[0:09]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Kính thưa Ban giám hiệu trường Sao Việt, kính thưa các vị phụ huynh và xin chào các em học sinh thương yêu.
[0:24]Cũng nhân mùa Vu Lan, nên hôm nay thì thầy nói về đề tài Đạo Làm Con, nhưng đây là vấn đề hết sức là tế nhị. Ta nhìn về cái đạo hiếu trên quan điểm hiện đại, chớ ta không nhìn cái đạo hiếu trên cái quan điểm mà quá xưa nữa. Đúng là ta có tham khảo những vấn đề từ ngày xưa, nhưng ta sẽ nhìn nó với góc nhìn hiện đại hơn. Và hôm nay ta cùng với nhau để chia sẻ những điều này.
[0:50]Trước khi muốn nói đạo làm con, thì ta định nghĩa con là gì cái đã? Con là gì ạ? Khái niệm về con cực kỳ phức tạp, không có đơn giản như ta hiểu chỉ là do cha mẹ đẻ ra, không đơn giản chỉ là như vậy. Nếu ta nhìn trên nhiều góc độ, ta sẽ thấy cái khái niệm con cái thực là mang một ý nghĩa rất là đa dạng và phức tạp. Thứ nhất, con cái là cái kết quả của tình yêu và hôn nhân. Khi người vợ, người chồng yêu thương nhau, muốn có một cái kết quả của cái tình yêu của họ, ai cũng muốn có con hết. Và nếu không có con là một điều rất đau khổ. Cho nên là nó nói rằng con cái là kết quả của tình yêu và hôn nhân, là sự minh chứng hùng hồn rằng họ rất yêu
[1:31]thương nhau, cho nên họ muốn có một đứa con xuất hiện trên cuộc đời này là cái kết quả tình yêu của họ. Có đúng không ạ, các bậc phụ huynh?
[1:42]Cái ý nghĩa thứ hai là là khi đã có con rồi, thì đứa con nó trở thành cái sự liên kết cho hai vợ chồng. Nghĩa là khi có con rồi là bảo đảm rằng hai vợ chồng không bao giờ muốn xa nhau nữa, vì có một cái chung, rất chung nó đã xuất hiện rồi. Nên cái chung khi hai vợ chồng mà lấy nhau á, thì nó có nhiều cái chung lắm, ví dụ tài sản chung, giấy tờ chung gì đó, nhiều cái thứ chung lắm, cái căn nhà chung, rồi chiếc xe xài chung. Nhưng mà mọi cái chung đó đều có thể bẻ ra chia. Căn nhà có lần có ông đó ổng ly dị vợ, ổng giận quá ổng lấy cưa ổng cưa nửa căn nhà ổng chia với vợ ổng. Tụi con có nghe chuyện đó chưa? Chuyện bên Tây.
[2:18]Nghĩa là ông đó với bà vợ ly dị nhau, thì tòa mới phán quyết là chia đôi tài sản kể cả căn nhà, và ổng hiểu cái nghĩa đó theo nghĩa đen. Có lẽ là ổng cố ý thôi chứ ai mà hiểu kỳ khôi vậy. Cái ổng xách cưa máy lại ổng xả từ trước cửa ra đằng sau, bà vợ phải kêu cảnh sát, ổng quăng cái tờ giấy của tòa phán ra nói tòa kêu chia đôi nhà, và tôi cưa đôi căn nhà ra. Cưa từ nóc nhà cưa xuống luôn. Thì tất cả mọi thứ liên kết giữa hai vợ chồng đều có thể chia ra bán để lấy tiền, hoặc là cưa đôi như cái ông mà ông kỳ khôi đó cũng được, nhưng có đứa con chia không được, không bẻ, không cưa làm đôi được. Không có.
[2:52]Cho nên khi mà có con rồi thì con nó trở thành một sự liên kết, và người ta rất đau khổ mới ly dị, chứ thường không ai muốn cả. Vì đã có đứa con nó làm một sự liên kết rồi, một sự ràng buộc rồi. Nên cái ý nghĩa thứ hai nữa là ngoài là cái kết quả, sau khi có kết quả rồi, nó trở thành sự liên kết cho hai vợ chồng. Cái ý nghĩa thứ ba nữa là đứa con là sự nối tiếp dòng sống của cha mẹ. Cái tâm lý này bắt đầu nó sâu xa hơn. Ai rồi cũng phải chết, ai rồi cũng phải đối diện với cái chết, nhưng mà ta không biết rằng sau cái chết này là cái gì. Và ta luôn có cảm giác rằng chết rồi là hết, vì ta không có con mắt để nhìn thấy là sau cái chết là cái gì.
[3:39]Chỉ những người mà đi theo tôn giáo á, thì họ mới tin rằng là sau cái chết còn có một đời sống khác. Có người làm ma, có người lên trời, có người qua địa ngục, có người đầu thai lại làm thú hay làm người vân vân, là như vậy. Tụi con thấy ma chưa kìa? Chưa hả? Thầy mới nghe kể chuyện ma hồi sáng này. Vừa rồi trên chùa lễ Vu Lan thì có một cái chú đó, chú người dân tộc Châu Ro lên chùa để mà phục vụ lễ. Khi chú khiêng đồ đi ngang qua bụi tre, thì cái bụi tre đó là người ta cứ qua lại qua lại đông lắm. Thì bỗng nhiên chú nhìn thấy một cái cô gái tóc trắng xóa và áo trắng xóa ngồi co ro giữa trong cái bụi tre.
[4:17]Thì bữa nay chú trốn chùa về rồi, kêu lên chùa không lên nữa. Thấy không? Thầy cũng mới nghe kể, mới nghe kể sáng nay. Thì ra trên chùa thầy có ma. Nhưng mà để thấy thế này, trừ những người mà tin vào tôn giáo hoặc đạo học thì họ tin rằng có cuộc sống sau khi chết, còn đa phần bằng con mắt của chúng ta nhìn, thấy giống như chết là hết. Và chính cái chết mà hết mà không ai muốn mình hết. Nhớ cái tâm lý là không ai muốn mình chấm dứt sự tồn tại, tâm lý đó rất mãnh liệt trong lòng mọi người. Và người ta muốn duy trì cái sự sống người ta sau cái chết đó, duy trì bằng cái gì? Chính là đứa con của mình.
[4:53]Đứa con mình để bảo đảm rằng khi mình chết rồi, cái sự sống mình vẫn tồn tại trên cuộc đời này. Đó là lý do mà cha mẹ rất thương yêu con cái là vì vậy. Vì con cái là đại diện cho sự tồn tại của mình sau khi mình đã chết. Cái tâm lý này rất bí mật, nhưng mà nó tồn tại trong lòng mọi người. Nhìn kỹ lại coi, các vị phụ huynh thấy có đúng như vậy hay không? Tâm lý này rất là bí mật, ít ai nhìn thấy, nhưng nó có hiện diện trong tâm thức của ta hết, trong tiềm thức của ta hết. Ta chết rồi, sự sống ta không biến mất, sự tồn tại ta không hết, mà sẽ tiếp tục được lưu chuyển, duy trì qua những đứa con của ta.
[5:27]Đó là lý do mà làm cho cha mẹ rất yêu thương con mình, vì nó chính là mình, nó chính là sự tồn tại của mình dù khi mình đã chết đi. Lớn lên tụi con sẽ thấy điều này, khi bắt đầu tụi con có con, trừ trường hợp tụi con đi tu như thầy.
[5:45]Rồi một ý nghĩa của con cái nữa, đứa con là sự duy trì cái dòng tộc, dòng họ, cái nòi giống và chủng tộc loài người. Chỗ này thì bắt đầu đứa con cái không còn ý nghĩa riêng của gia đình nữa, mà nó có ý nghĩa lên trên toàn thể nhân loại. Bởi vì nếu mà loài người không sinh con nữa, thì loài người tuyệt chủng. Mà cái tuyệt chủng đó không biết có phải là đau khổ hay không, nhưng mà ai cũng sợ. Ai cũng sợ, ai cũng sợ là loài người không còn tồn tại trên đời nữa. Và người ta muốn rằng loài người phải tiếp tục tồn tại, có lẽ vì lý do rằng là loài người là loài thông minh nhất thế giới hay sao đó, nhất hành tinh.
[6:22]Một lát nữa ta sẽ định nghĩa, so sánh cái loài người và loài thú khác nhau chỗ nào một chút, nhưng mà hiện tại là không ai muốn loài người bị tuyệt chủng. Vì vậy con người ta phải tiếp tục sinh sản, cho nên những đứa con mà được sinh ra đời nó là việc duy trì cái dòng họ, nhưng mà cũng là cái duy trì cho chủng tộc của loài người. Nên tại sao ba mẹ tụi con cưng tụi con là vì vậy. Rồi mà còn cái tâm lý này nữa nè. Bây giờ hỏi: "Con cái là gì?" thì ta có thể định nghĩa nữa: Con cái là sự thu hút tình yêu thương của cha mẹ. Con cái như một cái nam châm vô hình, nhưng mà bỗng nhiên làm cho cha mẹ gom hết tình thương yêu của mình gửi vào đó.
[7:01]Cái người vợ khi lấy chồng xong, sinh ra đứa con, thì có khi người vợ chính thức nói, có khi người vợ không nói, nhưng có một điều sự thật xảy ra thế này: "Em bớt thương anh từ khi có con." Có không ạ?
[7:21]Có nhiều người đã nói thẳng với chồng câu đó là: "Từ khi có con em bớt thương anh." Có người không nói nhưng ông chồng biết. Nhưng ông chồng: "Thôi thì nó cũng là con mình thì bả thương cũng không sao, sợ bả thương con hàng xóm mới sợ, bả thương con mình không sao." Mà tự nhiên cả cha cũng dồn tình thương về con, mẹ cũng dồn tình thương về con, nên đứa con vô hình nó như một cái thỏi nam châm nó hút cái tình thương cha mẹ về đó, và tự nhiên được sống trong tình yêu thương của cha mẹ. Nên tụi con giống như là thượng đế giữa đời xuất hiện vậy đó. Thấy sợ không? Rất là sướng, vì tự nhiên cha mẹ phải thương mình một cách tự nhiên.
[7:53]Khi mình vừa có mặt, bỗng nhiên mình thu hút sự yêu thương của cha mẹ liền, trừ trường hợp cha mẹ có một cái tình thương yêu khác cạnh tranh với tình thương yêu con cái. Tình yêu thương nào mà có thể cạnh tranh với tình yêu thương con cái, ai biết? Gì ạ? Hông. Bây giờ là người cha, người mẹ sẽ yêu thương con mình khi mà sinh con ra thì dồn tình thương cho con mình rồi, nhưng mà nếu có cái tình thương gì mà làm cho cha mẹ không còn dồn tình yêu thương qua con nữa, lại chuyển tình yêu thương qua chỗ khác? Một loại tình nào có thể cạnh tranh được với tình yêu thương con cái? Con. Tiền bạc hả? Tiền bạc.
[8:33]Ồ, con có định nghĩa hơi độc đáo làm thầy hơi hết hồn. Chắc là con có cái suy nghĩ và có cái nhìn gì trong một cái kinh nghiệm sống. Không, thầy trân trọng cái câu trả lời con, thầy rất trân trọng. Bởi vì con có cái nhìn nào đó trong đôi mắt của con. Có ai có ý kiến gì nữa không ạ? Con nói lớn lên coi. Tình yêu hả? Cũng là một ý kiến rất là hay. Ai có ý kiến gì? Con, con. Tức là yêu ngược lên trên hả? Yêu thương ông bà nên không yêu xuống dưới là con cái nữa? Con có cái nhìn độc đáo. Ai, ai nghĩ rằng còn có một tình thương nào cạnh tranh với tình thương con cái?
[9:13]Thầy khen tụi con đúng như vậy. Sự thực, ba câu trả lời đều đúng, nó còn có những câu trả lời khác nữa. Ví dụ thế này, ví dụ như người cha, người mẹ đó có nhiệm vụ lớn với đất nước, họ phải yêu thương đất nước, mà cái họ có trách nhiệm với đất nước. Thầy nói ví dụ như ông bố ổng đi ổng làm đại tá công an đi, ngày đêm lo bắt cướp bảo vệ bình yên đất nước, bỗng nhiên ổng phải cứ lo chăm chăm công việc và bớt quan tâm con cái mình, đó là một sự thực. Tức là cái tình yêu đất nước cũng là một tình yêu rất cao thượng có thể cạnh tranh với tình yêu thương con cái, hoặc là cái nghề nghiệp của họ. Cái người ví dụ một nhà khoa học chuyên sâu trong toán học,
[9:48]như nhà bác học Einstein có câu chuyện đùa đó, ổng đi trên máy bay rớt cái kiếng, cô gái nhặt cái kiếng lên đưa cho ổng. Ổng nói: "Cảm ơn cô. Cô tên gì?" Nói: "Thưa ba, con là con gái ba đây." Ổng: "À vậy hả?" Thế là ổng đi cạnh con gái ổng quên, là mãi trong đầu mắc suy nghĩ những đề tài toán học, thì đó trường hợp mà yêu nghề nghiệp. Nhưng mà ngoài những tình yêu thuộc loại cao thượng đó mà cạnh tranh được với tình yêu con cái, đúng là nó có ba cái loại tình mà tụi con vừa nói. Có những cha mẹ nhiều khi yêu tiền bạc hơn con cái, lo làm ăn không, quên con cái mình, cứ thấy là mục tiêu là cứ phải mở rộng đầu tư,
[10:22]cứ phải làm giàu, mà đâu biết rằng là cái tâm hồn của con trẻ cần sự gần gũi với cha mẹ, cần sự chăm sóc trực tiếp của cha mẹ, chứ không qua trung gian. Nên đây cũng là một cái mà nhìn lầm rồi, nên con vừa nói đúng. Cái thứ hai nữa, tụi con vừa trả lời tình yêu, tức là đúng như vậy, nhiều khi cha mẹ bỗng nhiên có cái lạc lòng, có một tình yêu ngoài hôn nhân và cái tình yêu đó cũng rất lớn làm lấy mất cái tâm hồn của cha mẹ, thay vì hướng về gia đình, là lạc lòng ra là giảm bớt cái tình yêu thương đối với con cái trong nhà liền. Còn trường hợp như con vừa nói là mãi lo trả hiếu với ông bà mà quên yêu con, thôi cái này cũng không sao ha.
[10:59]Là cha mẹ mình là tuyệt vời, cha mẹ mình mà có hiếu với ông bà thì mai mốt mình cũng sẽ có hiếu với cha mẹ mình như vậy, không sao, cũng là một cái quan điểm như vậy. Một định nghĩa nữa, chính vì cái tình yêu thương như vậy mà cha mẹ đã chăm sóc con cái, nuôi dưỡng con cái, thậm chí hy sinh cả cuộc đời của mình vì con mình. Mà như là một phương trình được lập sẵn, có những bà mẹ quê gánh trên đôi vai mình cái gánh khoai lang đi bán từng ngày mà nuôi con vào đại học, bất kể sương nắng. Ta không hiểu nổi, ta không hiểu nổi cái động cơ nào mà người mẹ cứ phải dầm sương dãi nắng ngày này qua tháng
[11:36]kia, chắt mót từng đồng nhỏ, từng đồng nhỏ nuôi con ăn học từ nhỏ tới lớn đi vào đại học mất luôn. Cái tình mẹ như vậy thật là vĩ đại, không có gì có thể so sánh được. Và chính ở đâu? Vì cái tình thương yêu con cái, mà nó như một bản năng được lập trình á, lập trình cái hàm số nó đã quy định rồi là cái phương trình, cái đồ thị nó cứ đi như thế mà nó đi, không có gì thay đổi được. Và chính vì sự hy sinh nè, nuôi dưỡng, chăm sóc này, con cái là gì? Con cái chính là gánh nặng về trách nhiệm, mà gánh nặng về trách nhiệm rất lớn đối với cha mẹ. Nó vừa là niềm vui cho cha mẹ, nhưng cũng là cái sự vất vả quá sức đối với cha mẹ.
[12:13]Có một cái bộ phim tình báo của của Âu châu vậy, ở cái nước Thụy Điển, họ có một cái công nghệ bí mật để điều khiển cái máy bay chiến đấu. Nghĩa là toàn bộ máy bay chiến đấu như vậy nhưng họ có một cái một một cái block, một cái modem nhỏ thế này thôi. Phi công mà khi lên lái máy bay phải cầm cái đó theo, mà trước khi ra mà lãnh máy bay mới được vào cái két sắt an toàn đó lấy đi, ký giấy nhận lấy đi, vào lắp vào cái ổ máy bay rồi mới leo lên máy bay điều khiển được, và máy bay trở nên rất là lợi hại. Thì một cái người mà kỹ thuật viên trong đó, bị tình báo giặc nó khống chế, nó đưa coi hình con anh đi
[12:48]học giờ này, về giờ này, vợ anh đi giờ này, về giờ này, và nó bắt đứa nhỏ đi chơi nửa tiếng đồng hồ, nó chụp hình rồi nó trả về, là nó không bắt luôn đó, chỉ bắt đi chơi thôi, thằng nhỏ không biết gì hết, và sau đó nó đưa hình cho coi là: "Tôi chụp hình với con anh đây. Bây giờ nếu mà anh không có làm theo lời tôi yêu cầu thì tôi giết đứa nhỏ liền. Và yêu cầu của tôi là anh lấy cắp cái modem đó lại đưa cho tôi." Cái hộp điều khiển nho nhỏ thôi gắn lên máy bay. Thế là người cha đó, người chồng đó phải phản bội Tổ quốc mình để ăn cắp cái mẫu đó mà giao nộp cho tình báo giặc. Giao nộp cái hộp nho nhỏ đó thôi thì có thể là khiến cho cái ngành quốc
[13:26]phòng của quốc gia nó bị tan vỡ luôn, vì nó sẽ xâm nhập vào được hết, nó biết hết bí mật quốc phòng, nó đánh tan hết cả quân đội của mình. Nhưng mà ông đó đành lòng phản bội cả Tổ quốc, cả mấy triệu con người chỉ vì một đứa con nhỏ. Nên tụi con thấy cái trách nhiệm, cái tình thương của cha mẹ đối với con cái, cái sự hy sinh của cha mẹ đối với con cái là vô bờ. Mà cái vô bờ đó, cái trách nhiệm quá nặng đó, nhiều khi nó trở thành quá đáng, cực đoan, có thể trở thành tội lỗi nếu phản quốc á. Đến mức độ như vậy chứ không phải dễ. Vì vậy nên con cái là gánh nặng trách nhiệm của cha mẹ, nhưng cũng là sự vất vả quá đáng,
[14:01]là cái áp lực rất là nặng, áp lực quá đáng chứ không phải là đơn giản. Tụi con được ăn ngon mặc đẹp, tụi con không biết đâu, cái áp lực đè nặng lên cha mẹ mình rất lớn. Vì tụi con, cha mẹ có thể chết được. Không phải đâu, vừa rồi vậy, có một cô bé bị tai nạn, bị phỏng thì chính người cha là vào bệnh viện xin lóc da mình đắp cho con mình, trị bớt cái vết thương mà. Báo có đăng, tụi con có đọc chưa? Mà tụi con biết lóc da nó đau không? Đau khủng khiếp đúng không? Trầy chút xíu tụi con còn đau, còn đây lóc mất cái mảng da đi mà phải đắp cái vết phỏng cho con và ổng lóc rất nhiều mảng da. Trong khi ổng chờ đợi da ổng từ từ tái tạo lại thì đứa con nó bớt đau,
[14:41]bởi vì do cái vết phỏng đứa con cái diện tích phỏng lớn quá. Tụi con thấy cái tình yêu thương của cha mẹ đối với con cái tạo thành cái trách nhiệm rất là nặng, sự hy sinh rất là lớn. Con cái vừa là niềm vui cho cha mẹ, nhưng cũng là cái trách nhiệm quá nặng, đôi khi trở thành sự vất vả và trở thành cái áp lực tâm lý rất là gay gắt. Rồi con cái là gì? Con cái là cái ước mơ mà cha mẹ đã không thực hiện được cho mình. Ví dụ như là cha mẹ có ước mơ làm bác sĩ nhưng mà không làm được, thì sau đó đẻ đứa con ra, cứ xúi đứa con sao? Đi học y khoa. Hoặc là cha mẹ hồi trẻ ước mơ làm ca sĩ nhạc rock, nhưng mà ca không được, bị lên sân khấu cái người ta đuổi xuống.
[15:22]Thì sau này đẻ đứa con ra cứ cho con học nhạc từ nhỏ để sau này hy vọng nó lên sân khấu không ai bị ai đuổi xuống mà người ta vỗ tay rần rần. Cho nên con cái là ước mơ mà cha mẹ đã không thực hiện được trong đời mình. Nên khi mà tụi con nghe cha mẹ tụi con xúi tụi con trở thành ngành gì là tụi con biết là trong thẳm sâu tâm hồn cha mẹ mình đã từng ước mơ điều đó. Có một cái gia đình nó rất là giàu, thích làm bác sĩ nhưng mà ổng không làm được vì lý do gì thì ta không có tiện điều tra, nhưng khi ổng có đứa con trai thì ổng bằng mọi giá ổng phải đưa con trai vào trường y. Và vì ổng tiền nhiều quá, cái chuyện này xảy ra hồi trước giải phóng,
[16:00]trước lúc mà tụi con chưa sinh ra, thì ổng bằng tiền nhiều quá, ổng mua luôn cái điểm để cho con mình vào trường Đại học Y khoa. Học hết một năm thì ổng phải tiếp tục lo trường để con mới lên được năm thứ hai, tại thằng nhỏ học không nổi. Qua năm thứ hai nó cũng rớt, ổng phải lo tiền để có thể lên năm thứ ba. Tới năm thứ ba thì ban giám hiệu trường kêu cha mẹ lại trả lại, nói: "Tôi không đành lòng nhận tiền của ông mà để cho con ông sau này giết người." Tại vì nó học tệ quá, nó học dở quá, thành thử bây giờ nó ra cái toa thuốc lộn là chết người ta liền, mà nó học cà lơ cà mơ, mơ nó ỷ nhà giàu nó không chịu học.
[16:34]Câu chuyện hơi buồn, hơi tiêu cực, nhưng mà nó nói lên cái ẩn ý thế này: Là cái việc đầu tư của cha mẹ vào con cái muốn cho con cái thành đạt cái điều gì, sự thật đó chính là cái ước mơ thẳm sâu của cha mẹ mà cha mình mẹ mình đã không thực hiện được. Tại vì con cái chính là cái ước mơ mà cha mẹ không thực hiện được trong đời mình, như vậy, ừm. Cuối cùng, con cái là gì? Cuối cùng, con cái là chỗ nương tựa lúc mà cha mẹ đã tuổi già, sức yếu. Đây là cái suy nghĩ cuối cùng của những bậc cha mẹ. Khi sinh đứa con ra, thương yêu lo lắng ban đầu là thương yêu lo lắng vô tư, nhưng lần lần lớn lên lớn dần, tới tuổi già lần lần thì
[17:14]luôn luôn xuất hiện một tư tưởng trong đầu là con mình sẽ nuôi mình lúc tuổi già khi mình không còn tự lo cho mình được nữa. Và đây chính là đạo đức của phương Đông. Và tụi con phải hiểu tâm lý này. Nãy giờ nói như vậy là tụi con đã hiểu rất nhiều tâm lý của cha mẹ rồi, tức là tụi con là niềm thương yêu của cha mẹ, tụi con là niềm vui của cha mẹ, tụi con là trách nhiệm của cha mẹ, tụi con là ước mơ của cha mẹ, nhưng tụi con cũng là chỗ nương tựa cho cha mẹ mình lúc tuổi già. Như vậy con cái là gì? Đó là một loạt các định nghĩa mà ta vừa nói ra. Khi mà định nghĩa ra hết rồi, bắt đầu ta mờ mờ thấy con đường ta phải đi,
[17:51]việc ta phải làm và cái tâm hồn ta phải xây dựng lại trong lòng mình, nha. Bây giờ ta sẽ nói về sự gắn bó giữa cha mẹ và con cái ha. Con cái với cha mẹ có hai cái mối quan hệ. Mối quan hệ thứ nhất á, ở buổi ban đầu á thì con cái nó như là sở hữu của cha mẹ. Tại vì lúc đó là con cái lệ thuộc vào cha mẹ hoàn toàn, từ miếng ăn giấc ngủ. Lúc tụi con mới sinh ra, tụi con chưa thể tự mớm cơm mình ăn được, chưa thể tự thay tã cho mình, chưa thể tự tắm. Tất cả mọi cái đều phải do bàn tay chăm sóc của cha mẹ. Cha mẹ bắt nằm đây là nằm đây, bắt ngồi đây là ngồi đây, bắt ăn này là ăn này, tụi con không cãi được.
[18:32]Lúc đó tụi con nghĩa là chưa biết nói thì cho bú sữa gì, sữa mẹ là bú, sữa Ensure là bú, tức là hoàn toàn là sở hữu cha mẹ và phải làm theo ý của cha mẹ tuyệt đối. Thầy dùng chữ "tuyệt đối" luôn. Chỉ có lâu lâu tụi con phản đối bằng cái gì? Khóc. Khóc nhè thôi, có cái gì khó chịu khóc nhè và qua cái tiếng khóc nhè tụi con thì cha mẹ mới đoán là tụi con đang khó chịu cái gì, khó chịu cái gì mà mới điều chỉnh lại cái sự cư xử của mình. Khi con trẻ lớn lên dần dần, lớn lên dần dần, thì lạ một cái điều là bỗng nhiên đứa nhỏ là con mình ngày xưa bây giờ trở thành một sinh vật lạ lùng mà cha mẹ không hiểu,
[19:13]trở thành một cá thể khác biệt mà cha mẹ lần lần không hiểu nổi nữa. Cái suy nghĩ của cha mẹ và con cái bắt đầu không giống nhau nữa. Và đây là cái ngã rẽ của sự xung đột gia đình, ngang cái chỗ này là gia đình bắt đầu xung đột. Hồi nhỏ thì bắt nằm nằm, bắt ngồi ngồi, bắt ăn ăn, bắt uống uống, rồi con cái hoàn toàn lệ thuộc và vâng lời tuyệt đối. Nhưng khi lớn lên dần dần, đứa trẻ bắt đầu suy nghĩ nè, nó trở thành một sinh vật mới lọt đâu trong nhà mình á, rất là lạ. Cha mẹ không hiểu con cái nghĩ gì và con cái cũng không cần hiểu cha mẹ nghĩ gì. Bắt đầu sự xung đột xảy ra. Nên ở đây, cái chỗ này là cái chỗ đạo Phật nhìn rất là rõ.
[19:57]Bởi vì trong đạo Phật có cái lý thuyết gọi là đầu thai, luân hồi. Khi một đứa con trong gia đình, sự thật nó là một cái chúng sinh ở một kiếp khác đầu thai vào trong gia đình mình, là có duyên và đầu thai làm con mình. Cho nên cái đứa con đó, nó không phải là sở hữu của mình, mà là một chúng sinh có duyên đầu thai vào. Cho nên khi lớn lên, nó từ từ nó phát triển cái tính cách riêng ra. Đứa thì hung dữ, đứa bướng bỉnh, đứa hiền lành, đứa thông minh, đứa ngu dốt mà cha mẹ không can thiệp được. Sự thật là cha mẹ không can thiệp được. Có những đứa tự động nó ngoan đâu từ nhỏ, mà có đứa đã lì hồi chưa đẻ ra.
[20:34]Nhiều khi cha mẹ thất vọng vì điều này. Cha mẹ thất vọng vì điều này là tại sao con cái bắt đầu nó lớn lên chút xíu cái suy nghĩ nó khác, cãi bướng và nó trở thành con người nào á. Chỉ có người nào hiểu đạo Phật thì mới chấp nhận điều này là bởi vì nó là một chúng sinh có duyên đầu thai lại. Lúc đó cha mẹ với con cái cái mối quan hệ nó lỏng lẻo và cha mẹ phải hết sức là khéo léo và kiên nhẫn để điều chỉnh đứa con mình. Và lúc đó đừng nghĩ đứa con mình là sở hữu của mình nữa, mà đứa con mình giống như là một tác phẩm, mà giống như là một đối tượng để mình xây dựng, mình gửi lại cho đời sau khi mình chết thôi.
[21:12]Tức là mình gửi lại một tác phẩm đẹp cho cuộc đời để sau khi mình rời khỏi cuộc đời. Nếu cha mẹ nghĩ được như vậy thì đỡ bức xúc khi mà thấy con cái nó khác những suy nghĩ của mình. Có những cha mẹ không hiểu như vậy, cứ muốn đứa con nó phải là cái bản sao của mình. Hễ mình thích phở nó phải ăn phở, mình thích áo dài phải mặc áo dài, nghĩa là muốn nó là bản sao của mình, đứa nhỏ nó không chịu nó khó chịu và lúc đó cha mẹ với con cái xung đột. Nhưng mà nếu người cha mẹ hiểu thế này: không, con cái nó không phải là sản phẩm của mình, nó không phải là bản sao của mình, nó là một chúng sinh có duyên đầu
[21:42]thai lại, và cái mục đích của ta khi có đứa con á là giống như là một nhà điêu khắc mà tạo ra một tác phẩm, để lại một tác phẩm đẹp cho đời. Đứa con đó nó sẽ sống trở thành người tốt, nó có tài, nó đóng góp được nhiều cho đất nước, cho xã hội, cho thế giới này, chứ nó không phải là bản sao của mình. Hiểu như vậy thì có sự chấp nhận với nhau. Cha mẹ nhiều khi sống với nhau vừa như bạn, vừa như thầy, mà vừa như cha mẹ con cái, cái tình cảm nó rất là đẹp. Còn nếu không hiểu chỗ này là bắt đầu gia đình, gia đình xung đột lần lần. Ở đây cái chỗ khó chịu thế này: là nơi cái ngã rẽ chỗ này, thì con cái phải tiếp tục vâng lời cha
[22:20]mẹ và cũng phải phát triển riêng theo cái tính cách của mình. Tụi con để ý lại chỗ này chút xíu không? Ở ngang cái tuổi tụi con là bắt đầu cái ngã rẽ này. Tụi con có hai cái chọn lựa và hai cái sự giằng xé thường xuyên: một là tụi con phải tiếp tục vâng lời cha mẹ, hai là tụi con phải hình thành cái tính cách của riêng mình. Mà hai cái đó nó ngược nhau mà tụi con phải cùng một lúc làm hai việc này. Cùng một lúc tụi con phải vừa vâng lời cha mẹ, cùng một lúc tụi con phải vừa bắt đầu phát triển theo cái năng khiếu riêng của mình, theo cái tính cách riêng của mình. Hai cái này nó ngược nhau mà tụi con phải cùng làm một lúc.
[22:59]Dễ làm không ạ? Không dễ làm, mà phải làm cho bằng được. Thì nó sẽ có hai loại người: một á là có đứa hoàn toàn vâng lời cha mẹ, thôi cha mẹ đặt đâu ngồi đó. Cái này tốt không? Thường cũng không tốt lắm, là tại vì sự thật là tụi con cái cấu tạo sinh học, cấu tạo tâm lý tụi con khác cha mẹ, và cái thời đại tụi con cũng khác thời đại cha mẹ. Cho nên là cứ hoàn toàn vâng lời cha mẹ cuộc đời mình cũng không thành công. Có thể cha mẹ vui lòng tạm thời, nhưng sau này mình không thành công và cũng không giúp đỡ trả lại cha mẹ được. Còn nếu đứa nào cứ phát triển theo tính cách của riêng mình, không còn nghe lời cha mẹ nữa thì tụi con cũng hư luôn.
[23:40]Tụi con là đứa con bất hiếu, ngỗ nghịch và làm buồn lòng cha mẹ. Và thường hầu hết là tụi con hư. Đấy, "Cá không ăn muối cá ươn, con cãi cha mẹ trăm đường con hư." Vì sao vậy? Bởi vì trong chừng mực nào đó cha mẹ mình rất có kinh nghiệm sống, và bằng tình thương yêu cha mẹ mình đã dạy dỗ những kinh nghiệm đó cho mình, nhưng mà mình đã phớt lờ thì hầu hết những đứa con đó đều rơi vào sai lầm, hư hỏng hết. Thầy có gặp một cái bà người Mỹ, lần đó thầy đi tặng quà cho cái trại cai nghiện ở Bình Phước á, lúc mà mấy cái người mà họ nghiện xì-ke họ đi gom về đó hết thì thầy đi giảng và tặng quà, thì không biết sao trong cái đoàn lại có một cái bà người Mỹ bả cũng đi chung.
[24:18]Thì bả kể chuyện về người con trai của bả bên Mỹ. Thì vì nó lớn lên chút xíu bắt đầu nó bướng, đi theo cái ý của nó, và nó đi từ cái trại này qua tới nhà tù kia cho tới khi bả đem nó ra được thì bả mới nói câu này: "Now, he must learn to obey." Là cái gì?
[24:36]"Now, he must learn to obey."
[24:41]Obey. Bây giờ, thằng bé đó, là ba mươi mấy tuổi rồi đó, phải học để biết vâng, vâng lời. "Now, he must learn to obey." Bây giờ nó phải học để biết vâng lời. Mà ba mươi mấy tuổi rồi, nó mới học được một bài học mà nó phải biết vâng lời mẹ. Bởi vì mẹ nó đã dạy những điều tốt đẹp, những kinh nghiệm sống quý giá, nhưng mà lớn lên nó phát triển cái cá tính nó mạnh quá, nó không vâng lời cha mẹ và cuộc đời nó đi vô tù luôn. Đến khi bả bưng nó ra khỏi tù rồi thì nó mới biết là vâng lời mẹ, nhưng mà đã mất cả một cuộc đời. Cho nên ở cái tuổi tụi con ở nơi cái ngã rẽ này, nơi ngã rẽ mà tụi con phải vâng lời cha mẹ,
[25:21]đồng thời là vẫn có thể phát triển được cái tính cách của mình, thì đây là một ngã rẽ rất khó chịu, tụi con phải dung hòa để mà lớn lên. Cái chỗ này mà tụi con không dung hòa được, tụi con sẽ lệch lạc nhân cách liền. Hoặc là tụi con trở thành thụ động như một cái người máy rô-bốt, không phát triển được, hoặc là tụi con trở thành đứa ngang ngược, hư hỏng, bướng bỉnh, hư luôn đời mình luôn. Thì cái chỗ này là cái chỗ mà trở thành cái sự mâu thuẫn, tranh cãi, bức xúc, bất an suốt lịch sử loài người. Tức là cả một lịch sử loài người là mấy triệu năm qua, cái chỗ này là chỗ bức xúc nhất, mâu thuẫn gây tranh cãi.
[25:58]Bây giờ con vâng lời cha mẹ hay là phát triển theo tính cách riêng của mình? Đây là sự mâu thuẫn cả một cái lịch sử của loài người. Và chính vì chỗ này mà cứ bao nhiêu ngành giáo dục cứ phải bàn đi thảo lại hoài, bàn đi lại hoài là con cái phải vâng lời như thế nào. Mà ở đây thì ta không có tranh cãi. Ở đây là hai vấn đề đó ta đặt ra nó là tồn tại song song, và tụi con cứ phải dung hòa hai điều này mà sống, phải dung hòa hai điều này mà sống. Tức là vừa khéo léo vâng lời cha mẹ mình mà cũng vừa khéo léo để phát triển được cái tính cách riêng của mình. Giống như thầy á, ba mẹ thầy không biết gì về nhạc hết á,
[26:38]nhưng mà thầy phải tự mình học nhạc để đi theo cái sở thích của mình và hình thành được cái tính cách của mình. Nhưng trong khi mà thầy học nhạc như vậy, thì thầy vẫn phải vâng lời cha mẹ mình trong cái mọi công việc khác và làm cho gia đình rất là êm ấm, rất là hòa thuận. Thì việc mà cha mẹ mình thấy mình học nhạc không hề ảnh hưởng gì đến đời sống gia đình, thấy chỉ vui thêm thôi, chứ không phải vì nó học nhạc mà nó trở nên bướng bỉnh. Nhưng mà cha mẹ không biết nhạc, cũng không khuyến khích học nhạc, nhưng mà thầy vẫn phải tự học nhạc. Lấy đàn, mua sách, mua nhạc về đánh, tập này kia nọ. Ngoài đó ra, phát triển tính cách của mình, mọi việc khác vẫn phải vâng lời.
[27:09]Thì làm cho gia đình êm ấm mà mình vẫn phát triển được nhưng mà vẫn làm đẹp lòng cha mẹ mình. Thì đây là cái khéo léo tụi con, cái thông minh của tụi con, cái bản lĩnh tụi con. Đứa nào mà làm được như vậy thì đứa đó sẽ trở nên thành công trên đời này, và bảo toàn được cái đạo hiếu trong cái đạo đức của mình và trong cái truyền thống của Á Đông. Đây là chỗ mà ta phải tìm ra cái mấu chốt á. Cái mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái rất là phức tạp và đa dạng, ta không có thể ấn định một cái công thức cứng ngắc được vì mỗi gia đình có cái hoàn cảnh khác nhau. Ví dụ bây giờ trường hợp thứ nhất nè. Trường hợp thứ nhất là cha mẹ thì sáng suốt đạo đức,
[27:47]mà con cái thì ngoan hiền, thông minh thì sao ạ? Thì không có gì phải bàn cãi. Gia đình thì rất là hạnh phúc. Nếu nói theo cái nhân quả, báo ứng, đây cũng là cái phúc của tiên tổ nhiều đời để lại. Cha mẹ thì sáng suốt, đạo đức, con cái thì ngoan hiền, thông minh thì cái gia đình đó cứ phát triển. Đến khi nào mà cái phước của dòng họ đó hết thì bỗng nhiên xuất hiện trong gia đình đó những đứa con ngang tàng, ngỗ nghịch, nó ngu dốt, biết rằng cái vận của dòng họ đó bắt đầu suy sụp, đi xuống. Ta nhớ một điều thế này: phước đức của một dòng họ nó không phải là vĩnh viễn, giống như một triều đại vua chúa vậy đó.
[28:25]Vua đầu triều ổng lập nên triều đại ổng cực kỳ giỏi, đứa con thứ hai nối tiếp rất giỏi, thế hệ thứ ba cũng còn giỏi, nhưng mà có khi đến thế hệ thứ bảy, thứ tám rồi bắt đầu tự nhiên hết giỏi, làm cho triều đại đó suy tàn và người ta bị cướp ngôi hoặc là chiến tranh nổi lên và thay đổi triều đại khác. Trong một gia đình cũng vậy, nhiều khi cha mẹ thành đạt, đẻ ra đứa con cũng giỏi và thành đạt, đứa cháu nó cũng giỏi, thành đạt, nhưng tới đứa chắt bắt đầu coi chừng nó hết á. Có một cái quy trình phước đức của dòng họ như vậy. Nên ở đây nếu trong trường hợp gia đình mà cha mẹ sáng suốt đạo đức, con cái ngoan hiền thông minh thì gia đình nó rất là hạnh phúc.
[29:03]Nhưng bây giờ trường hợp là cha mẹ tầm thường mà con cái thì hiền đức thì sao ạ? Tức là con cái rất là tốt, rất ngoan, nhưng cha mẹ tầm thường, nhiều khi thô lỗ và nhiều khi đối xử bậy bạ. Thì bây giờ mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái phải làm sao ạ? Ai trả lời được câu này? Nếu cái đứa con á đánh giá rằng cha mẹ mình không có tốt mà cái suy nghĩ của mình thì tốt, thì không được vì lý do đó mà phản kháng, chê trách, đả kích cha mẹ mình. Không được. Mà vẫn phải giữ đạo làm con, phải tự mình quyết định lấy cuộc đời của mình, nhưng mà vẫn phải khéo léo thương yêu, kính trọng cha mẹ và nhiều khi khéo léo chèo lái
[29:56]để cho cha mẹ mình đừng phạm sai lầm. Mà vẫn giữ cái đạo hiếu, vẫn giữ sự kính trọng, không được coi thường cha mẹ. Đây là sự dung hòa. Một lát nữa thầy sẽ nói về cái tuổi trưởng thành. Bây giờ trường hợp nè: cha mẹ thì sáng suốt, hiền đức mà con cái thì bất lương thì phải làm sao? Thì cái trách nhiệm không thuộc về đứa con nữa mà thuộc về cha mẹ phải khéo léo kèm cặp đứa con mình cho tới khi nó trưởng thành. Mà lúc nào thì đứa con nó trưởng thành? Ai cho thầy một định nghĩa thế nào là tuổi trưởng thành, thế nào là sự trưởng thành?
[30:37]Ai cho thầy cái định nghĩa về sự trưởng thành? Nếu nói là trưởng thành sinh học á, pháp luật quy định là 18 tuổi. Tụi con bắt đầu qua tuổi dậy thì, cơ thể cường tráng, khỏe mạnh, đủ sức lao động. Trưởng thành trong nhân cách thì phải là thế này: là người nào có thể ra được quyết định đúng, chọn một quyết định đúng cho đời mình, thứ hai là không gây tổn hại cho người chung quanh thì gọi là đã đến tuổi trưởng thành. Nhắc lại: thứ nhất là chọn được quyết định đúng cho cuộc đời mình, và thứ hai không gây tổn hại cho người chung quanh thì gọi là người đã đến tuổi trưởng thành. Nhưng mà có những con người đó, 12 tuổi là đã trưởng thành.
[31:22]Tới 12 tuổi là đã biết quyết định đúng và không làm điều gì hại người chung quanh. Nhưng có người tới 60 tuổi vẫn chưa trưởng thành. Cho nên là trong trường hợp gia đình mà cha mẹ tốt mà con cái không tốt thì cha mẹ phải vất vả, có khi cha mẹ nhắm mắt chết rồi mà vẫn chưa yên lòng vì con mình chưa trưởng thành. Dù năm đó đứa nhỏ nó đã 50 tuổi rồi mà vẫn chưa trưởng thành, vì nó chưa hề có một quyết định đúng nào trong đời, và hễ nó sống là nó gây tổn hại cho người chung quanh, hễ người chung quanh mà để đồ đâu nó hở là nó chôm đó. Người thân lấy đâu mượn đồ đem đi cầm đó. Tức là những quyết định nó vẫn tiếp tục sai lầm,
[31:58]vẫn tiếp tục gây tổn hại cho người chung quanh, người đó là chưa trưởng thành. Mà có người thì mới 12 tuổi là đã trưởng thành, suy nghĩ cái gì là đúng cái đó, không gây phiền cho ai hết. Còn trường hợp thứ tư là cả cha mẹ và con cái đều xấu thì sao ạ? Thì thôi, cái này là gánh nặng của xã hội nha. Trưởng thành sinh học là do cơ thể, do sức khỏe; nhưng mà trưởng thành của nhân cách, trưởng thành của tâm lý là do người này đủ kiến thức để có thể tự nuôi sống mình, đủ đạo đức để quyết định đúng trong đời mình và không gây tổn hại cho người khác. Cho nên theo cái định nghĩa về cái tâm lý này á thì nó khác với cái định nghĩa về pháp luật.
[32:40]Pháp luật cho rằng 18 tuổi là người ta trưởng thành, nhưng mà có người nhiều khi 38 tuổi vẫn chưa trưởng thành, vẫn quyết định sai; mà có người 12 tuổi là đã trưởng thành rồi, suy nghĩ đâu chín chắn đó rồi. Nhưng mà riêng Khổng Tử, đạo Nho thì cho rằng 30 tuổi mới trưởng thành, "tam thập nhi lập", tức là cái người mà đến 30 tuổi mới bắt đầu là có suy nghĩ đúng trong đời mình. Nếu theo luật pháp mà cứ cho 18 tuổi là đến trưởng thành là nhiều khi rất là vội vã và khập khiễng. Và rất nhiều đứa trẻ nó đã hư vì cái luật pháp cho 18 tuổi này. Nhiều đứa 18 tuổi rồi là chưa quyết định được cho đời mình
[33:15]mà theo luật pháp thì nó tự quyền quyết định, nên bên Tây phương như vậy. Bên Tây phương mà tới 18 tuổi mà nó không thích nữa nó bỏ nhà nó đi nó sống riêng, nhà nước phải nuôi, và rất nhiều đứa sau khi bỏ nhà ra đi, sau khi sống riêng rồi đời tụi nó vứt vào đống rác luôn, vào bóng tối luôn, vì tụi nó chưa quyết định được cho cuộc đời của mình. Nên cái tuổi trưởng thành là không có phải là dễ mà mà định nghĩa. Vì tuổi trưởng thành nó mơ hồ như vậy mà luật pháp thì cứng ngắc xác định 18 tuổi, cho nên là xã hội, nhà trường và cha mẹ phải cố gắng giúp cho con mình trưởng thành càng sớm càng tốt theo cái tiêu chuẩn là tự nó có quyết
[33:51]định đúng và không gây tổn hại cho cộng đồng chung quanh. Phải cho nó trưởng thành càng sớm càng tốt để cho khi mà kịp tới cái tuổi trưởng thành của pháp luật rồi là đứa nhỏ này nó thật sự trưởng thành luôn. Vì đúng ra trưởng thành phải 30 tuổi theo Khổng Tử, nhưng mà mới 18 tuổi là pháp luật cho nó quyền quyết định và hầu hết nó quyết định sai. Chính vì vậy, nhà trường, xã hội và cha mẹ phải chạy đua với cái mức 18 tuổi của pháp luật. Phải làm sao cho đứa nhỏ nó trưởng thành trước 18 tuổi. Trước khi 18 tuổi là nhân cách nó đã khá hoàn thiện, suy nghĩ cái gì đúng cái đó, quyết định cái gì đúng cái
[34:26]đó và không gây tổn hại cho người chung quanh. Lúc đó chúng ta mới gọi là hoàn thành cái trách nhiệm của mình. Mà đây cái vấn đề giáo dục nó trở nên thiêng liêng là vì chỗ này. Cái vai trò của giáo dục trở nên thiêng liêng là đối với sinh vật người nó khác với những loài sinh vật khác. Loài người và các loài thú nó khác nhau ở chỗ cái vai trò giáo dục. Là vì sao vậy? Vì con thú á nó được lập trình trong bản năng của nó, nó lớn lên nó sẽ sống như thế sống như thế rồi, khỏi cần ai dạy. Khỏi cần ai dạy nó tự biết nó sống, nó sẽ ăn mồi như thế nào, nó săn mồi như thế nào, nó tìm bạn tình như thế nào,
[35:02]nó làm tổ ở đâu, bởi vì nó có cái lập trình gì bí mật ở trong cái gien của nó. Và nó cứ theo cái lập trình đó nó sống. Nhưng con người không có ạ, con người là phải nhờ giáo dục mới có, con người buông ra không biết làm gì hết. Vì vậy, ta sẽ thấy thế này: ví dụ ta nuôi một con chó trong nhà ta, ta nuôi cho tới ngày nó chết, nó vẫn là con chó; nhưng nếu một con người mà nuôi ở trong bầy sói thì con người thành sói liền. Có lần các nhà khoa học bắt được một đứa trẻ ở trong rừng giữa bầy sói, đem về rồi nó không sống được giữa loài người, vì nó cứ bò bằng bốn chân và nó nó tru thôi, nó tru nó sủa thôi.
[35:39]Nó không thích ứng được với loài người, đem về dạy dỗ nó đủ thứ hết rồi từ từ nó buồn bã và nó chết. Vì sao vậy? Bởi vì nó được dạy bởi cộng đồng loài sói. Nên nhớ là con người, cái sinh vật người là cái loại mà bị ảnh hưởng bởi giáo dục, còn loài thú nó không cần nó không cần giáo dục nhiều, nó cần dạy rất ít thôi. Nghĩa là hết 70% của loài thú là bản năng, lập trình, 30% mới là giáo dục. Còn những loài mà rất ngu của loài thú thì hết 99% là lập trình theo bản năng, 1% là giáo dục. Còn những sinh vật mới nhỏ hơn như con trùng nữa thì không có 1% nào về giáo dục, toàn là bản năng. Như con chó ấy là có thể 60% là bản năng mà 40% là giáo dục, một số loài.
[36:21]Còn con người cái phần mà lập trình theo bản năng để sống á chỉ có 3%, còn 97% là con người do giáo dục mà thành. Không có giáo dục loài người thành loài thú liền. Cho nên cái vai trò giáo dục rất là quan trọng. Chính vì vậy mà xã hội từ ngàn xưa đến nay đã đầu tư cho giáo dục rất nhiều. Những ông thầy đồ trong làng rất được coi trọng, nên cha mẹ đã tốn rất nhiều tiền của để cho con mình đi ăn học, bởi vì biết rằng nếu con mình mà không được ăn học, không được giáo dục, lớn lên nó là thú, nó không phải là người. Bởi vì cái vai trò giáo dục trong loài người rất là quan trọng. Việc mà con chó sống với loài người không thành người,
[37:00]không cư xử được như con người, vẫn tiếp tục là chó tới khi chết; nhưng con người mà sống giữa bầy thú hoàn toàn là thành thú liền là do con người bị ảnh hưởng bởi xã hội, bởi giáo dục. Vì vậy, vai trò của giáo dục là rất quan trọng và do đó là cả xã hội đều phải làm công tác giáo dục chứ không phải là chỉ nhà trường đâu. Cả xã hội đều phải làm công tác giáo dục nếu muốn cho con em mình tốt lên, vì biết rằng con em mình đầu óc nó ngây thơ vậy đó, nếu thiếu giáo dục nó thành thú liền đó, thành quỷ liền. Chỉ được giáo dục tốt thì mấy đứa bé nó mới lên làm người. Bởi vì sao? Bởi vì cái phần mà bản năng lập trình của con người
[37:36]rất là ít mà phải nhờ hoàn toàn vào sự dạy dỗ. Và cũng chính vì cái sự giáo dục quan trọng như vậy mà bên đạo Nho họ đã đặt vai trò của người thầy cao hơn cả cha mẹ luôn. Tức là có ba cái nấc thang trong sự kính trọng mà cái nhà Nho giáo ngày xưa họ đặt ra là: "quân, sư, phụ". Quân là vua, tức là người lãnh đạo đất nước là được kính trọng nhất. Đó là quy định của đạo Nho, bởi vì cái người mà lãnh đạo đất nước họ chịu quá nhiều áp lực, quá nhiều sự cực khổ. Ban đêm chúng ta nằm ngủ thì họ không được ngủ đâu, họ phải thức cả đêm cả ngày để họ làm việc, họ lo cho dân cho nước, cho sự bình an của quốc
[38:12]gia, nên phải được kính trọng trước hết. Thứ hai là cái người mà giáo dục, vì nếu không có giáo dục con người chỉ là con thú, nên cấp độ kính trọng thứ hai là người thầy giáo chứ không phải là cha mẹ. Và cái cấp độ kính trọng thứ ba mới là cha mẹ. "Quân, sư, phụ", người nhà Nho họ xem trọng giáo dục như vậy. Nên khi đưa ra cái thang mức độ kính trọng theo ba nấc mà vua, thầy, cha thì sự thật là ta phải hiểu ý thế này: người xưa đã coi trọng giáo dục rất nhiều. Và hễ coi trọng giáo dục có nghĩa là coi trọng việc học rất nhiều. Nếu con người mà không siêng năng học, con người vứt đi, con người vứt đi.
[38:51]Ví dụ bây giờ ta nghe nói thế này: có những người không học không bằng cấp mà vẫn thành công. Xin thưa không phải vậy, họ tự học. Họ tự học ở đâu? Sách vở. Sách vở ở đâu ra? Có tác giả viết, và tác giả đó chính là người thầy qua trung gian của họ, họ vẫn phải có thầy. Ví dụ như thầy đó, thật sự là về nhạc là thầy tự học, ai hỏi thầy học nhạc ở đâu thì nói thầy tự học. Nhưng mà có phải thầy tự học được không? Không. Đều phải có người trung gian nào đó, hoặc là mình mua cuốn sách về mình đọc mình nghiên cứu thêm thì tác giả cuốn sách là thầy của mình. Hoặc là một lần nào đó mình giao lưu với những người nhạc sĩ,
[39:29]họ đánh những ngón đàn mình nhìn vô mình nhận ra được, mình về mình bắt chước đánh lại thì cái người mà vừa đánh họ không cố ý dạy mình nhưng họ đã là thầy của mình một phần. Nên cái việc học rất quan trọng nếu ta muốn thành người, thành con người có giá trị giữa đời và sống có ích cho cuộc đời, chứ không muốn đem cuộc đời mình vất vào trong đống rác thì phải học thôi. Việc để mở trống cái tâm hồn của mình để được đón nhận sự giáo dục, mà nếu mở trống tâm hồn của mình đó mà không có nhận được sự giáo dục mà chỉ nhận những cái sự bắt chước bừa bãi bậy bạ thì cuộc đời mình quăng luôn, bỏ luôn. Và cũng chính vì cái sự giáo dục là quan trọng đối
[40:03]với sinh vật người như vậy mà biết bao nhiêu những triết gia, những nhà đại học từ đông tây kim cổ đều ca ngợi cái vai trò của thầy giáo đến như vậy. Và đất nước ta có ngày 20 tháng 11 là ngày vinh danh nhà giáo. Như trên chùa thầy ở trên núi, có một số quý thầy cô đi vào đi tu thì chưa học xong lớp 12, mà theo quy định của Phật giáo là phải học xong lớp 12 mới được thọ giới, mới được làm thầy, thế là thầy phải cho quý thầy cô đi xuống dưới thị trấn để học cho xong lớp 12. Mà khi đi học rồi là phải có thầy có cô và có ngày 20 tháng 11. Thế là như vậy, cứ mỗi năm vào ngày 20 tháng 11 thầy lại tổ chức một buổi tiệc,
[40:45]buổi lễ mời tất cả những thầy cô lên chùa để bày tỏ lòng kính trọng. Và thầy đại diện cho những đệ tử của thầy nói lên lòng kính trọng đối với các thầy cô giáo mặc dù là quý thầy cô không còn học nữa, đã nhiều năm rồi không đến trường nữa vì đã tốt nghiệp rồi, nhưng mà thầy đã nói rằng thầy sẽ tổ chức cái lễ này suốt đời trên chùa thầy. Dù các thầy cô đã chết, thì tới ngày nào chết thì thôi không mời nữa, mà hễ còn sống là vẫn tiếp tục mời lên núi, tại chùa thầy trên núi, để vinh danh thầy cô, để bày tỏ lòng biết ơn thầy cô. Là vì sao vậy? Là bởi vì cái việc học là rất quan trọng, vai trò cái ân nghĩa của người giáo dục rất là rất là lớn.
[41:23]Cho nên là tất cả mọi người trong xã hội đều phải làm công tác giáo dục. Cha mẹ giáo dục ở gia đình vừa là căn bản mà vừa là sâu sắc, định hình cho con cái mình những nhân cách đầu tiên. Ví dụ như là có đứa bé nó vào trường nó ngang, không ai nói nó nghe, bởi vì cha mẹ đã không dạy nó đức tính vâng lời từ ở trong nhà. Còn đứa bé vào trường nó ngoan bởi vì từ khi ở gia đình cha mẹ đã dạy cho nó cái đức tính vâng lời, và đức tính vâng lời là đức tính cực kỳ quan trọng. Tại sao vâng lời lại là quan trọng? Ngày hôm qua, khi thầy chuẩn bị đi về thành phố thì có một cái cô gái đến chào thầy. Cái cô này là một cái cô bé học ở bên Úc về, lên chùa ở mấy ngày nay.
[42:09]Rồi cũng mấy bữa không có nói chuyện với thầy, trước khi về mới chào thầy mới nói thế này, thì ra là cô bên Úc cô du học và cũng có chồng. Nói là: "Thưa thầy, con với chồng con sắp chia tay vì tụi con bất đồng với nhau nhiều quá." Sự thực là dĩ nhiên trong lòng ai cũng còn vương vấn tình yêu, nhưng mà gặp nhau thì cãi. Thầy mới nói thế này: "Cái mẫu hôn nhân của tụi con giống bao nhiêu cái hôn nhân của bên Tây phương, vợ chồng rất dễ ly dị. Lý do vì tụi con cứ cãi nhau. Tại sao cãi nhau? Bởi vì tụi con chấp cái ý của mình. Ai cũng cãi lý, binh cho mình cho bằng được mà không bao giờ biết lắng nghe,
[42:43]không bao giờ biết lắng nghe, không bao giờ biết thấu hiểu cái người kia họ có lý chỗ nào, mà chỉ binh cho bằng được cái ý của mình mà thôi." Và thầy nói: "Trên đời này ai cũng có cái lý của mình." Thầy nói: "Ngay cả thằng ăn trộm cũng có cái lý của nó, cũng có lý do của nó. Hỏi tại sao đi ăn trộm, nó sẽ nói tại nhà nghèo, tại thế này, con tới lúc đóng trường tiền học, tới lúc phải trả vay nặng lãi gì đủ thứ hết, có lý do hết nó mới đi ăn trộm. Mặc dầu trên luật pháp là ăn trộm là sai, nhưng mà hỏi ra cũng có lý do. Huống hồ là cái người bạn đời của mình, khi họ đưa ra ý kiến nào đó có cái lý do,
[43:16]nhưng mà ta chỉ biết ý mình thôi chứ không cần biết ý người kia." Thầy có xem mấy bộ phim nước ngoài thì xem hai cái cặp vợ chồng nó cãi nhau thầy mới buồn cười trong bụng. Trong cái việc mà cãi nhau như vậy thì người nào cũng giành cái phần thắng cho mình, bảo vệ cái lý lẽ của mình mà không cần biết lắng nghe cái lý lẽ người kia. Và kết cuộc là hai người đó đi ra ly dị. Và đều rất là buồn cười, rất là buồn cười, ai cũng cãi giành cái lý cho mình thôi. Đó là nguyên nhân của mọi sự đổ vỡ trên cuộc đời này. Và trong đạo Phật có đạo lý gọi là vô ngã, không có cái ta. Người tu trong đạo Phật mà để có thể đắc đạo,
[43:55]làm một ông thánh là người không còn bản ngã, không còn cái ta. Để tập cho được cái không còn bản ngã, không còn cái ta đó là đầu tiên họ phải không chấp ý mình. Những ý nghĩ mình khởi lên trong đầu mình, không tin nó là đúng. Và mình luôn luôn biết lắng nghe ý của người khác, luôn luôn biết lắng nghe ý người khác và tìm cái lý do của người khác. Và từ nhỏ là như vậy, từ nhỏ là vâng lời cha mẹ không điều kiện để làm đẹp lòng cha mẹ. Chính vì đứa nhỏ mà từ nhỏ tập vâng lời, làm đẹp lòng cha mẹ, bản ngã nó rất là nhỏ, bản ngã nó tan biến từ từ, lớn lên nó sống với xã hội rất là thích ứng. Đi vào công sở người ta thương,
[44:32]đi vào cơ quan người ta yêu mến, bởi vì nó không có bản ngã. Từ nhỏ cha mẹ đã tập nó vâng lời, cái bản ngã nó rất là nhẹ. Còn đứa nhỏ nào mà ương bướng từ nhỏ, lớn lên bước vào xã hội sống không được, vì mình chỉ sống theo ý mình, mình không hòa thuận được với xã hội. Vì vậy là tập vâng lời từ nhỏ là nó rèn luyện cho ta một bản lĩnh cực kỳ quý giá là vô ngã. Có một lần thì có một cô đệ tử ở bên Mỹ về thăm, cô nói thế này, nói: "Thưa thầy, con không hiểu tại sao người Mỹ họ rất dễ trầm uất, rất dễ bị depression, tức là dễ bị áp lực tâm lý dù cái chuyện đó cực kỳ lặt vặt. Như tụi con vậy, tụi con là người Việt Nam,
[45:11]mình biết đạo Phật thì ví dụ như chuyện mà xung đột chút xíu đối với trong công sở hay là mích lòng chút xíu, hiểu lầm chút xíu trong đời sống là chuyện bình thường, tụi con vượt qua dễ dàng. Nhưng đối với người Mỹ, họ đụng một chút là họ trầm uất, họ căng thẳng, họ bị áp lực nặng nề và có đứa tự tử luôn, con không hiểu tại sao." Thầy mới trả lời rằng: "Lý do bởi vì tụi nó bản ngã lớn quá, cái cá tính của nó mạnh quá. Từ nhỏ thì nó không biết vâng lời ai, cho nên cái bản ngã nó cứ phát triển lớn ra. Và khi bản ngã phát triển lớn ra rồi thì con người ta rất dễ bị căng thẳng, rất dễ bị căng thẳng.
[45:43]Và hễ xung đột nhẹ trong đời sống là muốn tự tử chết liền." Vì vậy, bản lĩnh mà cha mẹ dạy cho con mình từ buổi đầu làm cho con mình vô ngã ngay từ buổi đầu, không thấy cái ta là quan trọng nữa, không thấy cái ý mình là quan trọng nữa, lớn lên sẽ rất là thành công. Nhưng mà điểm này nhiều khi cha mẹ không để ý, cha mẹ không để ý, nhiều khi chiều con mình, nuông con mình, mà nhất là những gia đình giàu là rất dễ rơi vào cái lỗi này. Rất dễ rơi vào cái lỗi là chiều con mình thái quá, làm cho con mình muốn cái gì được cái nấy và đứa trẻ cái bản ngã nó lớn lên dần dần, khi lớn lên nó không sống được với cuộc đời.
[46:23]Đó là cha mẹ. Còn thầy cô giáo thì giáo dục ở nhà trường phát triển là ở chiều rộng và ở tầm cao, cung cấp cho trẻ bao nhiêu kiến thức để đứa trẻ có thể sống ở đời. Tuy nhiên, đạo đức là cái phải được dạy kèm xuyên suốt cả cuộc đời của một con người. Vì vậy, bất cứ thầy cô giáo nào, trong cái bài học nào, môn học nào cũng đều phải dạy kèm đạo đức. Nếu thầy cô giáo mà chỉ dạy chuyên môn thôi, kiến thức thôi mà không dạy kèm đạo đức cũng là sẽ phá hỏng cái nhân cách của đứa trẻ dần dần, dần dần. Cho nên là thầy rất vui mừng khi mà ban giám hiệu của trường Sao Việt đã đưa cái quan điểm là phẩm chất, nhân cách lên hàng đầu.
[47:08]Mà thầy cô giáo khi tham gia giảng dạy ở trường Sao Việt này phải tuân thủ theo cái tông chỉ, cái phương châm của nhà trường. Và đây là điều vô cùng đáng quý bởi vì nó là chân lý. Thầy cô giáo dù dạy bộ môn nào vẫn phải kèm cái đạo đức vô trong. Ví dụ: dạy sinh vật, dạy cây, dạy cỏ vẫn phải dạy về đạo đức, lòng yêu môi trường; dạy vật lý cũng phải dạy rằng vật lý để phục vụ cho hòa bình, cái cuộc sống hạnh phúc của con người; dạy toán là cũng dạy cho đứa nhỏ nó khám phá ra được cái tình yêu đối với chân lý và sự thật, không yêu thích sự dối trá, sự phi lý. Nghĩa là bất cứ môn học nào cũng phải đưa cái khái niệm đạo đức vô trong
[47:44]hết để hình thành cái nhân cách cho trẻ chứ không được bỏ quên. Đó là nhà trường. Và còn xã hội, xã hội thì giáo dục ở chỗ nào? Là luật pháp, tuyên truyền, thông tin, giải trí, biểu ngữ, đoàn thể và nghệ thuật. Cho nên thầy rất là phiền ở trong cái vai trò của xã hội hiện nay là cái sự giáo dục của xã hội rất là yếu kém. Hoặc là những nghệ thuật biểu diễn ăn mặc thì hở hang mà những cái lời ca từ thì chỉ toàn là ba cái tình yêu lặt vặt: anh bỏ em, em bỏ anh lại huề gì tùm lum chuyện, toàn là nhạc rác, cái lời rất là tào lao. Và đây là một điều cái giáo dục của xã hội hoàn toàn là phản tác dụng, là phản giáo dục.
[48:24]Xã hội phải có trách nhiệm giáo dục từ nơi cái băng rôn giăng ngoài đường, từ nơi hình ảnh quảng cáo, từ trong nghệ thuật ca nhạc, từ trong phim ảnh, nhưng mà xã hội đã đánh mất cái vai trò này của mình. Và chính vì xã hội đánh mất cái vai trò giáo dục này mà đặt áp lực nó lên trên cha mẹ và trên nhà trường nhiều hơn nữa. Mà nhiều có trường hợp là cha mẹ vì bận làm, không giáo dục được con thì dồn hết tất cả cái trách nhiệm trót giáo dục lên trên nhà trường. Thành thử nhà trường gánh hết luôn toàn bộ cái trách nhiệm giáo dục đối với trẻ. Và ta càng phải thương yêu thầy cô giáo biết là bao nhiêu, như thế này.
[49:01]Như vậy, khi hiểu cái điều này, bất cứ ai sống trên đời có ý thức một chút xíu ta đều phải thấy mình là một người làm công tác giáo dục, bất cứ người nào. Dù đó là một người bảo vệ ở nhà trường, dù đó là một người công nhân đi quét rác trên đường, dù đó là một người làm y tá, dù đó là một người làm nhà báo, tất cả đều phải hiểu rằng mình đứng trên đời này mình đều phải làm công tác giáo dục ở một cái góc cạnh nào đó. Còn con trẻ mà sau khi tiếp nhận được những cái nguồn giáo dục rồi là đến lúc phải tự mình vươn lên, sống có ích cho cuộc đời. Thứ nhất tụi con phải đặt cái mục tiêu thế này: tụi con được sinh ra, được nuôi lớn, được dạy dỗ để làm gì?
[49:45]Phải xác định mục tiêu từ bây giờ vì tụi con biết suy nghĩ hết rồi. Nếu người nào chưa xác định được mục tiêu này thì chưa làm người được, sẽ không lớn nổi thành người. Tụi con được sinh ra, được nuôi dưỡng lớn lên, được dạy dỗ để làm gì? Cho thầy câu trả lời, ai giơ tay? Nếu không xác định được mục tiêu thì sống là vô nghĩa, học là vô nghĩa, tốn tiền vô ích.
[50:14]Tương lai tụi con sẽ làm gì? Tụi con được nuôi nấng như thế này, được dạy dỗ thế này để làm gì? Ai giơ tay cho thầy câu trả lời? Con. Thầy mời con đi. À thôi con con nói trước đi. Dạ, dạ thưa thầy là sống để làm những gì mình muốn và giúp ích cho xã hội. Rồi, thầy cảm ơn con. Con có hai cái ý: làm những điều mình muốn để cho mình cảm thấy thích, thấy hạnh phúc vì mình muốn điều đó, và thứ hai là giúp ích cho xã hội. Con có hai cái ý coi đây. Con, con, con mới giơ tay nãy đó. Dạ thầy à là sống có mục đích là để sống giúp ích xã hội và một phần là để vì mục đích đó để mình sống tiếp, hoàn thành được cái mục đích của
[51:01]mình trong cuộc sống, nếu mà không có thì coi như là không có... Con vừa nói cái giúp ích xã hội, rồi tụi con đều nói ý. Thầy muốn nghe thêm. Tốt, thầy cảm ơn con. Cho tràng pháo tay đi.
[51:17]Ai có cái câu trả lời nào khác cho thầy nghe? Tụi con cứ bổ sung câu trả lời, vì vấn đề này nó lớn chứ nó không nhỏ đâu. Và tụi con phải xác định mục tiêu sống để làm gì, học để làm gì? Ai có câu trả lời gì thú vị nữa nói lên cho mọi người nghe? Con bé đây, mời con.
[51:37]Dạ thưa thầy, học là để sau này mình có một nghề nghiệp ổn định, tự nuôi sống bản thân và giúp ích cho xã hội. Còn mình sống á thì là để mình có một mục tiêu nào đấy để chinh phục để cho cuộc đời người của mình không vô vị và nhạt nhẽo ạ. À à. Nuôi sống bản thân, nuôi sống bản thân để mình không còn phải làm gánh nặng cho ai, phải không? Tức là mình không nuôi nổi mình thì mình trở thành gánh nặng người khác. Đó là cái ý thứ hai là ngoài cái việc mình nuôi sống được bản thân, mình còn làm lợi ích cho cuộc đời là cái thứ hai. Và cái thứ ba là con mình phải có những mục tiêu để chinh phục để cho đừng có cảm thấy là mình vô nghĩa.
[52:18]Cái ý của con là luôn luôn có cái gì đó để chinh phục cũng là một ý rất là hay. Ai có ý kiến gì khác? Con. Dạ thưa thầy, theo con là mình học để khi mà mình vào đời mình có thể vững vàng, mình có thể tự nuôi sống bản thân mình. Đó là điều mình học, còn mình sống là theo con là vì cái mong ước của cha mẹ mình, cha mẹ mình nuôi sống mình để lớn lên vào đời mình có thể vững vàng, mình có thể làm cho cha mẹ mình tự hào. Đó là điều mục đích để mình sống. Xin cho tràng pháo tay. Nãy giờ các bạn á nói nhiều về cái mục tiêu xã hội, bắt đầu con thì con lấn qua tới mục tiêu báo hiếu cha mẹ, nghĩ đến khái niệm cha mẹ, làm đẹp lòng cha mẹ thì thầy rất hoan nghênh con.
[53:01]Còn những bạn trước thì nói về khái niệm xã hội thì cũng rất là hoan nghênh: sống có ích cho đời. Bây giờ con bắt đầu tới làm đẹp lòng cha mẹ, nên con bắt đầu bước qua thêm cái mục tiêu thứ hai, rất là hay. Nó còn nhiều mục tiêu lắm. Rồi ai có ý kiến gì nữa giơ tay lên nghe, thầy muốn nghe. Nói cho mọi người nghe, vì tụi con phải xác định được mục tiêu để sống, để học. Có ai có cái ý kiến gì nữa, có câu trả lời gì thú vị nữa không? Con, con bổ sung thêm hả? Dạ vâng, con bổ sung thêm là sống thì để cho thành người lớn, sau đấy cưới vợ và mình có một công việc ổn định thì nhờ công việc ổn định của mình thì có thể làm bàn đạp cho con mình sống hạnh phúc hơn ạ.
[53:40]À, tức là con có cái nhìn rất xa. Con có cái nhìn rất là xa. Từ bây giờ con đã lo tới chuyện cưới vợ rồi, rất là xa, cái nhìn rất là...
[53:54]Ai có ý kiến gì nữa không? Tụi con có ý kiến gì nữa không? Sống để làm gì?
[54:04]Dạ, con có hai là học để biết và sống để hưởng thụ thôi.
[54:16]Con nói là học để biết và sống để hưởng thụ, cái vấn đề này á hơi lớn, tại tụi con biết sao không? Khi mình hưởng thụ á là bắt đầu mình sử dụng lấn vào cái tài nguyên và quyền lợi của người khác. Sự hưởng thụ nào cũng vậy hết, bất cứ sự hưởng thụ nào cũng đều có cái sự xâm lấn vào cái tài nguyên và quyền lợi của người khác. Thầy nói bình thường thôi, ví dụ bây giờ thầy ngồi đây thầy muốn uống nước, thay vì thầy đi rót, thầy đưa tay thầy kêu đệ tử thầy đi rót cho thầy miếng nước, đó là một sự hưởng thụ á. Và trong cái sự hưởng thụ thầy để được uống ly nước ngồi ở chỗ hưởng thụ một ly nước thì phải có người khác đi rót cho thầy,
[54:57]đó là thầy xâm lấn vào quyền lợi, tài nguyên của người khác. Nhưng cái này nó nhỏ chưa phân tích, nhưng mà cái sự hưởng thụ ta càng lớn chừng nào thì ta càng lấn vào cái tài nguyên và quyền lợi của người khác càng nhiều chừng nấy. Và cả một thế giới mà nếu ai cũng tranh nhau hưởng thụ thế giới tan vỡ liền, thế giới nóng lên liền, mà hiện nay thế giới đã nóng lên từng ngày, khí hậu nóng lên từng ngày vì con người ta đang hưởng thụ rất nhiều. Mặc dầu ta có quyền sống để đi tìm hạnh phúc, nhưng cái hạnh phúc đó nó như thế nào đó là một cái định nghĩa còn rất nhiều vấn đề, có lẽ một lúc nào khác ta sẽ bàn thêm.
[55:34]Nhưng ta phải hết sức cẩn thận trong cái việc mà sống để hưởng thụ, mà nãy giờ các bạn thì nói rằng sống để đem lại lợi ích cho đời, tức là ta sống để đem niềm vui hạnh phúc cho người khác mà không nghĩ đến việc sống để hưởng thụ cho bản thân mình. Hai cái quan điểm này rất là trái ngược nhau, nhưng mà có một cái điều rất là lạ thế này, có một điều rất là lạ thế này: Là trong khi mà ta sống để đem niềm vui cho người khác, ta không ngờ rằng cuộc đời ta tràn ngập hạnh phúc. Hôm trước có một cái ông cũng lớn tuổi đến chùa thăm thầy, ổng có hỏi câu này, ổng nói: "Thưa thầy, con là một chủ doanh nghiệp,
[56:15]khi mà tổ chức doanh nghiệp thì con tuyển dụng lao động mà những người lao động của con thì con nuôi, con chăm sóc, con lo lắng đời sống họ hết mực. Nhưng mà tại sao họ vô ơn? Thấy họ vẫn không biết ơn, họ không thương con?" Thì thầy mới trả lời thế này: "Con người vốn có bản chất vô ơn. Và cái hạnh phúc của ta không phải là lúc mà họ cảm ơn ta hay họ đền ơn ta mà làm ta hạnh phúc, mà ngay cái lúc mà ta lo được cho họ hạnh phúc là ta đã có hạnh phúc." Khi thầy trả lời câu đó ổng vỡ lẽ ra, ổng vui liền và ổng nói rằng: "Từ lâu ổng cứ đi tìm cái sự đền ơn, biết ơn của người khác và ổng rất là thất vọng.
[56:58]Bây giờ ổng hiểu rằng ổng cứ lo đem hạnh phúc cho người khác là ổng đã vui rồi, đã hạnh phúc rồi và ngay đó ổng thỏa mãn luôn và ổng vỡ lẽ không còn phải thắc mắc nữa." Thì chính như vậy, khi ta xác định cái cuộc sống này ta đem hạnh phúc cho người, ta đem lại ích lợi cho đời, đời ta bỗng nhiên tràn ngập hạnh phúc. Còn nếu ta xác lập cái mục tiêu mà ta đi tìm cái hạnh phúc cho riêng mình, không ngờ rằng cuộc đời ta đầy đau khổ, đầy thất vọng và sẽ gặp nhiều cái điều ta bất mãn. Sống để làm gì? Ta phải xác nhận: sống cho có ích cho đời. Cái câu thứ hai là sống để sau này ta hiếu thảo với cha mẹ mà nãy con vừa trả lời được. Sống để làm gì?
[57:39]Sống để biết tôn trọng thầy cô mình, những người đã cho mình cái nhân cách và kiến thức để làm người. Sống để làm gì? Sống để yêu nước nồng nàn, sống có trách nhiệm với Tổ quốc. Vì nếu con người mà không yêu được đất nước của mình thì giống như là Đỗ Trung Quân nói: "Sẽ không lớn nổi thành người". Vì sao vậy? Quê hương này cho ta cả một cái tâm hồn. Quê hương này cho ta cả hơi thở, cha ông ta đã cho ta cái niềm tự hào, cái sự độc lập, cái hòa bình, cái thống nhất. Biết bao nhiêu ân nghĩa mà ta nhận đã được từ tổ tiên ta, từ đất nước ta. Nhưng mà cái khái niệm Tổ quốc nhiều khi nó không đủ lớn trong
[58:22]lòng tụi con khi mà tụi con không nhìn ra được điều này. Chỉ những người rất có tâm hồn, rất có trí tuệ mới thấy cái đất nước của mình là đáng yêu, đáng quý biết chừng nào. Và như vậy, từ khi còn trẻ tụi con phải hình thành cho mình ở trong tâm hồn mình cái tình yêu thương đất nước. Và thầy cô giáo cũng vậy, phải lúc nào phải dạy cho trẻ cái tình yêu thương đất nước. Cha mẹ cũng vậy, cha mẹ phải dạy cho con mình tình yêu thương đất nước. Vì đứa bé mà có được cái tình yêu thương đất nước trong lòng, cái nhân cách nó sẽ tự phát triển rất là tốt. Ta nói đến giống như một loại virus máy tính tự động vậy.
[59:01]Hễ mà tự động nó rớt vào trong máy ai, nó lấy cái thông tin của người ta nó gửi về máy chủ và nó lây lan qua các máy này máy kia, nó đi bò qua máy này máy kia. Tức là con virus nó có cái cơ chế tự động. Mà chúng ta nghĩ nè, cái lòng yêu nước nó cũng là một loại virus vậy. Khi mà cái virus của lòng yêu nước nó cấy vào tâm hồn ta rồi, tự động nó hoàn chỉnh nhân cách của ta lên. Đứa bé mà có lòng yêu nước rồi thì tự nhiên đứa bé đó nó tốt lên từng ngày, tốt lên từng ngày mà không cần phải sự rầy la nhắc nhở nhiều. Vì vậy, tụi con phải quyết tâm xây dựng trong tâm hồn mình lòng yêu nước. Cha mẹ, thầy cô giáo phải xây dựng cho con trẻ mình lòng yêu nước,
[59:43]vì nếu thiếu cái lý tưởng yêu nước, thiếu cái nhìn lớn lao của cả cái xã hội này là ta trở nên nhỏ bé, tầm thường và ích kỷ, chỉ biết lo cho mình. Còn khi ta yêu được cả đất nước này, ta yêu được tám mươi mấy triệu con người này, bỗng nhiên tâm hồn ta cao thượng lên, nó lớn lên từng ngày từng ngày và tự ta hoàn chỉnh được cái nhân cách đạo đức của mình. Chưa hết, còn một mục tiêu nữa là ta sống để yêu thương cả cái hành tinh này. Vì bây giờ sao? Trái đất đã nhỏ lại. Sẽ sống không vì riêng ta, thế giới không còn bao la như cái bài nhạc hồi nãy, thế giới không còn lớn như ngày xưa nữa, cái phương tiện đi lại rất là nhanh,
[1:00:26]phương tiện thông tin liên lạc rất là lẹ nên vì vậy thế giới đã nhỏ lại. Và trong cái thế giới nhỏ lại đó các nền văn hóa tiếp cận với nhau, các quốc gia đều có mối liên đới với nhau và loài người đã gần lại với nhau. Do đó, từ bây giờ ta phải xây dựng cái tình yêu thương nhân loại nồng nàn, kẻo không kịp. Kẻo không kịp là vì sao? Là vì đến lúc nào đó lỡ xảy ra cuộc chiến tranh giữa các vì sao mà ta chưa kịp yêu thương cả nhân loại mình thì trái đất này sẽ tan vỡ. Chỉ khi nào mà ta yêu thương đoàn kết cả cái trái đất này thì ta mới bảo vệ được cái trái đất này. Nhưng nói đùa vậy thôi, là chúng ta sống dưới hành tinh này ta
[1:01:10]phải có lòng yêu thương cả cái nhân loại này và đó là mục tiêu của cuộc sống này, ta phải xây dựng được cho tâm hồn mình. Tuổi trẻ tụi con bị giằng xé bởi hai điều: Cái điều thứ nhất là ham vui, Và cái điều thứ hai là rèn luyện thành người có ích. Như nãy giờ là một số bạn đã nói, sống để trở thành người có ích. Nhưng mà cũng có bạn xác định rõ ràng là để hưởng thụ. Và đúng như vậy, tuổi trẻ tụi con bị giằng xé bởi hai mục tiêu. Một là ham vui, hưởng thụ; hai là để sống làm người có ích. Chính vì có hai cái mục tiêu luôn luôn giằng xé như vậy, tụi con sẽ đi theo hai cái khuynh hướng. Một là tụi con sẽ bị rủ rê bởi những người bạn xấu,
[1:01:54]bị những lời rủ rê vô bổ, độc hại của bạn bè xấu, của những trò vui, những giải trí, của cái nét độc, của game độc, và có những tò mò thử nghiệm sai lầm rồi vất cuộc đời mình luôn. Khuynh hướng thứ hai của những người mà biết chọn con đường sống để trở thành người có ích á là biết tiếp nhận những lời dạy, kinh nghiệm xương máu, tha thiết, ân cần của người đi trước để mình hoàn thành tâm hồn của mình. Đây là hai cái khuynh hướng đang giằng xé tâm hồn tụi con. Tụi con phải quyết tâm chọn một. Một là ham vui, đi theo những lời rủ rê xấu; hai là học tập theo những kinh nghiệm của những người đi trước
[1:02:33]để nâng cao tâm hồn mình, trở thành người có ích cho đời. Và đây là cuộc chiến trong tâm hồn tụi con từ bây giờ. Nếu từ bây giờ mà tụi con thua cuộc thì cuộc đời mình vứt đi. Bởi vì cha mẹ mình sẽ chết, tài sản giàu nào rồi cũng sẽ lụm bại nếu mình không có một bản lĩnh, tài năng và đạo đức để tự nâng tâm hồn mình lên, giống như bé nãy nói là tự nuôi nổi bản thân mình mà còn đòi cưới vợ nữa. Phải tự mình nâng tâm hồn mình lên. Phải thoát qua những cái ham vui, những cái sự hưởng thụ, những lời rủ rê bậy bạ để mà để dành thời gian, để dành sức khỏe, dành tâm hồn mà học tập, mà lớn lên. Phải xác định thôi. Và ta biết thế này:
[1:03:13]Như nãy có một em đã nói vậy, là muốn làm vui lòng cha mẹ, thầy không ngờ là tụi con có cái nhìn rất là hay. Đúng như vậy, thầy cô, cha mẹ chỉ vui lòng khi thấy con trẻ của mình lớn lên trong tài năng và trong đạo đức, giỏi lên lần lần và đạo đức hơn ngày xưa, đó là niềm vui của cha mẹ. Và ta chưa cần phải nuôi cha mẹ mình, chưa cần phải báo ơn thầy cô mình, chỉ cần ta học giỏi lên, ta đạo đức hơn là ta đã báo ơn được cho cha mẹ và thầy cô mình. Tuy nhiên, cái sự phát triển của đạo đức và tài năng nó là yếu tố của nhân quả. Có hai cái mẫu xã hội, giờ tụi con chọn lựa cho thầy: Một cái xã hội là cái người già lớn lên,
[1:03:56]vô viện dưỡng lão ở vì con cái không thể nuôi. Không thể nuôi thôi chứ thầy chưa nói là không muốn nuôi, không thể nuôi. Cha mẹ mình cũng vậy, cha mẹ mình lớn lên chút xíu phải vô viện dưỡng lão ở, rồi tới khi mình lớn lên chút xíu rồi con mình cũng không thể nuôi mình, cũng phải vào viện dưỡng lão ở, rồi tới khi con mình nó lớn lên, nó cũng phải vào viện dưỡng lão ở, đó là một loại mô hình xã hội. Và một mô hình xã hội khác: Cha mẹ ở với con cái cho tới khi chết, con cái nuôi cha mẹ. Mình cũng sẽ nuôi cha mẹ mình cho tới khi cha mẹ mình chết. Rồi khi lớn lên mình già, con mình cũng sẽ nuôi mình,
[1:04:29]mình ở chung với con cháu mình tới khi mình chết. Rồi con mình nó lớn lên, nó cũng sẽ ở chung với con nó tới khi chết. Đó là hai mô hình xã hội. Tụi con thích mô hình nào? Mô hình thứ hai. Con, thứ hai; con; con thứ hai. Rồi, hầu hết là thứ hai, có ai thứ nhất không? Nói cái đưa tay lên để cho thầy xỉu.
[1:04:51]Ai về già cũng thích sống với con cái của mình, bởi vì mình đã từng thương yêu nó. Bây giờ nó có thể là không chăm sóc mình được nhiều vì nó còn có con có cái, nhưng mà ngày đi ra đi vô thấy mặt nó là niềm hạnh phúc. Không ai thích về già vô viện dưỡng lão ở hết. Và nếu muốn xây dựng cái xã hội theo mô hình thứ hai, bây giờ tụi con phải làm sao? Quyết tâm lớn lên nuôi cha mẹ mình, không cho cha mẹ mình vô viện dưỡng lão. Lớn lên mình sẽ thành đạt, làm có tiền, có đạo đức, có hiếu thảo và lúc nào cũng đem cha mẹ mình về nuôi. Nếu tụi con muốn xây dựng xã hội theo mô hình thứ hai, và sau này con mình nó sẽ bắt chước mình, nó cũng sẽ làm như vậy.
[1:05:29]Bởi vì đó là nhân quả. Nhân nào thì quả nấy, đó là cái mô hình. Và thầy mong rằng tụi con cùng nhau xây dựng xã hội theo cái mô hình thứ hai này là lớn lên cha mẹ ở với con cái. Thầy muốn nói cái điều này nữa là nãy giờ thầy muốn nói tới cái bản ngã á. Thầy nói tại sao xã hội Tây phương nó dễ đổ vỡ bởi vì con người ta chấp cái cá tính mình quá, chấp cái ý mình quá, cứ muốn sống cái gì phải khác với thiên hạ thì mới gọi là hay. Chính vì cứ phát triển cái cá tính của mình, muốn làm cái gì riêng không đụng hàng, không giống ai mới gọi là hay, thì không ngờ làm cho tâm hồn mình tan vỡ vì cái riêng đó là cái bản ngã.
[1:06:09]Còn người xưa tại sao họ có thể sống, họ chịu đựng được, bền bỉ được, xây dựng một làng xóm hiền hòa được? Bởi vì họ không có bản ngã, họ sống nhu thuận và thích sống giống mọi người, thích sống giống mọi người. Nên cái mà thích sống giống mọi người đó làm cho ta chan hòa với cộng đồng, ta không còn cái bản ngã của riêng mình và tâm lý của ta rất là ổn định, rất là hạnh phúc, bí quyết nằm chỗ đó. Đó là lý do tại sao mà khi ta vào trường ta phải mặc đồng phục. Khi ta mặc đồng phục, ta trở thành mọi người, mọi người cũng trở thành như ta, ta không còn cái riêng. Và khi sống mà ta không còn cái cá tính riêng, cuộc sống ta rất hạnh phúc.
[1:06:47]Còn người nào mà cứ thích cái riêng riêng riêng, gọi là cho có cá tính, cho có cái riêng, bản ngã ta phát triển lên dần dần rồi tâm hồn ta đổ vỡ. Ta sống ở đâu cũng đụng chạm, sống ở đâu cũng xung đột, sống ở đâu cũng cãi cọ, không bao giờ có hạnh phúc. Còn khi mà ta sống hòa thuận với mọi người, sống giống như mọi người, không có cá tính riêng, cuộc sống sẽ hài hòa, tâm hồn ta rất là an vui, rất là hạnh phúc. Và muốn để có thể có cái tâm vô ngã như vậy thì ngoài cái việc mà ta có cái quan điểm sống đúng, sống hài hòa với mọi người, ta còn phải có cái tập luyện, công phu tập luyện mà trong nhà Phật là cái
[1:07:27]phép tập thiền, phép tập thiền, ngồi thiền. Ta ngồi thiền để lắng cái tâm mình tịnh xuống, không suy nghĩ, biết rõ hơi thở ra vào, tâm không suy nghĩ, không còn chấp cái ý mình nữa, tâm thanh tịnh không suy nghĩ. Mà cái người mà thanh tịnh không còn suy nghĩ nữa thì họ đạt được rất nhiều lợi ích, ví dụ như sẽ thông minh hơn rất nhiều, sẽ thông minh hơn rất nhiều, đạo đức hơn rất nhiều, cái lòng từ bi trải rộng ra hơn nhiều, mà đặc biệt nhất là thông minh hơn rất nhiều. Khi tâm ta lắng được trong thiền định thì ta thông minh hơn rất nhiều. Thầy nói ví dụ sau: Ví dụ như khi mà thầy cô giáo đứng trên bảng giảng á,
[1:08:06]có em học sinh á nghe thầy cô giáo giảng qua một lần rồi không hiểu, phải nói: "Thầy giảng lại giùm con đoạn đó", phải giảng lại lần thứ hai, thứ ba mới hiểu, tức là em này cái mức tiếp thu chậm. Còn em nào mà thầy cô giáo giảng qua một lần hiểu liền, em này thuộc loại thông minh. Em nào thầy cô giáo mới nói nửa câu đã hiểu thì là thuộc loại gì ạ? Và thầy thông báo cho tụi con biết: Nếu tụi con an trú được trong thiền định, tụi con sẽ có cái trực giác đó. Thầy nói câu thứ nhất, mình đoán câu thứ hai ông thầy nói câu gì; thầy nói nửa câu, biết nửa câu sau ông thầy nói câu gì. Tụi con học thiền, tụi con sẽ đạt được cái trí thông minh đó. Tụi con tin không?
[1:08:46]Tin không? Thầy không muốn khoe, nhưng mà thầy buộc phải khoe để cho tụi con tin. Ngày xưa thầy học là như vậy đó. Thầy giáo giảng câu thứ nhất, thầy biết câu thứ hai ông thầy giáo sắp giảng câu gì. Hồi đó có một lần, để thầy kể chuyện này chút xíu cho vui, lúc thầy đang học về cái cấu kết kiến trúc á, trong đó nó có cái bài khó là cái bài dầm liên tục. Thí dụ trong một cái tòa nhà như vậy, cái đà mà nó chạy liên tục từ cột này qua cột kia, thép nó chạy liền liền liền không, thì tính lực của nó, cái khúc nào nó chịu lực nhiều, khúc nào nó chịu lực ít, cái bài toán nó rất là khó. Mà trong cái giáo trình ghi á là phải học 31 tiết cái bài đó.
[1:09:21]Kỳ đó là Trung Quốc đánh Việt Nam, cái nhà trường mới rút gọn rút gọn lại để có gì là đem học sinh đi ra chiến trường cho lẹ đó, cũng phải kết thúc khóa học liền. Thì ông thầy dạy 3 tiết. Cái bài đó 31 tiết mà ông thầy dạy 3 tiết thì ai hiểu ạ? Không ai hiểu, thầy cũng không hiểu luôn. Thầy cũng không hiểu luôn. Tới cái cuối tuần cái thầy về thăm nhà, lúc đó thầy học thiền, thầy mới cầm theo cái cuốn sách về. Trong khi chờ xe để đi vào về nhà mình thì thầy mới lật cái bài đó thầy đọc. Thầy ngồi chỗ bến xe thầy chờ 1 tiếng đồng hồ, hồi đó xe cộ khó lắm không giống như bây giờ là ngoắc tay là có đâu, thời đó hiếm xe lắm.
[1:09:55]Trong khi ngồi chờ xe 1 tiếng đồng hồ, thầy lật thầy đọc lại cái bài mà người ta phải giảng 31 tiết, thầy đọc qua một lần, tiếng đồng hồ, thầy hiểu hết. Khi thầy trở lên lại trường, thầy tập hợp hết cái lớp mình lại, thầy giảng lại bài đó, thầy giảng lại 3 tiết, cả lớp hiểu hết luôn, thanh toán hết 31 tiết. Như vậy là tất cả cả lớp thầy học có 6 tiết, mà do 3 tiết ông thầy dạy, do 3 tiết thầy phụ đạo. Tại lúc đó thầy có trách nhiệm phải phụ đạo lại cho các bạn của mình. Lúc đó thầy mới hiểu ra được cái công dụng của thiền nha, chứ trước đó không hiểu. Thầy thấy sao thầy nhạy đến cái mức độ là cái mức độ tiếp thu mình nhanh quá,
[1:10:25]mức tiếp thu mình nhanh, thầy nói nửa câu là biết câu sau, ổng nói câu thứ nhất biết câu thứ hai. Nói: "Ủa, sao lúc này mình nhạy quá vậy nè? Lạ như vậy?". Cái mãi mới ngẫm nghĩ ra: "À, tại vì trong suốt mấy tháng vừa qua bắt đầu mình tập thiền". Hồi nãy thầy có nói với cô hiệu trưởng với hai cô trong Hội đồng Quản trị nhà trường, thầy nói rằng là nên tổ chức cho học sinh học thiền để tăng cái sức thông minh và đạo đức lên. Tụi con thích thì cứ vỗ tay cái rồi thầy nói tiếp.
[1:10:57]Và bên chùa quý thầy quý cô sẽ qua đây dạy miễn phí không lấy tiền. Dạy miễn phí không lấy tiền.
[1:11:08]Và thầy có đề nghị là trong cái môn mà thể dục ở đây á, trong Ban Giám hiệu nên dạy tụi con cái công phu võ thuật của Đông phương, để ra đường tụi con biết tự vệ. Tập đánh võ nữa. Mà dạy theo khí công, dạy theo khí công chứ không được dạy theo cái ngoại công. Tụi con biết nội công là sao và ngoại công là sao không? Là sao? Con, con giơ tay. Không, cả hai đều phải rèn luyện con ạ. Nhưng mà ngoại công là sức mạnh của cơ bắp, còn cái nội công là sức mạnh của khí lực tiềm tàng ở bên trong. Thầy nói ví dụ thế này, thầy nói ví dụ thế này nha, bây giờ thầy à thầy đánh một cái đòn thế này, đánh cái đòn này, nó sẽ là ngoại công nếu thầy để cái
[1:11:54]lực nơi bàn tay của thầy và thầy để cái sự chú ý cái tâm của thầy nơi cái đòn này thì nó là ngoại công. Nhưng mà nếu thầy cũng đánh cái đòn thế này, nhưng mà thầy để tâm của mình thầy để ý nơi bụng, hơi thở thầy nén nơi bụng, thầy không để tâm nơi bàn tay. Thầy đánh nhưng mà tâm thầy để đây, thì lực mà nó phát ra nó là bắt đầu nó là nội lực. Thì khi mới đánh như vậy đó, cái người ngoại lực nó sẽ đánh mạnh hơn cái người nội lực trong 3 tháng đầu. Nhưng qua 3 tháng sau thì lực ở trong nó tiềm tàng nó tuôn ra rất là mạnh. Nó khác nhau.
[1:12:29]Và thầy có đề nghị với Ban Giám hiệu là nên dạy tụi con theo cái hướng của nội lực, theo cái khí công á, nó sẽ lợi ích lâu dài về sau hơn. Và nhất là phải tập thiền. Tập thiền để đạt được cái trí thông minh và đạt được cái tình nhân ái. Khi con người ta ngồi thiền tâm lắng xuống rồi, tự nhiên cuộc sống này ta yêu thương nhau nhiều hơn. Hôm nay thì thôi thầy kết thúc cái bài ở đây. Và thứ nhất là thầy cảm ơn Ban Giám hiệu đã tạo điều kiện để thầy có một cái dịp trao đổi với tụi con như vậy, là hết sức là cảm ơn. Thầy cảm ơn phụ huynh đã về đây lắng nghe và chia sẻ những cái quan điểm như thế này.
[1:13:03]Thầy cũng cảm ơn tụi con cũng đã vừa lắng nghe, nhưng mà thầy hy vọng rằng tâm tình chia sẻ này, cái quan điểm nhìn về cái đạo làm con trên cái nhìn của cái nhìn hiện đại sẽ gỡ cho tụi con nhiều cái thắc mắc và định hướng tụi con cái cuộc sống trong tương lai. Và thầy chúc cho tụi con những ngày tháng tới học hành tiến bộ, được nhiều sức khỏe, sẽ đạt được thành cái mục tiêu sống của mình là trở thành người có ích trong cuộc sống này và yêu thương nhân loại mênh mông. Xin kính chào quý vị nha.
[1:13:39]Kính thưa Thầy, thay mặt lãnh đạo nhà trường, quý thầy cô, phụ huynh học sinh và các em học sinh, chúng con rất là cảm kích cái bài giảng của Thầy hôm nay. Và chúng con coi đó là một cái đuốc soi đường để chúng con có thể thực hiện tốt trong ba mục tiêu của nhà trường. Và ba mục tiêu đó là nhân cách, thể chất và trí tuệ. Chúng con hôm nay đó phải nói rằng rất là vui và cũng rất là hạnh phúc được Thầy đến trường để Thầy giảng một cái bài đầu tiên cho giáo viên, cho học sinh nghe. Đó là cái bài đạo làm con mà chúng con nghĩ rằng đó là cái gốc làm người. Và cho chúng con thấy rằng cái cuộc sống nó bao la
[1:14:26]nhưng mà nó rất hạnh phúc nếu như chúng ta biết sống có yêu thương và sống có ý nghĩa, sống giúp ích cho đời. Một lần nữa, chúng con rất cảm ơn Thầy đã dành thời gian quý báu để đến trường cùng chúng con.
[1:14:57]Nhìn tà áo trắng bay khắp sân trường, lòng chợt phơi phới bao nỗi yêu thương. Ngày ngày cắp sách tung bước trên đường, để rồi có lúc xây đắp quê hương. Những trang sách hồng mang rất nhiều công ơn thầy cô. Áo cơm ấm lòng bao khó nhọc mẹ kính cha yêu. Mai ngày khôn lớn, trái tim xin dâng về sông núi, hòa theo thế giới hát chung nhau khúc ca thanh bình. Đời nhiều cám dỗ
[1:15:46]nhưng sẽ không sờn, dành trọn con tim cho non sông ngày sau.
[1:15:57]Đường dài bao dặm thêm cứng đôi bàn chân, tình người thiết tha cho khó khăn vượt qua.
[1:16:13]Đất nước đang chờ mong ta, thế giới không còn bao la, yêu thương cuộc sống vô bờ, những ước mơ còn bay xa.
[1:16:36]Nhìn tà áo trắng bay giữa sân trường, lòng càng thấm thía bao nỗi yêu thương.
[1:16:57]Ngày nào cũng sẽ tung bước lên đường, lời thề đã cất xây đắp quê hương. Những trang sách hồng mang tấm lòng mẹ mong cha trông. Bóng gươm vó ngựa in giữa trời hào khí cha ông. Tình yêu non nước dắt ta đi trong niềm vui lớn, hòa theo thế giới hát chung nhau khúc ca đại đồng. Vượt ngoài cám dỗ,
[1:17:39]xa lánh hư hèn, dành trọn con tim cho non sông ngày sau.
[1:17:50]Bài học vỡ lòng nuôi nấng tâm hồn thêm, lời dạy thiết tha nâng bước ta vượt qua.
[1:18:06]Sẽ sống không vì riêng ta, hướng đến nhân loại bao la, yêu thương cuộc sống vô bờ, những ước mơ còn bay xa. Đất nước đang chờ mong ta, thế giới không còn bao la, yêu thương cuộc sống vô bờ, những ước mơ còn bay xa. Sẽ sống không vì riêng ta, hướng đến nhân loại bao la, yêu thương cuộc sống vô bờ, những ước mơ còn bay xa.
[1:18:56]Thế giới...