giờ không có luật nhân quả, mình cứ kêu đi, ráng làm tốt đi nha, ráng tốt đi anh sẽ được khen á, anh ráng là phục vụ vì xã hội,

[55:01]vì con người đi anh sẽ được tuyên dương, họ làm không? Không. Khen, cái bằng khen đem ra nấu không không có ngọt nồi canh. Nhưng mà nếu họ tin nhân quả, họ tin rằng nghĩa là dù không có Thượng đế, dù không có ai biết tới việc làm tốt của họ, dù họ không có cái bằng khen nào hết, nhưng mà có luật nhân quả âm thầm chi phối tất cả cuộc sống con người thì bây giờ họ sống tốt, họ lo cho mọi người thì điều đó không mất, họ tin vậy đó, và họ sẽ sống tốt. Đó là mình chưa nói tới những người Phật tử mà cao hơn một chút là làm không cầu phước. Mà chúng ta mới nói tới cái người Phật tử ở giai đoạn sơ cấp

[55:41]là có tin nhân quả và làm việc tốt là vì còn tin rằng mình sẽ được hưởng phước, đó là người giai đoạn mới bước đầu, người Phật tử ở giai đoạn đầu. Chứ còn mà người Phật tử mà đã đến giai đoạn thứ hai, thứ ba cao hơn rồi đó thì làm việc phước không cầu phước luôn. Thì ở đây mình giai đoạn mấy? Những người mình ngồi đây là mình Phật tử giai đoạn mấy rồi? Nhưng mà hi vọng là không có giai đoạn nửa. Nghĩa là ít nhất cũng phải từ, tệ nhất là cũng giai đoạn một phải không? Còn không là đã được giai đoạn hai, giai đoạn ba. Là vì có nhiều người đã đến chùa nghe Pháp bao nhiêu năm rồi, thì cái việc mà làm phước không cầu phước là đã từ từ thấm ở trong tâm mình rồi.

[56:28]Cái mà làm phước mà có cầu phước coi vậy chớ về sau nguy hiểm lắm, cực kỳ nguy hiểm. Nhưng hôm nay mình không có nói. Những người Phật tử mà ở giai đoạn một đó, sau này sẽ có cái quả báo thê thảm. Làm phước mà có cầu phước. Tôi dùng cái chữ "thê thảm" là nó có lý do đó. Chữ thê thảm này là không phải là tôi nói một cách là nói chơi chơi đâu. Chữ thê thảm này thật sự là khủng khiếp, quả báo rất nặng nề cho một cái người Phật tử mà có tin nhân quả, nhưng mà khi làm phước có tâm cầu phước. Quả báo thê thảm. Mặc dù sẽ hưởng phước, nhưng quả báo rất rất là là đáng sợ. Cho nên chúng ta nghĩa là đã không tin nhân quả thì thôi,

[57:07]đã tin rồi, tin Phật Pháp, tin nhân quả rồi mà đã chịu làm phước rồi thì quên luôn quả báo luôn. Mặc dù biết là có nhân quả, nhưng đừng bao giờ nghĩ tới. Người Phật tử phải như vậy thì ở năm, bảy kiếp sau mới tránh được cái quả báo, quả báo đau khổ. Vì nó không xảy ra liền trong kiếp này. Cái người mà làm phước có cầu phước á thì năm, bảy kiếp sau mới gặp cái quả báo thê thảm, chứ còn một, hai kiếp gần gần cũng không có bị. Nhưng mà mình phải hiểu điều đó, phải thấy cái nhân quả nó đi, nó chi phối ghê gớm như vậy. Thì từ bây giờ nè, làm phước không có cầu phước, thì cái phước nó tăng trưởng dần đến vô lượng.

[57:47]Năm, bảy kiếp sau, năm, bảy chục kiếp sau mình không bị quả báo nặng, đó là nói sơ sơ. Còn bây giờ thì chúng ta thấy so sánh trên toàn thể xã hội như vậy đó. Nếu mà mỗi người khi làm việc cứ nghĩ đến chuyện phục vụ thì năng suất tăng lên, xã hội nhảy vọt liền. Đó là cái thái độ đó, làm việc không vì ăn lương mà vì làm lợi cho xã hội. Cái điều thứ hai nữa là mà một người Phật tử phải có ý thức khi mà mình làm việc trong cái nền kinh tế chung của xã hội là mình phải có cái tâm nguyện làm nhiều hơn hưởng. Người Phật tử phải có ý thức đó. Chứ có nhiều người lầm á, cứ thích đi làm cái chỗ nhàn mà lương cao,

[58:27]đó là điều hết sức là dại dột, người đó không hiểu Phật Pháp. Nên có nhiều người hỏi làm trong cái việc gì? À nói làm đó làm receptionists tiếp khách, ăn gặp nói chuyện nước ngoài, nhiều khi được người ta bo. Nghĩa là một ngày thấy nhàn nhã, nhiều khi được đi tiếp khách ăn nhà hàng sang trọng. Rồi lương thì cao, nghe nói vậy mình thích làm, đó là cái nguy hiểm. Đó là cái nguy hiểm. Đó là hưởng nhiều hơn làm thì một lúc nào đó phước hết. Mà người Phật tử mình á thì quan trọng là tích lũy cái phước, chứ không phải là ăn xổi ở thì, không cần là hưởng lương nhiều ở buổi đầu để rồi sau này không còn phước gì để hưởng về tuổi già là thê thảm.

[59:09]Còn mình biết là làm nhiều hơn hưởng là mình chấp nhận những công việc gì đó có cực nhọc hơn. Mà mình nghĩ rằng à mình đóng góp cho xã hội nhiều hơn, dù là lương nó không xứng đáng. Còn trong cái trường hợp mà do cái nhân duyên, do cái nhân duyên khiến mình được làm cái chỗ nhàn mà lương thì vẫn hưởng tương đối, đó là do cái phước đời trước đi, khiến đi, khiến là mình làm cái chỗ mà không cực mà lương cao thì người Phật tử phải hiểu thế nào? Phải kiếm thêm chuyện gì ngoài giờ mà giúp những người bạn khác trong cơ quan của mình để luôn luôn phải làm nhiều hơn hưởng. Tại vì cái phước đưa đẩy khiến mình làm rất ít mà hưởng rất

[59:52]nhiều, nghĩa là hưởng nhiều hơn làm, là mình biết mình đang ở trong cái tình trạng nguy hiểm chứ đừng có vinh quang. Đừng có tưởng là ai hỏi: "Anh làm gì đấy?", "Á, tôi hả? Là trợ lý giám đốc", "Trợ lý giám đốc làm gì?", nói: "Thay giám đốc tiếp khách này nhàn nhã lắm, lương tháng nhiêu?", "Ôi, lương tháng bốn năm trăm đô". Mình nghe nói như vậy, tưởng như vậy là mình khoe như vậy là hãnh diện, không, mình đang trong tình trạng nguy hiểm đó. Là hưởng nhiều hơn làm. Cho nên cái quan trọng là phải làm nhiều hơn hưởng. Làm nhiều hơn hưởng không phải là làm quần quật, mà mình làm lợi cho cuộc đời,

[1:00:24]cho xã hội, làm lợi cho mọi người nhiều hơn cái mà mình hưởng. Như vậy đó. Như ở bên Mỹ á, mấy ông mà giám đốc, tổng giám đốc của những cái công ty lớn, cái công ty lớn thì cái chi nhánh nằm ở khắp nơi và cả các nước khác nữa, thì cái người mà được thuê làm tổng giám đốc, họ luôn luôn là được thuê, lương họ cao lắm, tại vì cái đầu của họ họ làm việc rất là giỏi và rất là được việc. Có khi một năm của họ tổng kết là mấy trăm ngàn đô la. Rất cao, vì họ lý luận rằng hội đồng quản trị lý luận rằng là nhờ cái tài điều hành của một con người này mà cả cái công ty lớn của họ nó được phát triển. Và so với những cái lợi nhuận mà họ thu được thì họ chia cho công

[1:01:10]lao của ông này mấy trăm ngàn đô la một năm là xứng đáng. Thì ở đây, thì mình không có cái tiêu chuẩn gì để so sánh rằng là à ổng đã đóng góp được bao nhiêu và lương ổng hưởng bao nhiêu, như vậy là cái nào nhiều, cái nào ít. Nhưng ở đây á, là mình không có nói là cái làm quần quật, lao động cực khổ. Dù có thể là mình một vài lời nói nhẹ nhàng nhưng mà mình đã giúp được cho rất nhiều người có lợi thì vẫn gọi là đã mình làm lợi nhiều, mà lương thì vẫn nhiêu thôi mình không đòi hỏi thêm. Đó là cái người Phật tử biết làm nhiều hơn hưởng, chứ đừng có nghĩ tới chuyện hưởng nhiều hơn làm. Rồi khi mà không có chuyện được như vậy thì phải ráng

[1:01:50]kiếm việc gì mà làm trong cơ quan của mình. Như tôi mới kể một chuyện có cái người Phật tử ở bên Mỹ, cái cô đó cổ gọi điện thoại về nói chuyện với tôi, thì cũng mới gặp, mới nói chuyện lần đầu chứ không biết gì nhau. Thì cô tâm sự cô nói rằng là: "Con nghe giảng và con thấy thấy tâm con mỗi ngày một mới, mỗi ngày một thay đổi. Những đứa con của con cũng nói mẹ bây giờ thay đổi 180 độ. Là hoan hỷ, an vui, không phiền muộn nữa, mà thương người, vì đêm nào cũng tâm nguyện trước Phật là con nguyện đem cả cuộc đời này để sống cho mọi người. Chỉ có tâm nguyện nhiêu đó thôi mà bao nhiêu đức tính tốt nó từ từ nó phát triển dần dần.

[1:02:33]Rồi trong cái sở làm của con vậy, ngoài công việc con đang làm, rồi con thấy những người khác làm việc mà nặng nặng, con chạy đến con khiêng phụ, giúp họ." Thì đối với người Mỹ họ ngạc nhiên lắm, tại vì ai nấy làm. Cái cô người Mỹ mới nói thế: "Ủa, ủa mày điên hả? Mày crazy sao mà mày việc này đâu phải việc của mày sao mày làm?" Thì con mới trả lời rằng là: "Là tôi cảm thấy hạnh phúc khi tôi giúp bạn. I feel happy when I help you." Bà bà nói như vậy, và bả nói rằng: "Rõ ràng đúng là khi mà mình sống vị tha thì cuộc đời mình tràn ngập niềm vui." Đó là vậy, mà người Phật tử phải biết như vậy. Nên làm nhiều hơn công việc mà mình được giao,

[1:03:16]dù là cái số lương mình không tăng, nhưng một người Phật tử phải lấy đó làm niềm vui. Và chính là cái điều đó mình đóng góp cho nền kinh tế của xã hội tiến lên luôn. Chứ cứ mỗi người ích kỷ một chút là xã hội sập liền, còn cứ mỗi người mà vị tha một chút, làm thêm việc một chút, làm lợi thêm cho cuộc đời một chút cũng nâng kinh tế của toàn xã hội đi lên luôn. Đó là điều chúng ta để ý. Hiện nay có một người giàu nhất thế giới, ai biết? À, Bill Gates á. Cái tài sản của ổng là hơn 50 tỷ đô la, mình nghe mà không tưởng tượng nổi. Một cá nhân con người mà giàu như vậy, 50 tỷ đô la. Mà nguyên nhân bởi cái tiền nó tự động nó vô ổng à.

[1:03:55]Khi mà ổng viết được cái phần mềm rồi mà bán ra dần dần rồi bây giờ nó thành công rồi người ta cứ mua là ổng có tiền cứ chạy vô túi ổng mỗi ngày. Nghĩa là cái tiền mà vô ổng người ta cứ tính từng giây, mỗi giây là nó rớt vào cái tiền ổng là mấy ngàn đô la, cứ một giây nó rớt vô tài khoản ổng mấy ngàn đô la. Cứ đều đặn như vậy thì cứ năm này qua năm sau là ổng tăng lên bao nhiêu tỷ như vậy, tự nhiên như vậy. Thì cái con người này mình phải hiểu là đời trước ổng làm phước ghê gớm lắm không không có đơn giản. Nghĩa là đời trước cũng phải làm phước với tài sản lớn và với nhiệt thành như thế nào đó thì đời này mới giàu như vậy.

[1:04:29]Mà đời này ổng cũng không chịu ngừng làm phước giùm nữa, ổng còn tuyên bố ổng sẽ bỏ ba bốn tỷ ra ổng làm phước tiếp nữa. Thì thôi qua kiếp sau cũng không ai mà chịu nổi ổng nữa, ổng lại giàu nữa. Đó, chúng ta thấy nó tự nhiên lắm. Ngoài cái phước nó cũng tạo nên cái tài năng mà cái phước nó cũng tạo nên cái cơ hội, cũng từ cái phước thôi. Nên chúng ta hiểu điều đó rồi thì mình bình an. Bình an mình không còn cái tham vọng, không còn tham vọng mà chỉ lặng lẽ ta làm phước. Thì tôi có nghe một cái người để đứa em nó nói chuyện với tôi, nó nói: "Lúc trước kia em cũng có cái tham vọng muốn làm giàu,

[1:05:07]nhưng sau này nghe băng giảng hiểu đạo rồi tự nhiên mất tiêu cái tham vọng đó mà chỉ thấy là cần cứ phải làm phước, không còn đặt cái mục tiêu làm giàu nữa." Mà đó là đúng. Đó là đúng. Tự nhiên mình bình an trước cuộc sống, không còn phải mong mỏi làm giàu nhiều, mà cơ hội tự nó đến và tự nhiên mình khôn ngoan ra. Mà có phước là tự nhiên khôn ngoan à, dòm cái biết làm được không làm được liền biết liền. Còn mình mà thiếu phước đó là đoán bậy rồi làm sai. Đó, đây là điều vậy, chúng ta cứ mong là mọi người cứ tốt chút, toàn xã hội phát triển. Rồi một điều khi chúng ta quan sát trên xã hội chúng ta thấy

[1:05:46]cái sự giàu nghèo của con người nó sai biệt, nó không có bình đẳng là vì vì cái phước đời phước đời trước. Mà nó sai biệt, nó mất bình đẳng là mình nhìn vào trong cái đồng lương hàng ngày là mình biết à. Có một người con người có phước á, một ngày lao động của họ bằng ba chục ngày lao động của người khác. Tính ra cái giá trị lao động, họ làm một ngày bằng người kia làm 30 ngày. Mà tại sao vậy? Tại vì cái phước. Rồi có một người nhiều khi may mắn làm một ngày mà gom bắn bằng người ta làm 2 năm. Có không? Có, nó như vậy. Nên ở đây là những cái đó đó là cái phước sai biệt là cái giá trị, cái công lao động của người ta đó.

[1:06:32]Thì chúng ta có thể là so sánh như thế này là chúng ta thấy nè: Cái lao động mà giá trị thấp nhất là lao động gì? Lao động thủ công, phải không? Không cần cái nghề nghiệp tinh xảo, không cần cái cái chuyên môn sâu, họ phải cứ cho mình một cái công cụ đơn giản, cái cuốc bắt đứng cuốc đất à, thì gọi là lao động thủ công. Không cần có cái gì tinh xảo thì cái lao động như vậy gọi là lao động phổ thông, lao động đó là lương thấp nhất. Thì người đó cũng do cái nhân duyên đời trước họ không thể làm được hay không thể có được cái nghề gì cho nó tinh xảo và phải chấp nhận làm lao động phổ thông, mà lương thì thấp.

[1:07:10]Như thời gian mà có khi hay về Sài Gòn để đi giảng, thì tôi thấy trên cái khu phố mà người ta làm đường sửa đường ở trong mấy cái xóm á, người dân đóng tiền lại bắt đầu làm đường, thì những cái đội mà làm đường có những người lớn tuổi, những người thanh niên trai trẻ thì không nói, mà có những cái ông già tóc bạc cũng tham gia trong cái đội đào đường, đào cống để mà sửa đường trong xóm, ở trong xóm Sài Gòn vậy đó. Thì tôi nhìn tôi thấy cũng thương, buồn. Mỗi lần mà tôi gặp vậy tôi hay kêu mấy cái hàng bún, hàng cháo mà đi ngang đó lại đãi hết, mấy người công nhân đó, để mình cũng có cái lòng tôn trọng,

[1:07:44]biết ơn họ vì họ làm đường cho mọi người đi, chứ mình không dám coi thường nha. Đừng có nghĩ là họ công nhân làm đường coi thường là chết á, mình phải biết tôn trọng. Nhưng mà có cái ông già tóc bạc ổng làm trong đó làm tôi cứ nghĩ ngợi hoài, làm tôi suy nghĩ. Cứ nghĩ cái tuổi của ông năm nay chắc chừng 60, ít nhất 60 vì tóc bạc hết, gầy gò ốm mà phải lao động thủ công vất vả, phơi nắng phơi đồ để làm như vậy mà thấy ông hiền lành lắm, gương mặt ổng hiền lành, tôi cũng xót xa lắm, và thấy đúng là cái phước của người ta. Mình không biết làm sao hơn. Đây là điều đáng thương. Mà chúng ta thấy ở những xã hội mà tiến bộ đó thì cái việc mà lao động

[1:08:24]thủ công thì ít lắm, ít, đa số là người ta đều có cái nghề nghiệp tinh xảo, có máy móc và giá trị cái ngày công lao động người ta cao. Còn cái người mà lao động thủ công vậy mà hỏi ra nhiêu tiền một ngày, đâu bao nhiêu tiền, ít lắm. Là cái phước của họ khiến họ bị như vậy, rơi vào vậy. Rồi tăng lên một chút, cao hơn cái lao động thủ công là cái lao động nào có giá trị hơn? Lao động có kỹ năng, có nghề đó. Ví dụ người thợ may đi, họ có cái nghề phải không? Đó, họ có nghề hoặc là cái người thợ điện đi, người thợ cấp nước như mình nói họ có cái nghề, có cái kỹ thuật, có kỹ năng thì thường là lương

[1:09:04]họ cao hơn một chút hơn cái lao động thủ công. Có thể lương cao gấp đôi, gấp ba của người lao động thủ công. Thì làm như vậy có nghĩa là cái phước họ tăng hơn rồi và đời trước họ gieo cái nhân duyên gì đó, họ làm lợi ích cho mọi người sao đó nên bây giờ họ có một cái nghề, có cái kỹ thuật để có thể có tiền. Thực ra chúng ta thấy cái nghề nó do cái nghiệp của mình hết á, nên ông bà mình dùng chữ nghề nghiệp là đúng, không biết ai đặt cái chữ nghề nghiệp hay ghê. Cái nghề là do cái nghiệp đời trước đó. Ví dụ cái người đó mà tự nhiên học kiến trúc thành công thì phải biết là đời trước coi chừng là có đi cất chùa ở đâu đó.

[1:09:39]Nên đời này tự nhiên thích nghề kiến trúc rồi đi học kiến trúc. Đó, đều có cái nghiệp duyên gì đời trước, mình bây giờ mới thành tựu cái nghề, nó là vậy. Thì đó là cái thứ hai là lao động có kỹ năng một chút. Rồi cái cao hơn cái lao động có kỹ năng là lao động gì? Lao động trí óc, lao động tri thức. Thì cái người này ngồi một chỗ tính thôi, nhưng mà một người tính mà chín người làm, ông bà mình nói vậy, là họ vạch kế hoạch, họ đưa ra phương án, ngồi bàn họ tính toán, chỉ trỏ chút, nhưng mà cả ngàn người phải làm. Thì cái người này một ngày công lao động của họ có khi là bằng ba bốn chục cái công lao động của người khác, là phước họ tăng lên.

[1:10:20]Đó, là có thể so sánh có thể tính được tùy trường hợp, là có cái trường hợp là cái người đó lao động tri thức mà một ngày làm của họ bằng 100 ngày của người khác, hoặc là một ngày làm của họ bằng 30 ngày của người khác, là tùy cái loại tri thức, trí óc mà họ làm. Nhưng mà có một loại lao động không được tính giá, có một loại lao động không được tính giá. Hồi nãy mình nói lao động thủ công nè, lao động có kỹ năng nè, lao động trí óc, phải không? Rồi có cái loại lao động thứ tư nữa mà không được tính giá: lao động mà có gắn cái giá trị đạo đức ở trong. Nó đi từ cấp độ nè thấy không? Thủ công nè, kỹ năng nè, trí thức rồi tới đạo đức.

[1:11:02]Thì hễ lao động mà thuộc phạm vi đạo đức là không có được tính giá, người làm không được tính công. Ví dụ như ai? Mấy ông thầy chùa.

[1:11:16]Những cái việc lao động của mấy ông là không có được quyền tính công. Ví dụ như bây giờ đi tụng cái đám đám tang không được nói giá, vì đó là thuộc về tâm linh đạo đức, sự an ủi tinh thần cho người sống và sự hóa độ siêu độ giúp cho người chết không được tính giá. Vì tính giá là là sai trong cái nguyên tắc tính tiền của các ngành lao động. Quý vị nhớ bốn loại lao động, phải không? Lao động thủ công, kỹ năng, trí óc và đạo đức thì đạo đức là phải không được tính giá, không được so sánh một ngày lao động của người này bằng bao nhiêu ngày lao động của người kia, không được tính! Mà nếu ai tính là người đó vi phạm cái quy luật này. Vi phạm.

[1:11:52]Thì người Phật tử cũng vậy, thỉnh thầy về nhà mình tụng kinh không được hỏi giá, không được hỏi: "Thưa thầy tụng thời kinh này tính nhiêu?" là mình cũng sai, mà ông thầy nói giá là ông thầy cũng trật, không có được. Rồi cũng ví dụ như là quý thầy mà đi thuyết giảng cũng vậy, không được nói giá. Mà quý thầy phải trên tinh thần là vô vụ lợi, không được là giảng chùa đó Phật tử đông chắc có tiền người ta cúng nhiều, không được nghĩ như vậy. Mà phải chấp nhận là ví dụ ngày đó không ai cúng đồng nào mà đi lỗ tiền xe cũng phải đi vì việc Phật. Mà ví dụ như lỡ nhận lời cái chùa đó nhìn thấy le que vài người vẫn phải giảng.

[1:12:29]Như vừa rồi vậy, có một quý thầy đó ở một cái trường hạ huyện quê, miền quê xa quá đi, không có giảng sư. Thì cứ một ông thầy đó ông biết thôi ổng tới đến chùa ổng năn nỉ quá đi, tôi cầm lòng không được, chứ tôi cũng quá bận, thời gian qua quá bận. Thì cũng biết là chùa không có ai, thì cái mùa trường hạ đó của cả cái huyện đó đó mà cái chùa thì ở miền quê xa xa xa xa, họ khó tập trung lắm. Mà tôi lỡ nhận lời tôi lỡ nhận lời là giảng ba thời. Tới nơi tiệt chùa ngồi le que năm sáu ông thầy đó. Thì tôi vẫn giảng và giảng rất nhiệt tình. Và dĩ nhiên là đi giảng cho tăng ni thì không có nhận tiền được, Phật tử thì còn lấy tiền.

[1:13:10]Cúng là từ chối liền. Thì tôi về tôi mới nói với kể chuyện này cho các đệ tử nghe, thì nói là: "Thầy đi giảng cái chùa đó không có ai hết trơn á, có mấy ông thầy năm sáu ông thầy à." Rồi cái lúc đó tôi mới nói luôn, thì: "Các cô các chú phải nhớ bài học của thầy. Dù giảng đông người, dù giảng ít người vẫn phải giảng rất nhiệt tình và trọn tấm lòng, chứ đừng có ít người quá nản không chịu giảng, đó là cái sai. Phải nhớ cái bài học này. Vì cái lao động mà thuộc loại lao động có gắn cái giá trị đạo đức thì không được tính, không được so bì hơn thua tính toán giá trị, không có." Nên cái việc mà ví dụ một người

[1:13:48]thì không phải là một thầy tu Phật giáo đi, rồi một người nào mà ở một lĩnh vực khác, một tôn giáo khác hay một người làm việc thiện nguyện mà rao giảng đạo đức thì thì không được tính giá, không được tính tiền. Ví dụ như bây giờ người ta nhờ mình thuyết giảng một bài giảng về à nền kinh tế thị trường trong thế kỷ 21 ví dụ vậy, thì cứ tính nhiêu đó là tính. Vì nó thuộc về lao động trí óc là còn có tính, một thời giảng mấy tiếng đồng hồ thuyết trình đó là tính ra là được bằng năm sáu chục ngày công lao động của người khác cũng được tính gì đó tính. Nhưng mà nếu mà đứng lên thuyết giảng là đạo đức cho thế hệ trẻ thì không được tính tiền,

[1:14:26]ai cho nhiêu cho cho thôi chứ không được tính tiền. Vì hễ mà trong bốn loại lao động mà mình phân biệt á, có gắn cái đạo đức đó rồi là không có được tính giá, nó vô giá rồi. Nói cái này là nói cho quý thầy quý cô đó. Quý thầy quý cô nào mà lỡ nghe băng này thì nhớ việc đó. Sống một đời hy sinh không có được tính tiền tính bạc vì lỡ mình mang cái mác thầy tu rồi. Không biết tu thiệt tu giả, mà lỡ mang cái mác thầy tu rồi là phải sống vô vụ lợi, không được làm điều gì mà nghĩ rằng có cần tiền trong đó. Và chúng ta thấy mình trở lại những loại lao động kia đó, vì cái phước chênh lệch nên cái ngày công lao động của người ta cũng chênh lệch.

[1:15:08]Và xã hội cứ bị phân hóa giàu nghèo, thấy không? Phân hóa giàu nghèo. Thì vừa rồi người ta mới tính là có ba người tài sản của ba bốn người trên thế giới bằng tài sản của tám chục quốc gia. Dễ sợ như vậy, tính. Có bốn người đó có Bill Gates trỏng á. Tài sản của bốn người bằng tám chục cái quốc gia còn lại. Dĩ nhiên là không có luật pháp nào bắt cái người này phải đem tiền trang rải ra cho đều cho gọi là quân bình lại, không được, không có luật pháp. Quyền tự do tư hữu của người ta. Nhưng đây là một cái điều người ta than phiền. Bây giờ tiền bạc cứ dồn hết vô cho mấy người này, mà những người kia thì đói, nên họ đau lòng, họ không biết làm sao giải quyết.

[1:15:53]Bây giờ mình giải quyết làm sao đây? Ví dụ mình đứng trên quan điểm đạo Phật nè, mình sẽ giải quyết vấn đề đó như thế nào để san lại bớt cái hố giàu nghèo giữa con người?

[1:16:07]Hồi xưa, có một vài người hiệp sĩ

[1:16:13]dắt kiếm trên lưng, nghĩa là đeo mặt nạ, ban đêm phi thân lên nóc nhà, giở ngói người ta chui xuống, nghĩa là điểm huyệt mấy cái người trong nhà đó đứng cứng ngắc hết và cạy tủ tiền, vác cái bao tiền nhẹ đi ra ngoài và đi về một cái làng nào đó đem tiền cho những người nghèo. Hồi xưa có cái việc đó. Mình có coi phim đó chưa? Toàn bộ cũng mê coi phim dữ đó.

[1:16:39]Nhưng mà chuyện đó có giải quyết được san bằng cái hố giàu nghèo không? Tháng sau thôi là mấy cái tiền mà nằm trong người nghèo mà đã lấy ra ngoài nó chạy trở lại vô cái ông nhà giàu đó hết. Tự nhiên. Vì cái phước, phước ông kia nó còn, còn cái phước của mấy cái người giàu mà tưởng tiền không chân chính rồi nó cũng mất lại. Chuyện này chuyện kia tự nhiên khiến bệnh rồi cũng đi mua đồ, rồi ông kia ổng làm ăn gì ổng trúng mánh rồi tự nhiên tiền nó chạy tuôn vô lại à. Cái nhân quả nó vậy á. Và ví dụ như bây giờ mình có ra một cái luật, mình ra một cái cơ chế, là bây giờ mình ra một cái lệnh: "Bây giờ ai mà giàu trong cái đất nước mình vô bắt lấy tiền đem

[1:17:18]cho người nghèo hết." Mình thấy ví dụ như bây giờ chính phủ mình đi, ví dụ đặt nhà nước mình thấy thương người nghèo quá, thấy sao mà giàu ít bao nhiêu người mà người nghèo nhiều quá, cho nên nhà nước mới không biết cách giải quyết nào, thấy tội nghiệp người nghèo thôi bây giờ đành phải ra cái lệnh. Thì thôi cũng tội nghiệp mấy người giàu thiệt, nhưng mà người nghèo nhiều quá đi nên buộc lòng bàn tới bàn lui thôi quyết định là bây giờ thôi lấy hết tiền của người giàu chia cho người nghèo cho đều, cho xã hội đỡ phân hóa. Thì cũng là vì tội nghiệp người nghèo phải làm, thì thôi cho làm bắt đầu thôi công an vô nhà kiểm kê tài sản

[1:17:52]lấy hết, rồi cái người nghèo gom lại đây phát phát phát hết. Làm vậy được không? Hai năm sau thôi, tiền nó cũng chạy ngược trở lại vô trong tủ mấy ông nhà giàu nữa. Nó đúng như vậy. Mà mình đã làm chưa? Nhà nước mình làm rồi. Mà mấy người mà gọi được gọi là đánh tư bản bây giờ vẫn giàu như thường. Quý Phật tử có thấy không? Thấy rất rõ thấy không? Cái ông đó hồi xưa là bị đánh tư bản tơi bời, bây giờ vẫn tiếp tục xe hơi nhà lầu. Cái phước người ta như vậy, lấy tiền đi của người khác rồi cái người mà được ưu thế gì đó bây giờ là cũng đi đạp xe ba gác như thường. Nó như vậy. Cho nên ở đây, cái gốc nó không phải là dùng một cái cơ chế quyền lực hay bạo

[1:18:34]lực hay là cái phi thân kiếm điểm huyệt gì, mà chính cái phước mới là. Chính cái phước nó làm cho người ta là mình làm sao mà tăng cái phước của người nghèo lên thì người nghèo họ bớt nghèo thì cái hố mà ngăn cách giữa giàu và nghèo nó nó bớt đi, nó lở đi. Mà chúng ta sẽ thấy khi mình cứ quan sát những người nghèo là mình sẽ thấy cái tâm thiện nơi họ ít lắm. Vì tôi là người tôi ưu tư về cuộc đời lắm. Ở trong chùa vậy chứ mà hay ưu tư cuộc đời ác lắm, tôi cũng thuộc loại hơi bao đồng. Cho nên nhìn thấy những người nghèo khổ trong cuộc sống tôi hay nhìn nhìn gương mặt họ để quan sát cái nội tâm của họ trước

[1:19:16]thì tôi thấy đa số đa số người nghèo tâm không tốt. Mình nói nhiều người nghe giận thôi. Vì cứ nhìn cứ đi rà rà nhìn nhìn qua sao thấy người nghèo họ không chịu làm phước. Cứ nhìn thấy như vậy thôi. Ví dụ thấy cái người đó ổng đạp xe ba gác, nghèo khổ, quần áo thì không lành lặn thì cứ nhìn vào đôi mắt của ổng thì hiện ra cái nội tâm là không nghĩ làm phước là gì. Mà còn thích ăn nhậu nữa. Chiều về một chút xíu là không biết đưa tiền kịp cho vợ con không là bắt đầu rủ mấy bạn nhậu là nhậu, ích kỷ. Thấy không? Hưởng thụ một cách ích kỷ, không lo cho vợ con chứ đừng nói tới chuyện mà làm phước cho hàng xóm nữa.

[1:19:55]Và như vậy cứ tiếp tục nghèo, mai mốt có khi cầm luôn chiếc xe hoặc bắn luôn bán luôn cũng có. Đa số như vậy đó, thấy rõ đó. Nhưng do đó nói điều này rồi có thể không biết ừ người ta giận thương mà còn những người mà ở đây mà có lỡ nghèo đó sau này chắc giàu vì thấy ai cũng tốt. Nói lại để đừng có giận tôi tội nghiệp. Cho nên cái gốc nó lại vẫn là nằm ở cái vấn đề giáo dục và giáo hóa. Nằm ở đó, chứ không phải là một cơ chế. Giờ mình thấy xã hội phân hóa thì bổn phận mình là giáo dục. Bây giờ nếu ví dụ như người Phật tử mình mình thấy xã hội phân hóa giàu nghèo quá đi mà mình muốn cho bớt thì cứ đi tìm lại những người

[1:20:39]nghèo mà dạy họ, đưa họ giúp cho họ nghe kinh nhân quả, đọc sách nhân quả, ngồi nói chuyện với họ về luật nhân quả, rồi kiếm chuyện phước rủ họ đi làm nếu mình thương họ, nếu mình thương họ. Đó là như vậy đó, từ từ họ khá lên từ từ thì cái hố giàu nghèo sẽ bớt đi, chứ không có cách nào khác đâu. Nên cái giáo dục là quan trọng, là quan trọng. Còn mà nếu Phật tử mình mà ai mà lỡ giàu rồi đó thì sao?

[1:21:10]Thì cũng nên xóa bớt cái hố ngăn cách giàu nghèo bằng cách bỏ tiền ra bớt mà làm phước. Đừng có ôm giữ hoài, chết không mang được đồng nào. Chết mang... Chết mình chỉ mang được cái phước đi thôi. Tôi hay ví dụ là khi mình chết, mình sẽ xuống Diêm Vương. Diêm Vương thì lúc đó là mình không mang gì theo được rồi. Diêm Vương mới hỏi là cái sổ công đức đâu? Thì nếu mà mình có làm việc phước đó, thì mình còn có sổ để trình ổng. Còn mà tới chừng ổng hỏi cái mình mới hỏi: "Ủa, sổ công đức là gì thưa ngài?", thì thôi ổng biết rồi, biết thằng này dỏm rồi. Ổng mới kêu quỷ sứ cho nó vô cửa thứ hai, cửa thứ ba, vân vân.

[1:21:54]Còn mà nếu mà lúc đó ổng hỏi: "Sổ công đức đâu đưa ra?", thì mình mới là móc bên đây một sổ, móc bên kia một sổ, móc sau lưng mấy sổ ra, phải không? Ổng lật lật ra cái ổng thấy là năm đó, ngày đó thì cho người kia hai trăm, hai trăm gì đó. Hai trăm mà cũng ghi, thôi cũng được. Hai trăm đồng lẻ đó cho người ta mà cũng ghi vô sổ. Rồi ngày đó, tháng đó cho hàng xóm năm ký gạo cũng ghi. Rồi cái ngày đó, tháng đó đem cái băng kinh lại cho người kia nghe, ví dụ. Ba bốn sổ nhiều quá, ổng Diêm Vương thấy vậy là cái người này không có thuộc diện mà để giao qua cho quỷ sứ quản lý nữa. Ổng mới telephone lên trên cõi Trời, ổng nhờ xuống đây là transfer là chuyển

[1:22:40]giao người này lên trên kia chưa, người này không thuộc dưới này quản lý. Đó, thì chúng ta thấy á mình không đem tiền, đem bạc mà đem theo cái công đức của mình. Cái công đức nó có hai cấp độ. Một cái cấp độ cạn á là mình giúp đỡ vật chất cho người ta, mà cấp độ cao á là mình giúp đỡ làm tăng trưởng đạo đức, giáo lý, đạo lý cho người ta. Đó, cho nên ngay khi mà mình nhắm mắt nhớ giùm điều đó. Có cuốn sổ thì lấy cuốn sổ ra mà ghi, khi mà mình chết đó thì nhớ là đem chôn theo

[1:23:14]cuốn đó, phải có mà có mà trình cho Diêm Vương, có trình Diêm Vương. Bây giờ chúng ta nói qua một cái khía cạnh khác của nền kinh tế là vấn đề sản xuất và tiêu thụ. Cái sản xuất và tiêu thụ là một cái khái niệm lớn của cái kinh tế. Vì hoạt động kinh tế là cái gì? Hoạt động kinh tế là trước hết là có người sản xuất, rồi sau đó có người tiêu thụ. Mà nếu cứ sản xuất ra được nhiều, có người tiêu thụ hết thì nền kinh tế đó phát triển. Còn nếu mà sản xuất ra nhiều mà không ai tiêu thụ thì bắt đầu bị khủng hoảng thừa, đó cũng là một cái nguyên nhân khủng hoảng của kinh tế bây giờ hay bị đó. Thì ở đây thế này nè, chúng ta thấy nè:

[1:23:57]ví dụ như cái hãng đó họ làm ra xe hơi, một năm họ làm ra được mười ngàn chiếc. Thì cái điều họ mong mỏi là làm sao? Là bán cho hết mười ngàn chiếc, phải không? Đó, bán mười ngàn chiếc là có người tiêu thụ hết mười ngàn chiếc đó. Thì như vậy là cái công ty đó là thành công, năm đó doanh số như vậy là thành công đúng như kế hoạch. Rồi ví dụ là một cái hãng xi măng đi, thì năm đó sản xuất ra là mấy triệu tấn rồi có người tiêu thụ hết, như vậy là coi như thành công. Rồi bây giờ nếu mà làm mà nhắm cái sức tiêu thụ nó giảm rồi là phải lo. Tại vì nếu mà mình sản xuất ra với bao nhiêu công nhân đó, với bao nhiêu máy móc đó mà số lượng sản xuất ra

[1:24:42]người ta không mua thì chuyện gì xảy ra sau đó? Chuyện gì xảy ra? Lỗ. Năm tới đâu dám sản xuất nữa, phải để dành cái số mà bán không được của năm rồi bán cho năm tới, và còn cái năm tới thì phải sa thải bớt công nhân và thất nghiệp xảy ra. Cho nên cái yếu tố tiêu thụ quan trọng trong cái nền kinh tế thị trường ngày nay. Mà mình muốn có một cái chỗ đứng trong cái xã hội này, nghĩa là mình muốn làm ăn kinh tế được, nghĩa là mình phải sản xuất một cái gì đó, phải không? Sản xuất cái gì đó, nhưng mà sản xuất ra phải có người tiêu thụ. Cho nên cái nền kinh tế này đó nó quan trọng chỗ cái người tiêu thụ.

[1:25:23]Hễ mà người tiêu thụ mạnh, mình sản xuất được mạnh, mà sản xuất được mạnh thì lợi nhuận được nhiều, mình làm ăn phát đạt. Cho nên cái xã hội này riết rồi người ta mới đầu người ta nói khách hàng là gì? Là vua. Mới đầu khách hàng là vua, ủa chưa đủ, khách hàng là Thượng đế luôn, tức là ca ngợi cái người tiêu thụ tối đa, mong dù làm sao người ta mua thiệt nhiều, mua thiệt nhiều thì mình mới sản xuất, mới có công ăn việc làm, công nhân không bị sa thải, phải không? Đó, nên cái xã hội ngày nay là xã hội tiêu thụ, kêu gọi tiêu thụ, quảng cáo đủ cách hết trơn á, mua đồ có thưởng nè, mua hàng có thưởng đủ thứ hết trơn á.

[1:26:02]Đi nghe giảng thì hình như chưa có thưởng thôi, chứ còn mà làm cái gì ở ngoài mình thấy tùm lum cái gì cũng có thưởng hết trơn. Mai mốt mình phải kêu thầy trụ trì là đi nghe giảng có thưởng.

[1:26:16]Nhưng mà đây chúng ta thấy thế này: một cái xã hội mà tiêu thụ như vậy, sản xuất mạnh như vậy, tiêu thụ mạnh như vậy để gọi là nền kinh tế phát triển á thì điều gì xảy ra? Nó có một cái nguy hiểm lại xảy ra kế bên cạnh là phải khai thác thiên nhiên thật nhiều. Phải không? Lấy cái gì mà chế? Thì lấy trong lòng đất, lấy trong rừng, trong núi, trong biển ra, lấy trong mỏ ra thì mới chế ra được thành sản phẩm mà cho người ta tiêu thụ. Thì mà khi khai thác tài nguyên thiên nhiên môi trường như vậy nó làm tổn hại sinh thái của địa cầu, nó làm tổn hại chung. Mà cái tổn hại sinh thái đó là nó đe dọa đến sự sống của toàn nhân loại.

[1:27:00]Ví dụ bây giờ một người mà tiêu thụ gỗ đi, nhà đó sản xuất gỗ thì người ta tiêu thụ hết cái số gỗ của ổng đó thì ổng bắt buộc phải kiếm ở đâu ra? Vô rừng kiếm chứ gì, phải không? Hay bây giờ là những sản phẩm từ dầu mỏ đi, chế biến đồ nhựa rồi xăng, nhớt, xe cộ, cái nọ là tiêu thụ dầu hỏa rồi những cái chất thải nó thải vào trong không khí là làm ô nhiễm môi trường, ô nhiễm không khí là đe dọa đến cuộc sống của nhân loại. Còn cái phá rừng Hàm Tân, Bình Thuận thì chúng ta vừa thấy mấy cái hậu quả của nó phải không? Vừa mấy cái xử vụ án phá rừng ở Tánh Linh, Bình Thuận nhớ không? Thì bây giờ cơn lũ ra quét sạch tan hết cái vùng đó,

[1:27:39]tan nát hết trơn, chết không biết bao nhiêu người, nhà cửa tan tành hết trơn. Nó hậu quả liền là chính vì người ta sản xuất và tiêu thụ. Cái sản xuất và tiêu thụ mạnh chừng nào thì môi trường thiên nhiên bị phá hoại nhanh chừng đó. Cho nên chúng ta làm kinh tế là chúng ta đi làm cái chuyện để kiếm cuộc sống, nhưng mà cái kiếm cuộc sống đó cũng là cái đang tiêu diệt sự sống. Và trái đất mình đang trong cái cảnh ngộ như vậy: cứ đi kiếm cuộc sống bằng cách tiêu diệt sự sống. Đó là cái nền kinh tế mà sản xuất và tiêu thụ. Tính nói nữa mà hết giờ rồi. Thôi lần sau chúng ta nói tiếp. Nhưng có điều thế này, là những cái loạt bài về Đạo Phật với những

[1:28:22]vấn đề xã hội để cho người Phật tử mình nó không có tu gì nhiều, không có phải là những vấn đề tu, tuy nhiên có cái là mình vững vàng trên quan điểm Đạo Phật mình phán xét hết tất cả mọi việc trên cuộc đời này mình không ngại, và mình yên tâm mình làm người đệ tử Phật vì mình biết rằng đệ tử Phật cho mình cái con đường để sống vững vàng giữa cái thế giới đảo điên, hỗn loạn đủ thứ này. Mình sẽ là người tốt, mình sẽ có niềm vui, có hạnh phúc được và làm lợi được cho cuộc đời là như vậy. Thôi nghỉ ha. Nguyện đem công đức này, hướng

[1:29:03]về khắp tất

[1:29:10]cả, đệ tử và chúng sanh,

[1:29:15]đều trọn thành Phật đạo.

[1:29:44]Nam mô A Di Đà Phật.

[1:29:52]Nam mô A Di Đà Phật.

[1:29:59]Lạy người, tôi không dám khinh suất các người.

[1:30:08]Vì nhân duyên trước sau, các người sẽ thành Phật.

[1:30:20]Lạy người, tôi không dám khinh suất các người. Vì nhân duyên trước sau, các người sẽ thành Phật.

[1:30:38]Nam mô Thường Bất Khinh Bồ Tát.

[1:30:47]Nam mô Thường Bất Khinh Bồ Tát.

[1:30:54]Về đây gom chung sống dưới mái lam hiền, cùng bên nhau nắm tay kết liền...

[1:33:10]Nam Mô Thường Bất Khinh Bồ Tát.

[1:33:18]Nam Mô A Di

[1:33:23]Đà Phật.

[1:34:13]Cha mẹ nuôi con

[1:34:19]biển hồ lai láng,

[1:34:26]con nuôi cha mẹ

[1:34:30]tính tháng tính ngày.

[1:34:37]Mẹ già như trái chín cây,

[1:34:46]sớm còn tối mất biết ngày biết ngày lúc nào.

[1:35:12]Mẹ hiền trăm tuổi tóc sương, lo con tám chục năm trường chưa phai.

[1:35:23]Mẹ hiền trĩu nặng hai vai, nuôi con dẫu phải đắng cay ngậm ngùi.

[1:37:37]Từ phàm phu cho đến thánh hiền, hiếu ơn cha mẹ mới nên mới nên thân người.