[0:09]Bác Sư Hải nêu lại câu hỏi bữa trước
[0:14]trả lời, rồi qua bài mới. Mô Phật.
[0:23]Con xin mạn phép nêu lại câu hỏi mà trong cái cuối giờ lần trước con có hỏi mà không kịp giờ. Kính bạch Thầy, như Thầy đã có lần giảng dạy là nhân quả nó chi phối chúng ta rất là chặt chẽ. Như vậy trong cái quá trình sinh hoạt trong tâm thức của đời sống hằng ngày như vậy chúng ta phải thấy rõ rằng cái nhân quả ở tâm thức chúng ta nó sinh lên ở cái giai đoạn nào và chúng ta thấy được chỗ đó và chúng ta mới có thể mà dừng được cái chỗ đó để mà đi đến giải thoát. Câu hỏi của Sư rất là sâu sắc.
[1:08]Thì đây là chúng ta biết trước cái quá trình của nó rồi chúng ta ấy. Đầu tiên là ý niệm tạo nghiệp trước. Từ ý niệm này nó đưa đến hành động. Rồi hành động này nó đưa đến hoàn cảnh. Nhưng mà sự thực là nơi cái ý niệm này nó đã có cái tính tuần hoàn trở thành như là một cái tập khí. Cái hành động này nó cũng đưa xuống cái tập khí và chính cái tập khí này lại đưa đến cái ý niệm. Đây là cái nhân quả tổng quát chứ thực ra nó chi tiết hơn, mình cứ nói căn bản trước. Khi mà vì một lý do nào đó, chứ trước cái ý niệm này nó còn có cái nhân của nó nữa, nhưng mà mình cứ thôi cắt ngang đây để mình giải thích trước.
[2:02]Đầu tiên mình khởi cái ý niệm trước là ví dụ như khi mình trông thấy một cái chùa bên đường nó sập xệ, nó nghèo. Do những cái gì mình huân tập từ trước kia cho đến lúc đó mình nhìn thấy cái chùa tồi tàn cái mình chợt khởi ý niệm: "Ước gì mình về đây trùng tu lại cái ngôi chùa nghèo này?". Đó là cái ý niệm, nhưng mà cũng nhìn thấy cái chùa đó mà có người không khởi gì hết, đi qua đi luôn, lãnh đạm đi luôn. Nhưng mà mình do cái nhân gì đã gieo, thì như vậy trước cái ý niệm này nó có rất nhiều cái vấn đề ở trong đây. Nhưng mình cắt ngang mình nói là cái khởi ý niệm muốn về trùng tu cái chùa nghèo này thì nó thành cái nhân của hành động.
[2:46]Rồi kiếp này có khi làm không được, kiếp sau có khi làm cũng không được, nhưng mà bốn, năm kiếp nào đó cái tự nhiên nó xuất hiện cái hành động. Hành động là đến lúc nào đó có cái chùa tồi tàn và khiến hoàn cảnh đưa mình về đó để mình làm, mình trùng tu cái chùa, dựng lại bổn đạo rồi giáo hóa quần chúng cái vùng đó. Rồi sau đó mới tạo thành cái phước của mình là cái hoàn cảnh. Lúc đó qua kiếp khác nữa, do cái công đức mà mình làm ở cái kiếp này ở cái hành động này là trùng tu ngôi chùa, kiến tạo, làm cho bổn đạo xây dựng giáo hóa chúng sinh thì lúc đó mình mới được cái hoàn cảnh là phước duyên đầy đủ, tướng mạo đoan trang,
[3:27]thông minh như Sư Hải mà đẹp trai như Sư Đạo gì đó là cái chỗ sau này nó tới đây. Nhưng mà cái ý niệm khi mình khởi lên á, ngoài là cái nhân quả nó đưa tới hành động, nó lại thúc đẩy tạo lại tập khí, tức là chủng tử tập khí lại. Ngay cả hành động vậy mà mình làm một hành động gì nó tạo thành cái tập khí mà tập khí này nó mạnh hơn cái tập khí của tư tưởng. Tập khí hành động nó mạnh hơn tư tưởng. Và chính những cái tập khí này cái nó đưa mình lại đến cái ý niệm. Ý niệm là luôn luôn có cái lòng muốn dựng lại cái nơi nào mà Phật pháp bị hoang tàn. Đó, đây là cái con đường nó đi như vậy là mình nói trên niệm thiện, nhưng bây giờ qua cái cái khác nữa.
[4:08]Nó có những cái nhân quả, đây là nhân quả trong đạo tốt, con đường đi tốt, nhưng có những cái nghiệp nhân xấu mà mình phải dừng, không đơn giản. Ví dụ như một lần nào đó cái có một cái người, mình thấy cũng một người xuất gia nào đó họ bị nhiễm ô, nhiễm ô trong tham ái, cái mình khởi một cái ý niệm là khinh bỉ. Đó là cái ý niệm khinh bỉ cái người nào đó bị nhiễm ô tham ái khi mà họ là người xuất gia. Thì cái ý niệm này, cái ý niệm mà đầu tiên á, cái nhân quả của cái nhân mà khen chê này nó phức tạp hơn là cái khởi cái ý niệm muốn làm. Đầu tiên là cái ý niệm khinh bỉ cái người mà họ nhiễm ô trong tham
[4:56]ái thì cái ý niệm này nó phát sinh những ý niệm kế theo chứ nó chưa có thành hành động liền, đưa ra một cái ý niệm khác. Trong tâm mình bây giờ là nhân quả, sau này chính mình đến lúc nào đó, tự nhiên gặp một người nào đó, đủ nhân đủ duyên từ nhiều kiếp, mình lại khởi ý niệm tham ái lại, chính mình bị lại. Cái mà mình đã phê phán, đã khinh bỉ, mình bị lại ý niệm, tự nhiên mình bị nhiễm ô, bị tham ái cái người đó. Rồi cái ý niệm này nó mới thành cái hành động lại. Khi mình khởi ý niệm với người đó thì đến có khi kiếp này không thành thì qua những kiếp sau nó sẽ thành. Rồi cái hành động này nó mới đưa đến hoàn cảnh.
[5:40]Lần đó có lần tôi gặp một cư sĩ. Ông này ổng có lẽ ổng tu Mật tông, mà tướng ổng như Tổ Đạt Ma râu ria xồm xoàm mà cái nhìn nẩy lửa vậy đó. Cái đó cái tinh thần rất là mạnh. Nghe nói thì ổng cũng như là một cái đại sư ca trong một cái đạo tràng của cư sĩ, nhiều người cũng theo ổng tu lắm, mặc dầu ổng là cư sĩ có vợ có con. Mà ổng giống như có thần thông biết trước chuyện quá khứ vị lai hết. Có một số chuyện mà quý thầy quý sư đồ thắc mắc trong cái đời sống tu hành mới về hỏi ổng, ổng giải thích cho nghe và ổng cho biết trước chuyện tương lai sẽ xảy ra xảy ra cái gì. Hôm đó thì tôi vô tình thôi.
[6:18]Có một người cư sĩ thấy tôi bệnh gần chết cái mời tôi đến để giới thiệu bác sĩ mà tôi không đi nên tôi đến để trả lời là tôi cám ơn. Thì vô tình tôi gặp cái người đại sư ca của cái người cư sĩ mà mời tôi đó, tôi gặp ông ta. Thì thấy ông ta, tôi khen, tôi nói: "Trời ơi! Anh có cái bộ râu đẹp như Tổ Đạt Ma, mà cái đôi mắt cũng vậy nữa". Ngồi thì không biết lúc đó làm sao cái ổng lại hỏi tôi là nhìn đứa con ổng, nhận xét giùm, có đứa con trai. Thì tôi cũng nói vài câu thôi về đứa trẻ. Nhưng mà thật ra ổng biết nhiều hơn tôi, tại vì có lẽ là cái huệ nhãn của ổng lại cũng sắc bén dữ lắm. Rồi ổng nhờ tôi nhận xét ổng.
[7:02]Thì tôi không biết thì tôi chỉ nhận xét vài câu, tôi nói: "Anh đời trước là tăng?". Ổng cười ha hả lên, ổng nói: "Đúng, hai lần, nhưng mà trong đó ổng có đệ tử nữ và ổng khởi niệm". Ổng khởi niệm, cho nên đời này nhiều vợ, thì ổng khai với tôi, chứ tôi không biết ổng nhiều vợ nữa. Mà đó là ý niệm mà thành hành động đó. Và khi nó thành hành động như vậy rồi thì lúc mà nó xảy ra hành động này thì ông không là tăng trở lại được nữa. Và hoàn cảnh đời sau thì nó phối hợp giữa cái hành động là vừa là tu hành nhưng vừa là có nhiều người vợ, mà vừa biết tu hành thì nó sẽ xảy ra một cái hoàn cảnh phù hợp với ông ta.
[7:43]Đó, đây là cái ý niệm này. Cho nên cái mà mình chặn cái nghiệp á là mình chặn từ cái ban đầu này nè. Và đây chính là lý do mà tôi giảng một loạt bài về đạo đức là tôi muốn cho quý sư tìm cái nguyên nhân ban đầu này chặn nó lại, mình không có để khởi cái ý niệm ban đầu này. Hôm nay là tôi giảng cái bài Khiêm Hạ là cái mốc rất là quan trọng. Giống như một cái bàn mà vững nhất á, Sư Hải nhớ một mặt phẳng được tạo thành bởi mấy điểm? Trong hình học không gian lớp 11. Lâu quá biết Sư còn nhớ không? Lâu quá chắc con quên. Có Sư nào nhớ không? Ai cũng học qua lớp 11 rồi, học hình học không gian rồi. Một mặt phẳng được tạo thành bởi mấy điểm?
[8:35]Ba điểm. Cho nên cái kiến thức khoa học cũng rất cần thiết cho người tu nha, rất cần thiết. Sau này, thế hệ của quý sư mà bắt đầu tấn lên để mà trở thành giảng sư đó, thì xin báo một tin buồn là quý sư chỉ toàn đối diện với lớp cư sĩ trí thức không. Những người mà học đại học không. Tại vì thời đại bây giờ lớp 12 là coi như giống như mẫu giáo hồi xưa rồi, tốt nghiệp đại học mới là bình thường, mà tiến sĩ á thì mới hơi đặc biệt chút. Báo trước quý sư chuẩn bị tinh thần đi. Người mà quý sư phải đối diện, cái lớp cư sĩ sau này mà quý sư phải thuyết phục được họ là những người đều qua đại học hết.
[9:15]Phải chuẩn bị tinh thần. Thì như vậy cái nền tảng của đạo đức cũng vậy, nó có ba điều, ba cái công hạnh. Không biết cái này tôi đã nói rồi thì phải. Thứ nhất là lễ kính Phật, thứ hai là ai nhớ? Thứ hai là từ tâm, và thứ ba là khiêm hạ. Đây là ba cái chân của cái mặt bằng đạo đức nè. Từ trên đó từ nơi ba cái đế này, bao nhiêu công hạnh vượt vượt vượt lên trên được xây dựng là nó. Để tôi phân tích lại. Cái lễ kính Phật á là tạo cái nhân vì cái nhân quả là hễ mình kính cái vị nào mình sẽ thành tựu được công hạnh của vị đó. Khi mình kính Phật, kính các bậc thánh thì mình sẽ thành tựu dần dần được cái nhân cách của bậc thánh, nên nó là tiên đề đầu tiên
[10:06]của một người muốn tạo thành vô lượng cái công hạnh khác. Cho nên không có lễ kính Phật là không có chuyện gì xảy ra hết. Cho nên tại sao trong chùa mình nói hay sám hối hay lễ Phật nhiều là vậy đó, mà tại mình không hiểu thôi. Lễ Phật nhiều thì không có hết tội cũ đâu. Nhưng mà khi mình lễ Phật mà biết trọn lòng cung kính, tôn kính Phật á thì từ từ mình kiểm soát được tâm mình. Bởi vì có cái phước để mình nắm được cái ý niệm ban đầu mà nãy sư Hỷ hỏi đó. Cái ý niệm đầu tiên. Còn nếu không đủ cái phước này thì mình không nắm được ý niệm ban đầu, mình hay khởi niệm tầm bậy. Để rồi mình sau này mất nhân cách.
[10:42]Nên cái lễ kính Phật là cái nhân đầu tiên. Nhưng mà khổ cái thế này, là mỗi người á thì lễ Phật vậy á nhưng mà cái lòng tôn kính không giống nhau. Mỗi người khác nhau hết á. Mà tại sao chúng ta tôn kính Phật nhiều, tại sao chúng ta tôn kính Phật ít? Ai biết? Mô Phật. Ờ con nhớ không lầm thì có lần thầy đã dạy là do sự hiểu biết. Đúng đúng đúng. Đây cũng thuộc về trí tuệ nữa. Người nào mà họ ví dụ nghiên cứu các đời sống Đức Phật mà hiểu rất sâu, cảm nhận được những cái hay của Đức Phật, mà cái cảm nhận này tôi nói là trí tuệ tại mình đạt không được, nhưng mà người họ có cái phước duyên gì đó họ cảm nhận được rất sâu
[11:26]những cái vĩ đại của Đức Phật, cho nên khi họ quỳ họ lễ Phật lòng tôn kính vô biên. Thì cái người đó họ lễ một lễ bằng mình lễ 100 lễ. Mình không hiểu Phật bằng họ, cho nên cái phước họ rất lớn. Cho nên quý sư vậy, quý sư quý cô cố gắng học hỏi cho kỹ, hiểu về Đức Phật cho kỹ trước, trước tất cả để mình mỗi khi mà quỳ trước bàn Phật, mình lễ Phật trọn tất cả tấm lòng tôn kính của mình. Đó là công hạnh đầu tiên á. Cái công hạnh thứ hai là từ tâm thương yêu tất cả chúng sinh để xóa cái ích kỷ của mình trước. Lòng thương yêu chúng sinh nó triệt cái ích kỷ của mình. Vì sao? Vì cái ích kỷ nó đưa đến cái độc ác.
[12:08]Mà độc ác thì là cái nhân của luân hồi đọa lạc của súc sinh, địa ngục, ngạ quỷ. Cho nên cái người không có cái từ tâm này để hóa giải cái ích kỷ thì mình ba đường ác nó chờ mình, lững lơ lững lơ phía trước không biết đường nào mình rớt vô. Tại sao bao nhiêu cái mình ganh tị người này, rồi mình mưu hại người kia, là đều do cái độc ác, mà độc ác là do đâu? Từ ích kỷ. Cho nên cái công hạnh thứ hai rất quan trọng là từ tâm thương yêu tất cả chúng sinh. Mà điều này tôi nhắc đi nhắc lại rất nhiều lần là như vậy đó, quan trọng lắm. Người tu mình vẫn có thể độc ác như thường, có không? Nhiều khi hại nhau bằng một lời nói, chọt đầu này chọt đầu kia cho người ta
[12:49]khốn khổ, mất danh dự hay người ta không còn có Phật tử thế này thế kia đó. Cũng là cái độc ác đó, mà đó là do không đủ lòng thương yêu chúng sinh. Cái công hạnh thứ ba là khiêm hạ. Không bao giờ thấy mình hay. Cái này bài trước tôi có nhắc. Cái này bắt đầu là cửa ngõ nè, từ cái này rồi mới là thềm thang tu hành để đi lên mọi cái nè. Nhưng mà nó khó ghê gớm lắm, khó ghê gớm cái này. Nên hôm nay mình học cái bài khiêm hạ để mà học cái yếu tố đạo đức thứ ba. Ngay cả tôi cũng vậy, sự thật tôi là người tôi chú ý nhiều về cái đạo đức của người tu, cũng rất cố gắng kiểm soát tâm mình, mà tôi vẫn thấy rằng tôi không bao giờ đạt được sự khiêm hạ thật sự.
[13:35]Dù tôi rất là cầu nguyện rất sám hối, mà tôi vẫn cảm thấy mình không thể đạt được sự khiêm hạ trọn vẹn. Vì sao? Vì mình làm được việc gì mà hơn người khác một chút, hay là người ta thấy mình hay người ta đến người ta tôn kính mình một chút, cái kiêu mạn lập tức nó len lỏi nó khởi lên liền. Rất là khó diệt trừ. Mà nó là cửa ngõ, không diệt trừ được nó thì nó vẫn còn làm cái cửa ngõ để đón nhận mọi cái thói xấu bước vào tâm hồn mình, để cho cái cỏ dại nó mọc trong tâm hồn mình. Cho nên hôm nay mình học về khiêm hạ. Mô Phật, a bạch thầy. Thì câu hỏi của thầy hồi nãy à câu hỏi của con hồi nãy đó thì
[14:17]con cũng còn một chút xíu thắc mắc nữa nên xin thầy lưu ý. Ừ, hỏi đi. Là à như thầy dạy hồi nãy là ý niệm sẽ phát sinh ra ờ các hành động và dẫn đến những tập khí để tạo thành cái dòng quay của nhân quả. Thì như vậy khi các a các vị thánh hay các chư tổ mà làm Phật sự đó, các vị đó có khởi niệm hay không? Và nếu khởi thì nó có chỗ sai biệt với chúng sanh chúng ta như thế nào? À. Ờ sẵn cái câu hỏi của sư, tôi nhắc lại một cái điều này. Hôm đó có một người hỏi tôi là thưa thầy như vậy là tu thiền là phải kiểm soát tâm, giữ tâm cho thanh tịnh thường xuyên trong đời sống đi đứng nằm ngồi phải không?
[14:59]Quý sư, quý cô cũng hiểu vậy chứ gì? Ai cũng hiểu như vậy. Nghĩa là không tu thiền hoặc là niệm Phật lúc nào cũng niệm A Di Đà Phật đi đứng nằm ngồi, thì người tu thiền cũng vậy. Mà nói rằng thực sự chúng con luôn luôn có những điều phải lo lắng trong đời sống. Chúng con cũng phải làm việc này, phải quan tâm lo lắng việc kia là gia đình. Rồi như vậy nó mâu thuẫn với việc tu hành mà phải luôn luôn giữ tâm thanh tịnh. Nhiều khi chúng con muốn bỏ hết mọi chuyện đi, trốn vào một nơi nào đó để thuần tu mà giữ được tâm thanh tịnh. Tôi mới trả lời rằng, cả những người xuất gia cũng không bao giờ hết những điều phải lo lắng.
[15:33]Tại vì quý thầy cũng phải lo những chuyện đạo chứ. Ngay cả đời sống tu hành như chiều nay lát tụng kinh cũng phải nghĩ chuyện tụng kinh sắp xếp mà lo thắp đèn dầu này nọ. Không phải là không ai không có việc lo. Trừ những người mà họ nhiếp được vào định rồi rất sâu, thì họ làm gì cũng giữ được tâm. Nhưng mà những người trong giai đoạn đang cố gắng tu thì lúc thì giữ được tâm mà lúc thì mất tâm vì phải lo công việc của mình. Như vậy chúng ta có cái mâu thuẫn, một bên á là giữ tâm thanh tịnh, một bên là phải đó là lo toan mọi vấn đề. Tôi không nói là việc đời, việc đạo nha, mà có việc luôn luôn phải lo toan, ngay cả quý sư chúng tôi cũng vậy, phải không?
[16:13]Như vậy phải là chúng ta luôn luôn sống trong cái mâu thuẫn khi mình đi con đường mà giữ tâm thanh tịnh không? Hỏi phải không? Cái nói phải. Nói không đúng. Mâu thuẫn hay không là tùy cái này nè. Tùy cái lo toan lo toan loại nào. Nếu mà mình lo toan việc của mình, vì mình á thì cái lo toan này hoàn toàn mâu thuẫn với việc giữ tâm thanh tịnh. Còn nếu cái lo toan của mình là việc vị tha, lễ cho mọi người, nhất là lo cho cái đạo đức và sự an lạc của mọi người, thì xin thưa dù có mất tâm, lúc ấy không giữ được thanh tịnh, tôi nói cái này không mâu thuẫn với cái giữ tâm thanh tịnh. Mà chính nó hỗ trợ cho việc giữ tâm thanh tịnh.
[16:56]Lúc tối đến bắt chân ngồi thiền, ngồi nhiếp tâm vô liền. Nên đừng sợ ý niệm, mà sợ ý niệm loại gì? Cái loại ích kỷ hay là vị tha. Thì chư Phật với Bồ tát cũng vậy. Nếu chúng ta xem kinh, chúng ta cũng sẽ thấy Phật thường xuyên khởi niệm, luôn luôn tác ý. Ngay cả Đức Phật khi mà nhập coi như thành đạo rồi, Ngài vẫn tác ý là không biết nên thuyết pháp giáo hóa chúng sinh hay không. Và Phạm Thiên thấy cái niệm của Phật, hiện xuống thỉnh Phật thuyết pháp. Rồi các vị Tỳ-kheo cũng vậy. Các vị A-la-hán cũng vậy. Những vị tác ý việc kia biết liền muốn làm cái gì. Đó là định muốn đi. Nên ở đây là trong nhà thiền có một cái
[17:40]nói rằng là cái vị đó không bao giờ khởi niệm. Ví dụ cho là mắt chư Phật cũng không nhìn thấy được tâm của vị này. Tôi nói cái này là cái tưởng tượng, nó quá cường điệu, không thực tế. Cho nên cái niệm á nó không phải là cái lỗi, bởi vì cái niệm á lúc này nó không phải là cái bất giác mà tự nó khởi nữa, mà nó là cái dụng của tâm. Trong cái tâm thanh tịnh, mà tôi xin nói cái tác ý nó tế lắm nha, chứ đừng tưởng tác ý kiểu mình. Cái tác ý của những vị chứng đạo nó tế lắm. Nhìn không thấy đâu, chỉ thánh thấy với nhau mới thấy cái tác ý. Lúc đó mình không gọi là niệm hay là vọng tưởng đâu, mà dùng chữ tác ý rất là chính xác.
[18:23]Tác ý là cái ý đó nó không có ngôn ngữ. Tác ý đó không ngôn ngữ, nhưng mà nó là cái dụng của tâm. Chỉ có điều là các vị thánh những cái tác ý đều là tác ý vị tha. Còn mình á, phàm phu thì cái tác ý mình nó kéo theo ngôn ngữ trong đầu mình á, thành lời nói và những hình ảnh, và nó lẫn vào những cái vị kỷ và phiền não. Là cái tác ý của Phật á thì không có ngôn ngữ. Của các vị thánh á không ngôn ngữ, những tác ý rất thầm kín mà mắt thường hoặc là người mà không chứng ngang đó không thấy được cái tác ý này. Phạm Thiên thấy được tại vì tác ý nên Phạm Thiên cũng cao lắm chứ không phải giỡn đâu. Còn cái tác ý của phàm phu á thì nó có ngôn ngữ
[19:08]và hình ảnh, mà nó cộng luôn cả cái phiền não nữa. Cho nên cái tác ý của phàm phu nó thành ra vọng tưởng, vọng niệm, vân vân phiền não. Còn cái tác ý của các bậc thánh nó không có ngôn ngữ, nó tế lắm. Như ngài Nam Tuyền mà nói định đi xuống thăm trang chủ dưới chân núi đó, sư hãy nhớ cái tích đó không? Cái ông thổ địa ổng thấy ổng báo mộng cho ông trang chủ đón tiếp. Ngài Nam Tuyền ngài tự trách mình là tu hành sao vô lực mà để cái tác ý nó thô mà thổ địa thấy. Thì thổ địa là ổng có lẽ là ổng tu chưa cao mà sao ổng thấy được cái tác ý mình là tác ý mình hơi thô. Rồi cũng nói sao mà bị để em thấy nó ngày xưa ông Thổ Địa này
[19:50]có cúng cho cho ngài một phần cơm một lần nên có cái duyên. Thì cái chuyện cũng giai thoại, nhưng mà đừng quan trọng điều đó. Nó như vậy. Bây giờ mình vô bài ha. Bài hôm nay hơi dài. Ví dụ như là có một người họ không có tài, không có địa vị, không có thế lực, không có tiền bạc, không có danh tiếng, rồi họ không thấy mình hơn mọi người thì như vậy có phải là khiêm hạ không? Phải không sư Phương? Mô Phật, nghe bạch Thầy theo con hiểu thì cái đó không phải là khiêm hạ. Đúng. Mà sau khi á mình có tài mà mình không có cái tâm tự hào và cho mình là hay hơn tất cả, mà mình có tài đó mà khiêm hạ thì mới đúng.
[20:42]Còn mình không có tài thì nhiều khi á bất đắc giác mình có tài rồi
[20:50]mình cũng không khiêm hạ được, theo con hiểu vậy. Đúng đúng. Ví dụ cái người mà không có gì đặc biệt cũng không có tự cao thì có gì đâu nói, nó bình thường. Cứ nói mình thấy mình hay thì người ta chửi cho. Nhưng mà cái vấn đề là cái người mà có tài năng, có địa vị, có thế lực, tiền bạc, có danh tiếng mà vẫn không xem mình hơn người, vẫn tôn trọng được mọi người, người đó mới gọi là người khiêm hạ. Phải không? Cho nên quý sư xem lại mình thì thấy mình không có gì đặc biệt mà cũng không tự cao thì cũng không có gì hay đâu nha, chưa có gì độc đáo hết. Chừng nào mình có gì hơn người mà mình vẫn không
[21:30]thấy mình hay, đó mới là cái hạnh khiêm hạ. Nhưng mà ở đây quý sư có cái gì hơn người? Làm được điều gì đó, đâu mình kể nhau nghe coi. Sư Hiếu hả? Chưa thấy. Sư Vinh? Chưa.
[21:48]Sư tốt, thấy mình chưa có gì là thấy khiêm hạ đó. À quý sư biết có nhớ cái câu nói của ông Newton không? Nhà bác học nổi tiếng. Nhà bác học rất là nổi tiếng. Chỉ có điều là ổng nói rằng khi mà ổng càng nghiên cứu nhiều chừng nào thì ổng thấy mình dốt chừng nấy. Cái đó là lời nói khiêm tốn hay là lời nói thực? Khiêm tốn. Có ai có ý gì khác không? Sư Đạo. Ví dụ như ông Newton đó, nhà bác học nổi tiếng mà ổng nói rằng khi ổng càng nghiên cứu, học hỏi chừng nào thì ổng càng thấy ổng dốt, thì đó là lời nói khiêm tốn hay là lời nói thực? Mô Phật, kính bạch Thầy. Ơ cái điều này thực thì cũng có, nhưng mà khiêm tốn thì cũng có.
[22:36]Tại vì Đức Phật cũng còn nói nữa Thầy. Cái sự hiểu biết của Đức Phật chỉ là như nắm lá trong rừng... Ứ ư, nói lộn. Hiểu biết của Phật như lá trong rừng, mà những lời nói như nắm lá trong bàn tay. Dạ. Nhưng mà con nói vậy đúng không? Đúng phân nửa. Nhưng mà khiêm tốn là đứng đầu á, như vậy là khiêm tốn á. Không phải đâu, ổng là nói thực á, không có khiêm tốn. Bởi vì sao? Ổng thì ổng cũng chẳng để ý tới khiêm tốn, tự cao gì đâu. Ổng chỉ khách quan của một nhà khoa học, ổng học hỏi, ổng nghiên cứu. Khi mà ổng nghiên cứu càng nhiều, ổng mới chợt biết rằng trong vũ trụ còn quá nhiều điều mình chưa biết.
[23:20]Và ổng chợt thấy cái trí tuệ mình sao kém cỏi quá. Thì con người mà cảm nhận được cái điều là trong vũ trụ còn quá nhiều điều mình chưa biết thì người đó có trí hay là ngu? Phải có trí phải không? Mới cảm nhận được điều đó. Cũng như bây giờ vậy, như khi mình gặp một vị thánh tăng, ổng có cái cung cách hiền lành, đôi mắt điềm đạm, từ ái, làm cái gì cũng ung dung, rồi trong công việc ứng xử mình thấy ổng ít nói ít gì, nhưng mà luôn luôn hanh thông. Cái đó người có trí đó mới ngồi nhìn mới mới âm thầm cảm nhận cái vị sư này đặc biệt thiệt, sống gần ổng sao cứ càng sống thấy càng hay, mới mơ hồ nhìn là cái tâm linh của vị này chắc cao lắm.
[24:07]Thì như vậy cái người mà biết nhận xét đó người dở hay hay? Phải hay chớ, phải có cái trí đó mới cảm nhận người kia, còn cái người không có trí thấy ông ba kia ổng im im lặng lặng, ôi sao khờ khờ không để ý. Thì cái người ngu đó không thấy được những cái chân trời mới, những cái gì nó cao hơn mình, mà chỉ thấy từ mình trở xuống thôi. Ờ còn những người có trí đó, họ mới âm thầm cảm nhận được cái gì vượt khỏi mình. Đó là cái trí. Và khi họ hiểu được cái gì còn nhiều cái vượt khỏi mình nữa thì họ có dám tự cao? Không, phải không? Họ thấy mình dở mà, vì biết còn rất nhiều cái hơn mình. Người đó là người có trí, cho nên khiêm hạ là một biểu lộ của trí tuệ.
[24:51]Còn cái tự cao là ngu si. Đạo đức mà, đạo đức với trí tuệ là đi là một. Chúng ta nói điều này rồi chúng ta so sánh với các tôn giáo, chúng ta sẽ thấy đạo Phật thật là hay. Ngày xưa đó, có khi những tôn giáo xuất hiện sau Phật mà luôn luôn lấy cái gì làm trung tâm trong vũ trụ? Lấy Trái Đất làm trung tâm, phải không? Vì họ chỉ thấy có Trái Đất, rồi có trăng, sao, Mặt Trời vậy thôi. Và họ coi như vậy là vũ trụ vậy là hết rồi. Họ không biết được cái gì vượt khỏi cái hiện hữu mà chung quanh họ nữa. Còn đạo Phật lại thấy ngoài thế giới này còn vô lượng thế giới khác. Như có lần mà mình học cái bài kinh A Bi Bù á,
[25:35]Phật nói là tiểu thiên thế giới là gì, trung thiên thế giới, đại thiên thế giới là gì đó, chắc quý sư quên rồi, rảnh nghe băng lại. Nên mình thấy từ xưa là Đức Phật xuất hiện trước những tôn giáo khác mà Ngài đã không cho rằng Trái Đất này là trung tâm. Còn rất nhiều thế giới, rất nhiều thế giới vi diệu hơn nữa, như trong kinh Pháp Hoa là Bồ Tát Diệu Âm mà sang thăm cõi Ta Bà thì Đức Phật có nói là: Các ông đừng chê cõi Ta Bà này người xấu nhỏ, thân ông thì to lớn bao nhiêu do tuần, trăm phước đẹp đẽ, rạng rỡ. Thì từ mấy ngàn năm trước mà đã có một bài kinh dám nói rằng cái cõi Ta Bà này, cái chúng sinh đây thấp kém, chứ còn nhiều cõi khác vượt hơn nhiều.
[26:22]Đây là điều rất lạ lùng trong đạo Phật mà các tôn giáo khác không có nổi. Từ xưa đã thấy mình kém nhỏ, mà trong vũ trụ này còn nhiều cái vượt hơn mình, mình không có tự cao được. Nên khiêm hạ là biểu lộ của trí tuệ. Cho nên ví dụ như khi mà chúng ta được một cái gì đó thành công, như là mình giữ giới nghiêm chỉnh, à mình học hỏi mình học tập rất là thông minh, học giáo lý hiểu sâu, ngồi thiền được nhiều giờ, nhiếp tâm được thanh tịnh, có phước nhiều Phật tử quý mến cúng dường, vân vân, tức là mình có những cái ưu thế. Nhưng mà với cái người thiếu trí tuệ đó thì ngang đó so sánh với những người thấp hơn mình:
[27:07]Đủ rồi, mình ngon hơn người này, ngon hơn người kia, để được cái tình cảm tự cao khởi lên. Vì cái tự cao hay khiêm hạ đó là cái tình, thuộc về tình chứ không phải thuộc về trí. Không kiểm soát được, để cho cái tình tự cao nó khởi lên, sống sung sướng và hiu hiu tự đắc trong cái tự cao của mình. Còn người mà có trí tuệ đó, họ không có, tại vì họ thấy được những cái hơn họ. Nói tuy chung quanh mình có thể là mình hơn được một vài người này vì cái phước của mình đang lúc hơn những người này, nhưng mà sự thực còn vô số những người hơn mình. Ví dụ nói có phước, rất nhiều người phước hơn mình. Tài năng, nhiều người học giỏi hơn mình cực kỳ.
[27:51]Và ngồi thiền, mình ngồi được hai ba tiếng không nhằm nhò gì với cái người họ ngồi được hai ba tháng. Vì họ biết được những điều hay hơn họ, cho nên cái người có trí đưa đến cái sự khiêm hạ. Và khi mà họ biết được cái điều cảm nhận đó, họ không cho cái tình tự cao khởi lên. Khi mà cái tình tự cao không khởi lên thì mình gọi người đó là khiêm hạ. Chứ khiêm hạ nó không là gì hết, định nghĩa không ra. Nó như hư không vậy đó, không có chỗ để nắm. Chỉ khi nào mà nó không có cái tự cao thì được gọi là khiêm hạ. Mà người không có cái tình tự cao mà mình gọi là khiêm hạ đó, trong cái đối xử với mọi người họ có cái thái độ là tôn trọng mọi người.
[28:40]Vì họ biết, biết rõ cái nguyên nhân của sự hơn kém. Như ngày hôm nay mình học giỏi hơn người kia thì mình biết cái nguyên nhân là vì mình vô tình đời trước mình có biết cung kính những bậc đáng kính nên đời này được chút phước. Còn cái người kia họ đời trước họ ít có cung kính ai, cho nên đời này khi họ học thì họ hay ngủ. Đó nên nó đáng thương chứ không có đáng trách mà mình chỉ cầu mong là người ta biết gieo những cái nhân tốt. Rồi người ta từ từ trí tuệ người ta sẽ mở ra. Cho nên hơn thua nhau không phải là cái tài trong hiện tại mà nó thuộc về cái phước trong quá khứ. Mà nếu mà mình ỷ tài trong hiện tại
[29:28]cái phước trong hiện tại mất thì đời sau mình sẽ trở thành người kém dở trở lại. Hiểu được nhân quả, cảm nhận được những điều hay hơn mình thì không ai ngu gì mà tự cao hết trơn á. Tự cao làm chi cho mất phước, phải không? Rồi cái khiêm hạ mình hiểu ngược lại với cái tự kiêu. Thì cái tự kiêu là gì? Vì nãy giờ mình nói khiêm hạ, nói tự kiêu, nói cao mạn nghĩa là thấy mình hơn người khác, thấy không? Ỷ vào một cái gì của mình đó, ỷ vào một cái ưu điểm nào của mình để luôn luôn thấy mình hơn người khác. Coi cái tình nó thành một cái tình, mà hễ là tình thì nó vô hình thì nó không có ngôn ngữ. Nó giống như tình thương yêu vậy cũng không có ngôn ngữ.
[30:14]Chỉ là cái tình vô hình đó mà nó chi phối mình, nó làm cho mình có cái vẻ mặt kênh kênh vậy, người ta nhìn người ta biết, đi lắc lắc vai đồ nghiêng qua nghiêng lại nhìn kênh kênh. Đó thì cái tình nó xuất hiện làm thành mình có cái thái độ vậy. Còn lôi cái tình nó ra giải thích, chỉ nó không được, nó cũng vô hình vô tướng. Mà phải có trí mới nhìn thấy nó. Điều này làm mình nhớ lại cũng cái phẩm Diệu Âm trong Kinh Pháp Hoa. Bồ Tát Diệu Âm ổng ở ẩn mặt mà ổng hiện ra ở nơi cái cõi Ta bà này bao nhiêu cái bông sen báu trong hư không. Bồ Tát Văn Thù mới nói, "Ủa, sao khi không mà có hoa sen hiện ra đầy trời?
[30:53]Nguyên nhân gì?" Thì Đức Phật mới thấy đó là Bồ Tát Diệu Âm đến mà không ai thấy mặt thấy mày. Thì cũng vậy, như cái cảm xúc của mình và những cái tình cảm của mình nó vô hình nhưng mà nó thúc đẩy mình thành những cái thái độ biểu lộ. Ví dụ thấy một người mà mặt kênh kênh, đi lắc lắc vai đồ thì giống như là thấy cái hoa sen nó hiện ra thì biết ở trong có cái tự cao ở trỏng. Đó vậy đó. Còn tự cao là cái gì thì nhìn không ra. Như lòng thương yêu chúng sinh cũng vậy. Khi mình thương mọi người thì nó tạo thành cái biểu lộ là bi, hỷ và xả. Chứ còn cái từ nó là gì thì mình cũng không thấy được. Thì xem mình hơn người, dựa vào ưu điểm nào đó để thấy mình hơn người khác
[31:40]mà không thấy được những người hơn mình trở lại, đó là tự kiêu do thiếu trí. Và còn có một cái nữa là xem mình có giá trị cao hơn cái giá trị thực của mình nữa. Lúc nào cũng muốn mình hơn người khác. Nó là một cái tham vọng, hôm trước mình nói rồi đó, cái lý tưởng và tham vọng. Cái người tự cao này ngoài ra còn có cái tham vọng là có cái ước muốn là cứ hơn người hơn người. Và tưởng tượng những điều nào đó để mình hơn người và nhiều khi không có cái gì để hơn người cũng bịa ra một chuyện nào đó để nói rằng mình hơn người. Đây là cái bệnh, bắt đầu nó thành cái bệnh tự tôn tự đại, thành cái mặc cảm tự tôn khó chữa thành cái bệnh.
[32:24]Hai cái đó nó ngược nhau. Ở đây chúng ta phân tích giữa cái khiêm hạ và cái tự ti. Chúng ta đừng lẫn lộn giữa cái khiêm hạ và cái tự ti. Ở đây ai biết cái tự ti là gì không? Tự ti mặc cảm. Mặc cảm có hai loại là tự tôn mặc cảm và tự ti mặc cảm. Nhưng mà cái khiêm hạ nó là một đạo đức. Còn trong khi cái tự ti mặc cảm nó là một cái phiền não. Hai cái nó khác nhau. Nhưng mà mình phân biệt một chút để sau này mình đụng vào nó thì mình thấy không bị lầm. Tự ti mặc cảm là cái gì? Là một nỗi buồn khi thấy mình thấp kém hơn người khác trong khi mình luôn luôn mơ ước mình phải cao hơn người khác. Hễ biết chữ mặc cảm thì mình biết nó là nỗi buồn.
[33:19]Tự ti mặc cảm là nỗi buồn khi thấy mình thấp kém trong khi mình mơ ước mình được vươn cao lên. Nó xuất phát do cái tham vọng không thành tựu được. Như vậy, chúng ta phân biệt giữa cái tự ti này với khiêm hạ nó khác nhau ở những điểm nào? Nãy giờ mình nghe khiêm hạ rồi, bây giờ mình nghe tự ti mặc cảm rồi. Thì chúng ta mỗi người phân tích một chút nè. Khác nhau cái khiêm hạ khác với tự ti mặc cảm chỗ nào? Thầy Huyền là ai? Dạ bạch Thầy, giữa tự ti mặc cảm và khiêm hạ, tự ti thì nó có khác là cứ cho mình là nhỏ nhoi hơn và từ đó mình chỉ không muốn để mà hòa đồng với tất cả mà khi nào cũng luôn sống muốn cô độc,
[34:13]lúc nào cũng là có cái là nói nhỏ nhoi hơn, không xứng đáng với người đó. Còn bên cái khiêm hạ thì nó có trí tuệ hơn, nó biết biết cái sự hiểu biết của mình và không bằng người khác. Luôn luôn trong cái khiêm hạ đó bởi vì là tôn trọng người khác mà không dám có những cái ý mà kiêu căng. Dạ bạch Thầy. Cảm ơn thầy. Thôi, sư Hải đi. Mô Phật. Cái ý con thì cũng không có gì nhiều hơn. Khiêm hạ thì lẽ ra là mình hơn người ta đó, nhưng mà mình không vì cái ưu điểm của mình mà mình cho là mình hơn người ta. Còn cái tự ti á thì lẽ ra mình hơi bằng người ta, nhưng mình cảm thấy mặc cảm thế nào đó, cho rằng mình thấp kém hơn người ta, rồi tự mình không thể hòa đồng được.
[35:11]Chỗ này tôi góp ý một chút. Cái tự ti mặc cảm là thực sự là mình bị thấp hơn người ta và mình buồn vì cái thấp hơn. Thôi, sư Đạo đi. Bạch Thầy, con thấy cái tự ti nó như thế này nè. Ví dụ như trong chúng, con là người làm bài tập dở, con làm luôn luôn rớt hạng, cũng là Không dám nộp. Thấy không? Ví dụ con ví dụ vậy thì bắt đầu từ đây con có mặc cảm với huynh đệ, thì con không dám làm bài. Vì con sợ nếu mình để bài lên ít điểm thì hoặc là thế sao đó thì sợ bạn bè cười, đây là cái tự ti. Còn cái mà khiêm hạ nó khác, như sư huynh Hải học rất giỏi nhưng luôn luôn lúc nào sư cũng hòa đồng với chúng,
[35:54]không lấy cái sự mà nghề phục vụ của mình mà khinh bỉ chúng. Luôn luôn lúc nào sư cũng tôn trọng cái trình độ của huynh đệ, sư lấy lòng từ bi giúp đỡ huynh đệ học, làm bài sư rất là sách tấn không bao giờ thấy mình hơn, đó là cái khiêm hạ. Còn cái tự ti là cái người họ như Thầy nói đó, họ dở nhưng mà họ cứ sợ bạn bè cười, đây là cái tự ti. Nói bổ sung hả? Mô Phật, cái cái ý của sư Đạo thì đây là cái hiện thực trong lớp. Tại vì bên quý ni á hôm rày Thầy làm bài đó cũng có cái mặc cảm không dám làm bài nhiều, sợ là điểm kém gì đó. Đó đây là cũng cái hiện thực mà sư Đạo nêu lên trong chúng Mô Phật, vậy là Thầy vui.
[36:49]Mô Phật bạch Thầy, con không biết cái khiêm hạ cái tự ti như lời Thầy giảng á thì của quý sư đã phân tích rồi. Nhưng mà hồi nãy á có cái vấn đề mà sư Hải nói á tụi con á là phải ít, tụi con là người nghèo không được quyền nói. Sư là người giàu, sư là người có tiền, sư được quyền nói, cái đó là tự ti hay là khiêm hạ? Thầy. Thì sư Đạo nói cũng hay đó. Mà tại sao tôi bắt phải làm bài? Vì tôi không nghĩ cái số điểm là quan trọng. Vì chấm cái điểm số nó tương đối lắm, nhiều khi tôi do cảm tính bữa đó mệt mỏi, yếu yếu thì chấm cũng không chính xác. Mà điểm không quan trọng, cái quan trọng là mình ráng học mà việc làm bài là việc củng cố cái học của mình.
[37:43]Mà việc Thầy Tổ nuôi cho mình ăn học nè mà mình học không có đạt, mình bất hiếu với Thầy Tổ là cái trước mắt. Cái thứ hai là mình không làm bài nên mình không củng cố cái hiểu trong bài học của mình. Sau này mình không có khả năng để mà giáo hóa chúng sinh. Thì đó là cái cái gì? Sống vô ích, sống vô dụng cho cuộc đời, cho Phật pháp ở mai sau. Nên tôi dạy ở đâu thì tôi bắt làm bài dữ lắm. Nhất là đối với tăng ni. Tôi không có cho mà không làm. Ở đây tại vì tôi không có quyền nên ai làm nhiêu làm. Do quyền của Thượng tọa với trong lớp nhắc nhau. Thế còn tôi đi dạy ở các trường khác không làm bài không được á.
[38:29]Phải ban giám hiệu họ họ họ bảo đảm điều đó nữa, bắt buộc phải làm hết, không được không làm. Mà cái làm bài đó mà tôi bắt làm dài không có cho làm ngắn, vì sao? Vì làm ngắn là mình không đào sâu được ý tứ, mình chỉnh câu văn không nhiều rồi sau này mình giảng bài pháp không được dài. Có khi nào sau này mà quý sư quý cô mà lên giảng pháp, lên ngồi lên giảng 15 phút cái hết nói, hết biết gì để nói thôi chào đi xuống rồi sao? Phải không? Mà điều này đã có xảy ra. Tôi nhớ ở cái chùa cũ của tôi, lúc đó tập cho quý thầy giảng để kiếm thêm giảng sư mà. Có ông ổng ráng hết sức nói được 15 phút, ổng nói thiệt hết biết gì nói rồi thôi cho xuống.
[39:12]Không ráng được nửa tiếng, mà trong khi một thời pháp thì tệ gì cũng phải được một tiếng phải không? Thì Phật tử hay là nói cho ai tới ngồi nghe thì phải nói được một tiếng cho đáng công tổ chức bài pháp. Mà nói 15 phút hết biết gì nói thì thôi xin đi xuống. Cái đó là do không làm bài và do làm bài quá ngắn. Thường á, quý thầy mà họ làm giáo thọ đó họ lại bắt làm bài ngắn mà cô đọng ý để chi? Chấm cho khỏe. Thì nó lợi cho người dạy nhưng rất hại cho người học. Người học sau này thuyết pháp không được, nên tôi bắt phải làm bài dữ lắm. Nên quý sư quý cô ráng làm bài. Làm bài tôi yêu cầu hai điều.
[39:54]Điều thứ nhất là chứng tỏ mình nắm được bài giảng, những cái ý chính của bài giảng, và thứ hai là bổ sung thêm một số ý kiến của mình, một số sáng tạo của mình. Vì nếu mà nắm được ý bài giảng là điểm đã khá rồi, mà thêm được một số sáng tạo thì thuộc giỏi rồi. Mà tại sao tôi buộc phải sáng tạo? Vì Phật pháp mỗi lúc phải mỗi phát triển. Như mấy trăm năm trước các vị tôn túc mình đã giảng bao nhiêu đó giáo pháp, đến mình ngày hôm nay, ngày hôm nay trong cái thời đại điện toán, máy tính, mình lấy mấy điều đó mình giảng lại là sai lầm, không thích hợp nữa. Phải phát triển thêm nó sâu sắc hơn, phù hợp hơn.
[40:40]Và đến thời có thể cách đây sắp tới thì 10 năm, 15 năm hay 20 năm, tình hình nó bắt đầu nó khác nữa thì quý sư không được quyền giảng giống tôi bây giờ nữa, mà phải đào sâu hơn, phát triển rộng hơn nữa. Mà cái ở đâu mà mình đào sâu hơn, phát triển hơn? Là ngay từ bây giờ lúc làm bài. Đã nắm được cái ý của tôi giảng, không sót ý nào và phát triển thêm những cái tôi không có, không nói tới. Phải làm bài, mà dù được điểm ít vẫn cứ làm, bởi vì cái việc làm bài đó là việc biểu lộ lòng hiếu, biết ơn...
[41:20]Phải làm bài, mà dù được điểm ít vẫn cứ làm, bởi vì cái việc làm bài đó là việc biểu lộ lòng hiếu, biết ơn với thầy tổ nuôi mình tu học và sau này mình không phải là người vô dụng trong Phật pháp vì mình có thể giáo hóa chúng sinh. Nên ai học mà không làm bài là có tội. Có tội đối với thầy tổ, đối với người dạy và sau này đối với chúng sinh, đối với Phật pháp nữa. Mình trở lại, với cái tự ti, khiêm hạ thì quý sư như vậy là nắm được rồi, thôi mình đi qua. Thì như vậy cái định nghĩa về cái khiêm hạ, nó là một cái gì nó hư vô, không có, chỉ có cái điều là không có kiêu ngạo thì gọi là khiêm hạ, phải không?
[42:03]Khi mình có ưu điểm không ỷ lại, không thấy mình hơn người thì đó là khiêm hạ, chứ khiêm hạ nó không là cái gì hết, nó hư vô. Đừng có tự cao, đừng kiêu ngạo. Mà kiêu ngạo là gì? Kiêu ngạo là gì? Nó có mấy cái điểm mà để tạo thành cái kiêu ngạo. Cái thấp á là mình thích thú và mình cố chấp, mình chú ý vào cái hay của mình. Hễ là cái ưu điểm mình có cái nào mình cứ chú ý vào nó nhiều, thích thú, cố chấp vào nó mà không chịu nhìn xa hơn những cái mình chưa biết, chưa có được. Đó là một cái tình nó cũng cái kiêu ngạo. Thứ hai nữa là cái ước mơ hơn được người khác mà được thỏa mãn. Có cái ước mơ hơn người khác và thỏa mãn được
[42:57]ước mơ đó nên làm cho mình kiêu ngạo nữa. Còn mình ước mơ hơn người khác mà không thỏa mãn được thì mình rơi vào mặc hơn thua. Người đó không có lý tưởng mà chỉ là tham vọng. Còn cái khiêm hạ là cái trí tuệ nên cái trí tuệ đó nó có khả năng nó kiểm soát được, nó hóa giải được cái mà mình thích thú, cố chấp vào cái ưu điểm của mình. Đây là cái chỗ mà quý sư ghi cái mốc này cho kỹ, là một cái trí tuệ mà nó hóa giải được, nó kiểm soát được cái mà mình thích thú, mình cố chấp vào cái ưu điểm của mình.
[43:38]Đây là điểm để quý sư nhìn lại tâm mình. Ví dụ như khi quý sư quý cô thấy mình có cái gì hơn người khác và thấy mình có thích thú vì cái mình hơn người khác đâu, cái ưu điểm đó hay không? Hễ thấy mình có thích thú đó, mình cứ nhớ nó, nghĩ tới nó, cố chấp vào nó, chú ý vào nó thì biết là mình bắt đầu bị cái tình cảm kiêu ngạo nó xâm chiếm. Nên cái khiêm hạ thì nó hóa giải được điều đó. Rồi cái người khiêm hạ là người đạo đức nên họ có một cái tâm lý này nó xuất hiện nơi họ, không biết nơi quý sư quý cô có: là sợ người khác buồn khi họ kém hơn mình. Do mình cố gắng nên mình hơn mọi người, nhưng mà lúc nào cũng sợ người khác buồn.
[44:21]Thấy mình hơn họ cái sợ họ buồn, sợ vì thấy họ kém hơn mình nên họ buồn tội nghiệp. Vì khiêm hạ đó là đạo đức mà. Ở đây ai có, đó giơ tay lên. Sư Đạo có không? Sư Hạnh có không?
[44:38]Ai mà có thì bớt nha. Thêm một yếu tố nữa của cái khiêm hạ là không ước mơ hơn người khác. Đây cái điểm này rất là lạ, không ước mơ hơn người khác.
[44:51]Cái điều này có mâu thuẫn không? Trong khi là mình tu học cực khổ đủ chuyện hết trơn, mình phấn đấu để mình vượt khỏi cái thân phận tầm thường của mình nào giờ mà vươn lên một vị trí cao thượng, nhưng mà lại không có ước mơ hơn người khác là làm sao? Thì là không kiêu căng. Những cái vấn đề mà chúng ta nói hôm nay nó tế nhị quá phải không? Nó là những cái tâm lý trừu tượng trong tâm hồn mình, nên mình cứ bình tĩnh, cứ từ từ mà đi thôi. Vì nó quá tế nhị, quá vô hình, trừu tượng. Nghĩa là rõ ràng là chúng ta vẫn ước mơ vượt lên, vượt lên cao hơn cái thân phận của mình. Mà khi mình vượt lên thì mình biết nó sẽ chúng ta
[45:37]hơn người khác đó, nhưng mà lại không muốn hơn người khác, hai cái tâm lý đó mâu thuẫn với nhau. Như vậy làm sao cho nó không mâu thuẫn? Huệ Thiền là ai? Rồi tôi nhắc lại câu hỏi. Khi chúng ta tu hành, chúng ta có lý tưởng giác ngộ, giải thoát, đạt thành vị thánh, vượt khỏi thân phận tầm thường, u tối của mình thì rõ ràng là chúng ta có cái gì nó vượt lên cao hơn cái tầm thường của chúng sinh của mọi người, nhưng mà ở đây cái đạo đức khiêm hạ thì nó không cho phép chúng ta ước mơ hơn người khác. Mà trong khi mình đang đi tìm con đường để hơn người khác, hai cái này nó mâu thuẫn thì làm sao giải quyết được cái mâu thuẫn này?
[46:23]Mô Phật, bạch thầy. Theo con hiểu là khi mà mình biết mình hơn người khác thì cái đó là mình đã biết khiêm hạ rồi. Mình biết mình hơn người khác mới khiêm hạ? Câu này tôi chưa hiểu. Để tôi học ít năm nữa tôi hiểu câu này. Rồi thôi cảm ơn sư. Cô Huệ Huệ Hiền đi, Huệ Hiền bổ sung coi có ý gì không. Lại ha. Nghĩa là khi mình có lý tưởng tu hành được giải thoát, giác ngộ, trở thành một vị thánh để mình vượt khỏi cái tầm thường của luân hồi sinh tử của chúng sinh, như mình và chúng sinh đang bị đây, đang lăn trôi đây. Mình đi tìm con đường để vượt lên trên khỏi cái đó, nhưng mà cái đạo đức khiêm hạ thì không cho phép mình mơ ước hơn người khác.
[47:07]Mà trong khi hành động của mình là đi tìm con đường để hơn hết mọi người, hơn cả chính mình. Nó là mâu thuẫn phải không? Việc làm của mình là mâu thuẫn và cái đạo đức của mình, việc làm của mình là nó đi con đường khác, và cái đạo đức của mình nó buộc mình phải đi con đường khác. Cái việc làm của mình á là mình phải vượt lên trên cao, trở thành đấng giác ngộ như một vị A-la-hán, một vị Phật, vượt lên hơn tất cả mọi người nữa, kể cả chính mình hiện nay. Rõ ràng là con đường mình hơn mọi người, nhưng mà đạo đức khiêm hạ thì không cho phép mình ước mơ hơn người khác. Giờ làm sao mình giải quyết cái mâu thuẫn này?
[47:45]Dạ cái này khi mà mình là một người tu thì ai cũng là có ước nguyện, có nghĩa là mình có thể là giải thoát được. Nhưng mà khi mình có ước nguyện rồi thì mình không phải là ôm giữ cái đó để mà tự đắc hay là mình có thể để mà coi thường những người khác. Nhưng mà trong cái đó mình coi mình và mọi người thì cũng là như nhau, không hơn không kém. Giờ mình muốn tiến mình cũng có lòng để giúp đỡ là huynh đệ hay là cùng trong đồng mâu với nhau là huynh đệ, có nghĩa là sắp tới tu hành là trong cái hiểu biết gì đó, hay là cái sự mà đạt được của mình một chút nào thì mình cũng là chia sẻ để mà giải thích cho nhau hiểu, mình không có tự đắc và ôm giữ cái đó.
[48:36]Theo con hiểu là vậy. Cảm ơn sư. Người đi trước sư Huệ Hiền á, đó đó, nhìn tôi đó đừng ngoái đi chỗ khác, đó đứng lên đi. Thử bổ sung đi. Mô Phật, bạch thầy. Cái khiêm hạ nó gồm có khiêm hạ tiêu cực và khiêm hạ tích cực. Khiêm hạ tiêu cực á là nói về mình như là về vấn đề bình đẳng với tất cả mọi người, nhưng họ không có để ý đến vấn đề của người khác. Còn khiêm hạ tích cực á là họ có trí tuệ, họ cũng quan sát và giúp đỡ mọi người để cho mọi người có tính khiêm hạ như mình. Cảm ơn sư. Rồi, rồi, rồi. Để Sư Đạo coi. Bạch Thầy, rõ ràng mình tu là mình vượt bỏ cái những gì tầm thường của đời sống của con người, nhất định là mình phải noi gương thầy tổ.
[49:40]Nhưng mà cái đường lối mà noi gương thầy tổ là không phải là cái đường lối thấy mình hơn người. Vì xưa nay hễ mà khi mình khởi cái tâm mà thấy mình hơn hơn bạn bè tức là là cái đường lối tu học nó thụt liền. Do đó cho nên mỗi khi mà mình thấy mình hơn người tức là mình thấy mình tu sai. Do đó cái kinh nghiệm khi mỗi lần mà mình thấy mình tu mà mình hơn người cái là mình biết mình tu sai. Do đó mình không thể nào tiến được. Cho nên khi mà mình hơn, thấy tâm niệm khởi lên tức là mình biết mình tu dở. Đó là cái kinh nghiệm mà mình... Rồi, cám ơn sư. Sư Hải đi. Mô Phật, theo tôi nghĩ đó cái này nó không có mâu thuẫn là khi
[50:24]nào mình có cái kinh nghiệm ứng xử làm thế nào để cho những người khác không vì những cái thành tựu của mình, mặc dù mình khiêm hạ nhưng không vì để nó ảnh hưởng đến người khác. Nó do cái ứng xử của mình cho nó khéo léo. Còn cái trong nội tâm của mình á thì nếu mình không có cái tham vọng, dù mình cố gắng hoàn thành mục đích tốt của mình nhưng không có kèm một cái tham vọng trong đó hay cái tự cao trong đó thì cái khiêm hạ nơi bản thân mình nó thành tựu. Và mình đừng có biểu lộ cái gì để mà đem lại tác động tự ti cho người khác, thì cái đó thì nó cũng không có làm mâu thuẫn gì cả. Cám ơn quý sư. Để tôi nói cái vấn đề hồi nãy sư Đạo một chút rồi tôi nói qua.
[51:08]Là đạo Phật là đạo thấy như thật, nghĩa là sự thật như thế nào phải biết đúng như thế, không có gán ép. Đây là cái điểm mà khéo mà khó nè. Tôi nói lại, ví dụ như là mình tu mình hơn người khác mà mình cứ cố nói: À, mình mọi người bình đẳng bằng nhau mình không hơn, nó không phải là cái thấy của đạo Phật. Mặc dầu mình cái niệm nó khởi lên nó giống như tự cao phải không? Chứ mà mình tránh né nó thì là sai cái điều này. Cái đạo Phật là đạo phải làm sao thấy như vậy á, không được gán ép cho nó khác đi sự thật. Sự thật thế nào phải nhìn ngay nó thôi. Nhưng chỉ có cái điều nó có nhiều sự thật mà tại mình
[51:48]nhìn có một cái thành thử mình thành tự cao. Bây giờ trong cái sự thật đó, ví dụ có cái là mình hơn hơn người, hơn một số người chung quanh mình, phải không? Đây là một sự thật, không thể tránh được. Ví dụ như là mình học bài, mình làm bài được 10 trang rất hay điểm 10, người khác làm năm điểm, làm hai trang năm điểm, rõ ràng mình phải hơn, mà không thể nói rằng: Ờ, người đó tôi cũng bằng nhau được. Cái lối nói đó không phải đạo Phật. Đạo Phật là sao phải nói y như vậy, là một sự thật. Và sự thật thứ hai là mình hơn được vài người trong lớp mình, nhưng mà sự thật thứ hai là mình phải biết là mình còn thua
[52:23]vô số người trên thế giới này và trong vũ trụ. Đây là sự thật thứ hai, nhưng mà tại mình có biết cái này không thành tự cao. Nhưng phải biết thêm cái thứ hai cái nó bớt tự cao một chút. Và biết thêm cái thứ ba nữa, biết thêm cái nữa là tự cao đưa tới đọa lạc. Hễ biết được ba cái này cái thôi mất tự cao à. Nhưng mà không tránh được cái sự thật này, phải nhìn cho ra. Biết huynh đệ dở hơn mình, biết cái đó thì sau đó nói theo kiểu như là người trí hả, là nói kiểu khiêm hạ tích cực gì đó, tức mình biết hơn bạn bè mình thì mình giúp, gì đó là vì phước, phải không? Đó, rồi đồng thời nhưng biết mình hơn bao nhiêu người này
[52:57]không là cái gì hết á, vô số bậc thánh hơn mình nữa. Mà thêm cái nữa mà hễ mà lạng quạng mà vì cái hơn một vài người này mà tự cao thì đưa tới đọa lạc liền. Nên luôn luôn phải biết ba cái này thì không có tự cao. Còn sự thật thế nào phải biết như thế đó, đừng có gán ép khác đi. Đạo Phật là đạo tôn trọng sự thật mà. Đây là cái điểm mà quý sư cẩn thận. Tôi nói cái điểm này nhỏ đấy, sau này quý sư sẽ gặp một số điều trong giáo lý đạo Phật mà nếu không khéo áp dụng là bị người ta phản bác. Ví dụ thế này, như cái giáo lý Bát Nhã á, mình nói tất cả cái gì cuộc đời này là giấc chiêm bao hết, mộng huyễn hết, đồng ý không?
[53:34]Lý Bát Nhã dạy mình vậy mà. Nhưng coi chừng, hôm nay họ phản bác, họ không tin điều đó, tại vì điều đó là một sự gán ép, chưa chứng minh nó, chỉ gán ép thôi. Mình có thể là một bậc thánh, họ có trí tuệ họ thấy điều đó. Nhưng mà nếu mình dùng cái lý đó để mình cứ ra rả ra rả mình nói với mọi người như vậy, người ta không tin tại người ta không thấy điều đó. Cho nên mình dạy đạo bắt đầu từ sự thật mà mọi người thấy được, từ đó mà đi lên tiếp. Nên việc ví dụ như là trong chúng mình có hơn được người, nó cũng là một sự thật. Nhưng mà đây là một trong nhiều sự thật khác. Mình phải biết cho hết nhiều sự thật nữa thì cũng mất
[54:11]tự cao, chứ còn biết có một cái này là tự cao. Thật thế nào là biết như thế đó thôi. Nó có cái mâu thuẫn chúng ta thường thấy thế này: là cái khiêm hạ đó nó là một đạo đức. Khiêm hạ là một cái đạo đức, cho nên nó có cái trí tuệ, và vì nó có trí tuệ và đạo đức nên ẩn tàng cái tích cực. Sư Huệ Trí đừng có lo là khiêm hạ mà nó tiêu cực, đừng lo chuyện đó. Tại vì người có trí mới khiêm hạ được, họ kiểm soát được rất kỹ tâm hồn họ, họ biết được nhiều sự thật, và người đó không bao giờ là người mà ít làm phước hết á. Như hôm đó có mấy người cư sĩ lên nói chuyện với tôi thì hai cái người đó là em của một người nữa, họ đến trước. Cái hai người em nói:
[55:02]Sao con thấy chị con hiền quá, hiền quá, không để ý chuyện gì hết? Tôi mới nói rằng: Thầy không cho cái đó là hiền, mà thầy cho là thụ động. Thụ động khác với hiền. Cái thụ động nó là cái ích kỷ tiềm tàng, không bận tâm, không lo lắng cho ai hết. Còn người hiền họ siêng lắm nha. Để ý trong mấy sư đây nè, những người hiền là những người siêng năng á, tại vì họ tốt, họ có đạo đức. Và những người khiêm hạ là những người hay giúp người khác. Phải không, sư Đạo? Hồi nãy sư Đạo khen sư Hải á. Thấy rõ ràng, họ khiêm hạ là luôn luôn họ siêng năng vì nó là đạo đức, nên đừng có lo cái khiêm hạ tiêu cực, không có chuyện đó xảy ra đâu.
[55:41]Nhưng mà tự ti là tiêu cực à, hà, tự ti là một loại phiền não thì nó tiêu cực. Cho nên đây là cái mâu thuẫn mà tôi nêu ra. Hễ tự ti nó hay đưa đến cái buông xuôi, nhưng mà cái mâu thuẫn ngược lại là khi mình không buông xuôi, mình phấn đấu thì nó đưa đến kiêu căng. Đây là chỗ mà chúng ta phải nhìn mình để coi chừng một lúc nào đó mình bị. Tôi nêu lại điểm này. Nghĩa là đầu tiên là khi mình mơ ước hơn người khác, nghĩa là cái ước mơ hơn người nó lừng lên mà không đạt được nó đưa đến tự ti. Mà tự ti rồi nó đưa đến cái cái buông xuôi thụ động, buông xuôi thụ động. Mà một lúc nào đó mình không buông xuôi thụ động nữa,
[56:25]bỗng nhiên có ai khích mình cái gì đó mình không chịu buông xuôi thụ động nữa, mà vì cái ước mơ hơn người mình vẫn còn mà, thế là mình phấn đấu. Từ cái đây đi mình chuyển qua thành cái phấn đấu, phấn đấu làm dữ dội lên, làm cho hơn người ta rồi bắt đầu sinh ra kiêu căng. Mà tại sao mình đi hết từ lỗi lầm này sang lỗi lầm kia? Tại sao mình xuất hiện cái tự ti để rồi mình thụ động, rồi mình trốn cái thụ động chạy qua ráng phấn đấu để đừng thụ động thì đưa đến cái kiêu căng? Tại sao mình cứ đi hết lỗi lầm này tới lỗi lầm kia vậy, cô Trí? Thầy cũng phải hỏi con. Phải không? Cô thấy một cái biến chuyển tâm lý nè.
[57:03]Mình ở đây học toàn tâm lý không à. Đầu tiên là bị cái tự ti phải không? Mình không hơn được người khác, mình buồn, tự ti rồi mình thụ động luôn, tránh né luôn, không chịu làm gì, thờ ơ hết mọi việc. Đó là cái sai, tự ti là sai, đưa đến thụ động cũng sai. Lúc nào đó không biết có ai khích mình, khuyến khích mình gì đó cái mình ráng phấn đấu lên, mà tôi nghĩ cái người này khích chắc cũng khích tầm bậy. Ráng phấn đấu để không bị thụ động nữa thì sau một thời gian nỗ lực phấn đấu, học tập, làm việc phước đồ đủ thứ cái lại đưa tới kiêu căng. Tại sao mình cứ mãi đi từ cái sai lầm này tới sai lầm kia?
[57:39]Những cái biến chuyển tâm lý đó đó nghe. Bạch Thầy, cái đó con trả lời không có được, nhưng mà con xin chuyển lại con
[57:48]cho sư Minh Đạo, Thầy. Trời! Sao mà xưa nay đi từ lỗi lầm này sang lỗi lầm kia? Thôi khoan, khoan, khoan, đưa lại bên kia. Thôi, sư Hải chỉ ai thì đưa lại micro đi. Nam Mô A Di Đà Phật. Kính bạch Thầy, theo như Thầy giảng cái chỗ mà đi đến kiêu căng á, tức là tại vì tại sao cái tâm mình đi đến chỗ đó?
[58:16]Tức là mình không hiểu chân lý. Hay. Hay lắm. Cám ơn cô. Thôi, sư Đạo đi. Bạch Thầy cùng đại chúng, theo con sự quan niệm của con thì như thế này: Sở dĩ mà mình cứ lầm qua lầm lại về vấn đề này là khi chúng ta tu mà không nhận chân được cái đạo lý, tức là không nắm được giáo lý, rồi cái cái lập chí và cái sự tu học nó không có nhận chân được vững vàng. Do đó mình hay bị kích động bởi vấn đề này vấn đề kia là do mình không nhận chân được, không hiểu được giáo lý. Cám ơn sư. Sư Trung đi. Mô Phật, bạch Thầy, theo con hiểu thì cái vấn đề này mình bị lầm lỗi hoài thì cái nguyên nhân chính yếu là mình quá trọng dư luận.
[58:59]Quá trọng dư luận cũng là một cái nhìn hay. Cám ơn sư. Có ai có ý kiến gì nữa không? À, Huệ Thiện. Mô Phật, kính bạch Thầy. Như câu hỏi của Thầy là đi từ cái lỗi lầm này đến lỗi lầm khác á, như theo con hiểu là bởi vì con đang ở trong cái vòng luân hồi á, hay nói cách khác là còn vô minh, chưa nhận ra được cái lý của đạo, chỉ như vậy thôi. Mô Phật. Cám ơn. Có ai không? Có ai bổ sung gì không? Mô Phật. Có ai hả? Cho ý kiến. Con nghĩ hai hai vấn đề này sở dĩ đi đến lỗi lầm hoài á là tại vì gốc nó là tại cái vị kỷ tham vọng. Tại vì chúng ta chưa đạt được cái ước muốn của mình thì cảm thấy tự ti đối với người ta.
[59:46]Và khi chúng ta đạt được cái tham vọng thì chúng ta cảm thấy là... Kiêu căng á hả? Ừ, cám ơn sư. Sư Hải với sư Trung là nói gần sát vấn đề nhất. Tại vì tôi để cái chữ chình ình trước bảng mà không ai nhìn. Cái nguyên nhân đầu tiên là tại cái ước mơ hơn người. Do cái niệm này nên nó dắt mình đi từ lỗi lầm này sang lỗi lầm kia, phải không? Nào mình không thỏa mãn được ước mơ thì tự ti đưa đến thụ động, không chịu thụ động nữa, phấn đấu thì đưa tới kiêu căng, vì cái nguyên nhân ban đầu là ước mơ hơn người. Cho nên mình người mà có trí tuệ khiêm hạ là kiểm soát được cái này, không ước mơ hơn người.
[1:00:23]Mà hồi nãy tôi nói cái mâu thuẫn hồi nãy đó, mình đi trên con đường để vượt khỏi thường tình thế gian tức là mình đã thấy nó phải hơn mọi người rồi. Nó là thấy như thật mà. Rõ ràng mình biết con đường mà vượt thoát luân hồi sinh tử này là cái hơn mọi người, hơn tất cả chúng sinh, nó là một sự thật không thể tránh né... Nhưng mà đạo đức khiêm hạ thì không cho phép mình ước mơ hơn người. Và điều này phải giải quyết bằng cách nào? Giải quyết bằng lòng từ bi và lời cầu nguyện. Khi mình đang tu mà người khác không biết tu, nhiều người chung quanh mình chưa biết tu, chúng sinh chưa biết tu, và đôi khi huynh đệ mình cũng không
[1:00:59]tinh tấn bằng mình nữa, đó là một sự thật, thì mình phải cầu nguyện. Những lúc mà mình lễ Phật hay ngồi thiền, mình luôn luôn cầu nguyện cho huynh đệ mình tu vượt hơn mình, mình luôn luôn cầu nguyện cho chúng sinh cũng đều tiến tu để đạt được sự giải thoát giác ngộ hết. Chính vì cái lời nguyện đó, cái tâm niệm đó đó, nó chấm dứt mình cái ước mơ hơn người, mặc dù mình biết rằng cái con đường siêu thoát đó là con đường vượt hơn mọi người. Nên mình để chấm dứt được cái ước mơ tiềm tàng hơn người nó lẫn, là mình phải cầu nguyện. Mỗi ngày mình đều cầu nguyện cho huynh đệ tiến hơn mình, cầu nguyện cho chúng sinh đều biết tu để được giải thoát.
[1:01:40]Cái tâm nguyện nó quan trọng lắm đó. Quý sư nhớ, để tránh cho mình cái ước mơ hơn người thầm kín đưa đến cái tự cao. Có những cái tác ý, những cái lời nguyện mà nó rất có lợi cho việc tu hành, mình phải biết tác ý. Như ông Einstein là nhà bác học mà nổi tiếng nhất trong thế kỷ này, cũng như là trong cái thiên niên kỷ này luôn đó. Trong ngàn năm nay người ta vẫn công nhận Einstein là vĩ đại nhất, thì ổng nói là: 90% những suy nghĩ của ổng là sai. Thì đó là ổng nói khiêm hạ hay nói thật? Nói thật. Tại nhiều cái ổng tính tính lát hồi tính lại biến trật à. Đó, như ông Ampe có cái chuyện đi dạy ở đại học, ổng đi qua cầu,
[1:02:22]ổng bờ sông cái ổng thấy hòn sỏi đẹp, ổng cầm lên ổng coi, ổng ngắm nghía. Ngồi im ngắm nghía cái ổng sực nhớ tới giờ dạy, ổng móc đồng hồ ra ổng coi. Thấy trễ giờ rồi ổng lật đật ổng quăng đồng hồ xuống suối, ổng bỏ viên sỏi vào túi, ổng chạy tới trường. Ông Ampe thì nổi tiếng là đãng trí, mà cái người đãng trí với cái tài năng của họ nó đi đôi. Là tại sao? Vì cái người đãng trí là người không để ý cái chuyện hơn thua. Như nãy sư Trung nhấn mạnh chỗ dư luận đó, cũng là khéo, là không bận tâm cái hơn thua. Nên họ chỉ lo công việc, không bận tâm hơn thua, nên nó thành cái đãng trí đó, và làm cho cái tài họ không bao giờ dừng.
[1:02:59]Còn cái người mà bận tâm hơn thua, có cái tự kiêu xuất hiện thì cái tài từ từ nó dừng lại. Thì một vài cái quan điểm mà giúp cho cái hạnh khiêm hạ mình nó được thành tựu, là cái hạnh mà trong kinh Pháp Hoa có nói là Thường Bất Khinh. Cái hạnh đó là hạnh mà chắc mọi người đây cũng ai có tụng qua kinh Pháp Hoa rồi phải không? Có ai chưa tụng không? Chắc cũng có tụng hết rồi. Cho nên mình biết cái hạnh của Bồ Tát Thường Bất Khinh là khi nhìn thấy ai cũng chắp tay lễ lạy, nói rằng: Tôi không dám khinh các ngài vì các ngài đều sẽ thành Phật. Mà từ đâu ngài có cái nhìn đó? Vì ngài đã ngộ đạo rồi, nên ngài thấy trong tâm
[1:03:41]của mọi người đều có con đường đi đến hết. Vì lý do đó mà nhìn được cái quả đó mà ngài có cái tôn trọng mọi người. Cho nên mình bây giờ mình cũng bắt chước cái hạnh đó, là mình thấy được rằng ai cũng có thể trở thành cao cả, tài giỏi. Ví dụ bây giờ họ đang kém, đang dở đó, vì họ chưa biết gieo nhân thôi. Chứ nếu mà họ biết, một ngày nào đó họ gieo cái nhân nào đặc biệt, họ vẫn vượt lên liền, vượt lên khỏi số phận tầm thường của họ liền. Và như vậy con người ta hơn nhau nó không phải là hơn nhau trong cái tài của hiện tại, mà chỉ chỗ là biết gieo nhân hay không biết gieo nhân, và bổn phận của mình là
[1:04:17]giúp người khác gieo nhân để cùng với nhau mà được tiến bộ hết. À, cái quan điểm thứ hai nữa là mình biết con đường còn dài đến cỡ nào nên không có tự mãn, không có tự mãn. Vì mình biết mình cảm nhận được con đường còn rất xa. Cái người không có trí thì không cảm nhận được con đường nó xa cỡ nào, hễ mình tiến được chỗ nào thì chỉ đứng ngang đó mà vui mừng mà tự mãn. Đó là người không có trí. Còn người có trí thì biết con đường còn rất xa. Ví dụ như hôm nay mình ngồi thiền tâm mình rất thanh tịnh, lặng lẽ, bất động, mà cái người đứng ngang đó là mừng: Ồ, mình tu đã đạt rồi. Người này không có...
[1:04:56]Còn người có trí thì họ chiêm nghiệm và họ hiểu được rằng cái định mà được ngày hôm nay rất cạn so với cái định của chư Thánh. Cái định mà người ta ngồi nhập định luôn bốn năm ngày, bốn năm tháng, những cái vị mà nhập diệt tận định cả ngàn năm thân không hoại, thì mình ngồi chút xíu yên tịnh không nhằm nhò gì hết. Tại vì mình hiểu được cái hơn mình, cho nên phải nhìn tới trước để mà không tự mãn trong cái giai đoạn hiện tại của mình, dù mình có được một số ưu điểm. Cái quan điểm thứ ba giúp cho hạnh khiêm hạ là mình chiêm ngưỡng các bậc Thánh, mình quan sát những công hạnh phi thường của các Thánh
[1:05:32]để thấy mình còn rất dở và để mình có cái sự kính phục. Khi mình chiêm ngưỡng công hạnh các bậc Thánh là là những cái công hạnh cụ thể đó. Ở đây quý sư có đọc cái truyện sử của ngài Hư Vân chưa? Có một lần mà ngài phát nguyện đi lễ Ngũ Đài sơn á, lễ Bồ Tát Văn Thù Ngũ Đài sơn, đi qua bao nhiêu ngàn dặm đường mà cứ ba bước lạy một lạy, ba bước lạy một lạy, đến nỗi Bồ Tát Văn Thù cảm động hiện ra bảo ngài bỏ đi, hiện thành ông già đó, Văn Cát gì đó. Thấy ngài tội quá, ngài bệnh hoạn mà đi vượt qua núi tuyết, những vùng tuyết phủ lạnh lẽo, ngài không bỏ công hạnh, chính ngài Bồ Tát Văn Thù phải hiện ra bảo ngài thôi bỏ đi, được rồi.
[1:06:12]Mà ngài đâu có biết là đó là Bồ Tát Văn Thù kêu mình dừng lại. Ngài quyết làm cho được, lễ tới Ngũ Đài sơn luôn. Cho nên sau này ngài thành tựu cái phước không thể tưởng được. Như cái đạo tràng của ngài một lần đó tổ chức giới đàn, toàn bộ biến thành sắc vàng hết, cây lá rồi biến thành sắc vàng, cả cái núi đó biến thành sắc hoàng kim rực rỡ lên. Đó là do cái phước của ngài cảm nên á. Mà cái phước đó từ cái công hạnh mà cung kính bậc Bồ Tát á, bậc Phật á. Mà cái việc làm của ngài quá phi thường mình làm không nổi. Cái đoạn đường mà ngài đi bằng từ đây ra Hà Nội mà cứ ba bước lạy một lạy, thì có ai dám nghĩ tới chuyện làm chuyện đó không?
[1:06:50]Mình nghe nói là mình đã kinh hãi rồi, không dám làm mà ngài làm nổi. Cho nên ngài cảm Bồ Tát Văn Thù hiện ra giúp trợ duyên cho ngài suốt cái đoạn đường đó, về sau phước của ngài thiệt là vô lượng. Những cái điều đó mình làm không nổi. Hoặc là nói cái định, tuy mình có được cái định chút đỉnh nhưng mình thấy như ngài Đặng Ẩn Phong, cái tịch của ngài đó, chắc quý sư cũng nhớ, ổng hỏi: Tịch ngồi thấy rồi, thế ai tịch đứng chưa? Đệ tử nói: Dạ thấy. Thấy ai tịch lộn ngược chưa? Nói: Chưa. Ổng chống tay ổng lộn ngược đầu lên ổng tịch. Cái đó sức định rất là vững vàng mới làm nổi, phải không? Mà khi ngài lộn ngược ngài tịch như vậy cái y áo vẫn đứng thẳng theo
[1:07:28]thân ngài nha chứ không có rớt xuống nó làm mất oai nghi à. Chứ không có rớt xuống là phủ che mặt hết mà lòi cái quần ra mà hai chân thò lò lên, không có. Đứng mà y áo vẫn xếp thẳng theo cái thân ngài, che toàn bộ thân ngài rất trang nghiêm. Cái định lực của một người như vậy, thấy đâu phải đơn giản. Những điều đó mình làm không nổi. Hoặc như là tôi thường nghe Thượng tọa đây kể chuyện về một sư cũng tên là Sư Hải, không biết phải Sư Hải này không, mà có khả năng phân thân, ngày xưa là huynh đệ của Thượng tọa đó, cùng với Thượng tọa tu hành từ hang này qua chùa kia. Thấy ổng ở trong phòng, đem cơm ngoan mỗi ngày,
[1:08:04]mà trong khi đó ổng đang ở một nơi khác, ổng đùa giỡn khắp nơi chỗ khác. Có lần nhốt ổng cùng ổng ở ngoài đảo, mà tới khi mà dắt ổng đi vô bờ thì người ta nói: Mấy bữa nay thấy ông sư này vô chợ giỡn với mọi người. Chuyện mà Thượng tọa đây thường hay kể quý sư có nghe không? Có không? Không hả? Thượng tọa nghe kể tôi mấy lần đó, là ngày xưa Sư Hải nào tu chung với Thượng tọa đó, là cái công hạnh, cái thần thông này như là cái con Phật sống, như là Phật sống Diệu Kim Sơn vậy. Bữa nào quý sư hỏi là Thượng tọa kể cho nghe, hấp dẫn lắm. Cái công hạnh đó mà viết lại cũng không thua gì cái chuyện Tế Điên Tăng bên Tàu.
[1:08:39]Và cái quan điểm nữa, một cái quan điểm giúp cho hạnh khiêm hạ nữa là mình phải thực hành sự lễ độ. Thực hành sự lễ độ thì cái này tôi có nói sơ sơ, nhưng mà trong cái bài khiêm hạ này thì mình phải xác định điều đó. Cái lễ độ là bằng lời nói và cử chỉ, trong đó kể cả ánh mắt. Cái ý niệm là khiêm hạ thì đúng rồi, nhưng nó phải biểu lộ ra ba cái là ánh mắt, cử chỉ và lời nói. Cái ánh mắt á, khi mình nhìn nhau á nó có cái vẻ tôn trọng, thương yêu chứ không có nhìn mà khô khan, lạnh lùng và coi thường. Mình cái ánh mắt nó nói lên cái tâm của mình mà. Khi mình nhìn ai vậy, cố ý là mình xem cái ánh mắt
[1:09:21]mình nhìn đã thương yêu, đã tôn trọng chưa? Cái cử chỉ á là trong luật thì mình học được rất nhiều. Như khi đi ngang qua trước mọi người thì mình phải cúi đầu xuống, phải không? Chào ai, cố gắng mình thấp mình xuống. Hoặc là thường hay đảnh lễ các bậc đáng kính như lễ Phật, những bậc hòa thượng tôn túc, những cái đó là bằng cử chỉ. Đưa cái gì, đưa, nhận bằng hai tay. Đừng có đứng lên chỗ cao so với bậc người lớn, vân vân. Đó, những cái mình đã học trong luật, mình nhớ. Còn lời nói thì cái lối xưng hô. Giọng nói mình thì nhã nhặn mà cái xưng hô thì đàng hoàng, dù là với huynh đệ ngang hàng mình cũng vậy.
[1:10:07]Với các bậc lớn thì mình cung kính đã đành rồi, nhưng với những người ngang hàng hoặc những người nhỏ hơn mình thì mình vẫn có cái sự tôn trọng họ, xưng hô tôn trọng. Chứ nhiều chùa tôi thấy có cái sự suy thoái về vấn đề đạo đức, về sự lễ độ nữa. Cái đạo đức nó với lễ độ nó đi chung mà có những cái chùa đánh mất sự lễ độ. Nhiều khi mấy thầy kêu nhau bằng anh, tui. Hoặc là cái ông thầy Tỳ-kheo kêu ông Sa-di mày, tao. Ra sau lưng thì kêu nó, thấy chưa? Ngang ngang với nhau vậy. Những cái đó là cái cái cái không lễ độ mà nó mất cái hạnh. Bây giờ thì mình nói tới cái vỏ bọc của sự kiêu mạn một chút.
[1:10:49]Hồi nãy là mình đã nói tới cái ý niệm ban đầu mà nó đưa tới những cái ý niệm sai lầm về sau. Nhưng ở đây mình phân tích quan trọng cái ý niệm của sự kiêu mạn. Đây là cái hệ quả tâm lý. Từ cái niệm kiêu mạn ban đầu nó sẽ đưa tới cái ô nhiễm. Đây là hệ quả tâm lý rất chặt chẽ, không có chạy đường trời nào mà trốn được hết trơn á. Kiêu mạn luôn luôn đưa tới ô nhiễm. Hễ mà mình thấy mình hơn người khác bởi cái ưu điểm nào đó do mình nhiếp tâm vào định tốt, do mình học giỏi, do mình làm được việc phước, hoặc là mình công quả ở chùa thành công, có nhiều Phật tử ủng hộ để mà phụ thì mình giúp chùa, hay là bất cứ một ưu điểm nào mình thành tựu để
[1:11:35]mình thấy mình hơn người, thì cái kiêu mạn sẽ tới liền, lập tức. Không có lâu. Và cái ô nhiễm này, cái ô nhiễm tới nó chia làm mấy cái? Thứ nhất là tham ái, thứ hai là tham dục, thứ ba là sân hận, thứ năm là tham tham lam về tham lam vật chất á, và thứ tư là phô trương, phô trương này nói về phô trương hình thức á. Khi mà được gọi là ô nhiễm khi có năm cái điều này xuất hiện. Mà có cái ô nhiễm này xuất hiện bởi vì trước đó có kiêu mạn. Mỗi một cái nó có cái nhân quả nó nhiều lắm. Ví dụ như cái tham ái, tham dục, cái sân hận, tham lam, phô trương này, có thể là nó bắt nguồn từ một cái tập khí xưa hơn
[1:12:22]nữa, chứ không phải là do cái ô nhiễm, cái kiêu mạn đời này nó tạo thành. Nhưng mà mình nói trong cái hệ quả gần đó, cái tâm lý mà nó xuất hiện hiệu quả tức khắc á, thì do kiêu mạn đưa đến cái ô nhiễm này. Có thể là giai đoạn đầu á, chúng ta là người tu hành đàng hoàng, giữ giới tốt, tinh tấn, không có năm cái này xuất hiện. Đời sống mình đơn giản, biết kín đáo, không phô trương hình thức. Đối với tài sản vật chất mình coi nhẹ, không tham lam. Mình không có chuyện gì để phải nổi nóng với ai hết, mình giữ cái hạnh được nhẫn nhục. Và dĩ nhiên hai cái này thì không có. Ban đầu tu mình rất tốt, nhưng mà do
[1:13:04]mình tu tốt quá, tu tốt quá, cái nó xuất hiện cái này: Mình thấy mình hơn người khác. Bởi vì tôi sợ nhất là những cái giáo lý về thiền mà ca ngợi cái cảnh giới ngộ đạo quá đáng á. Nói ngộ này là thành Phật, thành tổ, này kia nọ, bằng Phật bằng tổ, siêu Phật vượt tổ. Rồi cái người tu họ thấy họ quá hay đi. Một lần nào đó họ nhiếp tâm được thanh tịnh, thấy tâm mình thênh thang phủ trùm, thì cái này xuất hiện liền. Thì cái ô nhiễm nó tới. Ô nhiễm tới mình gọi là ma vô đó, là nó đó. Thì lúc đó mình sẽ thấy người đó xuất hiện một trong năm cái này, hoặc là đủ cả năm cái. Cho nên khi mình nhìn một người có năm cái này xuất hiện
[1:13:42]thì mình đừng có trách họ tại sao người này ô nhiễm, mà phải thấy là trước đây họ có một cái gì đó để cho cái kiêu mạn nó đã khởi lên mà không giữ lại được. Có thể là trước đây chúng ta sống một đời sống rất kín đáo, đơn giản, nhưng mà bỗng khi mình lớn tuổi, quá thành công, bỗng nhiên mình thích hình thức nhiều hơn, thì phải biết là mình đã bị ô nhiễm rồi, vì mình đã bị kiêu. Kiêu mạn mà do người ta quá tôn kính mình. Cho nên quý sư cũng vậy, quý sư quý cô cảnh giác cái điều này. Tôi nói ra điều này là cảnh giác tất cả mọi người. Như ngày hôm nay là quý sư quý cô, tôi nhìn cái hạnh rất là tốt,
[1:14:22]rồi biết đâu ngày nào đó cái thành công của mình do cái hạnh tốt nó đạt được nhiều thành công hơn nữa, và đạt được sự tôn kính của Phật tử nhiều hơn nữa, khi lớn lên chia nhau đi giáo hóa, mình lìa thầy lìa tổ để bắt đầu đi giáo hóa, thì do cái công hạnh tốt của mình mà càng lúc càng có nhiều người họ kính trọng, thì cái kiêu mạn âm thầm, len lỏi nó phá hoại tâm hồn mình mà mình không kiểm soát, thì cái ô nhiễm nó tới. Ô nhiễm nó tới, lúc đó tự nhiên người ta làm gì trái ý mình, mình bực mình gắt lên, thì mình hiểu là mình đã bị ô nhiễm rồi. Hoặc là trước kia mình rất là tự tại, bây giờ bỗng nhiên mình cảm
[1:15:01]thấy cần tiền nhiều hơn, hoặc trước kia mình kín đáo, sống nhà tranh vách đất cũng được, không cần phô trương, ngày hôm nay mình cảm thấy mình phải có những công trình lớn để đời cho Phật pháp, cho con người, cho thời đại, vân vân, là mình phải biết rằng một ngày nào đó đến lúc nào đó quý sư 40 tuổi, 50 tuổi, 60 tuổi mà nhìn thấy mình có một trong năm cái này thì phải biết rằng khoảng ba mấy, bốn mấy, năm mươi mình có cái này. Đây là tôi nói điều này là tôi nhắc nhở chung cho cả tôi và cả mọi người. Tại ngày hôm nay chúng ta hầu như đều còn trẻ, chưa làm được việc gì, chưa có thành công nhiều,
[1:15:38]nên mình giữ được cái hạnh mình tốt. Đến khi sau này mà mình làm được nhiều việc tốt, cái ưu điểm nó phát triển, thì nhiều người tôn kính. Nhiều người tôn kính thì bắt đầu mình lúc mình coi chừng mình lại đọa. Từ cái nhân tốt ban đầu lúc trẻ, về già nó quay một vòng cái nó lại có đủ những cái này, rất là nguy hiểm. Cho nên cái kiêu mạn nó đưa đến cái ô nhiễm này. Và cái ô nhiễm này nó đưa đến cái gì? Đưa đến gì? Tổn đức tổn phước nè. Và cái tổn đức tổn phước này làm cho mình đọa lại. Trước kia đó, chúng ta biết khiêm tốn nên mình thường lễ Phật. Nhưng đến khi mình kiêu mạn rồi mình bị ít lễ Phật, cái đức lại tổn nè.
[1:16:21]Rồi cái kiêu mạn đưa đến ô nhiễm này, nó đi một vòng. Nên tôi nói cái vòng luân hồi rất khó khó vượt ra khỏi là vì nó. Cái vòng lẩn quẩn này nè. Mình rất cố gắng để làm người tốt, nhưng khi tốt rồi đó, mình không kiểm soát được cái kiêu mạn, thì nó đi một vòng nó trở lại cái xấu. Rồi cái từ cái xấu, một ngày nào đó mình đọa một hai kiếp, năm mười kiếp, mình ý cái duyên Phật pháp còn, mình ý thức mình cố gắng tu hành trở lại, cho tốt lại. Khi tốt quá rồi cái kiêu mạn nó xuất hiện, ô nhiễm nó khởi ra, cái nó đi một vòng trở lại. Đó là lý do tại sao mà đến nay vô số chư Phật đã thành Phật, vô số đã vị thành A-la-hán,
[1:17:00]Bồ-tát mà mình vẫn ngồi đây là vì cái vòng này mình chưa đập vỡ được. Mà cái mốc ngang ban đầu của cái ý niệm ban đầu mà Sư Hải hỏi mà đúng cái bài học hôm nay là ý niệm kiêu mạn nó khởi trước mà mình không kiểm soát được. Ngay như cái mình công kích cái sự đọa lạc của người khác cũng là cái kiêu mạn mình thấy mình hơn người khác. Cho nên trong cái việc tu hành của chúng ta, trong cái ba cái yếu tố để làm thành đạo đức: lễ kính Phật, từ tâm vô lượng, thì cái thứ ba cái khiêm hạ phải giữ cho kỹ. Nó quá tế nhị đi, quá sâu kín đi. Kiêu mạn nó quá sâu kín, quá thầm lặng mà mình không thấy nó nổi để mà thoát ra được.
[1:17:42]Mà không thoát ra được thì nó cứ kéo mình đi vòng vòng vòng vòng mãi, hết kiếp này tới kiếp kia. Cho nên chúng ta hôm nay học bài này, chúng ta dè dặt. Dè dặt mới thấy cái khó khăn của đường tu. Vì nó nằm từ cái mơ hồ nhất, cái sai lầm cái lỗi lầm, cái đọa lạc nó nằm từ cái mơ hồ nhất nó đi ra, mình không thấy nó được. Cho đến khi thấy nó được thì mình đã đọa vào năm cái này rồi, là xuất hiện năm cái này nơi con người mình. Có ai hỏi gì không? Mô Phật, con xin mạn phép trích một cái đoạn ngắn trong một bài kinh: Kiến thức sai lầm của bậc xuất gia. Tại vì nhiều người á xuất gia mà ra đời thì họ thường
[1:18:22]đổ là tại cái nghiệp tôi như thế này, như thế nọ. Nên con cũng xin mạn phép đọc cái đoạn này: "Hỡi các thầy Tỳ-kheo, có ba hạng đạo sĩ hay Bà-la-môn thường suy nghĩ một cách sai lầm như sau đây: Hạng thứ nhất cho rằng những sự vui, khổ hoặc không vui không khổ của con người hiện nay đều do các tiền nghiệp mà ra. Hỡi các thầy Tỳ-kheo, nếu những hạng đạo sĩ hay Bà-la-môn ấy tìm đến Như Lai thì Như Lai sẽ hỏi họ lại rằng: Nếu vậy thì những nết hư hỏng hiện nay của các bậc xuất gia không chân chánh như sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống rượu, vân vân, đều do các tiền nghiệp mà ra chăng? Hỡi các thầy Tỳ-kheo, những kẻ nào mong tìm đạo giải thoát
[1:19:04]nhưng thường dựa vào các tiền nghiệp để bào chữa lỗi mình đều là những kẻ đê hèn, thiếu nghị lực, hay quên mình, có tâm trí nhơ bẩn và chẳng tinh tấn trau dồi đạo đức. Những kẻ ấy không đáng mang lấy danh hiệu Sa-môn chút nào cả." Mô Phật. Như vậy trong cái bài kinh này á thì Đức Phật nói có cái sai lầm đó là đổ thừa cho tiền nghiệp. Như vậy Đức Phật có phải là bác cái nhân quả hay không, bạch thầy? Ngài không bác nhân quả, và nhân quả nó đi con đường khác. Tôi nhắc lại câu chuyện là có một lần Ngài đến cái chỗ mà nhóm Ni Kiền Tử khổ hạnh đó, Ngài mới hỏi các ông tu khổ hạnh này để làm gì? Thì Ni Kiền Tử mới nói rằng:
[1:19:45]"Thầy chúng tôi là Nigantha Nataputta đó, là bậc có xưng mình có tri kiến trong lúc thức cũng như lúc ngủ, nghĩa là thức ngủ đều thấy tánh á, cho rằng mọi đau khổ đều là do ác nghiệp từ quá khứ, và muốn giải thoát thì phải hết ác nghiệp đó, và chủ động hết nó, giải nó bằng khổ hạnh, đày đọa lấy mình. Và do đó, chúng tôi vâng lời thầy chúng tôi, tự đày đọa mình, làm các khổ hạnh để cho hết nghiệp. Và khi hết nghiệp, chúng tôi sẽ được giải thoát." Đức Phật mới nói rằng: "Nhưng các ông biết là đời trước các ông làm nghiệp gì?" Nói: "Dạ, không biết." "Như vậy các ông chọn cái loại khổ hạnh nào thích hợp với cái nghiệp của
[1:20:22]mình, biết không?" "Dạ, không biết." "Và có biết thực hành cái khổ hạnh đó bao lâu thì hết nghiệp?" cũng không biết. Nói: "Như vậy, các ông thực hành trong sự không biết, vậy làm sao giải thoát?"