[0:09]Kính thưa Thượng tọa Thích Chân Quang, kính thưa các thầy, các cô cùng toàn thể sinh viên nhà trường. Hôm nay, trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội vui mừng chào đón Thượng tọa Thích Chân Quang đến thăm trường và nói chuyện chuyên đề Tâm lý đạo đức trong giáo dục. Tôi xin trân trọng giới thiệu tới dự buổi nói chuyện hôm nay, về phía nhà trường có các thầy: Tiến sĩ Trần Công Bẩy, Phó Hiệu trưởng, chủ trì hội nghị;
[0:48]Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, Phó Hiệu trưởng, thầy Phan Văn Tiệm; Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, thầy Vũ Huy Từ, Bí thư Đảng ủy nhà trường;
[1:07]thầy Nguyễn Mạnh Can, nguyên Phó Hiệu trưởng nhà trường, hiện là Giám đốc Trung tâm Văn hóa Người cao tuổi.
[1:21]Cùng dự buổi nói chuyện hôm nay có tất cả lãnh đạo các phòng, các khoa, các thầy giáo, cô giáo trong nhà trường. Về phía sinh viên, tôi xin trân trọng giới thiệu với quý thầy là có tất cả sinh viên của nhà trường từ trung cấp, cao đẳng, đại học và sau đại học. Tôi xin trân trọng giới thiệu và vui mừng cùng tham dự buổi nói chuyện hôm nay có các phật tử là học trò của thầy Thích Chân Quang.
[1:59]Để buổi nói chuyện bắt đầu, tôi xin trân trọng giới thiệu và kính mời Thượng tọa Thích Chân Quang lên nói chuyện.
[2:15]Xin kính thưa quý thầy trong Ban Giám hiệu trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội. Xin kính thưa các giáo sư, các giảng viên của trường. Xin kính thưa các em sinh viên của trường và xin kính thưa quý phật tử. Thật là một vinh dự khi chúng tôi được về đây mà gặp gỡ quý thầy và được biết về một cái mô hình của một trường đại học dân lập rất là có uy tín của đất nước ta. Trước khi đặt chân đến đây, chúng tôi cũng không có hình dung hết được mọi điều như thế này. Nhưng đến khi chiếc xe đi vào cổng thì nhìn cái thiết kế ban đầu, đặt vài cái bước chân vào sảnh, chúng tôi chợt nhận ra cái tầm vóc của cái trường đại học
[3:08]này như là một cái trường đại học ở nước ngoài có tiêu chuẩn khá cao. Mặc dù là cái khung cảnh chung quanh ta còn đang xây dựng ngổn ngang, cầu đường quy hoạch cũng chưa có ổn, nhưng mà cái xây dựng, cái quy hoạch, thiết kế của trường đã bắt đầu cho ta một cái ấn tượng. Rồi đến khi vào trong phòng khách, được các thầy giới thiệu, chúng tôi mới vỡ lẽ ra rằng là để xây dựng được cái trường đại học này là quý thầy đã tập trung được những bộ óc, những bộ óc hàng đầu của đất nước. Nhưng cái bộ óc hàng đầu đó chưa đáng kể bằng những trái tim, những trái tim tỏa sáng.
[3:54]Hồi nãy quý thầy trong Ban Giám hiệu có giới thiệu sơ về cái việc thành lập trường, cái hoạt động của trường, chúng tôi rất là cảm động. Chúng tôi cảm động vì những điều mà cả đất nước đang bức xúc, đang lo lắng, đang trăn trở. Những điều đó trong ngành giáo dục như thế thì tại đây, tại cái trường đại học này quý thầy giải quyết rất là tốt. Chúng ta đặt vấn đề rất là quan trọng, cái trình độ giáo dục của một trường đại học quốc gia phải làm sao nâng tầm cho sinh viên ta vượt lên bằng thế giới thì cái yêu cầu đó đã là một yêu cầu khó khăn rồi. Ta cũng có quyền hy vọng ngày nào đó thế giới sẽ về đây học với các trường đại học của Việt Nam.
[4:39]Ta cũng phải mơ ước điều đó, ta có quyền hy vọng, thấy mơ ước như thế và phấn đấu như thế đã đành rồi, nhưng còn một cái nữa, còn một cái làm ta nhức nhối, ta trăn trở, ta day dứt nữa, đó là cái gì? Cái lõi, cái nền, cái truyền thống của Việt Nam ta, cái đạo đức, cái tâm đức, cái gì đó nó vô hình, nó hòa quyện, nó len lỏi, nó chảy suốt trong cái dòng chảy của lịch sử dân tộc ta cho đến ngày hôm nay, đó là cái đáng yêu, đáng quý mà ta phải giữ gìn, ta phải giữ gìn cho đến hôm nay. Thì những cái đó đang là cái điều báo động vì nó đang biến mất, đang phai nhạt, đang bị xem thường ở trong cái hệ thống giáo dục của ta.
[5:19]Nhưng khi đặt chân đến đây, nghe quý thầy nói chuyện, chúng tôi thấy rằng quý thầy đã tập trung giữ gìn những điều đó rất là tốt. Và điều này làm cho chúng tôi rất xúc động. Chúng tôi mong rằng những điều tốt đẹp của cái trường đại học này sẽ là cái điển hình cho nhiều trường ở trên đất nước này. Rồi bây giờ thì chúng ta đi vào bài nói chuyện chút xíu. Là sự thực khi đến đây thì nghe quý thầy gợi ý về đề tài là về đạo đức. Chúng tôi không có soạn đề này, không có soạn Tâm lý đạo đức trong giáo dục, mà chúng tôi soạn cái đề tài khác là Sự so sánh giữa đạo đức và quy tắc trong cuộc sống. Thì nó cũng liên quan đạo đức chút xíu, cho nên hôm nay xin phép được nói
[6:07]về đề tài này, là sự so sánh giữa cái chuẩn mực của đạo đức và cái quy tắc trong cái cuộc sống, hai cái đó nó khác, nó giống nhau như thế nào? Ví dụ thế này, ví dụ bây giờ ta để hiểu thế nào là cái đạo đức, thế nào là quy tắc cuộc sống, ta so sánh một điều. Ví dụ bây giờ là nó có một cái đạo đức mà người Á Đông ta rất là coi trọng, đó là lòng hiếu kính đối với cha mẹ. Khi ta được cha mẹ nuôi dưỡng rồi lớn lên, đến khi ta thành đạt, ta làm ra tiền thì lúc ấy cha mẹ ta cũng đi vào cái tuổi già của cuộc đời. Lúc ấy cha mẹ ta không còn đủ sức để tự nuôi bản thân mình nữa và phải sống nhờ vào con cái.
[6:51]Thì đây là cái đạo đức con người đánh giá vào chỗ này, là lúc đó những đứa trẻ nó sẽ theo cái cuộc sống của nó, theo cái gia đình riêng, theo tình cảm, theo thú vui của nó để nó quên cái người cha mẹ đã vất vả vì nó? Hay là lúc đó mặc dù nó vẫn có cái gánh nặng, vẫn có cái gia đình, vẫn có những thú vui riêng nhưng nó không quên cha mẹ nó mà vẫn hiếu kính, vẫn chăm sóc? Thì cái mà nó tự nó yêu quý cha mẹ, tự nó tưởng nhớ công ơn cha mẹ và tự nó biết chịu cực, chịu khó thăm hỏi cha mẹ trong từng ngày, từng tuần, từng giờ, tìm coi cha mẹ mình thích ăn cái món gì, muốn cái gì vui vân vân để chăm sóc, cái đó là đạo đức.
[7:30]Đạo đức vì nó tự nó biết phải làm như thế là đúng, nó xúc động vì điều đó, nó yêu thích điều đó, yêu quý cha mẹ vì điều đó, cái đó ta gọi là đạo đức, chẳng ai bắt buộc cả. Vừa rồi bên Trung Quốc có một cái luật là nhà nước Trung Quốc đưa ra cái quy định thế này, đây là bắt đầu ta nói tới quy định đó, hồi nãy ta vừa nói tới một cái đạo đức của con người tự giác chăm lo cha mẹ, bây giờ ta nói tới quy định. Nhà nước Trung Quốc có quy định thế này: Nếu cán bộ nào mà xét thấy không có chăm sóc cho cha mẹ đầy đủ thì cách chức. Thì cả hai cái điều này, cả hai cái là một, cái là cái đạo đức của một con người tự có cái đạo đức của mình
[8:12]để chăm sóc hiếu kính cha mẹ, còn một bên là quy định bắt buộc phải chăm sóc cha mẹ. Thì cả hai cái đó đều đưa đến chung một cái điểm giống nhau là con cái phải chăm sóc cha mẹ, phải hiếu kính cha mẹ, hai cái đều giống nhau. Nhưng một bên là tự giác, tự thấy điều đó là đúng và tự buộc mình phải làm, không ai buộc, không có một cái quy định từ bên ngoài buộc. Còn một bên là có một cái quy định từ bên ngoài buộc ta phải làm và kèm theo một cái sự thưởng hay phạt của xã hội, của cái đời sống bên ngoài. Như vậy ta đã bắt đầu nhận ra cái sự khác biệt giữa cái đạo đức và cái quy tắc, quy tắc của cuộc sống.
[8:54]Một bên là sự tự giác, sự yêu thích điều hay, điều đúng để tự mình buộc mình phải làm. Một bên là xã hội bên ngoài buộc ta phải làm. Nếu ta không làm, ta bị phạt, ta bị chê trách, ta bị lên án gì đó vân vân. Hai cái này khác. Bây giờ ta có một cái ví dụ khác. Ví dụ như là người ta đi trên đường, ta thấy một người nằm đổ gục xuống, có một số máu chảy ở gần người đó, ta cũng chẳng biết là người đó tai nạn từ đâu. Thì bây giờ, một á, ta thấy vậy là lật đật ta dừng xe lại, ta chạy đến ta đỡ người đó dậy. Ta đỡ người đó dậy rồi ta xem xét ta có thể sơ cứu được cái gì, kịp thời có thể ta chặn máu chảy và ta giúp cái gì sơ khởi.
[9:38]Rồi sau đó ta tìm cách ngoắc xe hoặc là bấm máy gọi điện thoại kêu xe cứu thương tới, vân vân. Đó là cái tự ta thấy yêu thích như vậy. Rồi có một cái khác nữa, trong Luật hình sự của Nhà nước Việt Nam có quy định thấy người bị nạn phải cứu, mà nếu không cứu, người đó bị phạm tội hình sự. Đây là quy định của pháp luật. Thì một bên là cái đạo đức, ta yêu thích làm điều đó, ta buộc chính ta phải làm điều đó, không cần ai bắt buộc hết, vì ta thấy đó là lẽ phải, là điều tốt mà một con người sống trên đời phải tốt như thế, cho nên buộc ta phải làm. Một bên là luật pháp. Nếu lúc đó có một người tố cáo ta rằng:
[10:20]"Tôi thấy ông đó ổng đi qua ổng nhìn thấy người bị nạn rồi ổng đi luôn, tôi ghi được số xe" thì họ truy tố ta, ta sẽ bị luật pháp Nhà nước phạt liền. Tại vì luật có quy định thấy người bị nạn là tất cả mọi công dân Việt Nam phải cứu, Luật hình sự quy định. Thì như vậy một bên là đạo đức, tự ta buộc lấy ta, tự giác lấy ta, một bên là quy định của xã hội. Cả hai đều đưa đến một chỗ là ta phải có những thái độ ứng xử tốt đối với cuộc đời này. Cả hai đều đưa đến, tự ta buộc ta hoặc là xã hội buộc ta, đều nhắm đến cái điều đó hết. Giờ ta có ví dụ khác. Ví dụ như là có một người làm cán bộ, có người làm cán bộ
[11:01]thì có một cái doanh nghiệp nước ngoài đến, họ liên hệ và họ nói là: "Bây giờ ông phải ký cho tôi để tôi xin được khu đất đó, tôi mở một cái doanh nghiệp như thế như thế, với những quy định như thế là tôi ra giá sòng phẳng, tặng ông 3 triệu đô la phía sau. Tức là ông ký, rồi là ông vận động trong cái cơ quan cán bộ của ông hết. Tức là mọi người đồng thuận được, ông thuyết phục được rằng cái điều mà chúng tôi đầu tư vào cái đó là có lợi cho dân, cho nước thì ông thuyết phục được mọi người cùng đồng ý nhất trí và ông ký thì tôi cung cấp ông, tôi trả cho ông 3 triệu đô la". Đó là cái sự mua chuộc.
[11:41]Thì cái người cán bộ này là một người đạo đức. Sau khi xét thấy là việc mà người này đầu tư á, về lâu về dài nó phá vỡ nhiều cái lợi ích của đất nước, trong đó có lợi ích về kinh tế, lợi ích về văn hóa, lợi ích về xã hội, cái người này từ chối. Người này từ chối không chịu vận động để ký cái cho phép cấp cái giấy đầu tư đó thì ta gọi người này là đạo đức, vì đặt cái lợi ích của dân tộc, đặt lợi ích của đất nước lên trên cái sự mua chuộc, cái quyền lợi của cá nhân, ta gọi là đạo đức, vì người này tự xét thấy, tự buộc mình biết từ chối cái cám dỗ. Giờ trường hợp thứ hai, là khi có một người đến mua chuộc cái người cán
[12:24]bộ kia, kêu cấp cái giấy phép đầu tư thì cái người này bị đặt sự giám sát, ví dụ như bên đó an ninh họ tới họ đặt vấn đề liền, họ nói: "Đây là một tổ chức nguy hiểm họ đầu tư, ông không có được mà ký á, ông ký bắt ông liền". Thì vì có luật pháp giám sát, vì có những quy định bên ngoài bắt buộc nên người này từ chối không có tham gia, không có chịu vận động ký kết cho phép đầu tư. Thì như vậy, một cái cả hai đều không có ký một cái dự án đầu tư mà bất lợi cho đất nước, cả hai đều giống nhau, đều đưa đến một cái là ta bảo vệ được đất nước ta bình yên trước những cái mời gọi những lợi nhuận hấp dẫn, cả hai đều giống nhau hết.
[13:05]Vậy, nhưng một bên là đạo đức của cái người cán bộ đó, một bên là quy tắc của xã hội buộc phải như thế. Bây giờ có ví dụ khác. Ví dụ, trong hai sinh viên ta nói chuyện qua lại nói về thần tượng nghệ sĩ, nghệ thuật của mình. Một người thì thần tượng ca sĩ này, người thần tượng ca sĩ kia, rồi sau khi mà phân tích qua lại thì bất đồng ý kiến, bắt đầu nổi nóng lên đánh nhau. Một cái người kia mới nói, nói: "Tại sao mà anh lại chê cái thần tượng của tôi?". Cái cái đứng lên hung hăng đánh vào mặt mình, cái bốp vào mặt. Thì thông thường sau khi ta bị đánh thì ta thế nào? Ta nóng giận. Mà cái khuynh hướng của một con người
[13:46]khi nóng giận đều muốn trả đũa lại nhiều hơn cái mình đã bị xúc phạm. Ví dụ người ta chửi mình một câu, mình phải chửi lại ba câu; người ta đánh mình một cái, mình phải đánh lại năm cái. Đó là cái khuynh hướng của sự trả thù, ta nhớ vậy. Ta nhớ có cái khuynh hướng của sự trả thù là gì? Là luôn luôn ta làm cho cái kẻ thù phải chịu những thiệt thòi nặng hơn mà ta đã bị. Đó là khuynh hướng của sự trả thù. Bây giờ cãi nhau chút xíu về thần tượng đánh một tát mặt mình một cái, lúc đó mình nổi giận lên mình có thể là đánh 10 cái cho hết cơn giận, nhưng cái người mà bị đánh ban đầu ấy là người có đạo đức.
[14:25]Vì cái người này có đạo đức cho nên tuy bị đánh một cái, nhưng mà biết rằng cứ đánh qua đánh lại, thấy người ta đánh mình là người ta là xấu, mình đánh lại thêm một người xấu, trường có hai người xấu, cho nên kềm chế lại chỉ bỏ đi thôi, lặng lẽ bỏ đi. Thì người ta vào nhìn thấy có cái xô xát nhưng rồi không có phát sinh thêm, không gây rối thêm, nhờ vậy đẹp cái hình ảnh trường ta. Tức là một người xấu rồi người đó có thể biết lỗi và xin lỗi. Còn nếu mình lại đánh lại, hai người xấu và cái sự xung đột nó có thể lây lan ra nhiều. Cho nên người kia sau khi biết suy nghĩ như thế, kềm chế cơn giận mình lại, ta gọi là người có đạo đức, biết suy nghĩ.
[15:02]Bây giờ trường hợp thứ hai là bị bắt buộc. Ví dụ người này đánh người này một cái thì người này đứng lên tính đánh lại, nhưng có ông bảo vệ đằng đó ổng bước tới, có ông thầy giám thị ổng bước tới thì nó đánh mình thì ông thầy giám thị không thấy, nhưng mình đánh lại ông thầy giám thị thấy á, là bị phạt liền, cho nên vì sợ bị phạt nên không đánh lại, cũng kềm chế cơn giận mình không đánh lại. Thì cái trước á là cái sự suy nghĩ của mình nên mình đã không làm điều xấu. Cái thứ hai, bởi vì có cái quy định từ bên ngoài kiểm soát ta nên ta không dám làm một điều xấu. Cả hai thuộc về quy tắc. Vừa rồi ta đi một loạt các ví dụ như vậy, thì như vậy ta có thể thấy rằng:
[15:40]Ví dụ nếu mà nói rằng sự so sánh giữa đạo đức và quy tắc thì cả hai nhằm đưa đến cho con người có một cái cuộc sống hài hòa, tốt đẹp và tử tế với cái hoàn cảnh chung quanh, môi trường chung quanh của ta, với mọi người chung quanh của ta. Cả hai đều đưa đến như vậy, nhưng một bên là, một bên là cái đạo đức là thuộc về cái tâm tự giác của ta, từ cái trí tuệ, từ lương tâm, từ đạo đức ta biết điều đó là điều phải mà ta phải làm cho bằng được, vì ta yêu quý cái điều tốt, điều đẹp trong cuộc sống này. Còn cái trường hợp của quy tắc á, vì quy tắc mà ta không dám làm điều bậy là vì bởi vì ta không tự thấy nó hay mà chỉ
[16:22]vì ta sợ bị phê phán, bị lên án, bị trừng phạt. Hai cái như vậy. Và xã hội này cần điều gì?
[16:32]Xã hội này cần điều gì? Nếu so sánh qua đạo Phật chút xíu ta cũng thấy thế này: Hồi xưa khi Đức Phật mới đắc đạo, ngài bắt đầu đi thuyết giảng, rồi có nhiều người xin ngài để làm đệ tử. Đệ tử cũng là xuất gia cũng cạo tóc như chúng tôi thế này, ta từ bỏ cái gia đình mình, sống vào trong cộng đồng của những tu sĩ đạo Phật, rồi đi tu hành và cũng đi thuyết pháp. Thì trong suốt 13 năm đầu, trong đạo Phật không có giới luật. Trong suốt 13 năm đầu không có giới luật. Tức là Phật không có ngăn cấm điều gì hết. Là người đến tu thực hành theo giáo lý của Phật dạy, rồi đắc đạo trở nên thánh thiện, cao cả, chứ Phật không có ngăn cấm điều này là sai, điều kia là sai.
[17:16]Cho đến sau 13 năm mới có chuyện xảy ra. Chuyện xảy ra là như thế này: Tức là có một người đó sau khi xuất gia đi tu theo Phật, rồi bà vợ bả tìm tới, bà mới khóc lóc, bà mới nói rằng là: "Ông bỏ nhà đi, trong khi cha mẹ còn, tôi còn không ai nuôi, mà không có con để lại để giữ gìn gia tài. Thì bây giờ ông hãy về cho tôi đứa con để cho có người kế thừa rồi hãy đi tu lại". Ông kia nghe qua nghe lại thấy có lý, cái ông quay về. Quay về cái bắt đầu khi bà vợ có bầu đẻ được đứa con thì ông mới trở lại ông tu tiếp. Sao vỗ tay? Ham quá hả? Thì cái chuyện đó mới được có người mách lên Đức Phật, nói: "Bạch Thế Tôn, con thấy năm ngoái ổng nói ổng đi tu,
[18:03]xong rồi cái ổng mất, cái năm nay tự nhiên vợ ổng có đẻ đứa con, cái tự nhiên bây giờ thấy ổng đi tu lại". Cái lúc đó Phật mới kêu lên hỏi: "Vì sao mà ngươi đã đi tu rồi, ngươi còn đi về mà gì đó với vợ ngươi mà lại có con?". Thì cái ông kia mới thật tình nói, nói: "Dạ, bạch Thế Tôn, tại vợ con nói là con bỏ nhà đi rồi cha mẹ già không ai nuôi, tài sản không ai kế thừa, cần có đứa con để kế thừa, con nghĩ là cũng có lý nên thôi cho cổ đứa con rồi đi tu lại". Cái Đức Phật mới nói: "Không được! Cái người đi tu là giữ phạm hạnh thanh tịnh rồi, không có được như vậy". Rồi sau đó Phật mới chế cái luật
[18:35]là cái người xuất gia theo đạo Phật rồi không được phạm vào cái giới dâm dục, phải sống thanh tịnh luôn. Là Phật dạy như thế. Bắt đầu từ đó có cái giới đầu tiên, có cái giới đầu tiên. Rồi có nhiều chuyện xảy ra tiếp, rồi có những người nào đó có cái sai phạm gì đó, rồi ai mách cái Đức Phật bắt đầu mới cấm dần, cấm dần. Truyền cho đến ngày hôm nay thì một người tỳ kheo, một người xuất gia trong đạo Phật phải giữ tới 250 cái điều cấm, 250 cái điều cấm như vậy, cấm thế này, cấm thế kia, cấm thế nọ. Ví dụ như ngồi ở một chỗ nào, ví dụ cái người tu sĩ nam như thế này mà ngồi nói chuyện một mình nơi chỗ vắng với một người nữ là bị cấm liền.
[19:15]Tại vì sẽ làm cho người ta nghi ngờ mà cũng sẽ làm dễ động tâm, vân vân, nó có những điều cấm từ từ từ từ như vậy. Hoặc là cấm một cái người tu, ví dụ khi đến một cái người gia chủ mà nếu nơi cái phòng khách mà ngồi tiếp xúc với gia chủ như vậy, người ta để đó một đống vàng, đống tiền là không được ở đó, phải đi ra. Tại vì khi mà ở đó, ví dụ lúc đó người ta đi vô trong nhà, người ta trở ra lại, cái người ta đếm lộn, người ta nói: "Ủa, hồi nãy là có ông thầy ngồi đây, mình để đống tiền đây mình đi vô, mình rót nước cho ổng, trở ra mình mất hết một xấp, một xấp 1.000 đô", ví dụ vậy. Bắt đầu có thể họ không nói, nhưng mà trong đầu họ cứ hoang mang:
[19:50]"Không biết ông thầy này tu có đúng không? Có ăn cắp không?", có cái suy nghĩ hoài, rất là kẹt, rất là kẹt. Và chuyện đó đã từng xảy ra nên Đức Phật cấm là khi vào đến nhà gia chủ mà nếu người ta bày vàng, bày tiền ra đó thì phải xin phép đi ra liền, không ở lại. Chừng nào mà mình nói chuyện không có gì, vân vân, nó nhiều điều cấm lắt nhắt, lắt nhắt như vậy mà tới 250 điều. Rồi đến bây giờ thì có một số cái thầy hút thuốc, hút thuốc lá. Thì có nhiều Phật tử mới hỏi: "Ủa sao thầy đi tu mà thầy còn hút thuốc?" Thì ông thầy mới nói là: "Trong 250 giới cấm của Phật không có cái giới cấm thuốc lá." Vì hồi xưa làm gì có thuốc lá mà cấm.
[20:29]Giờ thậm chí bia, nói hồi trong giới là cấm uống rượu. Nói sao thầy uống bia? "Á hồi đó trong 250 giới không có cấm uống bia." Vậy thì nghĩa là người ta cứ theo, nhưng bây giờ thế này, đó là sống theo quy tắc á. Vì quy tắc cấm cho nên ta không làm, vì quy tắc không cấm nên ta cứ làm thoải mái. Nhưng bây giờ ta đặt trường hợp, nếu có một thầy tu trong giới trong 250 điều cấm đó không có cấm hút thuốc, nhưng mà nếu người đó yêu quý cái điều tốt lành thì có dám hút thuốc không? Không, vì biết ngay sao? Cái người văn minh bên ngoài họ cũng không hút thuốc, chứ đừng có nói tới người mà đi tu. Nói này hơi đụng chạm với ai có còn chút phì phèo nha, xin thành thật cáo lỗi.
[21:12]Nhưng biết sao giờ, vì cái xã hội văn minh như thế rồi, nó buộc phải như thế. Chắc quý thầy ở đây không ai hút thuốc đâu ha, lớn.
[21:24]Thì ta thấy thế này là cái xã hội cũng vậy, vào cái ngày xưa cách đây là một, hai nghìn năm cũng không có luật lệ nhiều. Ví dụ như cái người mà theo cộng đồng cái đạo Do Thái á, họ chỉ có 10 điều răn thôi. Cấm làm 10 điều thôi, còn ngoài ra muốn làm gì đó làm. Rồi hoặc là bên đạo Phật có năm cái giới cấm và 10 cái điều lành, ráng làm gì đó, được cứ làm gì đó làm, không có nhiều luật lệ. Nhưng mà khi xã hội càng phát triển, càng phức tạp, bắt đầu ta thấy bộ luật nó dày lên từ từ, dày lên lần lần. Ví dụ như cái bộ luật mà nổi tiếng ở nước ta là bộ luật Hồng Đức từ đời vua Lê Thánh Tông là cả một bộ luật rất là dày.
[22:01]Mà đó là một cái trí tuệ của Việt Nam á. Vua Lê Thánh Tông ký ban hành bộ luật Hồng Đức thì không phải là vua Lê Thánh Tông soạn mà ở dưới, cấp dưới quyền của mình là nhiều quan trong triều đình đã họp lại để soạn, có tham khảo luật của Trung Quốc và nghiên cứu cái tình trạng thực tế của đất nước Việt Nam. Và bộ luật đó bây giờ rất là nổi tiếng vì có nhiều điều đến bây giờ vẫn không hề lạc hậu. Mà bộ luật dày, cho đến ngày hôm nay thì bộ luật của thế giới, của mỗi quốc gia là dày lắm, đến nỗi không còn ai đủ sức mà biết hết mọi luật lệ. Ta phải nhờ đến luật sư, sự đụng chuyện là phải có người luật sư chuyên
[22:35]môn để giải quyết giùm ta, không ai có thể biết hết mọi luật lệ hết. Mà cái bộ luật dày nhất trên thế giới là luật của nước nào ạ? Luật nước nào?
[22:47]Luật của Mỹ á. Luật của Mỹ lắt ngắt lắt ngắt từng chút, cho nên ta cứ tưởng Mỹ là đất nước tự do, nhưng cứ qua bển sống một năm biết. Đụng đâu cũng bị phạt, đụng đâu cũng bị phạt. Luật ràng buộc chặt chẽ con người không nhúc nhích được. Lúc đó ta mới biết rằng ở Việt Nam mình cực kỳ tự do. Rồi ta sẽ nói như vậy là nhiều luật là tốt hay ít luật là tốt? Cái nào là tốt? Thì hôm nay ta giải quyết vấn đề này. Hôm nay ta nói chuyện với nhau để ta giải quyết vấn đề là luật lệ nhiều là tốt hay là luật lệ ít là tốt? Hôm nay ta nói chuyện như thế đó. Là ta so sánh giữa đạo đức và quy tắc của cuộc sống để ta thấy được vấn đề này, để ta nhìn rõ xã hội của ta và của
[23:30]thế giới và ta biết chọn cái điều nào, lúc nào chọn điều nào. Là vậy. Ngày nay khi bộ luật mà nó quá dày như vậy thì ta thấy có hai lý do mà luật pháp càng lúc càng chi ly, càng chặt chẽ. Ví dụ ngày hôm nay về ta đi đường ta sẽ thấy một cái điều là gì? Nếu ta đi trên đường ta thấy điều gì? Đúng rồi, công an đứng đầy. Ai mà không có cái mũ bảo hiểm là bị bắt liền. Ta ta có thêm một quy định. Đó ta vừa mới thêm một luật mà mới năm trước ta chưa có, năm nay đã phát triển thêm. Nếu không đội mũ bảo hiểm ta sẽ bị phạt 150.000đ bằng cái giá đúng cái tiền mũ bảo hiểm. Dạ, vậy. Thì bây giờ khi mà luật lệ nhiều hơn nó chứng tỏ
[24:12]rằng con người ngày hôm nay đã thông minh hơn. Thông minh hơn mới nghĩ ra đủ thứ luật như vậy, từng chi ly chặt chẽ từng chút từng chút như vậy. Nhưng nó cũng chứng tỏ rằng con người đã kém đạo đức hơn. Bởi vì con người ta vi phạm nhiều quá, người ta làm tổn hại cộng đồng nhiều quá nên bắt đầu là luật pháp phải tăng lên, phải cấm điều này, cấm điều kia. Nhưng trước đây 100 năm không cấm, trước đây 1.000 năm điều này không có cấm. Nhưng sau 1.000 năm bắt đầu cấm tùm lum hết trơn. Bây giờ ta thử tưởng tượng ta lùi ngược thời gian 1.000 năm trước ta sống trong một xã hội, ta thấy xã hội rất là đơn sơ.
[24:51]Ví dụ có ai phạm một điều sai thì cũng đem ra xử, xử theo đạo lý, theo đạo đức á, không có theo luật, lúc đó không có luật. Nhưng ngày hôm nay cũng đúng cái điều đó bị đem ra xử thành luật liền, xử thành luật liền. Ví dụ như trước đây ví dụ ta làm lỡ tay làm đốt cái nhà của hàng xóm. Trước đây á ví dụ nhà tranh với nhau mà, lỡ đốt cái nhà của hàng xóm thì trong luật pháp không hề ghi là đốt nhà hàng xóm là bị phạt cái gì hết. Mà lúc đó quan theo cảm tính của ông quan ở địa phương đó thôi, ổng cũng vừa là nhà cai trị mà vừa là nhà tư pháp, nhà hành pháp luôn, ổng mình ổng luôn. Ông quan ngày xưa làm bốn chức năng:
[25:28]vừa là nhà hành pháp cai trị, vừa là nhà lập pháp lập ra luật lệ, vừa là nhà tư pháp để xử án, vừa là nhà giáo dục. Bốn trách nhiệm trong một ông quan. Ngày hôm nay bốn ngành đó ta tách ra. Ngày xưa ông quan vậy, thì lúc mà người này lỡ tay đốt cái nhà của người hàng xóm đem lên ông quan, thì ông quan đó với tư cách là một nhà giáo dục bắt đầu mới rầy. Ổng nói là: "Ngươi ẩu tả, vô ý. Ta xem ngươi không có tư thù cho nên ta không kết tội ngươi là ác độc. Nhưng vì ngươi vô ý ngươi làm tổn hại tài sản người khác." Đầu tiên là ổng giáo dục, sau đó ổng mới nói: "Và như thế ta phạt ngươi." Ổng kê ra một loạt cái điều gì đó,
[26:06]có thể ổng bỏ tù hay không bỏ tù, hay ổng bắt phải làm nô lệ, bắt đi phục vụ, bắt đền bao nhiêu đất, bao nhiêu ruộng, bao nhiêu con bò thì ổng quyết định cái luật luôn, mà thật ra đâu có cái luật, đâu có cái quy định từ trung ương là hễ đốt nhầm nhà người ta là phải phạt năm con bò, 10 con bò. Lúc đó quan tự ổng nghĩ ra. Ngay tức khắc ổng trở thành nhà lập pháp liền. Ngay tức khắc ổng lập ra cái luật liền: "Anh đốt mất cái nhà này tôi đánh giá tài sản bao nhiêu." Ổng làm của nhà thi hành án luôn. "10 con bò." Vậy, hồi xưa là vậy, không có luật. Mà từ cảm tính ông quan tức thời ổng biến thành nhà giáo dục,
[26:37]tức thời ổng thành lập pháp, thành tư pháp, thành thi hành án là một loạt. Mà ngày nay không có. Ngày nay hễ đốt nhầm nhà hàng xóm bắt đầu mở luật ra: trang mấy, chương mấy có điều đó hay không? Không có là ông luật sư ổng cãi à. Ổng nói: "Thân chủ tôi đốt, nhưng mà điều luật của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam không có quy định điều này nên tòa không thể xử phạt thân chủ tôi được. Và đây chỉ là sự thương lượng giữa hai căn nhà với nhau, hai gia đình với nhau, chứ không có luật." Vì không có luật nên không ai xử được hết. Và lúc đó luật bắt đầu đưa lên Quốc hội trình, bắt đầu ghi thêm điều luật:
[27:08]"Nếu người này lỡ đốt nhà người kia, tùy theo giá trị tài sản mà phạt..." gì đó. Luật pháp đi chậm hơn cuộc sống. Luật pháp luôn luôn đi chậm cuộc sống. Và vậy, vì con người kém đạo đức hơn nên luật pháp càng lúc càng nở phình, nở phình ra lại. Và cho đến lúc nào đó ta sẽ giống như Mỹ, không nhúc nhích gì được nữa, làm cái gì cũng bị luật pháp ràng buộc hết. Thử ra Mỹ sống một năm biết liền. Lúc đó ta mới thấy muốn trở về Việt Nam sống, tại Việt Nam coi vậy tự do hơn. Rồi ta cứ nghĩ là Mỹ văn minh, nhưng mà qua bển ta sống ta thấy khó chịu vì luật lệ nhiều quá. Ta tưởng Việt Nam ta không văn minh, về đây ít luật lệ mà sống thấy thoải mái.
[27:45]Như vậy, giữa cái đời sống văn minh với nhiều luật pháp cái nào là cái tốt? Đây là điều ta phải suy nghĩ lại cho ngày hôm nay, cho bản thân ta, cho đất nước ta và cho nhân loại, cho thế giới mai sau. Chứ nếu ta không hiểu được cái điều này, cái sự so sánh giữa đạo đức và cái quy tắc của xã hội, ta sẽ lúng túng rồi ta sẽ không định hướng được thế nào là một xã hội tốt, thế nào là con đường mà ta phải phấn đấu sắp tới. Bởi vì ta là sinh viên sắp ra trường, cả tương lai đang chờ ta trước mắt, mà mỗi cái quan điểm của ta, ta đều đóng góp vào sự tốt hay cái xấu cho thế giới này hết. Hồi nãy ta nói là cái đạo đức là cái
[28:25]tự giác, tự ta buộc mình phải làm điều đó vì ta yêu quý điều tốt. Và quy tắc là những cái quy định của cộng đồng đối với ta. Bây giờ ta cần cái gì? Thật ra ta cần cả hai. Thật ra ta cần cả hai. Ta cần cái đạo đức tự thân, tự ta buộc ta không làm điều xấu, và ta cũng cần quy định rõ ràng của xã hội cấm không làm điều xấu. Ta cần cả hai. Nhưng mà có nhiều người không nhìn ra chỗ này, cứ tưởng rằng cái gì cũng phải quy định cho rõ ràng thì mới tốt, mà cái gì không có quy định là lỏng lẻo. Nhiều người không hiểu điều này, cho nên họ đã ca ngợi cái gọi là nhà nước pháp quyền. Nhà nước pháp quyền. Cái danh từ Nhà nước pháp quyền nó rộ lên trong khoảng
[29:17]hơn 10 năm nay, từ lúc ta bước vào công cuộc đổi mới. Vì sao vậy? Bởi vì trước đây, luật pháp nước ta hơi bị lỏng mà ta điều hành đất nước theo chính sách của Đảng. Mà chính sách của Đảng á thì là những cái nghị quyết, những bài học triết học rồi quan điểm và cảm tính của cán bộ. Ta không có luật rõ ràng. Nghĩa là người cán bộ dựa trên quan điểm Mác - Lênin và điều hành đất nước thế này, điều hành đất nước thế kia. Một thời gian sau ta thấy: Ơ, sao nó lỏng quá, không có quy định chặt chẽ, ta thích có cái gì nó có luật, ờ phải quy định điều này là đúng, điều kia là sai, điều này đúng, điều kia sai, quy định rõ ràng ra, ta gọi đó là Nhà nước pháp quyền.
[30:03]Và nhiều người đã phê bình các nước xã hội chủ nghĩa là không phải là Nhà nước pháp quyền. Sau này nhiều người tự hào: Ồ, ta đang xây dựng theo một Nhà nước pháp quyền. Nhưng sự thật không phải vậy. Sự thật là cái gì cũng luật lệ hết, nó sẽ từ từ tiến giống như cái nước Mỹ á, nói là tự do nhưng mà con người bị ràng buộc rất là chặt. Còn cái nói là ta không phải là Nhà nước pháp quyền thì nó hơi bị lỏng lẻo nhưng kỳ thực ta lại có những tự do của cá nhân mình. Đây là điều nghịch lý rất là lạ. Nước mà tự cho mình tự do thì luật lệ ràng buộc không còn gì, còn đất nước mà nói không có dân chủ tự do,
[30:39]kỳ thực con người ta lại được rất nhiều tự do. Vì có nhiều người Việt Nam khi mà lớn lên rồi, họ có vợ có chồng, họ đi theo diện hôn nhân, họ qua Mỹ họ sống, họ về họ nói lại giống nhau. Họ nói giống nhau: "Bên Mỹ không có tự do thầy ơi, ở Việt Nam tự do hơn." Mà trong khi trên lý thuyết về chính trị thì họ lại nói ngược lại như vậy. Sự thật thì con người cần cả hai. Nên ta hiểu rằng là khi mà thế giới ca ngợi cái Nhà nước pháp quyền chỉ bởi vì họ không tin là con người có được cái đạo đức tự giác. Khi họ không tin con người là đạo đức nữa thì họ cấm điều này, cấm điều kia. Cấm đủ thứ hết. Còn khi mà người ta còn niềm tin rằng:
[31:16]Ờ, xã hội tôi, đất nước tôi đạo đức con người còn, tôi không cần cấm điều đó. Ví dụ như thế này: Trước đây, hồi mà chúng tôi còn nhỏ á, những cái nhà vườn không có cổng rào.
[31:30]Và tôi đã có một lần đi vào nhà hàng xóm ăn cắp một trái xoài. Ăn cắp một trái xoài tại họ không có đóng cửa, không có rào, xoài cứ lủng lẳng lủng lẳng vậy đó, mà bà chị thì bả thèm ăn xoài chấm nước mắm đường, bả xúi: "Mày vô hái cho tao, mày vô ăn cắp cho tao một trái." Dạ, bả xúi quá động lòng chạy vô hái cho bả một trái. Bây giờ thì hễ mà người ta có cái sân vườn, có cái chút gì là phải rào cho chặt vì sợ người khác ăn cắp. Thì cái rào giậu, cái cổng á, nó là một cái cấm á. Mà ngày xưa sao không cấm? Không có cửa rào tức là không cấm, mà ngày nay có cửa rào tức là cấm. Tại sao vậy? Vì ngày xưa người ta tin con người có đạo đức, không ai ăn cắp của ai.
[32:08]Hễ muốn ăn thì cứ vào nhà mà xin, cứ vào nhà mà xin. Vào nói: "Dì ơi, cho tôi trái xoài làm nước mắm ăn." Nói: "Dạ dạ, chị hái đi." Ta nói nhau. Còn thời nay là nếu mà không có cửa nó vô nó vặt trụi á. Vì đạo đức con người ta kém hơn nên người ta phải dựng lên những hàng rào của luật lệ lên rất là nhiều. Cho nên khi thấy luật lệ nhiều là ta phải hiểu rằng con người mất niềm tin với nhau, con người không tin nhau nữa. Con người mất niềm tin nên người ta phải lập ra rất nhiều luật lệ để cấm đoán, để ràng buộc như thế. Đấy. Thì bây giờ thế này, nhưng mà cái luật là do con người tạo ra, luật là do con người điều hành thì con người cũng có khả năng
[32:49]lách cái luật đó để vi phạm tiếp tục, vi phạm tiếp tục. Ví dụ bây giờ nói á, cấm một cán bộ mà có ba căn nhà. Đó là cấm, tại vì thấy tự nhiên ổng làm cán bộ thời gian phát ổng giàu quá, ổng tới 10 căn nhà. Mà hỏi: "Bây giờ anh có hối lộ không?" Nói: "Không, tôi đâu có hối lộ đâu, tôi nuôi heo, tôi nuôi heo cho nên là tôi mua được nhà." Thì bắt không được, bắt không được mới ra lệnh cấm. Giờ cấm thì hễ làm cán bộ cấm anh có căn nhà thứ ba, anh được hai căn thôi, không được nhà thứ ba. Thì ổng rất ngoan ngoãn, không hề có căn nhà thứ ba. Ổng không có căn nhà thứ ba nhưng mà em vợ ổng có, em ruột ổng có, cháu rể ổng có, cháu dâu ổng có, là ổng không có.
[33:34]Vậy người ta lách luật được, lách luật được. Nghĩa là luật do con người làm ra thì con người cũng phá vỡ được cái luật đó để vi phạm tiếp tục. Nên ta thấy chưa? Ta thấy khi con người không muốn làm điều tốt thì đừng hòng có luật lệ nào ngăn cản được người ta. Cái cuộc rượt đuổi giữa luật pháp và cái tội phạm là cuộc rượt đuổi vô tận, giống như trong máy tính á, giữa những người bảo mật máy tính và hacker phá vỡ hàng rào bảo mật đó quý vị. Đó là cuộc rượt đuổi vô tận cho tới tương lai. Ngày hôm nay ví dụ như là hacker nó đột nhập vào trong máy người ta, lấy dữ liệu người ta, cướp luôn tài khoản người ta,
[34:11]biến đổi mật mã người ta, hoặc là lấy luôn tài khoản ngân hàng người ta lấy tiền, thì lập tức phải có cái người security, là cái người mà chuyên làm công tác bảo mật á, họ mới tìm ra coi cái thằng hacker đó nó xâm nhập máy tính vào bằng công thức nào, bằng cái đoạn mã nào, bằng cái lệnh nào. Thế là họ phải lập ra một cái hàng rào, hễ mà cái mã đó mà xâm nhập thì phá tan cái mã đó, báo động lên liền. Là hễ mà cái người hacker đó dùng đúng cái lệnh đó trở lại vào máy tính người ta thì máy tính nó hiện lên báo động lên là có một cái tay hacker vừa xâm nhập và nó truy tìm ra tới tận nơi cái máy đó nằm ở địa chỉ nào xâm nhập vào máy này,
[34:45]báo động lên và ta có quyền truy tố, đưa lên kiện lên liền, đi thưa liền. Sau khi mà người bảo mật đã lập ra được cái chương trình bảo mật như thế, quá tuyệt vời, nhưng thằng hacker nó lại giỏi hơn nữa, bắt đầu đi tìm thấy cái hàng rào lập lên bằng những đoạn mã nào, bằng những cái lệnh nào. Nó tìm cách nó tạo ra những đoạn mã mới, những lệnh mới, nó che mắt, nó phá vỡ cái hàng rào đó để lại xâm nhập vào máy tính người ta tiếp. Rồi lại phải có một người security khác cao cơ hơn, thông minh hơn, lấp đầy cái khoảng trống đó lại. Và ta hiểu ngày hôm nay, năm 2007 đến năm 2017 thì những cái đoạn mã
[35:24]giữa hacker và security nó cực kỳ phức tạp, không còn giống ngày nay nữa, mà một cái người mà non dại không thể nào biết được, không thể nào giẫm chân vào đó nổi nữa vì đó là cuộc rượt đuổi vô tận. Giống như cái người làm ra chìa khóa rồi cái người lại làm chìa khóa giả, rồi cái người lại chế một cái chìa khóa cao cấp hơn, rồi lại có người làm chìa khóa giả cao cấp hơn, cứ như vậy cuộc rượt đuổi vô tận, thì luật pháp cũng vậy. Hôm nay người ta vi phạm, nói là cấm anh cán bộ có ba căn nhà, thì đúng là không có ba căn, ổng hai căn, nhưng bắt đầu là bà con ổng nhà mọc lên quá chừng. Cái ta cấm tiếp, cấm là con dâu, con rể, con ruột gì đó trong khi anh
[36:01]đang làm mà người này có thu nhập bất chính mà lại có nhà, cấm tiếp. Thế ông này lại nghĩ ra cách khác nữa. Tức là để vi phạm họ lại lách luật nữa. Nên ta biết rằng luật do con người làm ra thì con người cũng dư sức phá vỡ cái luật đó. Và đó là cuộc rượt đuổi không cùng. Nếu chính con người không yêu quý điều thiện, không yêu quý điều tốt thì đừng hòng có luật lệ nào ngăn cản họ. Và đó là điều mà hôm nay ta nói với nhau là sự so sánh giữa đạo đức và quy tắc của xã hội, và ta biết ta phải làm gì. Ta không thể phủ nhận quy tắc luật lệ, bởi vì còn nhiều người làm sai quá, ta cần có luật lệ, cần có luật pháp, nhưng nếu không có con người có đạo đức thật
[36:43]sự thì không có luật lệ nào là hiệu quả hết trước điều ác của con người. Và ta phải làm gì? Ta thấy thế này, ví dụ bây giờ để cho xã hội ổn định thì ta lập ra luật pháp, nhưng mà để cho luật pháp có hiệu quả thì người ta phải lập ra một cái hệ thống, tổ chức hệ thống tư pháp gồm có công an, viện kiểm sát, thi hành án, đủ thứ hết, tức là để thực hiện cho được cái luật pháp đó. Còn nếu mà không có luật pháp thì nguyên hệ thống đó biến mất luôn, không công an, không nhà tù, không luật sư, không viện kiểm sát, không đội thi hành án, không gì hết. Mà nếu có luật pháp thì đẻ ra nguyên một loạt hết, rất là nhiều cái nhân sự tổ chức để thực hiện cái luật đó.
[37:28]Đấy, sự phí phạm của xã hội. Chỉ vì con người không có đạo đức nên con người đã vi phạm, đã phạm tội. Và vì con người phạm tội nên phải tạo ra luật lệ, và để thực hiện được luật lệ phải đẻ ra nguyên những bộ máy rất cồng kềnh để thi hành cái luật lệ đó. Đây là sự phí phạm, sự tốn kém của xã hội. Cho nên như bên nước Mỹ vậy, bây giờ tới nhà tù mà của nhà nước quản lý không xuể, bắt đầu người ta lập những nhà tù tư nhân. Bắt đầu nó cứ cồng kềnh ra lần lần. Để thực hiện, bảo vệ luật pháp là ta thấy những hệ thống tổ chức nó cứ cồng kềnh ra lần, cồng kềnh ra lần. Riết rồi sau này đi đâu cũng thấy nhà tù, đi đâu cũng thấy lính canh.
[38:10]Và ta sẽ nhìn thấy ta sẽ hoảng sợ: Tại sao thế giới ngày nay nó đã thay đổi đến như thế? Như thế giới ngày xưa, 1.000 năm xưa, 2.000 năm xưa, ta đi dạo trên những cánh đồng, những vườn hoa, những khu rừng, ờ những vườn cây đẹp đẽ, nhưng bây giờ hễ đi vài bước ta sẽ thấy có lính canh, có nhà tù. Vì sao vậy? Bởi vì luật lệ nhiều quá. Mà vì sao luật lệ nhiều quá? Vì con người phạm tội nhiều quá. Vì sao con người phạm tội nhiều quá? Vì con người không yêu quý điều thiện nữa. Đây là vấn đề. Đây là vấn đề mà ta phải suy nghĩ. Nên ta thấy là xã hội sẽ khô cứng dần vì luật pháp lấn át đạo đức, như là những quy tắc của xã hội
[38:55]nó lấn át những cái đạo đức tự giác của bản thân và xã hội sẽ khô cứng dần dần. Khô cứng như thế nào? Ở nước phương Tây, ở nước phương Tây bây giờ ta đi qua Mỹ, qua Âu châu vân vân, ta sẽ thường thấy cảnh thế này: Ta đang đi trên đường, có một người ngã xuống đất, họ giãy tê tê vì họ bị động kinh, họ bị bệnh động kinh. À thì ta muốn chạy đến ta đỡ như là cái truyền thống, phong tục của Việt Nam, nhưng ta nhìn quanh ta thấy mọi người làm lơ đi luôn, không ai để ý, coi như người đó không có mặt trên đời này. Một cái người đang giãy đành đạch giữa đường á, không ai đụng tới. Ta nhìn thấy mọi người như vậy tự nhiên ta sững lại ta không biết tại sao.
[39:36]Ta không biết là ta làm vậy có đúng hay không? Vì vì sao thấy mọi người nhìn thấy rồi bỏ đi luôn? Mãi một lát sau đó thì có xe cấp cứu gì đó tới chở người đó đi. Và ta ngạc nhiên vì một cái xã hội mà khi một con người bị nạn mà không ai dám thò tay ra cứu, vì sợ. Có cái chữ vì sợ. Vì sợ điều gì? Vì sợ một điều là khi mà ta cứu người đó, ta đưa người đó vào bệnh viện rồi chính người đó họ mắt nhắm mắt mở họ nói, "Hồi nãy ông này đánh tôi. Ông này đánh tôi." Họ sợ liên lụy với luật pháp nên họ không cứu cái người bị nạn. Và ta thấy cái chữ bị, vì sợ, vì sợ người ta nghĩ xấu mình, vì sợ người ta kết tội oan mình nên mình không dám cứu người.
[40:17]Mà không dám cứu người là một điều bôi xấu cái thế giới này. Ta gặp một người nghèo khổ, bị tai nạn mà ta không dám ra tay cứu, điều đó bôi đen cái thế giới này hết. Thế giới này nó sáng lên, nó trắng lên, nó đẹp lên bởi vì khi ta thấy người khổ ta an ủi, ta giúp đỡ. Ta thấy cái người bị nạn, ta cứu. Thế giới đẹp lên vì những hình ảnh như thế. Còn mà thấy người nạn không cứu, thế giới đen tối dần dần, xấu đi dần dần. Mà chính vì sao? Vì sợ. Vì có cái luật, không được cứu người, chỉ để cho người chuyên môn, cảnh sát tới. Hoặc là bây giờ cha mẹ không dám đánh con. Như ngày xưa thì con hư bắt nằm lên đánh roi lên mông,
[41:00]nó đau để cho nó sợ mà không có tổn hại tới thương tật của nó. Và nhờ vậy mà ta dạy được con ngoan lên. Còn bây giờ, không dám. Vì sao? Vì sợ bị kết tội là hành hạ trẻ em, abuse children, hành hạ trẻ em, ngược đãi trẻ em. Vì sao vậy? Vì sao mà ta bị sợ cái tội đó? Bởi vì trong thực tế của xã hội đó có những người cha mẹ đã hành hạ con mình, hành hạ ngược đãi con mình thê thảm. Cho nên trong 1000 cha mẹ, chỉ cần có một người cha mẹ nào đó ngược đãi con của mình thế là người ta lập nên cái luật cấm luôn 999 bậc cha mẹ còn lại. Rồi làm cho cả xã hội xơ cứng luôn, cha mẹ không còn được tự do dạy bảo con mình nữa.
[41:49]Nên ta thấy không? Chỉ vì một người vi phạm đạo đức thôi mà 999 người còn lại bị sự cấm đoán liền. Và xã hội nó xơ cứng, nó khô cứng vì quá nhiều luật pháp như thế. Hồi xưa con mình, mình dạy và thường là cha mẹ dạy con đã làm cho con tốt lên dần dần. Nhưng ngày hôm nay thì cấm điều đó. Và đứa trẻ được nuông chiều và nó rất dễ hư hỏng. Đó là lý do tại sao mà thời nay lớp trẻ trở nên ngang bướng, ngang bướng. Ở Việt Nam ta thì còn ít á, qua bên châu Âu ta sẽ thấy cái sự ngang bướng của các lớp trẻ là rất rõ ràng, là như thế. Rồi bây giờ vậy ví dụ như ngày xưa, cách đây chừng vài mươi năm, ta nấu một món ăn ngon,
[42:35]ví dụ ta nấu món canh chua cá lăng ngon, ta nhớ đến cái người hàng xóm. Ta sai đứa con, "Còn con múc một tô đem qua cho bác Năm." Đứa nhỏ múc luôn đem qua cho bác Năm nói, "Mẹ con có nấu món canh chua mời bác." Miền Bắc ta có này không ạ? Có không? À miền Nam cũng vậy, nhưng ngày nay hổng dám á. Ngày nay ổng ăn xong bát canh chua mà ổng nhảy đành đạch ra ổng bị nhiễm khuẩn tả cấp cái là ổng làm đơn kiện mình. Thức ăn dư đem đổ chứ hổng có ấy. Ta biết tại sao vừa rồi ta bị nhiễm khuẩn tả cấp không? Có biết tại sao không ạ? Mới đầu ta tưởng vì mắm tôm nhưng mà không, cái vi khuẩn của tả không sống được trong cái độ mặn của mắm tôm.
[43:16]Cuối cùng có một người đã tìm ra nguyên nhân là bởi vì lúc này lớp trẻ mặc quần hở rốn quá nhiều. Tại sao?
[43:28]Tại sao hai năm trước ta bị dịch SARS là bị viêm phổi quá nhiều? Cũng có một người đã tìm ra nguyên nhân, lúc đó là thiếu nữ đã mặc áo dây quá nhiều.
[43:42]Hổng biết là có sự liên quan giữa y phục và bệnh dịch hay không? Nhưng mà thôi, từ nay để bảo vệ thế giới ta sẽ hứa rằng mặc quần áo kín đáo lại nha.
[43:54]Nên bây giờ vậy, ta thấy là thế giới càng lúc càng khô cứng vì luật lệ càng lúc càng nhiều. Lấn át cả đạo đức. Khi ta hiểu điều này rồi, bây giờ ta làm gì? Ta đã tìm ra được nguyên nhân, xã hội thế giới khô cứng dần dần, ta làm gì ta cũng sợ hết, vì điều cấm điều này cấm điều kia. Nghĩa là luật pháp đã lấn át đạo đức. Mà luật pháp vì không tin con người là tốt nữa nên người ta ra luật lệ. Không tin cha mẹ thương con dạy con đàng hoàng nữa nên cấm cha mẹ dạy con, cấm cha mẹ phạt con, không tin cha mẹ nữa. Mà chỉ cần một người làm bậy, 999 người bị cấm đoán. Thế giới khô cứng dần vì con người không tin nhau nữa, không tin nhau nữa.
[44:37]Vậy nhiệm vụ ta là gì? Hỏi nhiệm vụ ta làm gì để cho thế giới đừng khô cứng nữa? Nhiệm vụ này là của ai? Của ai? Có phải là của quý thầy ở đây không? Quý thầy, quý cô giáo ở đây không? Không phải. Quý thầy, quý cô đã sống một đời đẹp đẽ theo cái truyền thống tốt đẹp đạo đức của cha ông ta và đến ngày nay các vị đều đã đi vào cái tuổi xế chiều của cuộc đời. Mặc dù đang tận dụng những cái thời gian còn lại của mình để làm di sản giáo dục cho lớp trẻ. Các ngài đã sống một đời quá tuyệt vời, ta không đòi hỏi quý thầy, cô đây nữa. Mà bây giờ nhiệm vụ làm cho thế giới đừng khô cứng nữa, đừng để cho cái luật pháp lấn át đạo đức nữa, thì nhiệm vụ đó là của ai?
[45:22]Của ai? Của những người đang ngồi trong mái trường, tương lai đang chờ đón ở ở phía sau. Ta phải làm cái gì đó để cho thế giới này vượt lên, không khô cứng nữa bởi vì luật pháp không lấn át đạo đức nữa. Ta làm cái gì đó, ta làm sao cho xã hội nó hồn hậu hơn, đầm ấm hơn, thân ái hơn, thân ái hơn bây giờ. Bây giờ thế giới khô cứng quá. Bây giờ ta làm cái gì?
[45:50]Để làm cho thế giới không khô cứng nữa, ta phải dùng đạo đức để cạnh tranh với luật pháp, lấy lại niềm tin của con người với nhau. Ta dùng đạo đức để cạnh tranh với luật pháp. Nghĩa là sao? Nghĩa là mỗi người chúng ta phải tu dưỡng đạo đức, truyền bá đạo đức, xây dựng đạo đức lại để cho thế giới này tin cậy nhau hơn. Và người ta bỏ bớt luật đi, bỏ bớt luật đi, bỏ bớt cái hàng rào chặn cái khu vườn trái cây của mình lại đi, bỏ bớt cái cấm đoán mà thấy người không cứu đi, bỏ bớt cái cấm đoán mà bưng một chén thức ăn qua tặng cho hàng xóm mà bị sợ bị kiện, bỏ đi, bỏ hết đi. Để người ta sống đơn sơ lại như vào cái thời hồng hoang đơn sơ.
[46:35]Và muốn có được điều đó, muốn xây dựng thế giới thân ái, hồn hậu, đầm ấm như thế, mỗi người ta phải tu dưỡng đạo đức lại. Và đó là điều mà ta nói hôm nay. Mà muốn tu dưỡng đạo đức lại á thì đó là một cuộc chiến đấu vô cùng gian khổ suốt đời. Vì tất cả nhân nhân trên thế giới, tất cả vĩ nhân trên thế giới đều nói một câu giống nhau, "Chiến thắng ngàn quân địch ngoài bãi chiến trường không bằng chiến thắng chính mình, không bằng chiến thắng chính mình." Ví dụ mình giận, mình phá được cơn giận mình xuống, mình tham, mình diệt được cái tham của mình, cái đó nó khó hơn thắng 1000 quân địch bên ngoài.
[47:17]Tất cả các vĩ nhân đều nói giống nhau như thế hết. Và vậy khi ta đặt vấn đề để xây dựng lại thế giới bớt khô cứng là chính ta, từng người phải tu dưỡng đạo đức. Khi ta tu dưỡng đạo đức rồi, ta mới truyền bá xây dựng được đạo đức cho cộng đồng của ta, cho anh em của ta. Mà muốn tu dưỡng đạo đức bản thân ta á thì ta phải hiểu cái đầu tiên khó hơn chiến thắng ngàn con người ngoài chiến trường. Nên ai tưởng rằng xây dựng đạo đức là điều dễ, ta sẽ thất bại liền. Và một ngày nào đó ta nghĩ rằng mình đủ rồi, mình đạo đức rồi, ta bắt đầu lui lại liền. Ví dụ như chúng tôi vậy, chúng tôi là những nhà sư
[47:54]tu hành là cả đời mình từ khi lúc bắt đầu tu, chưa khi đi xuất gia là đã phải lo tu dưỡng đạo đức. Rồi khi bước vào nhà chùa rồi cứ phải lo tu dưỡng đạo đức. Đến ngày hôm nay, qua mấy chục năm tu hành rồi, thấy mọi người cung kính mình rồi và cứ nghĩ mình đủ đạo đức rồi là chết liền. Chết liền. Nó bắt đầu lui lại liền. Có một ngày nào mà ta nghĩ rằng ta đủ đạo đức rồi, ta lui lại liền. Hoặc ta nghĩ rằng à đời tôi, tôi hết tham tiền rồi, mà đúng vậy, nào giờ mình hổng tham nữa, và ngày nay mình tuyên bố tôi hết tham tiền rồi thì sẽ có ngày bị tham liền, thấy tiền mờ mắt liền. Hay nói là à tôi hết sân, tôi hết nóng nảy rồi, sẽ có ngày nổi nóng liền.
[48:35]Cho nên ta thấy cái đạo đức là cái ta sẽ phấn đấu suốt cuộc đời này. Một lúc nào đó ta dừng lại là ta sẽ thua cuộc. Một cuộc chiến đấu âm thầm nhưng mà vất vả. Bây giờ muốn tu dưỡng đạo đức thì phải làm sao? Bước thứ nhất, biết mình sai chỗ nào. Mình phải sai chỗ nào mình phải biết nữa. Ví dụ thấy mình còn nóng tính, hoặc là thấy ai hơn mình mình khó chịu, mình biết cái đó là cái sai. Hoặc là thấy mình còn cái lười, tới giờ đó mình phải ngồi dậy học, giờ đó phải ngồi dậy tập thể dục, mình lười lười biết mình có cái lười, biết cái đó là cái sai. Hoặc là mình muốn đi tìm những cái danh vọng ảo mà không phải là cái phấn đấu
[49:15]cái giỏi của tự thân, biết ngay đó là cái ham danh ảo, biết đó là lỗi. Nên phải biết mình sai cái gì thì ta mới có cái tu dưỡng, mới có cái sửa. Còn không biết mình sai thì không sửa được, đó là bước thứ nhất. Nhưng bước thứ hai, sau khi biết mình sai rồi, biết mình sai cái điểm đó rồi thì có hai phương pháp để sửa. Phương pháp thứ nhất á là tự nhắc mình. Cái thứ nhất là tự nhắc mình. Cái thứ hai là nếu mình là người có tín ngưỡng, mình có thờ Phật thờ Trời thì mình lễ bái, sám hối theo cái nghi thức của tôn giáo của mình. Còn nếu mình không phải có tôn giáo tín ngưỡng thì mình phải tự nhủ với chính mình.
[49:51]Như mình biết mình còn cái cộc cằn, nói chuyện câu trước câu sau là cứ muốn nói hơn người ta, muốn lấn át người ta, nói một cách kiêu ngạo, mình phải tự rầy mình, nói là thôi, ta đừng có nói năng cộc cằn nữa, hãy nói những lời khả ái, nhu hòa với mọi người, vì ta phải tôn trọng mọi người. Mỗi ngày ta tự nhắc cái câu đó, qua ba tháng sau ta thay đổi liền. Bạn bè ta nhận ra một điều ủa, nói cái thằng Vinh kia, lúc trước tôi thấy nó ngang tàng, cộc cằn, khó ưa, khó gần, nhưng mà ngày nay sao trở thành con người nhu hòa, dễ tính, dễ mến như thế, đến gần rất là dễ chịu. Ba tháng là thay đổi. Tức là cái phương pháp mà ta tự rầy ta,
[50:33]ta tự dặn lấy ta mỗi ngày là một trong những phương pháp rất là quan trọng. Ví dụ như chúng tôi vậy, có nói một ngàn lời không bằng các em tự nói với chính mình một lời. Ví dụ tôi nói với các em thế này, tôi nói rằng là các em đừng có cộc cằn, đừng nói những lời kiêu ngạo, hãy nói những lời lễ độ, tôn trọng người khác. Tôi nói một ngàn lần, các em nghe có thể nhớ nhớ rồi tai này bay qua tai kia. Nhưng nếu các em tự nói với các em đúng câu đó, tâm hồn các em chuyển đổi liền. Ba tháng sau các em thành con người khác à. Mà mục tiêu của chúng tôi nói một ngàn lời để cho các em nói một lời với chính mình.
[51:19]Còn chúng tôi nói một ngàn lời mà các em không nói một lời với chính mình thì những điều chúng tôi đã gắng công là vô nghĩa. Nên cái phương pháp tự nói với chính mình là như vậy. Còn nếu ai có tín ngưỡng, ta hãy quỳ xuống cái đấng tối cao mà mình tôn thờ để sám hối, để nói cái lỗi mình ra thì sẽ sửa lỗi rất là rất là nhanh. Đó nà. Bước thứ nhất là biết mình sai chỗ nào. Bước thứ hai là tự nói với chính mình. Ai can đảm tự nói với chính mình đó là người vĩ đại đó, người vĩ đại. Nhưng mà muốn biết mình sai thì sao? Thường ta không biết mình sai. Thường chẳng ai biết mình sai cả. Ví dụ mình ngông nghênh, ai cũng dòm thấy,
[52:01]nhưng mà chính mình không thể thấy mình ngông. Mình nói mình sống vậy mới đã, mới có cá tính. Có cá tính để làm cái gì? Làm mốc xì gì? Làm cho người ta ghét thêm. Nhưng mà ta cứ tưởng đó là đúng trong khi người chung quanh họ thấy đó là sai. À hoặc là ta là người có tính mềm yếu, thấy cái gì cũng sợ, đứng lên trước tập thể để ta thuyết trình đề tài gì đó tim ta rung đập hồi hộp, ta không trình bày vấn đề cho nó mạnh dạn, gãy gọn, ta biết đó là cái sự yếu đuối của ta. À nhưng hễ ai phê bình cái ta lại khó chịu, ta không thấy mình sai. Nhớ như vậy, con người thường không thấy mình sai, không thấy mình sai.
[52:34]Và để thấy được mình sai là sự mở đầu của trí tuệ. Ở trong đạo thấy là mở đầu của trí tuệ là tự biết mình sai. Và đó cũng là mở đầu của khoa học. Tại sao ta có khoa học? Bởi vì ta biết mình dở. Tại sao các em vào trường để đi học đại học? Vì các em biết mình chưa biết gì hết, phải đi học mới biết mà sau này đi ra làm việc. Còn nếu các em nói ôi tôi biết hết rồi, tài chánh, kinh tế tôi biết hết rồi, tôi không đi học. Ta không đi học vì ta tưởng mình biết rồi, còn ta đi học vì ta biết mình chưa biết. Cho nên cái biết được cái dở của mình, biết được cái sai của mình là cánh cửa mở của đạo đức, cánh cửa mở của khoa học.
[53:15]Và ai cũng cần phải biết cái dở, cái sai của mình. Sau khi biết cái dở, cái sai mình rồi thì ta có cách tự nhủ chính mình, tự rèn luyện chính mình. Nhưng mà muốn biết mình sai, thường tự mình không biết mình sai. Muốn biết mình sai, cái cảm hứng đầu tiên để ta có thể biết mình sai là ta hãy đọc thật nhiều cái cuộc đời của các vĩ nhân, các danh nhân trên thế giới.
[53:42]Khi ta đọc nhiều cái cuộc đời của các vĩ nhân, các danh nhân, ta mới phát hiện ra những điều mình còn thiếu sót trong cuộc sống này. Đó là cái thứ nhất. Ví dụ ta đọc được cuộc đời của Trần Hưng Đạo, ta thấy lúc mà quyền hành nắm trong tay, ông có thể chiếm ngôi vua mà ông đã không chiếm, vì mục tiêu của ông không phải là ngôi vua mà mục tiêu của ông là bảo vệ đất nước. Rồi ta bây giờ ta thấy trong cuộc sống nếu có lúc nào đó ta muốn ham danh ham phận, ham tiền thì ta nhớ tới cái con người mà có cơ hội trong tay mà không giành lấy danh phận chỉ vì yêu nước, ta sẽ hối hận, ta biết mình đã sai. Nên vì vậy để thấy được cái sai của mình ta phải đọc rất nhiều
[54:24]cuộc đời của các danh nhân, các vĩ nhân trên thế giới. Thứ hai, để có thể biết mình sai ta phải biết nhân quả. Ta phải biết nhân, biết quả. Trong vũ trụ này có cái luật gọi là luật nhân quả, nghiệp báo, tội phước. Trong luật đó nói thế này: Khi ta gieo đau khổ cho ai, đời ta sẽ nhận lại đau khổ nhiều lần. Khi ta đem hạnh phúc cho ai, đời ta sẽ nhận lại niềm vui và hạnh phúc nhiều lần như thế. Đó là sự công bằng của vũ trụ này. Rồi bây giờ khi ta làm điều gì với người nào thì ta hãy đặt mình vào ngày kia sẽ có người làm với ta như thế thì ta biết ngay là mình có sai hay không. Ví dụ như khi ta thấy một người bạn mới đến trường
[55:08]họ bơ vơ, dưới tỉnh lên họ bơ vơ, họ lạc lõng, họ không biết gì hết, thì ta đến ta hướng dẫn họ, ta đến hướng dẫn à thế là thầy giáo vụ đây, phòng đây, bạn đi tìm danh sách đây, liên hệ chỗ này, rồi chỗ ăn chỗ ở nào đã có chưa? Mà nếu biết người đó còn chưa có, nhà nghèo, ta lại giúp thế này, giúp thế kia. Vì vậy ta suy luận nhân quả: À nếu sau này ta đến một môi trường nào đó, ví dụ ta đi du học, ta đến một nước người xa lạ, ta không biết gì hết, rồi sẽ có cái người giúp ta như thế, đúng như thế và ta sẽ thấy rất là đỡ khổ. Và nếu ta suy luận nhân quả, làm cái nhân, biết được cái quả, ta biết mình đã làm đúng.
[55:46]Còn nếu ta thấy một người lơ ngơ lơ ngơ từ dưới tỉnh lên trường ta lừa họ, ta gạt họ, ta lấy tiền của họ, ta làm cho họ thất bại trong việc nhập học rồi ta cứ nghĩ, ta cứ suy luận nhân quả ngày kia ta đi du học sang nước người, ta bước tới cái trường ta lơ ngơ bị đứa nào lừa hết, lấy hết tiền, ta sẽ đau khổ như thế nào? Khi so sánh nhân quả như thế thì ta biết rằng ta làm điều đó là đúng hay là hay là sai. Hoặc bây giờ vậy, ta đối xử với cha mẹ ta, cha mẹ ta nói ta thấy không thích, ta thấy không hợp, ta đi chơi với bạn bè ta như vậy ta mới vui, tại sao cha mẹ cứ cấm đoán? Rồi ta mắng lại, ta cự lại cha mẹ ta,
[56:27]ta bỏ đi, ta vùng vằng ta bỏ đi, ta hãy suy luận nhân quả sau này ta có vợ có chồng, ta đẻ con ra, ngày nào đó ta rầy nó, nó cũng nói đúng những lời như thế với ta, ta có khó chịu không? Nếu ta thấy đó là khó chịu thì ta biết là bây giờ mình đối xử với cha mẹ mình như thế là mình sai. Còn nếu khi cha mẹ ta không muốn ta làm điều đó rồi ta hy sinh cái niềm vui của mình để ta làm cho cha mẹ vui lòng, rồi ngày kia vậy, ta có vợ có chồng, ta có con, khi ta rầy nó, nói: "Mẹ không muốn con đi. Mẹ muốn con ở nhà ở đây với mẹ", cái đứa con của mình nó ở lại không đi chơi nữa, ta hạnh phúc. Khi ta suy luận được điều đó thì ta biết rằng cái
[57:07]việc mà ta vâng lời bố mẹ mình là ta đã đúng. Đó là ta suy luận trên trên nhân quả. Nhân quả là ta đã đúng. Đó là cái cách mà để ta biết ta sai chính là: Thứ nhất, ta so sánh cuộc đời, ta tham khảo cuộc đời của các vĩ nhân; và cái thứ hai là ta suy luận trên nhân quả như thế. Cái thứ ba nữa là nó có một cái quy tắc nghen: Tâm hồn của ta được củng cố bởi hành động. Tâm hồn ta được củng cố bởi hành động. Ví dụ thế này, ta thấy hai bạn không ưa nhau và ta nghĩ rằng trong cuộc sống này mà sống không thương nhau là điều bất hạnh, điều đau khổ, chẳng xứng ích gì. Nên ta đã đến ta nói người này một câu,
[57:56]nói người kia một câu để cho hai người đó vui được với nhau. Thì cái việc mà ta muốn cho mọi người vui với nhau, đó là việc tốt. Và khi ta làm được việc đó, tâm hồn ta tốt lên liền. Tại vì ta nhớ hành động nó củng cố nội tâm. Mà đúng ra ta tốt rồi ta mới làm được cái việc tốt, nhưng mà khi ta làm việc tốt thì tâm ta tốt lên gấp mấy lần nữa. Nhớ đây là cái tuần hoàn, cái tuần hoàn của tư tưởng và hành vi. Tư tưởng ta tốt, ta mới làm được việc tốt. Làm được việc tốt thì tâm ta tốt trở lại một lần nữa. Cho nên suốt một đời ta cứ phải cố gắng làm, chắt chiu làm từng việc tốt, từng việc tốt, không bao giờ ngừng.
[58:36]Mà suốt đời ta cũng vậy, cứ phải chắt chiu từ chối từng việc xấu, từ chối từng việc xấu. Thí dụ có đứa bạn ta, nào giờ nó có cảm tình với ta, nó cũng giúp ta nhiều, rồi bỗng chợt một hôm nó rủ ta dùng thử ma túy một lần. Ta từ chối, ta quyết liệt can ngăn nó và ta công khai tố cáo với nó, bắt buộc, đấu tranh với nó để nó, buộc nó phải từ bỏ ma túy. Thì khi một lần mà ta từ chối cái cám dỗ, một lần mà ta lôi kéo bảo vệ bạn ta ra khỏi cái bóng tối, tâm hồn ta tốt lên gấp nhiều lần. Còn nếu ta nhu nhược, ta thử một lần mà ta tàn đời, hoặc là ta nhu nhược, ta không lôi nó về với ánh sáng, ta để cho nó chìm luôn trong ma túy,
[59:17]biết mà để luôn, tâm hồn ta cũng chìm luôn trong bóng tối dần dần. Nhớ vậy, là hành vi củng cố lại nội tâm của ta. Bây giờ ta nói về tương lai của sinh viên chút xíu. Các em ngồi đây mà tương lai chờ các em ở sau cái cổng trường á, cái tương lai rất là lớn phía sau. Các em ở đây vài năm nữa là ra trường. Rồi các em sống học trong trường vài năm, nhưng mà vài mươi năm còn lại để sống với cuộc đời, thì trong vài mươi năm của tương lai đó các em có rất nhiều cái hứa hẹn và thử thách. Các em có rất nhiều cái điều tốt đẹp và xấu xa chờ đợi. Các em có rất nhiều điều cao cả và thấp hèn đang chờ đợi ở mai sau.
[1:00:06]Các em sẽ đóng góp cái điều gì cho xã hội tương lai là cái điều rất lớn, rất đáng phải suy nghĩ. Còn nếu ta vô tư, ta cứ lo học rồi sau này có bằng cấp rồi ra kiếm cái việc làm để sống hưởng lương, thật là một điều bất hạnh, sẽ là một điều rất là bất hạnh. Nên cái tương lai là một điều rất lớn ở phía sau. Mà các em phải xác định là ngoài cái công việc, ngoài cái tiền thuế mà ta đóng, ta còn phải đóng góp cái gì đó nhiều hơn nữa, nhiều cái giá trị tinh thần hơn nữa cho đất nước này, cho xã hội này, cho thế giới này. Chứ không phải chỉ có mục tiêu đơn giản là cầm cái mảnh bằng ra trường rồi đi kiếm việc làm, kiếm tiền.
[1:00:52]Không phải như vậy. Thế nào là đạo đức của một người doanh nhân? Vì sau này các em có thể là những doanh nhân. Sau này các em có thể là ra trường rồi mình có được ít vốn, mình sẽ mở một doanh nghiệp, mình sẽ điều hành một cái doanh nghiệp. Cho nên thế nào là cái mục đích, lý tưởng một doanh nhân? Mục đích chính của một doanh nhân trước hết là kiếm lợi nhuận, làm sao có lời, có lời ta mới trang trải trong cuộc sống được. Đó là mục tiêu thứ nhất của doanh nhân. Rồi vô tình trong việc đi kiếm lợi nhuận đó, các em đã tạo ra được một cái hiệu quả thứ hai đó là tạo thêm công ăn việc làm cho xã hội. Cái người doanh nhân được tôn vinh là bởi vì người
[1:01:32]này tạo thêm được công ăn việc làm cho xã hội. Đó là cái lợi thứ hai. Cái mục tiêu thứ ba của doanh nhân là gì? Là đóng góp cho xã hội thông qua cái tiền thuế của mình và thông qua cái công việc làm ăn của mình, mình làm cho xã hội phát triển lên. Cái mục đích thứ tư của doanh nhân là gì? Là nếu sau này các em giàu lên rồi, các em sẽ bắt đầu làm việc từ thiện. Việc từ thiện thì nó không phải là cái bắt buộc. Nhưng mà một doanh nhân chân chính nào đều cũng phải biết làm từ thiện hết. Các em biết Bill Gates chứ hả? Bill Gates, người được xem là giàu nhất thế giới, bây giờ thì thành thứ nhì, bởi vì giá cổ phiếu hơi xuống một
[1:02:12]chút nên một người khác đã nổi lên, mà giàu nhất giàu nhì thế giới. Và những người giàu nhất giàu nhì thế giới đều bắt đầu làm việc từ thiện hết, thì các em cũng phải như vậy. Sau này các em làm việc và khi thành đạt rồi thì các em sẽ làm tới cái mục tiêu thứ tư của doanh nhân, đó là làm từ thiện xã hội. Như vậy, người doanh nhân chúng ta có bốn cái mục tiêu. Mục tiêu thứ nhất là kiếm lợi nhuận để sống, cho gia đình mình. Mục tiêu thứ hai là tạo ra công ăn việc làm cho người này người kia. Mục tiêu thứ ba là thông qua tiền thuế và công việc của mình, mình đóng góp vào sự phát triển của xã hội.
[1:02:48]Và mục tiêu thứ tư là sau khi mình đã thành công rồi, làm việc từ thiện xã hội. Bốn mục tiêu như vậy. Bốn mục tiêu như vậy có đúng không thưa quý thầy? Chính xác nha, chính xác, đúng như vậy. Là các thầy cũng đã dạy rồi thì chúng tôi nhắc lại. Mà đây là điều mà chúng ta phải cân nhắc chút xíu nè. Mục tiêu thứ nhất là ta tìm lợi nhuận thì cái cách ta tìm lợi nhuận là chân chính hay là bất lương? Ta coi lại chút xíu. Vì nếu ta tìm lợi nhuận mà bất lương thì mọi điều khác hư hết luôn. Bốn cái phía sau không có nữa. Cho nên cố gắng, ví dụ sau này các em có tạo nên một doanh nghiệp thì phải cố gắng là đi tìm lợi nhuận một cách chân chính.
[1:03:32]Mặc dầu chân chính thì lúc nào cũng vất vả, nhưng thà ta vất vả để ta được chân chính. Cái thứ hai là trong việc mà tạo công ăn việc làm cho cái nhân viên, người mà mình tuyển dụng thì nhớ là cái quan điểm thái độ tốt để không tạo thành sự bóc lột, mà có thái độ tốt. Cái thứ ba là công việc đóng góp cho xã hội qua thuế khóa thì ta dư sức đủ cách luồn lách để trốn thuế, nhưng đừng có trốn thuế nhiều quá mà thành ra vi phạm luật pháp. Nói đừng có trốn thuế nhiều quá, tức là có phải chúng tôi khuyến khích có trốn thuế chút chút không? Hông nha, không đi kiện tôi mất công ấy, ông thầy ổng giảng vậy.
[1:04:13]Phải làm sao đó làm, cái này ngoài phạm vi, nhưng miễn làm sao công ty sống được và ta đóng góp được cho xã hội. Vân vân, có nhiều điều vậy. Có một cái điều thế này: Cuộc đời nó sẽ không đẹp như lúc ta ngồi trong nhà trường. Thì ở trong nhà trường á, có cha mẹ nuôi ta, thầy giáo dạy bảo ta. Ta chỉ lo bài vở học hành để phấn đấu trong từng kỳ thi và lấy được cái bằng. Cái quyền lợi ta không nhiều, nhưng sau khi này bước ra cuộc đời á, cái quyền lợi là cạnh tranh gay gắt, giành nhau từng cái chức, giành nhau từng cái cấp lương, giành nhau từng cái hợp đồng. Lúc đó ta sẽ thấy con người mình nó bộc lộ ra những thủ đoạn ác độc,
[1:04:58]mình sẽ không còn là con người, sinh viên hiền lành như hiện nay nữa. Bây giờ gặp nhau bạn bè rất dễ thương, 10 năm sau gặp lại ta ngạc nhiên vì bạn ta đã thay đổi. Bạn ta đã thay đổi, vì sao vậy? Bởi vì quyền lợi đã làm biến đổi con người, danh lợi làm biến đổi con người, biến đổi gay gắt á. Quý thầy mà đã đi qua cả một cuộc đời xã hội đều đã chứng kiến những điều đó rất nhiều phải không ạ? Là quyền lợi, danh vọng đã biến đổi con người. Mà quý thầy giờ này còn có cái tâm đức trong sáng như thế để dựng thành một cái trường đại học như thế này là phải biết quý thầy quá vĩ đại. Ta dùng cái chữ "vĩ đại" không có ngoa.
[1:05:36]Quý thầy đã chiến đấu với bao nhiêu cám dỗ để giữ được cái tâm đức này, rồi mới đứng trên bục giảng mà dạy học sinh được, cất cao cái tiếng nói trong đạo Phật gọi là tiếng nói của con sư tử, mà dạy bảo cái đạo đức cho người khác á, vì chính mình đã vượt qua rất nhiều những cái cám dỗ như thế. Lẽ ra mình phải thủ đoạn, lẽ ra mình phải ác độc mà mình đã không thủ đoạn, không ác độc để giữ được cái tâm đức cho đến cái tuổi già, lớn tuổi như thế này. Thì các em hãy nhớ vậy. Sau này cuộc đời các em sẽ đối diện với những cái danh vọng, quyền lợi khốc liệt làm biến đổi hẳn con người mình, thì hãy nhớ những điều mà chúng ta trao đổi ngày hôm nay,
[1:06:13]những điều chúng ta trao đổi ngày hôm nay. Là quyết không để cái danh vọng, quyền lợi làm biến đổi ta. Mãi mãi ta là một người lý tưởng cao thượng, thích yêu thương, thích phụng sự. Mãi mãi ta sẽ giữ vững được trái tim của mình trong cái ánh sáng của điều thiện, ta không bao giờ bị danh vọng, quyền lợi làm cho ta trở thành con người nhỏ nhen, độc ác, thủ đoạn. Hãy hứa với nhau cái điều như thế này. Hãy hứa với nhau như vậy.
[1:06:43]Nhưng để có thể mà sau này bao nhiêu danh vọng, quyền lợi không lung lay được trái tim của các em thì từ bây giờ chúng ta phải đặt cái nền tảng đạo đức rất vững. Nếu ngày hôm nay chúng ta không đặt được cái nền tảng đạo đức thật vững thì mai sau danh vọng và quyền lợi cuốn phăng các em đi mất, thay đổi các em liền. Nhưng mà làm thế nào để đặt được cái nền tảng đạo đức rất vững từ ngày hôm nay? Thì việc đó là việc của nhà trường và việc của từng con người chúng ta. Nhà trường, quý thầy sẽ dạy dỗ rất nhiều điều trong từng bài giảng, trong từng cái giáo án, trong từng cái tâm huyết của những vị thầy.
[1:07:25]Nhưng rồi chính từng con người các em vậy, các em phải tự vạch cho mình, tự xác định cái đường đi của mình cho mai sau. Vì dù cho quý thầy nói muôn ngàn lời mà các em không tự nói với chính mình một lời thì các em không đặt được cái nền tảng đạo đức cho mình giữa bao nhiêu cái sóng gió, cái phong ba, cám dỗ, cái độc ác của cuộc đời đang chờ đón ở mai sau. Chính các em phải nói với mình một lời thì muôn ngàn lời của quý thầy nói nó mới có ý nghĩa như vậy. Cho nên nhà trường nói rất nhiều vẫn chưa đủ, mà các em phải tự vun đắp cho mình cái nguồn đạo đức vô tận. Ta có thể tham khảo cái nguồn đạo đức đó bằng gì?
[1:08:07]Bằng Phật giáo, bằng truyền thống của dân tộc, bằng gương của các vĩ nhân, giống như hiện nay là Nhà nước đang phát động tìm hiểu, học tập tấm gương đạo đức của Hồ Chí Minh cũng là mục đích giúp ta như thế, giúp ta như thế. Và ta tin một điều thế này nữa là trong vũ trụ này có cái luật nhân quả công bằng. Ai làm điều thiện sẽ hưởng những cái phúc lành, may mắn vạn lần ở mai sau. Ai làm những điều xấu, điều ác thì chắc chắn phải gặt lấy những đau khổ, bất hạnh ở mai sau. Ta phải vững tin điều đó, tại vũ trụ này vốn là công bằng. Vũ trụ này vốn là bảo toàn. Nếu nói theo khoa học, vũ trụ này bảo toàn về năng lượng và vật chất.
[1:08:55]Và vũ trụ này cũng bảo toàn về thiện và ác. Ai gieo điều ác sẽ phải nhận lại điều ác. Ai gieo điều thiện sẽ đón nhận lại niềm vui, niềm vui. Đó là sự công bằng của vũ trụ. Cái điều mà vũ trụ này bảo toàn về vật chất và năng lượng, khoa học tìm thấy được. Còn cái vũ trụ này bảo toàn về điều thiện và ác thì đây là cái lãnh vực của tâm linh, của tín ngưỡng mà ta phải tin để ta đi qua giữa cuộc đời đen tối này mà không bị sa ngã. Và hồi nãy chúng tôi có nói chuyện với quý thầy, khi quý thầy đưa ra nhiều ngành học rất là lợi ích cho tương lai của các em, chúng tôi có nói một điều này: Nói rằng các nơi đều khuyến khích rèn luyện thân thể cho khỏe mạnh.
[1:09:48]Nhưng còn bộ óc, bộ óc, ta phải có cách rèn luyện cho bộ óc cho nó bền vững và thông minh hơn. Thì cái phương pháp mà để rèn luyện cho bộ óc bền vững và thông minh hơn chính là thiền định, thiền định. Và thế giới biết điều đó. Một số trường ở trên thế giới đã bắt đầu cho áp dụng thiền định cho sinh viên, học sinh tập, và họ thấy có những kết quả phấn khởi bước đầu. Giống như nhà tù bên Ấn Độ vậy, họ bắt tù nhân phải ngồi thiền. Ban đầu tù nhân ngồi thiền vì bắt buộc, nhưng sau một thời gian khi họ ngồi thiền có kết quả, họ biến thành con người khác hết, được cải hóa triệt để luôn, trở thành con người tốt khi họ ra khỏi cánh cổng của nhà tù.
[1:10:35]Và nhiều nhà trường ở Tây Âu vậy, họ biết phương Đông có cái phương pháp thiền định rất là quý. Nhưng mà ở phương Đông thì chưa mạnh dạn áp dụng cái thiền định vào trong trường học, chưa mạnh dạn thôi chứ một số công ty của Nhật và của Hàn Quốc đã áp dụng rồi, ở Thái Lan áp dụng rồi, Myanmar áp dụng rồi, Ấn Độ áp dụng rồi. Tức là một số doanh nghiệp khi mà cái người công nhân viên vào trong công ty phải ngồi thiền 15 phút, nửa tiếng rồi mới đi làm. Và cái giờ đó là giờ của công ty. Mà họ thấy bỏ ra 15 phút hay nửa tiếng ngồi thiền thì cái năng suất lại tăng lên gấp rưỡi lần, tăng lên gấp rưỡi, vì người ta,
[1:11:15]đầu óc ta trống, thanh thản và ta sáng suốt hơn, tinh tế hơn, tinh tế hơn. Nước Nhật sở dĩ vượt lên trên với thế giới về kỹ thuật chỉ bởi vì người Nhật quá tinh tế trong kỹ thuật. Mà tại sao người Nhật tinh tế trong kỹ thuật? Bởi vì họ có cái truyền thống về thiền đạo rất là sâu sắc á. Thì Việt Nam ta cũng vậy, nên hồi nãy chúng tôi cũng có đề nghị với quý thầy là về thiền học, về phương pháp thiền định có thể mất khoảng chừng 50 tiết tới 60 tiết. Cho nên mỗi một khóa nào sinh viên khi mà mới vào trường nên được học khoảng 50 tiết, 60 tiết về thiền, có thực hành đàng hoàng để cho các em về nhà mình tự tập và có thể giữ gìn được cái bộ óc mình
[1:11:58]rất là bền bỉ lâu dài về sau, việc học sẽ tiến bộ hơn và sau này khi đi ra làm việc sẽ hiệu quả hơn rất là là nhiều. Tuy nhiên, thiền thì hiện nay có nhiều phương pháp, thì tùy duyên quý thầy cố gắng chọn phương pháp chuẩn nhất để cho các em học. Kính thưa quý thầy, hôm nay là một ngày mùa đông nhưng mà rất là ấm áp của đất Hà Nội thân yêu. Chúng tôi từ miền Nam ra đây có một số việc, cũng đi dự Đại hội Phật giáo rồi được quý thầy quý mến mời về đây có một buổi trao đổi nói chuyện. Nhìn thấy cái thành quả mà của quý thầy đã làm được như thế này và còn nhiều cái dự án tốt đẹp hứa hẹn phía trước mà quý thầy đã làm với cái trái
[1:12:49]tim tỏa sáng của mình vì đất nước, vì thế hệ trẻ tương lai làm chúng tôi xúc động. Chúng tôi thành thật nói những lời ca ngợi quý thầy, những người đã lớn tuổi, đã về hưu nhưng bộ óc còn cực kỳ minh mẫn, sáng suốt, trái tim đầy ắp cái tâm đức đẹp ngời, các thầy đã làm được những công trình thế này, chúng tôi hết sức là tán thán. Xin thay mặt cho Phật giáo miền Nam, đồng bào miền Nam gửi những lời ca ngợi, chúc lành đến quý thầy và mong quý thầy mãi mãi phát triển như thế.
[1:13:27]Chúng tôi cũng gửi lời thăm hỏi, chúc lành đến các em sinh viên, mong các em giỏi trên nhiều phương diện, vừa cả những kiến thức, bản lĩnh và cả đạo đức để các em trở thành những viên ngọc quý xây dựng đất nước ta và thế giới ta. Giờ phút này thời gian cũng đã khép lại, chúng ta lại phải chia tay nhau. Chúng tôi hôm nay cũng phải về lại miền Nam. Lúc khác tôi sẽ trở ra thăm Hà Nội, không biết có gặp nhau lại hay không, nhưng mà chúng tôi cũng xin gửi lại đây trái tim thương yêu của mình nơi cái mái trường này, gửi năm phút thôi chứ lát phải cầm đem đi chứ không để lại luôn được. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[1:14:11]Tôi xin trân trọng giới thiệu và kính mời Tiến sĩ Trần Cung Bảy, Phó Hiệu trưởng lên có đôi lời phát biểu ý kiến.
[1:14:24]Nhân dịp Thượng tọa Thích Chân Quang ra dự Đại hội Phật giáo toàn quốc, Đảng ủy và Ban Giám hiệu nhà trường có mời và Thầy Thích Chân Quang đã vui vẻ nhận lời hôm nay đến nói chuyện với chúng ta về một chuyên đề
[1:14:43]rất có ý nghĩa. Chỉ tiếc rằng hôm nay đúng là cái dịp mà sinh viên nhà trường bắt đầu thi. Cho nên là chỉ có một số nhỏ hôm nay ở đây là còn đang học, thế còn các em là đang tíu tít về các giảng đường thi. Cho nên là số đến chưa được chật hội trường, chúng tôi rất tiếc điều đó. Xin thưa với Thầy Thích Chân Quang, ngay trong tuần trước, Ban Giám hiệu chúng tôi đã nghe đoàn cán bộ của nhà trường đi công tác ở Đài Loan về
[1:15:21]báo cáo về tình hình. Trong đó có một điều mà chúng tôi rất là băn khoăn, rất là suy nghĩ, đó là đạo đức trong học đường.
[1:15:34]Các thầy ở trong đoàn thì nói rất nhiều chuyện nhưng mà ai ai cũng nói đến một điều: tại sao sinh viên Hàn Quốc làm được như thế này mà sinh viên ta chưa làm được? Tôi chỉ nêu mấy điểm: Một, sinh viên Hàn Quốc coi việc quay cóp là một điều xa lạ trong đời sống học đường.
[1:16:01]Xa lạ, không có trong tiềm thức, không có trong tư duy của sinh viên. Cái thứ hai là sinh viên Hàn Quốc không có vẽ bậy ra bàn ghế, không có vứt rác ra hội trường. Nhưng mà chúng ta thì thế nào? Và đặc biệt là các em sinh viên khóa một tất cả phải tham gia lao động vệ sinh trong khu vực trường và trong các lớp học để các em thấy được giá trị của lao động như thế nào. Cái thứ ba là sinh viên Hàn Quốc gặp thầy giáo, gặp cán bộ công nhân viên nhà trường, cúi đầu chào. Nhưng mà ở đây, ở trường chúng ta thì cái số mà gặp cán bộ nhân viên, gặp thầy giáo chào thì không nhiều. Gần như là coi đó là những người xa lạ
[1:17:04]chứ không phải là những người mà chúng ta đang đến học ở trường. Thì Ban Giám hiệu quyết định là soạn thảo ngay lại quy chế sinh viên
[1:17:20]để chúng ta xây dựng một cái thế hệ sinh viên
[1:17:29]như là Thầy Thích Chân Quang vừa nói. Làm thế nào phải có đạo đức, đạo đức ngay từ khi học ở trường, chứ nếu mà nói là thôi bây giờ vào trường ta cứ thoải mái chơi bời đã, xong rồi ra trường rồi hẵng hay, không có đâu, không bao giờ có cái chuyện đó đâu, mà phải rèn luyện. Tôi xin kể một câu chuyện này: cháu tôi học lớp bốn thôi, đến trường có cô giáo đón ở ngay cổng trường là tất cả các em học sinh đều cúi đầu chào, đều cúi đầu chào.
[1:18:06]Phải rèn luyện như thế, xã hội ta phải văn minh như thế, ngàn năm văn hiến phải là như vậy. Thế hôm nay thay mặt cho Đảng ủy, Ban Giám hiệu nhà trường, tôi xin chân thành cảm ơn Thượng tọa Thích Chân Quang đã có buổi nói chuyện hết sức thú vị và đúng vào cái dịp mà Ban Giám hiệu nhà trường chúng tôi đề ra cái việc là đạo đức trong nhà trường, làm tăng thêm cái ý nghĩa
[1:18:35]của cái chủ trương của Ban Giám hiệu là phải làm thế nào đây nâng cao đạo đức cho sinh viên. Đành rằng ở ngoài xã hội thì còn biết bao nhiêu việc như Thầy Thích Chân Quang vừa nói, nhưng mà chí ít ra chúng ta cứ làm đi, rồi thì bằng một cái hành động, bằng một cái cử chỉ của chúng ta, chúng ta sẽ nói với xã hội là ở cái thủ đô này, ở cái đất nước này cũng có một cái trường đại học mà họ đã dần dần xây dựng được một quy tắc ứng xử rất là văn minh, thể hiện cái truyền thống của dân tộc. Nhân dịp thầy đến thăm trường và có buổi nói chuyện rất là thú vị, thay mặt cho Đảng ủy, Ban Giám hiệu, tôi xin tặng thầy một cái món quà.
[1:19:24]Đây là biểu trưng của nhà trường.
[1:19:33]Đây là một cái băng ghi lại buổi lễ kỷ niệm 10 năm thành lập trường. Xin cảm ơn thầy, xin cảm ơn tất cả.