Lời giảng: Người Trụ Trì Với Cái Nhìn Lớn

[0:00]Kính bạch chư Tôn đức trong ban Chức sự hạ trường, kính bạch chư Thượng tọa, Đại đức, Tăng, Ni hiện diện. Hôm nay, thể theo lời thỉnh cầu của ban Trị sự Tỉnh hội Phật giáo tỉnh Long An, Thượng tọa Thích Chân Quang, giáo thọ trường Cơ bản Phật học Long An, giáo thọ nhiều trường Phật học và các trú xứ an cư kiết hạ ở thành phố Hồ Chí Minh, ở Đồng Nai. Ngài cũng hoan hỷ để sắp xếp thời gian về với khóa Bồi dưỡng kiến thức trụ trì của chúng ta để có đôi lời trao đổi. Kính bạch chư Tôn đức Tăng, Ni, kính thưa quý vị. Trước đây, có một lần chúng tôi may mắn được đọc qua quyển sách nói về trụ trì. Chúng tôi không hiểu quyển sách đó do ai đã

[0:59]viết ra, nhưng có nhiều điều chúng tôi cảm thấy rất là bổ ích và tâm đắc. Và sau này chúng tôi mới biết rằng ban Trị sự Tỉnh hội Phật giáo tỉnh Tiền Giang cũng có in tài liệu đó để phổ biến. Và cũng có nhiều tỉnh thành khác cũng dựa trên tài liệu đó mà có cái suy nghĩ làm thế nào để tổ chức những khóa bồi dưỡng kiến thức trụ trì. Rồi hôm nay cũng tình cờ chúng tôi được hiểu ra tác giả quyển sách đó là Thượng tọa Chân Quang, người đang hiện diện với chúng ta. Và chúng tôi cũng rất là vui mừng chúng tôi được đọc qua nhiều quyển sách như luận về nhân quả, nghiệp và kết quả, và nhất là qua một loạt bài Thượng

[1:54]tọa hướng dẫn cho các Tăng, Ni sinh trường Cơ bản Phật học Long An về tâm lý đạo đức Phật giáo, cũng như có nhiều tài liệu khác về thiền học. Với lòng kính quý như vậy và tâm đắc những điều trăn trở mà Thượng tọa thường quan tâm đến tiền đồ của đạo pháp, và đặc biệt là tôn trọng, kính quý những bậc tôn trưởng, rất quan tâm đến những hàng hậu học, huynh đệ của mình, Thượng tọa thường tâm sự với chúng tôi: Thượng tọa luôn mong mỏi làm thế nào để góp được một phần nhỏ vào sự nghiệp chung, nhất là đối với các anh em Tăng, Ni sinh trẻ tuổi. Bởi vì trong bối cảnh xã hội mỗi ngày một phát triển về khoa học kỹ thuật,

[2:46]mỗi ngày một phát triển về nhiều sự văn minh tiến bộ khác, nhưng bên cạnh đó đạo đức xã hội cũng có phần khiếm khuyết rất nhiều. Và đặc biệt nếu bây giờ đem ra cái quan điểm xã hội hóa giáo dục thì Phật giáo của chúng ta có chư Tăng, chư Ni nào đủ điều kiện để thể hiện cái thân giáo, khẩu giáo và ý giáo của mình chưa, quả thật là tự kiểm bản thân của chính mình và tất cả những bạn đồng học, đồng tu của mình thì còn nhiều khiếm khuyết lắm. Những bậc tôn trưởng thì ở trên cao và còn nhiều Phật sự khác cũng chưa có điều kiện thuận duyên để mở trường lớp, tạo điều kiện để chư Tăng, chư Ni và Phật tử chúng ta có thể trao

[3:38]đổi, học hỏi lẫn nhau và phát nguyện cùng nhau để làm nên một sự lớn để cho chánh pháp được truyền trì và chúng sanh được lợi lạc. Với cái hoằng nguyện như vậy, ngài suy nghĩ rằng: Người nhỏ làm việc nhỏ, người lớn làm việc lớn, và việc hoằng truyền chánh pháp là việc chung của mọi Tăng, Ni của chúng ta. Tuy nhiên, kính thưa quý ngài và toàn thể đại chúng, việc hoằng pháp lợi sinh thường thường là theo quan điểm tùy duyên mà hành sự. Có thể điểm pháp môn không như vậy, một khi thân này, một khi tánh này đã phát hiện và muốn truyền bá theo một cách, nhưng ở góc độ khác cũng có những thứ than khác, chưa đồng quan điểm.

[4:29]Chính vì thế, cho nên Thượng tọa cũng thường tâm sự với chúng tôi: Việc hoằng pháp lợi sinh quả thật là một vấn đề nan giải. Chúng ta chỉ còn phát nguyện, chúng ta đem hết lòng thành của mình để tôn kính Tam bảo, tôn kính, tri ân, lợi lạc quần sinh mà thực hành. Hôm nay, thấu cảm được cái việc đó, ban Trị sự Tỉnh hội Phật giáo tỉnh Long An cung thỉnh Thượng tọa về đây để có những lời tâm sự, trao đổi với chư Tôn đức Tăng, Ni về kinh nghiệm tu học của mình, cũng như trên một góc độ nhìn thấy quan điểm người trụ trì sẽ làm gì. Mong rằng chư Tôn đức Tăng, Ni trong trú xứ an cư kiết hạ tại tổ đình Thiên Khánh,

[5:13]cũng như chư vị trụ trì các tự viện dự khóa Bồi dưỡng kiến thức trụ trì hôm nay, xin nhiếp tâm trong thanh tịnh để sự trao đổi của chúng ta được thập phần an lạc. Kính bạch Thượng tọa, hiện diện trước Thượng tọa đây có Hòa thượng Thiền chủ trú xứ an cư kiết hạ và chư Tôn đức trong ban Chức sự hạ trường, chư Tăng, Ni, trụ trì các tự viện và an cư ở đây. Theo con số chúng tôi kiểm hàng ngày thì trên 150 vị. Ở trong lớp đây là đại diện những vị có điều kiện để vào thính pháp nghe, còn một số vị an cư kiết hạ ở bên ngoài để hỗ trợ và cũng lắng nghe thêm cái sự bố trí ở các nơi, và hôm nay cũng có quý Phật tử về tham dự.

[6:04]Ở đây cũng xin bạch với Thượng tọa, đại diện cho chư Tăng, Ni ở các huyện thị ở trong tỉnh, gồm có huyện Châu Thành, thị xã Tân An, bên cạnh Thạnh Hóa, Mộc Hóa, Thủ Thừa, Bến Lức và Tân Trụ. Ở Long An còn hai huyện nữa là Cần Đước và Cần Giuộc sẽ tổ chức bắt đầu ngày 11 cho đến ngày 15 tháng 6 tới đây. Kính, trân trọng giới thiệu Thượng tọa, và cung thỉnh Thượng tọa bắt đầu buổi thuyết giảng hôm nay. Nam Mô A Di Đà Phật. Có bắt đầu niệm Phật không thầy hay là thỉnh thầy xuống? Cung thỉnh chư Tôn đức... à dạ, khởi niệm Phật cầu gia bị.

[6:49]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[7:04]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[7:19]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[7:35]Con kính thỉnh chư tôn túc Tăng, Ni ngồi xuống. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Con kính bạch trên chư tôn túc Tăng, Ni. Thực ra thì tuổi đời, tuổi đạo gì con cũng nhỏ chứ vốn liếng học hành cũng không bao nhiêu, nhưng mà được quý thầy thương mến cho nên hay sai bảo điều này điều nọ. Hôm nay con về thì cũng vâng lời để con góp một chút ít ý kiến trong cái khóa trụ trì này. Thì thật ra con cũng định xin phép xưng tôi, nhưng mà thấy quý thầy lớn con hồi hộp quá, xưng tôi không được.

[8:16]Hôm nay thì con xin phép đóng góp với cái đề tài là: Người Trụ Trì Với Cái Nhìn Lớn. Thật ra thì con không có ưa cái chuyện mà nói chuyện lớn, chuyện cao, vì con sợ mấy chuyện đó lắm. Nói chuyện lớn, chuyện cao rồi một lát cái mình ngã mạn. Nhưng mà Cái nhỏ đó nó mới quan trọng, nghĩa là cái người tu hay người học mà cái người đó nhìn được những vấn đề vi tế trong cái tâm, cái hạnh mình, hoặc trong từng cái cử chỉ nhỏ, người đó có thể tiến xa được. Còn người mà mở miệng nói chuyện trên mây hay nói chuyện đại sự quốc gia thì thường coi vậy chứ dễ bị rỗng, dễ bị rỗng. Mà người thế gian bây giờ hay nói là người đó nổ.

[9:01]Mình thì chắc không có nổ nhưng mà sợ mình bị rỗng, cho nên con rất là sợ nói chuyện to, chuyện lớn, chuyện cao. Mà hôm nay thì con lại đặt cái đề tài là người trụ trì với cái nhìn lớn. Thì cái nhìn lớn này là không phải là mình sẽ làm chuyện lớn, mà mình biết chuyện lớn để mình đứng trong cái vị trí của mình cho nó thích hợp. Mình biết chuyện lớn để làm chuyện nhỏ, để bắt đầu bằng cái chuyện nhỏ. Là vì sao vậy? Vì cái người trụ trì nó là một cái gì trung gian giữa lớn và nhỏ. Như nếu mà Tăng chúng được xem là một đơn vị nhỏ của người tu, tức là từng Tăng, từng Ni là một đơn vị nhỏ; còn toàn thể cái đại cuộc của giáo hội,

[9:44]của quốc gia, của thế giới thì nó là đại sự lớn. Người trụ trì là người đứng trung gian là người giao lưu của nhiều điểm của cái sự việc nhỏ của Tăng chúng nhỏ, của cái đại cuộc lớn, của cái khái niệm giữa xã hội và tôn giáo, là nơi tụ hội của chính trị và tôn giáo, là nơi tụ hội giữa cái thời đại mới gặp gỡ lại những tư tưởng cũ. Người trụ trì nhiều chuyện để nói, nhiều chuyện phải làm nên khó. Hồi cách đây khoảng hơn mười mấy năm thì con có viết cái tài liệu về quan điểm người trụ trì mà hồi nãy thầy thư ký thì có nói. Thì lúc con viết tài liệu đó thì con chưa có trụ trì, ở trong chúng cứ ngồi quan sát mấy người trụ trì rồi cái viết.

[10:29]Đến sau này, khi bắt đầu ra làm trụ trì rồi thì mới thấy cái cuốn của mình nó dở, không có xài được gì hết trơn. Tại mình toàn là nói chuyện chuyện đại sự không à. Mà thật ra khi làm trụ trì rồi mới thấy những cái chuyện nhỏ nhỏ nho nhỏ lại là chuyện quan trọng. Chuyện nho nhỏ quan trọng. Đây là một vài điều con tâm sự chút xíu rồi chúng ta mới vào bài vậy. Như mới ngày hôm qua vậy thì con vô tình gặp lại cái người bà con cũ. Thì cái người này có lên chùa thăm, mới hỏi: "Sao em thấy trên chùa anh có vẻ cái hài hòa, trước mặt hay sau lưng trụ trì đều được như vậy nghĩa là sao?" Thì con mới nói:

[11:07]"Chà, em hỏi anh cái này thì bắt đầu anh mới giật mình nè. Vì đây nó đã là một cái lý thuyết lớn á. Mà vì mọi chuyện thì anh gặp anh đối xử trong tình huống thôi, chứ không có chưa có đưa thành cái lý thuyết lớn. Tuy nhiên, cái kinh nghiệm của anh là mình giáo dục ai, giáo dục tới trong tâm chứ không có ngừng ở bên ngoài. Một cái hành động bên ngoài mình coi cái tâm là gì để mình sửa trong đó." Chỉ có cái yếu chỉ là vậy, nhưng mà bên trong còn nhiều việc lắm. Nên hôm nay chúng ta nói cái người trụ trì với cái nhìn lớn. Mà mình nói chuyện, một lát mình sẽ toàn nói chuyện đại sự không, chuyện mà người ngoài người ta sẽ nói mình nổ đó.

[11:46]Nhưng mà để rồi mình mới biết được cái vị trí của mình. Trong cái đại cuộc đang đi như vậy của thế giới, của nhân loại, của quốc gia như vậy thì chúng ta phải làm cái gì cho phù hợp. Vì nếu mà mình làm mà mình không có biết được cái đại cuộc mình sẽ đi quẹo qua cái hướng khác. Ví dụ như thế giới người ta đang đi tiến về cái phía đông, mình không có hiểu điều đó, mình từ từ mình quẹo qua phía nam cái mình vòng qua phía tây, ừ ở lại một mình. Mà mình không có làm lợi được cho con người, cho xã hội. Cho nên cái mà có cái quan điểm lớn, có cái nhìn lớn nó rất là quan trọng cho người trụ trì. Mà không phải để mình làm tướng, làm tá gì, chỉ để làm người trụ trì thật là chân

[12:25]chính, thật đúng nghĩa và hòa mình đóng góp được vào trong đại cuộc, quan trọng. Thí dụ bây giờ mình nói như cái chuyện người đời vậy. Giờ một cái người công dân bình thường thôi, nhưng mà nếu họ hiểu được cái tình hình của đất nước, của thế giới rồi họ làm cho nó tận tâm, tận ý như vậy thì có lợi. Thí dụ một cái người công chức, nhưng họ hiểu rằng cái thời đại sắp tới là thời đại vi tính. Họ hiểu như vậy thì trong khi mà làm cái công việc bình thường, họ đã hỗ trợ cho cái người nhân viên vi tính, chính bản thân họ lo học vi tính, họ chuẩn bị trước vì họ biết thời đại đi về cái hướng đó. Đến khi mà cái sự kiện nó tới là họ nhanh chóng tiếp ứng

[13:08]liền, họ sử dụng vi tính thành thạo cho công việc liền. Rồi hoặc là họ biết rằng cái hướng sắp tới là cái hướng mà tinh giản biên chế với lại cuộc để tiết kiệm ngân sách quốc gia. Rồi thì họ họ hiểu điều đó nên họ, một là họ thấy bản thân họ giỏi đó, họ cố gắng trụ lại để giữ được biên chế để đóng góp, họ thấy khả năng họ không đủ, họ chuẩn bị công việc khác liền. Để ví dụ như một khi họ ra khỏi cái việc làm nhà nước thì họ có một chỗ khác. Cho nên mình biết được đại cuộc để mình chuẩn bị cho chính mình nó có lợi. Người trụ trì cũng vậy, ví dụ mình hiểu sắp tới đạo Phật phải đi về cái hướng nào đối với thế giới, đối với đất nước này.

[13:49]Trong cái toàn thể đất nước mình đang có cái gì nguy hiểm, ờ có cái gì thuận lợi. Tình hình ví dụ như mình sẽ bị nước ngoài xâm lược hay không? Rồi Phật giáo là chia nhiều tông phái như vậy có cơ hội để đoàn kết thật sự hay không? Rồi bên ngoài thế giới hiện nay có bao nhiêu là trường phái Phật giáo, rồi mỗi trường phái đó quốc gia nào, rồi có thể hòa hợp được hay không? Rồi Phật giáo Việt Nam mình phải đi con đường nào để có thể đóng góp vào cái sự hòa hợp đó? Khi mình hiểu hết những chuyện lớn đó cái mình chọn cái vị trí của mình. Bây giờ mình nói chùa mình tu Tịnh độ, mình niệm Phật, phàm tu Tịnh độ.

[14:29]Nhưng mình hiểu được trên thế giới có những cái xu hướng khác ngoài Tịnh độ. Ví dụ bên Nhật có cái xu hướng là tôn thờ cuốn kinh Pháp Hoa, hoặc là ở một số quốc gia khác thì lại thích Thiền tông. Ở Tây Tạng qua Tây phương, truyền qua Tây phương lại thích Mật tông. Hoặc là các sư Nam tông thì chỉ đi thuần Nikaya, không chấp nhận các tông phái khác. Thì khi mình đang đứng ở góc mình nhưng mình thấy nhiều cái trường phái lớn, rồi biết luôn các việc hoạt động của các vị đại sư hiện nay như thế nào. Và cái lòng của chúng ta, mình là người con Phật thì chỉ mong sự hòa hợp, cho nên mình biết điều chỉnh cái việc tu của mình lại.

[15:08]Là tuy mình đi con đường Tịnh độ, niệm Phật nhưng mình sẽ điều chỉnh để đến ngày nào đó, mình gặp một vị sư Nam tông, khi nói chuyện cái vị sư nghe cũng vừa, cũng hợp, rồi cũng thích, thấy không có ngăn cách. Rồi mình gặp một vị nào chuyên trì Pháp Hoa theo cái mà là cái Liên Hoa tông của Nhật Bản, nói chuyện mình họ thấy họ cũng vui, cũng thích hợp. Hoặc là gặp một người thậm chí gặp người tu thiền, chủ trương kiến tánh thành Phật, nói chuyện với mình cũng chấp nhận quan điểm của mình luôn. Nghĩa là khi mà mình hiểu được đại sự trên thế giới như vậy, mình điều chỉnh mình lại chút xíu trong việc tu

[15:46]thì mình chuẩn bị cho một cái việc hòa hợp của đạo Phật trên khắp thế giới này. Nên đó cái quan trọng là vậy. Nên mình âm thầm mình chuẩn bị khi mình biết được đại cuộc, mình chỉnh mình lại. Mình biết để chỉnh chứ không có được cố chấp. Vì mình đã đi con đường nào mà mình giữ khăng khăng con đường đó thì luôn luôn là sai lầm, luôn luôn sai lầm. Thì trong đạo Phật vậy có mười kiết sử mà chúng ta phải phá, mà cái kiết sử ban đầu phải phá để chứng được Tu-đà-hoàn thánh quả là phá cái giới cấm thủ, cái từ bây giờ mình gọi là cố chấp. Cho nên cái sợ nhất là cái cố chấp. Cố chấp luôn luôn cho mình là đúng,

[16:23]ai khác mình là sai, làm đạo Phật chia rẽ liền. Và vì vậy, khi mà chúng ta có cái nhìn lớn, chúng ta nhìn thấy được nhiều nơi trên thế giới, nhiều cái khuynh hướng tu hành như vậy và chúng ta điều chỉnh mình lại, chúng ta buông được cái cố chấp của mình xuống thì điều này có lợi cho đại sự. Mà những người Phật tử đến với mình cũng được lợi ích lớn. Thí dụ bây giờ nơi cái thị xã của mình hay nơi làng quê của mình, cái lớp những người lớn tuổi đến học đạo mình đã cho họ một cái tư tưởng lớn. Mặc dầu là tu nơi một cái chùa quê mà trong tâm họ là một tư tưởng lớn, thì họ bỏ thân kiếp này, họ qua kiếp sau họ là một con người dễ tiến bộ.

[17:03]Hoặc là những cái em nhỏ, thanh thiếu niên chập chững đi đến chùa mà chúng ta cho được chúng một cái quan điểm lớn. Nghĩa là chúng tu với chúng ta ở một ngôi chùa nhỏ, với một đạo Phật hiền lành, đơn sơ, bình dị nhưng mà sự thực là được chúng ta đã dạy những điều lớn lao của sự hòa hợp khắp nơi trên thế giới, biết được cái xu hướng tiến bộ của đất nước, của nhân loại mà hòa mình đi theo như vậy. Thì những đứa trẻ đó cứ mỗi ngày nó học nó lớn lên, nó học được khoa học kỹ thuật đủ điều hết, nhưng nó vẫn luôn luôn quý trọng đạo Phật. Vì thấy đạo Phật đã tiên liệu trước, đã nhìn trước, không bao giờ lỗi thời.

[17:41]Còn nếu mà chúng ta cứ giữ lại cái gì xưa cũ quá, rồi thủa nhỏ thì nó thương thầy, do có duyên với đời xưa nó đến chùa nó thương thầy, thương bà cô ở cái cái làng xóm mình nó tới thương mến. Nhưng đến khi nó lớn lên, nó vào cấp ba, nó vào đại học, quan điểm nó thay đổi hết toàn bộ. Vào nó thay đổi hết, mà nó nhìn lại đạo Phật bắt đầu nó có cái nghi ngờ, dò xét. Vì sao vậy? Là vì ở cái trường học ngoài đời họ chuộng cái tính lý trí cao. Những cái môn học tất cả mọi môn, toán, lý, sinh học, ở trong lô gích, lý luận, văn chương vậy, nó đòi hỏi cái lý luận chặt chẽ của lý trí. Mà nếu nó nhìn lại nó thấy cái người thầy,

[18:28]người cô ngày xưa nó vô cùng thương mến chỉ đi theo niềm tin cảm tính thì bây giờ nó vẫn còn thương á, mỗi lần nó đi học Sài Gòn về nó vẫn ghé chùa thăm á, nhưng mà trong lòng nó nó không còn thần tượng như ngày xưa nữa. Hồi xưa nó thấy ông thầy nó như ông Phật vậy, bà cô nó như Bồ Tát Quan Âm vậy. Nhưng nó đi học lên đại học về cái thấy ông thầy, bà cô nó hơi quê. Đó là một cái thất bại của đạo Phật. Cho nên bây giờ chúng ta điều chỉnh được cái đó để chúng ta dạy cho những đứa nhỏ nó đến chùa, mà sau này nó có đi xa, nhiều thậm chí nó đi luôn qua Mỹ hay qua gì không biết nữa. Một ngày nào nó trở về thăm quê hương,

[19:04]nó đến thăm thầy thì trong lòng nó ông thầy vẫn là một cái gì vô cùng tuyệt vời, đáng quý, đáng kính và đáng tin tưởng. Đó, đó là do cái sự tiến bộ vượt bậc của người trụ trì, của người thầy, cô ngày hôm nay. Mà tiến bộ vượt bậc đó là do ban đầu chúng ta nhìn được cái nhìn lớn trên toàn thể của đất nước và thế giới, nên chúng ta đã điều chỉnh được cái tu, cái học của mình, chứ không có giữ nó trong cái cái lề lối cũ nữa. Đây là một cái quan trọng như vậy. Việc mà trụ trì á thì nhiều mênh mông thiên địa. Cái vấn đề lớn á của Phật pháp thì chúng ta gọi là Phật sự, chữ chung là Phật sự. Trong cái việc Phật sự đó, chúng ta có rất nhiều việc phải làm.

[19:50]Ví dụ như quý tôn túc làm việc trong giáo hội, quý vị đi giảng dạy, quý vị lo nghi lễ, quý vị lo tổ chức cho thanh thiếu niên, rồi trong nhiều Phật sự như vậy, có một cái Phật sự cực kỳ quan trọng là trụ trì. Trụ trì là một trong những Phật sự quan trọng, đó. Rồi trong cái vai trò trụ trì này thì lại chia nhỏ ra nhiều cái chức trong đó. Mình nói trụ trì là nói chung thôi, chớ con cũng có đề nghị với quý vị tôn túc rằng là nên hiểu cái chữ trụ trì đừng có nghĩ là một trụ trì, mà là toàn bộ những vị lãnh đạo cái chùa, cái viện. Ví dụ trụ trì nè, tri sự nè, giáo thọ nè, tri khách nè, vân vân, thì những vị đó được gọi chung là những vị

[20:37]trụ trì hết, chứ không có phải là cái người mà trụ trì mới được gọi là trụ trì. Mà toàn bộ cái đó, chúng ta không có gọi là vị trụ trì mà nên gọi là cái ban lãnh đạo, tức là ban trụ trì. Ban trụ trì chứ không phải là một người. Thì cái người, ví dụ như sau này mình làm phó trụ trì mình cũng là ban trụ trì, mình cũng phải biết tất cả những phần việc như trụ trì, trụ trì đi vắng mình thay được hết. Hoặc là người tri sự là coi sắp xếp việc trong chùa cho chúng này nọ thì người này cũng gọi là trụ trì trong ban trụ trì. Hoặc là người này là giáo thọ dạy chúng thì cũng gọi là trong ban trụ trì. Mà cái quan trọng nữa là tri khách cũng là người

[21:17]trong ban trụ trì, chứ không phải là bên ngoài. Cái người tri khách cũng cực kỳ quan trọng, là cái người mà thay mặt cho chùa, nắm vững đường lối của chùa, của đạo Phật mà đối tiếp với tăng ni, tôn túc, khách khứa bên ngoài hết. Nên vai trò người tri khách cũng quan trọng, cũng được gọi là trong ban trụ trì chung luôn. Và như vậy nó có cái lợi gì? Có cái lợi là là nó tránh được cái hại. Cái hại gì? Cái hại là có cái tâm lý nó nguy hiểm sau khi những khóa trụ trì mà bế mạc là có nhiều vị tăng ni chưa phải trụ trì nhưng mà lo đi học khóa trụ trì trước. Khi đi học khóa trụ trì rồi, chỉ có mơ ước một điều là kiếm cái chùa để trụ trì.

[22:01]Mà chùa đâu có đủ mà mình trụ trì. Ví dụ như tất cả chúng ta hơn trăm vị ngồi ở trong đây mà mỗi vị một trụ trì là mình không đủ tiền để xây cho mỗi vị một cái. Vì vậy là chúng ta cần nhiều vị trong ban trụ trì cùng giữ một ngôi chùa thì ngôi chùa nó mới mạnh. Còn chúng ta bị cái khuynh hướng chia rẽ mà người Việt Nam mình không biết tại sao bị này nhiều. Con nghe than phiền dữ lắm về cái khuynh hướng chia rẽ. Chúng ta cứ thích ngồi trụ trì một ngôi chùa, rồi người chung quanh mình là đệ tử của mình, Phật tử mình, chứ không thể là những người huynh đệ của mình được, rồi không có phục nhau, đó là cái dở.

[22:41]Cho nên từ đây về sau, chúng ta phải sửa điểm này lại. Chúng ta muốn đạt được sự hòa hợp, đoàn kết của đạo Phật trên toàn thế giới thì chúng ta phải đoàn kết, hòa hợp được trong cái phạm vi huynh đệ với mình trước. Như là một ngôi chùa có thể là có nhiều vị trong ban trụ trì, mà những vị trong ban trụ trì đó là huynh đệ với nhau. Cái người đó họ ngang với mình, họ không phải đệ tử mình, ngang với mình là huynh đệ mình, có khi người đó là sư huynh mình là cũng về tiếp tay với mình. Mình là trụ trì nhưng mà cái người kia là sư huynh, người đó là sư đệ, mình tập hợp lại trong ban trụ trì và làm việc với nhau rất là ăn ý,

[23:21]tức là rất là thuận ý với nhau thì như vậy cái chùa sẽ rất là mạnh. Mà một cái chùa mạnh, nhiều cái chùa mạnh, toàn bộ đạo Phật hưng thịnh lên hết. Đó là cái mà chúng ta thể hiện được cái tình đoàn kết trong đạo Phật. Và như vậy sẽ không có những người cứ mơ ước đi tìm chùa để trụ trì nữa, làm cho chùa cất quá nhiều, cất quá dư mà từng chùa nào chùa nấy yếu yếu yếu nhớt. Cho nên ít chùa lại, chùa nào chùa nấy mạnh, mà chùa mạnh vì trong đó tăng chúng đông, mà trong tăng chúng đông đó thì trong cái ban trụ trì là những huynh đệ với nhau mà sống với nhau rất là tốt, có nhường nhịn, biết tùy thuận,

[24:03]hòa hợp với nhau trong từng cái ý kiến nhỏ, đó là cái khó. Như vậy chúng ta tránh được cái gọi là cứ mỗi người kiếm một cái chùa, phải làm sao năm sáu người là trụ trì một ngôi chùa, chia nhau trong từng ban, vị nào mà mình thấy có tài đức nhất, huynh đệ bàn lại nói: "Bây giờ huynh làm trụ trì, tôi làm giáo thọ", á vậy. Giống như ngày xưa vậy, ngài Đại Mai với ngài Quy Sơn Linh Hựu là huynh đệ, thế là ngài Bách Trượng sai ngài Quy Sơn về cái vùng núi Quy Sơn trụ trì. Nhưng khi mà ngài cất chùa lên được thì ngài Đại Mai là huynh đệ thôi, tới tình nguyện làm thủ tọa giùm đi. Là huynh đệ với nhau nhưng mà làm chức nhỏ hơn

[24:44]để phụ giúp cái người huynh đệ mình làm việc. Đây là cái điều mà chúng ta mong mỏi như vậy. Nghĩa là cùng là huynh đệ với nhau mà tập trung lại trong ban trụ trì. Tức là sau này mình có người, ví dụ có người sư đệ mình làm trụ trì, cái mình tới thăm, mình nói: "Bây giờ sư đệ làm trụ trì phải không? Tôi về tôi làm tri sự cho". Mình là sư huynh nhưng mà làm chức nhỏ hơn mà vẫn gắn bó, hòa hợp, đoàn kết, hỗ trợ nhau được, chùa đó mạnh lên liền. Chùa đó mạnh, đạo Phật mạnh lên và có lợi cho ai? Lợi cho tất cả chúng sinh. Nên vì thương yêu chúng sinh mà chúng ta không có đi tìm cái vinh quang riêng của mình, chỉ mong cái sự hòa hợp chung cho Phật giáo là vậy.

[25:26]Hồi nãy chúng ta vừa nói Phật sự, Phật sự có rất nhiều loại mà trụ trì là một cái quan trọng. Nhưng mà toàn bộ tất cả những Phật sự đó, dù là làm trong giáo hội, dù là đi giảng dạy, dù làm trụ trì, dù làm trong ban nghi lễ, dù phụ trách thanh thiếu niên, nhiều phần như vậy, nhưng chỉ có một mục tiêu chính. Phật sự thì nhiều loại, nhiều hình thức, nhiều ban bệ, nhưng mà chúng ta nhớ chỉ có một mục tiêu chính duy nhất của một người đệ tử Phật là giáo hóa cho chúng sinh được đạo đức, được giác ngộ. Chỉ một mục tiêu duy nhất. Chúng ta có thể làm rất nhiều việc, ví dụ như ông thầy ở bên cái ngành kia ổng làm về trưởng

[26:08]ban nghi lễ, chúng ta làm về cái trưởng ban về tài chánh, hai cái khác nhau, nhưng mà chúng ta phải nhớ một điều: chỉ một mục tiêu duy nhất của người đệ tử Phật là giáo hóa cho chúng sinh căn bản được đạo đức, tiến xa hơn tâm linh được giác ngộ, hai mục tiêu duy nhất mà thôi, dù Phật sự có rất nhiều. Bây giờ người trụ trì cũng vậy, cái công việc của người trụ trì hay gọi là ban trụ trì thì nó đa đoan, phong phú, phức tạp, nhiều việc nhiều dạng, nhưng cũng chỉ một mục tiêu duy nhất. Một mục tiêu duy nhất là dạy cho chúng sinh có đạo đức và có giác ngộ. Chúng ta dạy cho chúng sinh là dạy ai? Dạy hai thành phần, bên trong và bên ngoài.

[26:58]Bên trong là nội chúng của mình, là tăng ni trong chùa mình, là đệ tử của mình, đệ tử xuất gia hay đệ tử y chỉ, vân vân, đệ tử. Và bên ngoài là những cư sĩ Phật tử, nói chung là như vậy. Và dù chúng ta làm rất nhiều việc, có khi chúng ta người trụ trì này cũng là một giảng sư, mà cũng có khi người trụ trì không phải là một giảng sư, nhưng chúng ta luôn luôn có một trách nhiệm giống nhau hết là giáo hóa, là giáo hóa. Và cái giáo hóa đó nó đa dạng, chứ nó không phải là chúng ta ngồi lên bục giảng mới gọi là giáo hóa. Vì như con biết vậy, có nhiều người trụ trì không có giảng, không hề giảng, nhưng mà một đời là mô phạm cho chúng sinh.

[27:43]Nhiều vị hòa thượng tuyệt vời, hễ đi giảng là sai đệ tử mình đi giảng, vì không hề giảng. Hỏi thì vị đó nói: "Ờ, thầy không có biết giảng con ơi, không biết giảng", nhưng mà khắp nơi quy ngưỡng vì cái đạo đức, vì những lời khuyên ngắn ngắn. Tức là vị đó không bao giờ đăng đàn để giảng một cái thời mấy tiếng đồng hồ, mà ai đến cái gì thì dạy, dạy từng câu từng chữ thôi. Như người Phật tử đến chuyện vợ chồng rồi có xích mích đến gặp thì vị hòa thượng khuyên bảo, nói từng câu ngắn ngắn, nhưng mà những người Phật tử ra về sống yên ổn. Rồi đệ tử trong chùa vậy, có những lầm lỗi, hòa thượng kêu lên dạy, cũng nói vậy,

[28:23]nghĩa là không hề thuyết pháp đăng đàn, nhưng mà những lời dạy đó vẫn là giáo hóa. Mà cái điều đó thì ai cũng làm được. Còn đi giảng á thì có người có khiếu có người không, nhưng mà từng lời từng lời để dạy người này người kia thì ai cũng có thể làm được hết. Cho nên cái mục tiêu chính, cái bổn phận chính của người trụ trì là giáo hóa chúng sinh được giác ngộ, được đạo đức đó, là cái mục tiêu chính dù chúng ta có làm rất nhiều việc. Ví dụ như là sắp tới chúng ta phải cất cái chùa mình lại, trùng tu lại cái chánh điện nó gần sập, hoặc là sắp tới chúng ta phải cất lại cái nhà vong vì nhiều người tới gửi vong, gửi cốt không có chỗ.

[29:02]Có những nhiều việc, mình thấy ờ mấy cái việc đó đâu có liên quan gì dạy dỗ, không, từng việc nhỏ nhỏ như vậy đều hướng về cái mục tiêu chung là giáo hóa chúng sinh hết, chứ không có ngừng lại ở đó. Như bây giờ nói: "Ờ thầy sắp cất cái quả đường vì cái quả đường chật quá con ơi, mời tăng ni lại cúng dường trai tăng không đủ chỗ". Nghe cái chuyện đó mình thấy không có dính líu gì tới việc giáo hóa, nhưng kỳ thực nó vẫn là để giáo hóa. Còn nếu chúng ta ngừng lại là chỉ cất cái quả đường đó thôi thì chúng ta sai mục tiêu, chúng ta quên bổn phận chính của mình. Hoặc là mình nói cất cái nhà vong chỉ để cho người ta gửi cốt,

[29:40]gửi hình, gửi bài vị, ngang đó là ngừng lại, ngay đó chúng ta quên mất mục tiêu của mình của một người trụ trì. Nên dù cất cái nhà vong vẫn là để giáo hóa chúng sinh. Giáo hóa gì vậy? Giáo hóa... vẫn giáo hóa đó. Mà thôi, ngang chỗ này, con xin ngừng lại, quý thầy, quý cô suy nghĩ tiếp. Nói sao cất cái nhà vong cũng để giáo hóa. Dạ, thậm chí ví dụ như chúng ta trồng một loạt cái sân vườn trong chùa mình không phải để trồng chơi, cũng để dạy người khác một điều gì đó mà chưa tới lúc nói thẳng ra. Cho nên, không bất cứ việc gì mà chúng ta rời bỏ cái mục tiêu giáo hóa chúng sinh hết, dù việc nhỏ, việc lớn.

[30:23]Ví dụ đem bức tranh hay một cái hoa treo lên tường, hổng để treo chơi, không có treo chơi. Nghĩa là người trụ trì rồi thì thấy không có làm chuyện gì làm đùa, không có làm để giỡn, không làm để tiêu khiển, không có. Nghĩa là treo một cái giỏ hoa lên trên góc tường, hễ ai hỏi: "Thầy thưa thầy, treo để làm gì?", vẫn nói được một bài pháp ngắn. Không có làm việc gì mà rời đạo lý hết, đó mới là người trụ trì. Nhưng bây giờ chúng ta nhìn giỏ hoa nó hỏi treo để làm gì, nhiều khi mình quên trả lời không được. Nào trả lời được hãy treo, mình nhắm có người hỏi mình trả lời không được khoan treo. Vì bất cứ việc nào của một người trụ trì đều là để giáo hóa chúng sinh hết.

[31:03]Cho nên, chúng ta không được quyền sơ hở, không có được quyền có những lúc mà làm vì vui không có đạo lý, không được, không được sơ hở một chút đạo lý nữa. Đây là cái điều khó, nhưng mà chúng ta phải làm được. Vì sao vậy? Vì người trụ trì phải là một cái nguồn đạo lý. Cái cất tay nhấc chân gì của ông thầy, bà cô trụ trì đó ai hỏi là trả lời được hết á, đều là giải thích được hết, khó như vậy. Mà tất cả đều hướng về việc giáo hóa chúng sinh, không có để chơi, như vậy. Cái việc người trụ trì là giữ nhiệm vụ chính trong một ngôi chùa. Ở bên trong là dạy Tăng Ni chúng, bên ngoài là đối tiếp giáo hóa Phật tử thì đó là như vậy.

[31:45]Là một cái điều nữa, cái chùa là một đơn vị của Giáo hội để thực hiện cái đường lối của Giáo hội. Vì ví dụ trên tôn túc của Giáo hội muốn hướng dẫn Giáo hội đi theo đường lối nào đó thì cái người thực hiện chính là người trụ trì. Cho nên người trụ trì phải gắn bó với Giáo hội, phải thông suốt, phải hiểu đường lối Giáo hội kỹ, hiểu hiểu cho sâu kìa, hiểu cho sâu. Ví dụ như là trên Ban Tăng sự Trung ương họp bàn về cái quy chế sinh hoạt Tăng Ni thì người trụ trì phải nhanh chóng nắm lấy cái tư tưởng chủ đạo của các vị tôn túc rồi bắt đầu mới chỉnh lại cái chùa mình cho phù hợp liền. Hoặc là mình biết Giáo hội của mình hiện nay

[32:32]là nơi, là một môi trường tập hợp toàn bộ hệ phái hết. Cho nên trong đó có cái là thống nhất về tổ chức và cương lĩnh, thống nhất về cái định hướng, về cái mục tiêu, về sự hòa hợp nhưng mà vẫn tôn trọng cái bản sắc của từng tông phái. Cái đường lối đó người trụ trì mình phải hiểu. Phải hiểu để chi? Thì mình hiểu rằng cái đường lối tu của thầy tổ mình là vẫn được giữ gìn, vẫn được tôn trọng. Nhưng trong cái đường lối đó, mình phải chỉnh sửa những điểm để mà mình hòa hợp được với toàn bộ Phật pháp và đừng để Giáo hội tách ra làm hai ba Giáo hội. Đấy, đó là điều tuyệt đối cấm. Hồi trước giải phóng á, mình bị nhiều Giáo hội lắm.

[33:15]Cũng đạo Phật chứ nhiều Giáo hội, nhưng bây giờ chúng ta được một cái điều kiện phải nói là lý tưởng là một Giáo hội chung cho toàn đất nước mình, dù có rất nhiều hệ phái. Đây là một cái lý tưởng mà hình như hổng có đất nước nào có, không có đất nước nào có. Nên cái điều kiện lý tưởng này chúng ta phải trân trọng, phải giữ gìn. Phải giữ gìn là tận trong tâm ý của mình là không hề kỳ thị một tông phái nào hết. Nghĩa là tông phái nào đến, chúng ta cũng quý kính, tôn trọng hết. Là như vậy, cái tâm đó thôi là cái tâm đó đã thực hiện được đường lối của Giáo hội. Còn có nhiều khi ở trên các vị Hòa thượng,

[33:55]tôn túc thì thương yêu tất cả Tăng Ni, muốn cho Phật giáo là chung đồng, nhưng mà ở dưới mỗi ông trụ trì có tư tưởng chia rẽ, kỳ thị. Nói mình Bắc tông, bên kia Khất sĩ, nói đây mình Khất sĩ, bên kia Nam tông thì cái tâm đó là tâm sai với đạo lý mà không thực hiện được đường lối của Giáo hội. Hoặc là ví dụ như ở trên các vị tôn túc cũng rầu cái chuyện mà chùa viện phát sinh nhiều quá, mà người ta gọi là loạn chùa đó. Tự nhiên một cái khu vậy cái tự nhiên hai ba cái chùa sát nhau. Mà hai ba chùa sát nhau tưởng là vui với nhau, không có, hai ba chùa sát nhau nhiều khi cũng xích mích nhau nữa. Thì các vị Hòa thượng, tôn túc rầu cái chuyện đó lắm.

[34:36]Các vị thì mong muốn là tự nhiên một khu một chùa được rồi, một cái khu một làng chùa, một làng chùa mà mỗi chùa cho thiệt mạnh, giáo hóa thiệt tốt, Tăng Ni sinh hoạt tốt, Phật tử tập trung về thật là phấn khởi thì quý vậy vậy. Nhưng mà rồi cứ Tăng Ni mình lén lén phát sinh cái tịnh thất, từ từ phát sinh cái chùa. Ở trên không kềm chế được mà chuyện đó các vị tôn túc cũng lo lắm, thấy nó không hay. Nhưng nếu mình hiểu điều đó mình phải làm như vậy. Nếu mình hiểu được cái tâm tình của chư vị tôn túc ở trên cao rồi thì mình đừng để chùa viện phát sinh nhiều. Ví dụ bây giờ mình trụ trì ngôi chùa rồi có cái người Phật tử nào đó đến nói nói:

[35:18]"Thưa thầy, cách đây cây số con có miếng đất con cúng thầy để cất cất thêm ngôi chùa nữa". Thì mình mới nói thế này, nói: "Thôi con, đừng. Tại vì tự nhiên một cái khu này cái chùa cũng tốt rồi, cất hai ba cái chùa phiền phức lắm". Nói: "Thôi con có lòng thành để chi thầy nhận cho con." Nói: "Không. Ở trên á, các vị tôn túc không có thích chuyện mà chùa cất bừa bãi. Cho nên nếu mà con tốt á, con bán đất đó cho thầy con đưa tiền thầy, thầy thì trùng tu cái chùa này, thầy nuôi Tăng Ni ở đây nó tốt hơn, con cũng có phước lắm". Mà thường ta không chịu, tự nhiên đất người ta người ta muốn nó mọc cái ngôi chùa để để đời có tiếng, còn bán mà đưa cho ông thầy

[35:55]mấy chục cây không biết ông thầy làm cái gì không tin lắm. Chứ còn cất cúng cho ông thầy, ông thầy ổng cất cái chùa bộ mình để tiếng để đời hơn là cái chùa của bà đó, bả chủ chùa cái nọ, nổi tiếng. Đó. Nên đây là quý vị trụ trì mình mình hiểu được cái đường lối của Giáo hội mà mình khéo léo, cứng rắn, vừa cứng rắn vừa mềm dẻo để thực hiện cho đúng đường lối Giáo hội thì như vậy Đạo phật Việt Nam mình mạnh lên. Mạnh lên liền. Nhưng mà ở đây nhiều khi chúng ta quên, chúng ta quên là không biết đường lối trên quý Hòa thượng tính gì đó tính, kệ quý Hòa thượng. Ở dưới đây mình chùa mình hễ đụng chuyện gì đó mình cứ tự ý xử lý

[36:32]mà mình không gắn cái việc làm của mình nó hòa chung với đường lối Giáo hội. Đây là cái điểm khó, nên chỗ này gọi là mình phải thấy đường lối lớn á, thấy trên các vị Hòa thượng nghĩ gì, ở đây mình làm theo cho nó hòa hợp. Đây gọi là cái nhìn lớn để mình chỉnh cái việc làm nhỏ bé của mình. Cái việc làm ở một góc trời khiêm tốn của mình, tại một cái vùng quê của mình, nhưng mà không ngờ luôn luôn nó phù hợp với cái đường lối của Giáo hội của cả nước, đó là cái hay. Rồi cái chùa hay là vị trụ trì cũng là cái điểm hội tụ giữa luật pháp quốc gia và đạo lý nhà Phật. Nghĩa là ở đó mình là người trụ trì một ngôi chùa thì trên văn

[37:13]bản luật pháp, trên cái tổ chức của Mặt trận, của Ban Tôn giáo thì mình nằm trong sự quản lý của Nhà nước, của công an. Rồi trên Giáo hội thì mình là một đơn vị được sự quản lý của Giáo hội. Đó là về mặt luật pháp quốc gia. Nhưng rồi cũng là một cái nơi mà để tỏa cái đạo lý của đạo Phật ra bên ngoài, nên cái chùa là nơi hội tụ của nhiều thứ như vậy. Là chúng ta, trên vai mình á là cái trách nhiệm là của đạo lý đạo Phật, chúng ta phải sống đúng với đạo lý nhà Phật, nhưng mà chúng ta vẫn phải giữ vững được kỷ cương phép nước, luật pháp, đường lối, nghị định gì đủ thứ hết trơn. Đó, nên trên vai của người trụ trì nhiều cái gánh

[37:52]nặng mà cái gánh nặng đó là nó khó thực hiện cho hoàn chỉnh, nhưng mà chúng ta phải làm được. Khó là sao? Vì có đôi lúc cái luật pháp của Nhà nước có những điểm nó nó ngược với đường lối đạo Phật. Vì cái thời đại như vậy, ví dụ. Ví dụ như là trong cái đạo lý nhà Phật á thì từ thời xưa Đức Phật không muốn cho một vị Tỳ-kheo chấp cái chỗ nào lâu quá, đừng có ở dưới một góc cây ba đêm là để không có chấp cái gì là của ta hay là của ta, hoặc là vấn đề mà sinh kế là chỉ thuần đi khất thực. Nhưng mà bây giờ thì luật pháp Nhà nước không cho phép, không cho phép mà ông thầy tu ba ngày ổng ở chùa này, ba ngày ổng chạy chùa khác thì công an thấy không biết đường quản lý.

[38:40]Nên yêu cầu thầy: "Hộ khẩu đâu thì nằm yên đó giùm cho con để con dễ quản lý thầy", mấy ông công an ổng tới vậy đó. Dù là mà thôi tâm thầy đừng chấp được rồi, chứ mà thầy bỏ đi lang thang là con không biết đường đâu con tìm thầy, lỡ mà họp hành, bầu bán rồi đủ thứ chuyện. Cho nên luật pháp yêu cầu mình phải ở chỗ cho ổn định, mà đạo lý nhà Phật thì kêu mình cứ đi lang thang. Quý thầy, quý cô thích đi lang thang hay thích ở một chỗ? Thường mình thích ở một chỗ nhưng mà có nhiều vị có cái hạnh thích đi lang thang, nhất là mấy vị bên khất sĩ á. Nhiều vị thích đi lang thang mà thấy cuộc đời tu giải thoát hạnh phúc lắm.

[39:15]Thích đi ghé chỗ này vài bữa, ghé chùa kia vài bữa, vân du giáo hóa, hay là "bình bát cơm nghìn nhà, thân chơi muôn dặm xa, mắt xanh xem người thế, mây trắng hỏi đường qua", nghe thơ mộng cũng thích lắm. Nhưng mà thôi, bây giờ thì mình ổn định lại để mình cân đối giữa cái đạo lý của đạo Phật với luật pháp của quốc gia. Nhiều cái là ví dụ ví dụ như là thời xưa vậy, cái tên cướp là Angulimala đó, giết cả ngàn người, gặp Đức Phật rồi Đức Phật cảm hóa đem về cho xuất gia, tu làm tỳ kheo. Đó là cái giáo lý đạo Phật có cảm hóa người xấu đem về chùa. Nhưng mà ngày hôm nay có một tay nào nói: "Thưa thầy, con mới trốn trại, con được lệnh truy nã

[39:59]đặc biệt thì cho con ở chùa." Thì thôi nha, đừng. Đạo lý Phật nhưng mà bây giờ luật pháp quốc gia không cho phép. Mình chứa chấp người truy nã thì thầy trò kéo nhau vô nhà đá hết, cho nên thôi. Nên nhiều khi vậy, đạo lý là một chuyện mà luật pháp là một chuyện khác. Và bây giờ thì chúng ta du di thì chúng ta mới trả lời cái tên mà có tội truy nã đặc biệt, có lệnh đó: "Nói thầy cũng thương con lắm chứ không biết cái gì, nhưng mà thôi con ra đầu thú đi, đó đừng có đi trốn hoài." Đó mình dùng đạo lý mình giáo hóa để mình khỏi mang tội mà cũng không sai với luật pháp nữa. "Thôi con, cuộc đời con trốn chui trốn nhủi rồi cũng không đi tới đâu.

[40:38]Con không được ngẩng mặt làm con người. Thà là con đầu thú, có được cái sự khoan hồng, bản án có giảm bớt thì con ở trong tù á nhưng mà con làm cái gì nó công khai, nó minh bạch, không phải trốn, phải lánh khổ sở." Đó, mình dùng đạo lý mà vừa là luật pháp nữa. Nên cái đó là cái khó và cái khéo của người trụ trì phải cân đối. Nên có nhiều người nhiều vị trụ trì mà con gặp liều mạng lắm. Hễ mà nói chuyện mà tới công an là bất cần, coi không sợ, coi trời bằng vung, không coi công an ra gì hết. Gặp mấy vị đó rầu lắm. Mấy vị đó liều mạng, nghĩa là chấp một bên đạo lý, cái nói: "Mình là tự tại giải thoát rồi sống vô úy không sợ ai,

[41:19]công an là không thèm sợ." Mấy đứa rầu, mấy đứa đi có một bên à. Cái đó không làm trụ trì được, cái đó là sống làm du tăng lang thang ở đâu thì được nhưng mà làm trụ trì không được. Tại cái người trụ trì nó có gì nó chuẩn mực, nó tiêu biểu, nó điềm đạm, chững chạc chứ không có liều mạng cùi được, không có. Nên cái vị trụ trì phải phải phải vừa dung hợp giữa đạo lý mà cân đối với luật pháp, nghĩa là ai nhìn thấy mình họ cũng hài lòng. Ví dụ cái người người Phật tử nhìn thấy thầy trụ trì thấy thầy ứng xử luôn luôn đúng với đạo, nhưng một vị mà cán bộ nhà nước nhìn mình cũng thấy vị này luôn luôn tuân thủ luật pháp quốc gia.

[41:55]Là ai nhìn mình cũng hài lòng, nghĩa là trụ trì nè: "Vào luồn ra cúi dâu trăm họ." Trụ trì là như vậy đó. Nghĩa là sướng ích gì đâu chức trụ trì.

[42:09]Cái bài thơ đó cũng hay lắm mà tôi quên, có một vị than: "Sướng ích gì đâu chức trụ trì." Nói là "vào luồn ra cúi dâu trăm họ". Thì nhưng mà chúng ta lỡ mình vừa có cái phước gì đó ờ để mình được trụ trì, nó phải là cái phước. Nhưng mình cũng là một cái nguyện và một cái trách nhiệm nặng. Nó nhiều mặt như vậy và trước cái việc mà vừa là cái phước mà vừa là trách nhiệm thì chúng ta phải khéo vì nó khó, không có dễ. Nên đừng có nghĩ đơn giản. Nên là chúng ta đừng có nghĩ đơn giản làm trụ trì tức là một cái địa vị lớn, địa vị lớn để cho chúng ta thấy mình là ờ một đời tu hành như vậy thành công rồi.

[42:54]Ờ một đời xuất gia như vậy ngày hôm nay mình có một ngôi chùa trụ trì như vậy là tốt, yên phận yên thân rồi. Mình quan niệm vậy là sai. Vì kể từ sau khi trụ trì đó thì cuộc đời mình mới bắt đầu đau khổ. Chứ còn trước khi trụ trì mơ ước đủ thứ, thấy làm người trụ trì vinh quang lắm chứ bắt đầu trụ trì rồi cuộc đời từ đây là đầu là mới đau khổ, mới đắng cay đủ thứ chuyện là vậy. Thật ra những điều mà chúng ta vừa nói rồi á, mà có thì giờ đó, mỗi điểm mình khai triển ra lớn lắm. Bây giờ nó có một điều làm chúng ta cần có cái nhìn lớn về lịch sử của dân tộc để chúng ta thấy đạo Phật là cái gì trong lịch sử dân tộc và ngày hôm nay đạo Phật phải là cái

[43:40]gì trong cái vận mệnh của đất nước, của nhân loại. Chúng ta phải nhìn lại như vậy. Rồi chúng ta cũng biết rằng đất nước mình là một đất nước nhiều biến động, nhiều thăng trầm qua các cuộc lịch sử lâu dài. Thì đạo Phật mình cũng gắn bó từ rất là lâu. Nghĩa là từ đời Hùng Vương là đạo Phật đã đến rồi. Chúng ta nghe cái câu chuyện mà Chử Đồng Tử và Tiên Dung là đạo Phật đã đến từ những thời xa xưa đó. Là khi công chúa Tiên Dung lấy Chử Đồng Tử thì bị vua Hùng Vương mới từ, từ là con gái mình lấy một kẻ nghèo, khổ, không ăn không học mà thất tha thất thểu, không có cái khố để mặc nữa. Quý thầy quý cô nhớ chuyện mà Chử Đồng Tử không có khố mặc không?

[44:28]Tức là hai cha con có một bộ đồ à. Ngày đó công chúa tới cái ổng mới cho cái khố mình cho cha mặc còn ổng xuống cát ổng vùi cát lên. Rồi công chúa kêu giăng màn để tắm thì giăng ngay đúng cái chỗ ổng đang núp dưới. Cái công chúa dội nước cái lòi ổng ra. Lòi ổng ra thì công chúa mới thấy người xưa họ quan niệm nó kỹ lắm, nam nữ thọ thọ bất thân. Mà để người khác mà nhìn thấy thân thể của mình đối với người nữ nó là một cái vấn đề khủng khiếp, hoặc là mình phải tự tử hoặc là mình phải là vợ người đó. Cho nên công chúa thì đâu có tự tử nhưng mà công chúa nghĩ đây là tiền duyên nên quyết định lấy chồng luôn.

[45:06]Cái chuyện đó cái vua cha từ, rồi sau công chúa mới mở một cái buôn rồi người ra kẻ vào tấp nập rồi có những thương nhân Ấn Độ tới mới rủ Chử Đồng Tử đi buôn. Thì ông đi buôn nửa đường cái ổng ghé vào một cái đảo, một hòn đảo, ông gặp một vị sư tên là Phật Quang, ông học đạo đem về ông truyền bá ở Việt Nam. Chử Đồng Tử cũng là một, phải nói là một trong những vị tổ ở Việt Nam, vị tổ cư sĩ á đã đem đạo Phật về Việt Nam, dạy cho vợ mình, hai vợ chồng cùng đắc đạo có thần thông hết. Và Phật giáo đã truyền bá rất lâu rồi cả ngàn năm Bắc thuộc. Rồi đến đời Đinh Tiên Hoàng, bây giờ những cái di tích, di chỉ mà mình khám phá lại được là thời vua

[45:48]Đinh Tiên Hoàng là Phật giáo đã rất là thịnh. Khi thì đất nước mình độc lập, khi đất nước mình hưng thịnh, khi đất nước suy tàn, khi đất nước mình bị ngoại thuộc ngoại xâm thì đạo Phật luôn luôn đồng hành như vậy. Và cũng có những khi đạo Phật có những vị cao tăng xuất sắc làm vẻ vang một thời, nhưng cũng có những thời đại mà chư tăng để lại nhiều cái tai tiếng không tốt ở trong chùa. Mà có nhiều bài thơ họ châm biếm tới bây giờ vẫn còn. Đó là những cái như vậy. Nhưng mà cái hay, nói chung là vậy, là dù là lịch sử có thay đổi, lịch sử có thay đổi như thế nào đó, thì đạo Phật mình có cái hay là nhanh chóng thích ứng.

[46:33]Thời nào tới mình cũng sống cũng tu được. Vì sao vậy? Là vì mình có một cái đạo lý vô phân biệt và không oán thù. Đây là cái hay của đạo Phật, không phân biệt, không oán thù. Là vì vậy, nghĩa là triều đại này nối tiếp triều đại kia thì bất cứ triều đại nào đạo Phật vẫn là bạn để mà góp tay xây dựng cho cái xã hội lúc đó hết. Chứ không có nói ờ cái triều đại này là thân với đạo Phật, triều đại kia tôi thù với đạo Phật á, không có theo, không có. Đạo Phật không có kẻ thù, không có ai là kẻ thù hết. Nhờ như vậy là bao nhiêu triều đại đi qua, đạo Phật vẫn tồn tại. Thậm chí như bên Trung Hoa vậy, có những thời mà đạo Phật bị tiêu diệt.

[47:20]Tiêu diệt xong rồi đạo Phật cũng không oán thù cái người cái triều đại đã tiêu diệt mình, vẫn cứ bình thản dựng lại chùa, xuất gia thế phát trở lại, rồi xây dựng tăng đoàn trở lại rồi tu tập tiếp. Không oán thù, không phân biệt, tiếp tục xây dựng lại Phật pháp, giáo hóa lại chúng sinh. Đó là chúng ta nhìn lại lịch sử để thấy điều đó và chúng ta rút ra lại được một bài học là đạo Phật là không phân biệt, không oán thù. Với triều đại nào mình cũng đồng hành được hết. Bây giờ chúng ta nhìn lại cái điểm này, là thường thường á mỗi khi mà nhìn lại lịch sử đất nước mình thì các nhà sử học đều công nhận là đất nước ta đi qua một

[48:06]thời kỳ cực thịnh nhất vào thời Lý và thời Trần, thời Lý và thời Trần. Cái quân sự á mà mạnh nhất là vào thời Quang Trung. Thời Trần Hưng Đạo cũng không bằng. Thời Trần Hưng Đạo mình đánh qua ba cuộc chiến thắng quân Mông Cổ vất vả. Nhưng mà thời vua Quang Trung á là cái phương pháp quân sự, kỹ thuật quân sự, chiến lược quân sự, tư duy quân sự nó tới cái đỉnh cao nào đó mà ngày hôm nay người ta cũng nghiên cứu chưa ra. Thời Quang Trung mà cách đây đâu bao xa, mới một trăm mấy năm, đâu bao xa. Vậy mà tới bây giờ nhìn cũng không ra. Ví dụ như người ta đã đồn rằng là vua Quang Trung á dẫn quân từ Phú Xuân mà đi ra Nghệ An, từ Nghệ An mà ra tới Bắc Hà trong năm ngày.

[48:57]Đi bộ bằng cách là hai người cõng một người, hai người võng một người. Đi nhanh thì các học viện quân sự họ cho thí nghiệm lại liền. Họ cho cứ hai người võng một người mà vừa đi để mà đổi nhau thì họ nói vẫn không thể nào trong năm ngày ra tới ngoài Bắc được. Không biết hồi xưa đi bằng cách gì. Họ thí nghiệm lại hết. Và những cái đoàn tàu chiến của vua Quang Trung mà đánh đánh đâu thắng đó, đánh đâu thắng đó, tàu á, bây giờ họ tìm cái chỗ chế tàu, đóng tàu không có. Mà vào thời đó là những đoàn tàu lớn, những đoàn tàu mà sức chứa đông á, những khẩu đại bác nặng, đánh đông dẹp bắc, đánh mà đánh thắng luôn cả những đội tàu của châu Âu luôn.

[49:38]Của Hà Lan là gặp tới vua Quang Trung là đánh tan luôn. Là đội tàu chiến mạnh nhưng mà đi tìm lại chỗ mà ổng đóng tàu không có, không biết ở đâu. Nghĩa là nhiều cái điều bí mật về quân sự thời vua Quang Trung đến bây giờ vẫn chưa khám phá được. Đó là cái sức mạnh, nhưng mà cái thời đại xã hội văn minh tiến bộ, giàu đủ ấm no, đời sống yên ấm thì đời Lý và đời Trần là cực thịnh. Và trong hai đời đó, điều nổi bật nhất là các vị vua đều tôn thờ đạo Phật. Và cả nước dường như là đều theo đạo Phật. Ờ do cái lý do đó, người ta có quyền suy nghĩ rằng là tinh thần đạo Phật đã làm cho quốc gia được hưng

[50:19]thịnh, người ta có quyền kết luận như vậy. thì điều kết luận đó có lẽ đúng, đúng là nếu mà tinh thần đạo Phật đúng, chân chính, đúng lời Phật dạy sẽ làm đất nước hưng thịnh. Điều này có lẽ không ai phủ nhận được nữa. Tuy nhiên, có một cái chi tiết nhỏ về hai thời đại đó là thế này, là đời Lý cũng mộ đạo Phật, đời Trần cũng mộ đạo Phật, nhưng nhà Trần bằng cái thủ đoạn của ông Trần Thủ Độ đã tiêu diệt nhà Lý để cướp đoạt vương quyền. Đó là một chi tiết nhỏ. Mặc dù cướp đoạt vương quyền xong rồi vẫn theo đạo Phật. Thì ở đây, nó có những cái điều chúng ta phải suy nghĩ một chút, là thứ nhất, đứng trên quan điểm của nhà

[51:09]Phật thì mình hiểu rằng nhà Lý đã hết phước. Cái triều đại đó đã hết phước nên phải bị thay thế bằng một triều đại khác. Còn nếu mà triều đại đó cái phước lớn thì được nối tiếp lâu dài. Như vậy, nhà Lý cái phước chỉ ngang chừng đó thôi đối với đất nước này. Và sau đó là cái phước của nhà Trần để lãnh đạo đất nước này. Đó chúng ta đứng trên quan điểm của đạo Phật, mình nhìn trên nhân quả, duyên nghiệp mình nói như vậy, nên thôi mình yên tâm, không có gì phải bàn cãi. Nhưng vào trong cái thời đó đó, thì cái sự tình nó không có đơn giản. Sự tình không đơn giản là là vì lòng người, lòng dân. Hễ mà mỗi một sự đổi thay triều đại thì họ đều oán

[51:57]ghét, vì lòng họ vẫn còn mến cái triều đại cũ. Các đời vua Lý chứ hiền lành lắm, mộ đạo, dân ai cũng thương. Nhưng mà vì Trần Thủ Độ ổng giỏi quá, ổng lèo lái một lát ổng lấy mất cái vương quyền đi qua bên nhà Trần, cho lúc đó là nhà Lý vẫn còn được lòng dân. Cho nên khi nhà Trần lên thay thế, thì lòng dân họ vẫn chống nhà Trần, họ vẫn hướng về nhà Lý. Nhưng mà do cái phước của nhà Trần còn mạnh với lại các vua của nhà Trần vẫn là những người mộ đạo như Trần Thái Tông, khi mà ổng bị Trần Thủ Độ ép ngôi vua, ổng trốn đi tu luôn. Ổng trốn đi tu rồi Trần Thủ Độ phải kéo quan quân lên cái núi lên núi Yên Tử lập Quốc sư Phù Vân mà năn nỉ ổng về.

[52:49]Ổng chịu về, Trần Thủ Độ nói nếu mà nghĩa là bệ hạ không về thì xây dựng cung điện tại đây luôn. Lúc đó Quốc sư Phù Vân phải khuyên ổng về, nên ổng về thì cái chuyện đó đồn lan ra hết trong dân chúng. Thì trong dân họ mới nghĩ thế này: À dù là nhà Trần cướp ngôi nhà Lý, nhưng mà sự thật cái ông vua đầu tiên này là người không ham quyền chức, là người mộ đạo Phật và dám bỏ ngôi để đi tu, nên lòng dân rất là thương. Nên từ cái đang còn mến nhà Lý mà vẫn thương luôn nhà Trần luôn. Đó là cái một cái may mắn đặc biệt cho dân tộc mình. Chính nhờ vì cái may mắn đó, nhờ có một Trần Thái Tông từ bỏ ngôi

[53:30]vua để đi tu mà lấy hất được lòng dân về nhà Trần luôn. Cho nên dù có thay đổi chế độ mà lòng dân không mất. Chính nhờ lòng dân không mất mà chúng ta đủ sức mạnh tập hợp lực lượng của quần chúng đánh tan ba cuộc xâm lược của quân Mông Cổ. Nhưng mà đến đời Hồ Quý Ly, cái điều may mắn đó không lặp lại. Hồ Quý Ly cũng bằng với thủ đoạn tương tự, chiếm ngôi nhà Trần, chiếm vương quyền nhà Trần. Ông Trần Quý Ly này cũng lạ lắm, cũng giỏi lắm. Ông giỏi đây là một cái điều lạ. Một lần đó ông đi buôn, ông ghé bờ biển, ông thấy trên bãi cát có ghi một cái câu thơ bằng chữ Nho là "Quảng Hàn cung nội nhất chi mai".

[54:16]Cái chữ Nho thì dịch ra có nghĩa là ở trong cái cung Quảng Hàn một cành mai, có một cành mai. Ông ngồi ông lẩm nhẩm, ông không hiểu, mà không biết ai viết trên bãi cát cái chữ viết rất là đẹp "Quảng Hàn cung nội nhất chi mai". Rồi sau này vì ông giỏi quá, người ta mới tiến cử từ từ với làm vua. Mà vì ổng cũng quá giỏi, ổng leo từ từ tới sát bên vua, cố vấn cho vua luôn, những cái chức quan trọng cho vua. Thì một lần đó vua vua nhà Trần, hình như vua Trần Nghệ Tông gì tôi quên tên con quên tên, thì ông vua mới ra một câu đối, kêu các quan trong ngày rảnh rỗi kêu các quan đối lại. Lúc đó là đang chơi trước cái điện gọi là điện Thanh Thử.

[54:56]Cái điện Thanh Thử trong cung vua có một cái điện tên là Thanh Thử, thì vua mới ra câu đối là "Thanh Thử điện tiền thiên thụ quế", nghĩa là trước cái điện Thanh Thử có ngàn cái cây quế. "Thanh Thử điện tiền thiên thụ quế". Cái Hồ Quý Ly sực nhớ cái câu thơ mà trên bãi cát mình đã đọc được, cái Hồ Quý Ly đọc liền tức khắc: "Quảng Hàn cung nội nhất chi mai". Câu đối hai câu đối ăn khớp. Cái ông vua, vua Trần Nghệ Tông ổng trợn mắt nhìn Hồ Quý Ly, nói: "Chuyện trong nội cung bí mật của ta, sao ngươi biết?" Hồ Quý Ly nói: "Dạ, nói dạ hạ thần đâu có biết gì." Nói: "Sao ngươi biết ta có một người công chúa tên là Nhất Chi Mai?" Nói:

[55:34]"Dạ, hạ thần không biết." "Không biết sao ngươi gọi đúng cái tên là cung Quảng Hàn và đúng cái tên công chúa Nhất Chi Mai? Tại vì công chúa Nhất Chi Mai ở trong cái cung Quảng Hàn, tại sao ngươi biết?" Ông Hồ Quý Ly mới thưa thật, nói là: "Thưa hoàng thượng, lúc hạ thần đi buôn ghé bãi cát đọc được cái câu trên bãi cát." Vua Trần Nghệ Tông nói: "Thôi đúng là tiền duyên, ta gả công chúa Nhất Chi Mai cho ngươi luôn." Đó là một sự kiện, một định mệnh, mình nói định mệnh. Thì khi Hồ Quý Ly mà được làm phò mã rồi ổng giỏi quá nên ổng từ từ ổng thao túng quyền hành, cuối cùng ổng đoạt luôn cái vương triều về nhà Hồ luôn.

[56:10]Nhưng ông không có cái việc bỏ ngôi vua đi tu như vua Trần Thái Tông nên lòng dân oán ghét. Chính vì lúc mà lòng dân oán ghét đó mới nhà Minh mới đem quân sang chiếm và đánh tan luôn, đánh tan luôn. Và nước mình bị nội thuộc Tàu hết mấy chục năm, phải đợi Lê Lợi mười năm kháng chiến mình mới lấy lại độc lập. Thì ở đây, chúng ta khen vua Trần Thái Tông nhưng chúng ta cũng khen người dân ở chỗ nào? Chúng ta khen vua Trần Thái Tông đã không có màng danh lợi, bỏ đi tu và chúng ta cũng khen người dân là đã không có chống đối cái triều đại mới nên mới tập hợp lực lượng mà chống được ngoại xâm. Còn đến đời Quý Ly, chúng ta trách Hồ Quý Ly mà chúng ta

[56:54]cũng trách cái tâm tình của người dân thời đó luôn. Chúng ta trách Hồ Quý Ly đã không nhanh chóng tập hợp được lòng dân. Và chúng ta cũng trách cái người dân thời đại đó đã không ý thức, không nhanh chóng tập hợp lại cái lòng của mình đối với triều đại mới nên mới để một chút sơ hở cho giặc Minh sang xâm lược. Chứ nếu lúc đó mà người dân nhanh chóng tập hợp dưới Hồ Quý Ly thì nước mình không bị nội thuộc như vậy. Mà Hồ Quý Ly bây giờ lịch sử họ nhìn lại, họ ca ngợi vì cái trí tuệ ổng quá siêu việt. Ổng đi trước thời đại, nghĩa là những cái cải cách của Hồ Quý Ly đó mà nếu đem so sánh với cả thế giới trong cái cùng cái năm thời kỳ đó,

[57:35]thì không có một vị vua, vị lãnh đạo nào trên khắp thế giới mà có cái nhìn sáng suốt như Hồ Quý Ly trên mọi phương diện về cải cách xã hội, quân sự, kỹ thuật, giáo dục, tiền tệ đủ thứ hết. Vào trong cái thế kỷ 15 đó, là không có một cái nhà lãnh đạo nào trên khắp thế giới cùng thời với Hồ Quý Ly mà nghĩ ra được những điều như Hồ Quý Ly. Nhưng chỉ vì lòng dân không theo mà cái chính sách cải cách của Hồ Quý Ly không thành công. Nếu thời đó Hồ Quý Ly mà tại vì không bị nhà Minh xâm lược, thì ngày hôm nay có thể Việt Nam mình là cường quốc nhất nhì thế giới. Vì cái cải cách của ông là vượt bậc trước mọi thời đại, chỉ vì lòng dân không theo.

[58:20]Nên ngày hôm nay vậy, chúng ta học được cái bài học đau đớn của lịch sử mà chúng ta phải hiểu. Chúng ta phải hiểu là lòng mình phải giữ vững cái đạo lý không phân biệt của đạo Phật, không được nói chế độ này chế độ kia, không bao giờ được nói điều đó. Mà luôn luôn vậy, chúng ta tuân thủ luật pháp và đoàn kết mình dưới sự lãnh đạo của Nhà nước, không có phân biệt chế độ. Vì sao? Vì nếu mà chúng ta để hở tấm lòng mình một chút, ngoại xâm vô tới liền. Chúng ta đừng tưởng như vậy, đừng coi thường chuyện này, vì Trung Quốc luôn luôn họ vẽ cái bản đồ của họ bao gồm cả gì: Lào, Campuchia, Việt Nam, Thái Lan, Mã Lai và Singapore.

[59:02]Nghĩa là cái mưu đồ của họ là phải chiếm toàn bộ những nước này thành nước Trung Hoa hết, không bao giờ họ từ bỏ cái mưu đồ xâm lược Việt Nam. Luôn luôn họ chờ đợi trong nước mình hễ lòng người ly tán là đổ quân qua liền. Và vai trò của chúng ta phải nhìn thấy điều này. Người trụ trì, mặc dù chúng ta trụ trì một ngôi chùa hiền lành, nhỏ bé ở làng quê, nhưng chúng ta phải học được cái bài học lớn của lịch sử và ý thức được cái việc làm của mình ngày hôm nay là giữ vững được lòng người. Để không để sơ hở, không để mất ổn định mà một lần nữa chúng ta rơi vào nô lệ. Hãy nhớ cái điều đó. Rồi chúng ta cũng học lại cái bài học của lịch sử

[59:45]là lúc đó khi Nguyễn Huệ ra Bắc, Nguyễn Huệ ra Bắc đánh tan nhà Trịnh và đến nghĩa là triều kiến vua Lê. Vua Lê lúc đó chỉ là hư vị thôi, không có quyền hành, mà quyền hành nằm trong tay của chúa Trịnh hết. Thì Nguyễn Huệ một vài cuộc hành quân ra là đánh tan chúa Trịnh liền. Nguyễn Huệ là một thiên tài xưa nay không từng có. Thì lúc đó là các quan của chúa Trịnh á thì cũng là quan của nhà Lê nhiều người bỏ trốn, bất hợp tác. Vì ăn cây nào rào cây nấy mà, một đời người chỉ một chúa mà, theo quan niệm của nhà Nho họ trung thành nên họ bỏ triều đình họ đi về quê họ trốn hết, không hợp tác với Nguyễn Huệ.

[1:00:25]Nhưng mà có những người đó thì Nguyễn Huệ mời đến gặp thì họ cũng đến họ gặp triều kiến như vậy. Thì trong cái buổi họp triều đình có vua Lê ngồi đó, có Nguyễn Huệ đến để mà triều kiến quỳ tung hô, hai bên là các quan vẫn còn nguyên như vậy. Thì trong số mà các quan của chúa Trịnh, vua Lê đứng đó nhìn Nguyễn Huệ thì có một con người đặc biệt là Ngô Thì Nhậm. Ngô Thì Nhậm là gia đình là nhiều đời làm quan. Ngô Thì Nhậm vừa làm quan mà vừa là một thiền sư cư sĩ. Tuy ông làm quan chứ ông vẫn tu thiền, ông nghiên cứu về Thiền tông, về các đời tổ, Trúc Lâm Tam Tổ ông nghiên cứu và ông nắm vững yếu chỉ.

[1:01:04]Nghĩa là nếu mà nói theo Thiền tông, theo đạo Phật thì Ngô Thì Nhậm có cái sở ngộ, có cái giác ngộ của Thiền tông. Nhưng mà vì cái bổn phận, vì cái duyên ông vẫn ra làm quan. Như vậy thì trong bao nhiêu vị quan mà đứng đó để chứng kiến cái buổi mà tương kiến giữa Nguyễn Huệ và vua Lê, có cặp mắt của Ngô Thì Nhậm nhìn thấy Nguyễn Huệ. Và Ngô Thì Nhậm là con người giỏi. Ông giỏi nhiều mặt: nho, y, lý, số, tướng số gì và bằng cái tâm linh của mình nữa, ông biết đây là chân chúa. Đây mới thực sự là người lãnh đạo đất nước. Cho nên ông nhanh chóng hợp tác liền, nhanh chóng là đến hợp tác, phục vụ cho Nguyễn Huệ liền, theo về với Nguyễn Huệ liền.

[1:01:49]Và chính cái thái độ đó đã một lần cứu được dân tộc chúng ta. Vì lần đó, khi mà Lê Chiêu Thống nghe lời của mấy ông ông quân sư nào đó, chạy qua Trung Hoa yêu cầu nhà Thanh đem quân qua để giành lại cái ngôi vua cho mình. Thì Trung Hoa thì đời đời lúc nào cũng lợi dụng cái dịp để đánh nước mình, chiếm nước mình thì đây là một dịp quá may, nghĩa là nói nội tình dân không theo, không theo Nguyễn Huệ. Đây là một cơ hội một lần nữa. Thế là họ đem quân qua liền để chiếm chứ không phải là để giúp vua Lê. Thì khi mà quân Thanh ào ạt kéo sang như vậy thì lúc đó là Nguyễn Huệ ở trong Phú Xuân. Ở ngoài việc ngoài Bắc thì giao cho nhiều tướng lãnh,

[1:02:33]trong đó có Ngô Thì Nhậm là người cố vấn. Thì đây là một cái sáng suốt của Ngô Thì Nhậm. Ngô Thì Nhậm nói rút quân liền, không đánh. Mấy ông tướng kia nói: "Bây giờ chúa công đã giao chúng ta ở đây thì mình phải liều chết mà đánh cho tới giọt máu cuối cùng, chứ không lẽ là chúng ta, chúa công giao chúng ta bảo vệ miền Bắc mà quân giặc sang cái mình mình rút chạy?" Ngô Thì Nhậm nói: "Không. Đánh là thua. Mà đánh biết thua mà đánh là ngu. Vì bao nhiêu sinh linh, bao nhiêu cái lực lượng của mình tiêu diệt hết rồi làm sao mà chúa công tập hợp được lực lượng để chúa công đánh một trận quyết định?" Vì Ngô Thì Nhậm tin rằng dưới sự lãnh đạo trực tiếp

[1:03:12]của Nguyễn Huệ thì đánh thắng, nhưng mà không có Nguyễn Huệ đánh không thắng, nên ông kêu lui quân để bảo toàn lực lượng. Một quyết định chút xíu, một ý kiến chút xíu mà đã góp phần đánh tan được hai chục vạn quân xâm lược của nhà Thanh, để lại một điểm son ngời ngời trong đất nước mình. Thì nói công lao, đúng là công lao của vua Quang Trung - Nguyễn Huệ, nhưng mà chúng ta phải thấy một sự đóng góp quan trọng của Ngô Thì Nhậm mà sự đóng góp đó bắt đầu bằng cái thái độ hợp tác ngay từ cái nhìn đầu tiên của một người lãnh đạo mới đến. Nên ở đây, chính cái tinh thần đạo Phật đã làm được điều đó. Tinh thần đạo Phật là không có kẻ thù,

[1:03:51]không có phân biệt, nên luôn luôn hợp tác để làm điều gì có lợi cho đất nước. Chúng ta nhìn được lịch sử này mà trong thâm tâm chúng ta cũng vậy, là chúng ta không có phân biệt. Thì ngày hôm nay, chúng ta nói lịch sử nãy giờ xa xôi, bây giờ mình nói ngay trong ngày hôm nay. Thường á đa phần là khi chúng ta nói chuyện đạo, chúng ta tránh né vấn đề chính trị, chỉ thuần nói vấn đề tu tập, đa số như vậy. Nghĩa là khi đi ra giảng pháp, không có vị thầy nào dám nói tới chuyện chính trị. Nhưng mà người trụ trì không được tránh né vấn đề này. Ai thì né được nhưng làm trụ trì, làm những vị tôn túc trong giáo hội phải hiểu rõ chính trị.

[1:04:33]Vì tất cả pháp đều là Phật pháp, kể cả chính trị cũng là Phật pháp. Tăng Ni chúng bình thường tu học á thì có thể không cần biết nhiều về vấn đề chính trị, nhưng người trụ trì, người làm việc trong giáo hội phải nắm, phải thấu suốt chính trị bằng cái nhãn quan của đạo Phật. Nghĩa là mình đem quan điểm đạo Phật mình soi sáng hết vấn đề chính trị, thấy hết không có gì ngăn ngại. Thì bây giờ cũng vậy, nãy giờ chúng ta nói bao nhiêu điều lịch sử để mình rút ra được thái độ cho mình ngày hôm nay, bây giờ nói chuyện ngày hôm nay cũng vậy. Chúng ta tưởng như rằng là đạo Phật không tồn tại được qua chế độ xã hội chủ nghĩa.

[1:05:13]Sau năm 1975, với cuộc giải phóng miền Nam thì chúng ta tưởng rằng từ đây đạo Phật không tồn tại. Nhưng mà nhìn lại 25 năm qua chuyện gì đã xảy ra? Chuyện gì xảy ra? Là số lượng Tăng Ni đông hơn ngày xưa gấp năm, mười lần. Chùa viện, cái số lượng của chùa viện tăng lên hơn hồi xưa cũng gấp năm, mười lần, đếm lại mà biết. Ngay như cái vùng của con ở ngoài đó, ngoài Bà Rịa vậy, lúc mà mới giải phóng chỉ có mười mấy người Tăng Ni, nhưng ngày hôm nay cái vùng đó là sáu trăm mấy Tăng Ni. Chùa ngoài đó thời đó lúc mới giải phóng thì có hai, ba mươi chùa, nhưng ngày hôm nay gần trăm ngôi chùa sau giải phóng.

[1:06:01]Và ở đây là cái điều gì đã xảy ra như vậy? Thì cái số lượng thì phát triển á nhưng mà phẩm chất thì đó là là sao là do mình thấy không? Ví dụ như cái điều kiện của xã hội là chúng ta đã phát triển được về số lượng, nhưng mà còn phẩm chất là do trách nhiệm của chính Tăng Ni, chúng ta phải tự hoàn thiện mình nên cái đó không trách nhà nước được. Nhưng mà cái môi trường như vậy là đã là thuận tiện. Nên trong cái môi trường mà chúng ta nghe nói cấm tôn giáo, nhưng mà hãy nhìn lại thực tế thì rõ ràng Phật giáo đang phát triển. Đạo khác mình không ý kiến, đạo khác phát triển không phát triển mình không biết, nhưng mà trong đạo Phật rõ ràng là phát triển.

[1:06:44]Và như vậy điều đó là gì? Điều đó là đều là nhờ công của cả hai: một của nhà nước, hai của chính Tăng Ni trong đạo Phật. Của nhà nước là gì? Là như vậy chính nhà nước đã để cho đạo Phật phát triển. Và nhờ công của Tăng Ni, Tăng Ni là gì? Là chính Tăng Ni đã đủ đạo lý để tu được trong chế độ và phát triển được trong chế độ cũng là nhờ bản lĩnh của Tăng Ni, nhờ thái độ tu hành chân chính của Tăng Ni. Chớ nếu lúc đó mà Tăng Ni không chân chính, không bản lĩnh thì có thể chính chúng ta đã không phát triển được đạo Phật. Nhưng mà Tăng Ni mình đã có bản lĩnh, đã giữ vững được đạo lý của đạo Phật nên vẫn phát triển mà có những giai đoạn khó khăn. Khó khăn là vì sao?

[1:07:32]Vì có những giai đoạn vì tình hình an ninh, chính trị gì đó là nhà nước, công an cũng kiểm soát rất là gắt vấn đề hộ khẩu, người trú trong chùa, không trú trong chùa, thành phần nào kiểm tra rất là kỹ. Rất là khó khăn. Nhưng mà Tăng Ni mình bởi cái hiền lành, bởi cái nhẫn nhục, bởi cái độ lượng, chịu khó vẫn tiếp tục giáo hóa chúng sinh, vẫn tiếp tục độ đệ tử nên đạo Phật vẫn phát triển. Và nhà nước cũng có cái quan sát ở trong đó và cũng đã để cho chùa này phát triển, chùa kia phát triển, thậm chí có những ngôi chùa xây mới luôn vẫn cho, chấp nhận luôn, nên xuất hiện nhiều ngôi chùa mới luôn như vậy.

[1:08:10]Nên như vậy qua 25 năm ngày hôm nay vậy, đó là chúng ta thấy đạo Phật có phát triển về số lượng, còn chất lượng thì chúng ta vẫn phải tự mình hoàn thiện mỗi ngày, đó là trách nhiệm của mình rồi không đổ thừa cho ai. Nhưng mà việc phát triển số lượng đó là công lao của cả hai: cả chính Tăng Ni chúng ta và cũng chính nhà nước. Và đây cũng chính là cái thái độ không phân biệt của đạo Phật. Chính cái tinh thần đó mà đạo Phật luôn luôn đồng hành được với mọi triều đại, mọi chế độ để xây dựng được con người, xây dựng đất nước và giáo hóa được Phật pháp cho chúng sinh. Đây là cái hay của đạo Phật ở trong lịch sử kéo dài mãi tới ngày hôm nay.

[1:08:50]Là chúng ta không được quyền quên những bài học của lịch sử và chúng ta phải giữ vững điều đó trong những ngay giây phút này. Vì nếu ngày hôm nay mà có một lúc nào đó đất nước chúng ta mất ổn định, lòng người ly tán thì cái anh bạn ở phương Bắc chúng ta tràn xuống liền, như là những ngày xưa, những năm xưa họ đã từng chờ đợi. Mãi mãi họ chờ đợi cái giờ phút nào ở trong đất nước chúng ta mất ổn định, họ luôn luôn chờ đợi. Và chúng ta, tất cả mọi người công dân mà quan trọng là những người lãnh đạo tinh thần của quần chúng là Tăng Ni, Tăng Ni là những người lãnh đạo tinh thần của quần chúng, phải không bao giờ để cho cái sự chờ đợi của cái

[1:09:32]người phương Bắc là xảy ra, không bao giờ. Mà cách chúng ta giữ được ổn định lòng người. Đó, đó là cái nhiệm vụ lịch sử của chúng ta. Đó là mình nói lịch sử, bây giờ chúng ta nói trách nhiệm Đạo Phật hiện nay. Bây giờ Đạo Phật hiện nay đang là đa số trong đất nước mình, đang là đa số. Và chính nhờ Đạo Phật là đa số nên đất nước mình được ổn định. Còn vì sao như vậy? Vì các tôn giáo khác cũng đang tìm cách lôi kéo tín đồ nhiều lắm. Có khi theo đạo họ, họ cất cho cái nhà tình nghĩa ở luôn, nhà tình thương ở luôn, rồi có khi họ cấp vốn cho làm ăn nếu theo đạo của họ, mà họ đang đi vào những vùng sâu,

[1:10:17]vùng xa, vùng đồi, vùng núi, người dân tộc ít người để họ thu hút hết tín đồ, những cái tôn giáo khác như vậy. Thì nếu mà nói trên cái tâm không phân biệt á thì mình nghĩ thôi theo đạo nào cũng tốt, mà nếu cái đạo đó dạy con người ta ăn hiền ở lành thì từ từ thôi, cứ ăn hiền ở lành, đạo đức theo cái tôn giáo đó cũng được, rồi khi nào có duyên họ sẽ gặp thêm Đạo Phật để bổ sung về những cái kiến thức về tâm linh, về sự tu tập sâu xa hơn nữa. Thì như vậy ở bước đầu chúng ta không phân biệt tôn giáo. Đó là tinh thần Đạo Phật, nhưng mà khổ nỗi, khổ nỗi là cái việc mà lôi kéo tín đồ của các tôn giáo

[1:10:58]gọi là tôn giáo bạn á, họ có cái ý đồ phía sau nhiều hơn. Trong các cái ý đồ đó thì có những tôn giáo đó, họ mong mỏi cho có nhiều tín đồ rồi họ làm cái nhịp cầu cho thế lực chính trị bên ngoài bước vào, và đất nước mình mất ổn định. Có tôn giáo mong có nhiều tín đồ rồi họ ly khai, họ khủng bố, họ lật đổ để họ lập ra một cái nền chính trị của tôn giáo của họ, đất nước mình cũng mất ổn định. Mà hễ mình mất ổn định là mấy cái nước láng giềng mình qua thăm liền, kéo quân qua thăm liền. Cho nên hễ ngày nào mà Đạo Phật còn là đa số thì ngày đó đất nước này còn ổn định, bởi một cái tôn giáo có một cái đạo lý hiền lành,

[1:11:44]hoà hợp, thương yêu, đoàn kết và không có vọng ngoại, không khủng bố. Hễ một ngày nào Đạo Phật không còn là đa số mà các tôn giáo khác đã từ từ chiếm được nhiều tín đồ thì thế lực bên ngoài bước vào, đất nước mình sẽ mất ổn định và nguy cơ bị xâm chiếm sẽ xuất hiện một lần nữa. Và như vậy khi chúng ta nói nãy giờ để chúng ta hiểu rằng cái trách nhiệm của người Tăng Ni là phải là bằng mọi cách giữ Đạo Phật luôn luôn là đa số tuyệt đối tại đất nước này. Chúng ta luôn luôn phải giữ cho Đạo Phật luôn luôn là đa số tuyệt đối tại đất nước này để cho người dân chúng ta còn tiếp tục được sống trong hoà bình, trong ổn định.

[1:12:33]Nên đây là một trách nhiệm lớn. Con nói nãy giờ quý thầy quý cô đừng coi thường cái câu này, cái câu mà phải giữ cho Đạo Phật luôn luôn là đa số tuyệt đối. Đây trách nhiệm nặng lắm. Cái câu đó nói thì ngắn, nhưng để làm được cái câu đó là cả cuộc đời tâm huyết của từng thầy, từng cô mình. Giữ cho Đạo Phật luôn luôn là đa số tuyệt đối, câu này quan trọng. Nói là sao là đa số? Tức là chúng ta phải tìm cách độ cho nhiều người biết Phật pháp. Chúng ta không được ở không, không được ngủ quên, không được nghỉ ngủ yên nữa, không được lười nữa. Bây giờ thí... ví dụ cái chùa mình ở chỗ nào mà chung quanh chùa mình

[1:13:17]còn một gia đình nào mà chưa theo Đạo Phật, chưa biết Đạo Phật, ngày đó chúng ta còn mang tội với Phật pháp. Vì chúng ta không nỗ lực giáo hoá. Mà thậm chí có những chuyện như thế này mới kỳ khôi, có những cái chuyện mà cái nhà mà ở sát cái chùa á là kẻ thù của cái chùa đó, gây lộn với chùa riết, gây lộn với ông thầy đó riết, gây lộn với bà cô riết. Có không? Quý thầy quý cô thấy có không? Có đó. Đó, cái đó là mấy thầy mấy cô mình tu thuộc lại cao siêu rồi đó, tu tới giai đoạn mà chung quanh là kẻ thù, không biết sao kỳ không biết nữa. Cho nên đây là một cái sai lầm về quan điểm tu hành, giáo hoá của mình.

[1:13:56]Cho nên hễ lọt cái chùa nào ở đâu thì phải từ từ vài năm sau cái vùng chung quanh nó phải theo Đạo Phật hết thì mới đúng là cái người tu của Đạo Phật, mới là vai trò của Tăng Ni. Nghĩa là bằng mọi cách bây giờ mình hãy nhìn lại chung quanh cái chùa mình, rồi chưa hết, bắt đầu cái người Phật tử của mình á, mình phải giáo hoá cách nào cái người Phật tử của mình cũng có cái tâm giống như mình, hễ cái ở cái vùng nào mà có lọt một cái gia đình là người đệ tử Phật, người cư sĩ trong đó thì cái xóm đó phải từ từ theo Đạo Phật hết. Là cái người cư sĩ của mình cũng phải đủ sức giáo hoá như vậy chứ không phải chỉ quý thầy quý cô mình không.

[1:14:37]À quý thầy quý cô mình thì trực tiếp giáo hoá những người chung quanh rồi, nhưng mà người cư sĩ đến chùa mà thấm rồi đi về đó thì người cư sĩ đó phải đủ cái sức mạnh độ hết những người chung quanh trong làng trong xóm mình. Cho nên ở đây mình muốn biết là thầy cô đó giỏi hay không á là đừng có tới gặp ông thầy cô đó, mà tới gặp Phật tử của thầy cô đó. Tới gặp Phật tử thầy cô đó nói chuyện đạo xong rồi phải nhìn những đứa con cái trong gia đình của người Phật tử đó có ngoan đạo hay không, rồi nhìn cái láng giềng của người Phật tử đó có theo Đạo Phật chưa thì mình kết luận ông thầy đó giỏi, bà cô đó giỏi.

[1:15:10]Còn ví dụ như mình muốn đánh giá ông thầy bà cô đó cái mình đến gặp người Phật tử, gặp người Phật tử đó biết tu biết có mình đi chùa, gia đình người đó không thèm đi chùa, chung quanh làng xóm không ai biết Đạo Phật thì người Phật tử đó dở, nhưng có nghĩa là ông thầy bà cô, thầy của cái người Phật tử đó cũng dở ẹc. Đó, ở đây quý thầy quý cô mình phải hiểu, phải làm cho Đạo Phật luôn luôn là đa số tuyệt đối, là bản thân mình đã luôn luôn giáo hoá, truyền bá, luôn luôn giáo hoá, truyền bá, mà đệ tử mình cũng vậy, cũng phải là con người như vậy, luôn luôn truyền bá, giáo hoá thì mình mới là ông thầy giỏi, mới làm được cái nhiệm vụ đối với lịch sử dân tộc.

[1:15:49]Là giữ cho đất nước mình Đạo Phật luôn luôn là đa số tuyệt đối. Nên điều này không phải đơn giản, không phải dễ. Mà có cái tình trạng này mới khổ nè, mới khổ tâm nè. Con cứ than hoài cái chuyện này, than vầy nè: nói nhiều khi mấy chùa mình giành Phật tử với nhau nè. Mà không biết quý thầy cô thấy có chuyện này không? Có không? Bộ hơi bộn á. Mà cái người đó đã là Phật tử rồi thì như vậy là họ tốt rồi, cần chi giành nữa, họ đi chùa bên kia mình mừng chứ. Nói: "À lúc này cô ở đâu, là Phật tử chùa nào?", nói: "Dạ, con là Phật tử của cái chùa Kim Cang hay là chùa Phước Bảo gì đó", "Ờ tốt rồi, vậy là họ có được một người thầy,

[1:16:34]người cô rồi, mừng rồi, được, tốt", rồi nói: "À thầy đó tốt, à như vậy là Phật tử có phước đó nha, thầy cô đó tốt lắm á", mình khen liền, không bao giờ được chê. Hỗ trợ thêm cho quý thầy quý cô mình giáo hoá. Chứ còn có nhiều khi quý thầy quý cô mình hay có cái tật, nói: "Con đệ tử ai?", nói: "Dạ con đệ tử của ông thầy à Thiện Pháp", "Trời ơi con đệ tử... trời con biết ông thầy Thiện Pháp đó là sao không? Trời ơi thầy rành ổng quá chừng nè, ổng vầy vầy vầy vầy", cái người Phật tử đứng lơ ngơ hết trơn không biết ông thầy nói thiệt không, thầy kia nói giả không biết, cái mất niềm tin thì mình đang phá Phật pháp, mình tự làm Đạo Phật mình yếu.

[1:17:10]Cho nên Tăng Ni chúng ta mà người có đạo lực là chỗ này: hễ mà nghe người Phật tử mình là đệ tử ông thầy nào là mình phải khen thầy đó liền, bất cần biết ông thầy ra sao, phải khen: "Ờ thôi con có phước, ông thầy đó hay lắm á, có đức lắm." Ổng đức thiệt hay đức giả mình không biết, cứ khen cái. Nên đây cũng là cái tiêu chuẩn mà để Phật tử đánh giá quý thầy quý cô. Hễ nghe quý thầy quý cô mà khen thầy khác, mình biết quý thầy quý cô đó tu tốt, cứ lại chùa đó cúng dường cho thầy. Còn mà nghe quý thầy cô đó mà chê quý thầy khác thì cũng tránh xa thầy đó luôn, tại ông thầy đó đang phá đạo, nó rõ ràng như vậy.

[1:17:48]Mà khổ một cái là người ta đã là Phật tử rồi đừng có giành, mà chỉ nên tranh thủ thêm biết bao nhiêu người chưa là Phật tử. Những người đứng rất gần với Đạo Phật mà chưa vào hẳn Đạo Phật, những người đó mình phải lo độ. Những người đó là ai? Là rất nhiều người thờ ông bà, gần với Đạo Phật mà chưa theo Đạo Phật, những người đó còn rất nhiều. Quý thầy quý cô đồng ý với con điều đó không? Đồng ý không? Còn nhiều người thờ ông bà lắm, hỏi theo cái gì, "Dạ, đạo thờ ông bà." Đó, mấy người đó mình phải lo dụ liền á, vì đang rất gần Đạo Phật rồi, là mình phải tới lui giáo hoá rồi nói chuyện, thăm hỏi đưa vô Đạo Phật luôn.

[1:18:25]Mình tới không được thì sai đệ tử của mình: "Nè Diệu Thơm, Diệu Lành nè, lại nhà đó thăm giùm thầy coi, nhà đó theo thờ ông bà đó, tới độ luôn đi, tới dụ đi chùa luôn đi", đó. Nói Diệu Tươi đó, Minh Tươi, Diệu Thơm, Diệu Lành đó, tới độ giùm thầy. Đó, nghĩa là mình phải chú ý vào những cái người thờ ông bà gần với Đạo Phật. Rồi còn có những cái người nữa, nhiều người họ gốc họ Đạo Phật nhưng mà vì hôn nhân cái họ qua họ lấy đạo khác á. Tại mấy đạo kia đó muốn lấy chồng lấy vợ phải theo đạo họ, mình thấy con thương quá thôi đành gả cho theo đạo luôn. Nên những người đó có cái gốc Đạo Phật nhưng vì hôn

[1:19:01]nhân đã lọt qua đạo khác thì bây giờ phải dụ lại. Mình dụ lại làm sao? Dụ lại không phải là kêu người ta bỏ đạo, kêu người ta bỏ đạo. Có một lần vì có mấy cái huynh trưởng gia đình Phật tử lên thăm chùa con, mấy vị đó nói: "Thầy ơi, bên kia đạo kia cứ dùng hôn nhân kéo hết đạo mình qua từ từ, ngay cả huynh trưởng gia đình Phật tử á mà bị dụ đi qua luôn. Giờ tụi con khổ tâm quá không biết làm sao." Cái con mới nói: "Thôi được rồi, để thầy trả thù."

[1:19:36]Thì thì con nói đùa thôi, nhưng mà con nói thế này: mình thấy cái đó là một cái nghịch, tức là mình mất tín đồ, nhưng mà coi chừng cái đó mà tương lai mới là mình nhiều tín đồ á. Nói thưa thầy, nhịu sao? Nhịu chỗ này: là nếu mà cái đạo lý mình yếu á thì cái người mà họ theo đạo người ta họ đi luôn. Họ đi luôn, mất luôn. Nhưng mà nếu đạo lý đạo Phật mình mạnh, mình giáo hóa tại gia đình cha mẹ của người đó, thì thế nào người này cũng phải về thăm cha mẹ chứ bộ bỏ luôn được hả? Phải không? Thì về cha mẹ thăm thế nào cũng đụng cái đạo lý đạo Phật của mình đang mạnh, bị chuyển lại từ từ. Ngày xưa là theo đạo vì lấy vợ thôi,

[1:20:18]chứ cũng trong tâm không thấm lắm đâu, nhưng bây giờ trở về thăm cha mẹ mình gốc đạo Phật nè, gặp đạo Phật lại, từ từ thấm, thấm rồi mới về mà dạy lại vợ con của mình gốc đạo Thiên Chúa nó lôi bên đó về. Thành thử bao nhiêu người mà qua bên đó sẽ là bấy nhiêu người nằm vùng của mình, đó, đạo mình hổng sợ. Nhưng mà chỉ sợ cái là mình không có đạo lý thì mất luôn ạ, không đạo lý người ta đi đi luôn ạ. Còn mà có đạo lý cho mạnh thì họ sẽ là những người nằm vùng, không sao hết, để truyền bá đạo Phật mình vào trong các tôn giáo bạn luôn. Thì những tôn giáo bạn đó họ vẫn thờ cái tín ngưỡng của họ, nhưng họ đã hiểu thêm đạo Phật, họ đã tin được nhân quả,

[1:20:57]luân hồi, giáo lý vô ngã, từ bi, từ từ có khi họ lén ngồi thiền luôn à. Hồi đó có câu chứ: "Con quỳ lạy Chúa Ba Ngôi, con lấy được vợ con thôi nhà thờ." Nghĩa là bị muốn lấy vợ phải theo nhà thờ thì dạ thôi cũng đi rửa tội luôn, lấy vợ xong thôi, vĩnh biệt. Nhưng mà cái câu nói thì nói, nhưng mà ngày xưa coi như là nói mình mất tín đồ, bây giờ không mất, kệ cứ theo, nhưng miễn đạo lý mình mạnh thì tự nhiên trở lại hết, tự nhiên trở lại. Mà chúng ta phải hiểu thế này: là dù cái người đạo khác coi vậy chứ họ vẫn có cái lương tâm, trí tuệ của họ, mà nếu họ gặp được cái đạo lý đạo Phật mà hợp lý, hay, họ vẫn nghe, họ vẫn lén cha nhà thờ họ nghe à.

[1:21:40]Họ nghe rồi họ sống tốt hơn một chút, họ vẫn không bỏ Chúa, bỏ nhà thờ, nhưng họ vẫn lấy đạo Phật để bổ sung thêm trong lòng họ, và cuộc đời tốt đẹp hơn, là các đạo nhìn nhau vui hơn, chứ chúng ta không mong là họ bỏ đạo họ theo đạo Phật, nhưng họ xin họ hãy hiểu thêm đạo Phật để cho bớt ngăn cách với nhau. Mà muốn cho họ hiểu thêm đạo Phật bớt ngăn cách với nhau thì cái đạo lý mình phải mạnh, mà mình độ mấy người mà lỡ lọt vô trỏng rồi đó thì sẽ thành những người nằm vùng để truyền bá đạo Phật nên hổng sợ. Rồi có những người nữa, ngày xưa đã từng theo đạo Phật, mà bây giờ bất mãn vì một lý do nào đó, bỏ đạo Phật hoặc là bỏ qua đạo khác luôn.

[1:22:25]Cái số này có không? Có, có đó. Thì những người này chúng ta kéo lại. Kéo lại là vì cái gì? Là cũng bằng cái đạo lý á. Hễ mình biết cái người nào mà họ có ngày xưa có một cái bất mãn, nhiều khi họ tới chùa bất mãn thầy cô cái gì đó, thì cái họ bỏ đạo. Bây giờ mình tới mình tìm hiểu ra thì à người này có gốc đạo Phật, mà vì giận cái ông thầy đó, ổng nạt cho một câu bỏ chùa đi luôn, thì mới mới nói thế này, nói là: "Thôi, đạo hữu đừng có giận, chuyện xưa rồi." Mới nói bản thân thầy hồi xưa thầy cũng bị nạt à, nhưng mà không bỏ chùa. Vì sao? Vì đạo lý nó vượt hơn mọi những cái điều đó. Quý thầy cũng đang tu, cho nên nhiều khi cũng còn sơ suất, nên mình phải thông cảm.

[1:23:11]Bây giờ hỏi đạo hữu, như đối với con cái mình á, đạo hữu đâu phải nạt, còn đánh đòn nữa, mà nhiều khi còn bỏ vợ đi theo vợ bé nữa. Lỗi mình thì đầy, mà ông thầy mình nạt một tiếng mình giận mình bỏ mất á? Mình bỏ luôn cái vô cùng cao quý là giáo pháp Đức Phật chỉ vì một tiếng giận ông thầy có một điểm. Nên cái đó là một cái tự mình rời bỏ điều quý bởi một điểm lặt vặt. Mà lỗi mình đâu phải là ít, phải không? Mình nói thế nào cũng đúng, không ai mà không lỗi hết trơn. Cho nên mình khuyên nhủ từ từ, đưa đạo lý kéo lại. Đó, còn biết bao nhiêu người mình phải độ, chứ đừng giành Phật tử nhau. Rồi có những người ví dụ như họ là người đạo khác,

[1:23:48]nhưng mà kiếp xưa họ là đạo Phật, có không? Nhiều, vẫn nhiều như thường. Bây giờ nhiều khi họ theo đạo Thiên Chúa, nhiều khi theo đạo Hồi, nhưng mà không ngờ một kiếp nào đó họ là người đạo Phật, nên cái duyên đạo Phật còn. Thì khi mình tiếp xúc, mình sẽ thấy cái thái độ họ nó vẫn có cái mến mến đạo Phật gì thầm thầm á, thì mình tấn công tới luôn. Mình bắt đầu đưa kinh, đưa sách thuyết phục nói chuyện về nhân quả luân hồi, họ nghe họ thấm liền à, họ nhanh, vì đã có gốc đạo Phật. Cho nên đó còn biết bao nhiêu cái đối tượng rất là thuận lợi để chúng ta độ, mà trách nhiệm người trụ trì là chỗ này.

[1:24:25]Cái người mà là Phật tử rồi thì yên tâm rồi, họ có nhân lành rồi. Bây giờ bắt đầu đi rình rập dòm hết, dòm ngó quanh xóm, quanh làng của mình hết coi ai chưa đạo Phật mà tìm cách độ họ. Cái này mới là cái cực, mà đây là nhiệm vụ đối với dân tộc đấy, là giữ cho đạo Phật luôn luôn là đa số tuyệt đối. Có một lần vậy, có một lần gặp một cái anh công an, anh công an này ảnh làm về bên chính trị, an ninh tôn giáo á. Ảnh mới nói là: "Cũng có cái quan điểm là để giữ vững cái bình yên cho cái mặt bằng tôn giáo, tín ngưỡng trong đất nước á, thì nhiều khi cũng có ý kiến là nên cho nhiều cái tôn giáo nó nó phát triển bằng nhau để làm đối trọng với nhau.

[1:25:04]Để nó bằng nhau rồi cái này nó kềm cái kia thì mặt trận tín ngưỡng nó yên." Thì con mới trả lời liền, mới nói: "Đối trọng sẽ xảy ra chiến tranh. Vì họ bằng nhau á là họ xảy ra chiến tranh liền. Và nói luôn người nào mà có ý kiến cố vấn đó là người cố vấn sai. Không thấy được cái ưu điểm của đạo Phật từ ngàn xưa là giữ ổn định đất nước, mà tạo điều kiện cho các tôn giáo nguy hiểm khác mà phát triển bằng đạo Phật là chiến tranh xảy ra, tới chừng đó đừng hối hận á, tới chừng đó Nhà nước đừng hối hận á." Là con nói thẳng liền, góp ý thẳng với ông công an đó liền. Nói: "Phải nhìn xa hơn, phải nhìn cho sáng,

[1:25:42]cho sắc, chớ cái người mà cố vấn như vậy đừng có tin. Phải thấy cái ưu điểm của đạo Phật mà giữ cho đạo Phật là đa số luôn luôn mới được." Rồi có những điều nữa là có những tôn giáo bạn họ cần được hiểu về đạo Phật để làm nền tảng cho sự hòa hợp về tín ngưỡng, về dân tộc. Ví dụ họ là đạo Thiên Chúa, họ là đạo Hồi, mình biết rồi đó, mình biết, mình cũng tới thăm, thăm hỏi. Thăm hỏi rồi trong khi nói chuyện mình cũng có vẻ tôn trọng cái tín điều của họ, rồi mình cũng nói thêm một vài giáo lý đạo Phật, gieo vào lòng họ những cái hiểu về luật nghiệp báo công bình, về cái đạo lý vô ngã vi diệu, vân vân.

[1:26:25]Đó làm cho họ hiểu thêm từ từ, thì nó cũng tạo thêm một cái chất keo để gây nên sự hòa hợp về tín ngưỡng. Vì có khi là những vị đó họ không hiểu sâu đạo Phật, nên họ lúc nào cũng tìm cách công kích đạo Phật, tranh giành tín đồ với đạo Phật. Nhưng mà nếu lúc nào đó họ, những vị chức sắc các tôn giáo đó họ hiểu thêm đạo Phật, họ thấy hay, thì cái sự cạnh tranh với đạo Phật nó giảm xuống liền, họ sống hòa hợp được với đạo Phật. Nên cái trách nhiệm người trụ trì nặng lắm, không có đơn giản. Nên vì vậy là có những việc mà thuộc về hình thức nhiều quá thì các vị trụ trì chúng ta giảm bớt hẳn lại, để tập trung lo cho cái việc giáo hóa.

[1:27:05]Là đi thăm các tôn giáo bạn để gieo tư tưởng đạo Phật vào đó, đi tìm lại hết những đối tượng có duyên với đạo Phật mà bây giờ đã lạc ra ngoài, kéo lại. Đi tìm những người đứng gần đạo Phật, đạo ông bà đưa họ vào đạo Phật. Rồi nỗ lực nhắc nhở những Phật tử mình đã thuần thành phải giao trách nhiệm những người đó đi giáo hóa những người chung quanh nữa. Nên cái việc giáo hóa vẫn là mục tiêu chính mà nó là việc cực khổ lâu dài, chứ chúng ta bớt những cái việc khác để tập trung lo cái việc giáo hóa mà đây là nhiệm vụ. Vài trăm năm sau, khi mà lịch sử nhìn lại mới thấy rằng vào năm 2000, thế kỷ của 20 và 21,

[1:27:46]có rất nhiều vị Tăng Ni đã nỗ lực cả một đời mình để truyền bá Phật pháp và làm cho đạo Phật Việt Nam dường như trở thành quốc giáo, và đã đưa đất nước Việt Nam trở thành thời kỳ hưng thịnh. Khi họ ca ngợi như vậy thì chúng ta sao? Ở Niết bàn cũng vô cùng là vui sướng, phải không? Đó, nhiều khi tới đó quý thầy, quý cô mình vô Niết bàn hết rồi. Còn ai hổng thích vô Niết bàn, sợ buồn thì mình cứ tái sinh mà thị hiện giáo hóa chúng sinh tiếp, không có lo gì chuyện đó hết. Trong cái việc mà giáo hóa truyền bá như vậy thì chúng ta thấy, hoặc là tự mình giảng thuyết, hoặc là ủng hộ người khác giảng thuyết.

[1:28:25]Nó hai việc, chứ không phải luôn luôn một mình mình giảng thuyết. Có khi chính mình giảng thuyết, có khi là hôm đó mình bận gì mình ủng hộ người khác, vẫn là tốt như thường. Đừng bao giờ có ý nghĩ là một mình mình giành hết những công việc đó. Phải luôn luôn nghĩ cách chia sẻ cho người khác làm được việc. Ví dụ nhiều người sẽ thắc mắc, mấy à thưa Thầy nói rằng: "Bồ Tát không bao giờ bỏ chúng sinh, chư Phật không bỏ chúng sinh. Nhưng biết bao nhiêu vị Thánh đã đắc đạo rồi biến mất hết trên thế giới này, không thấy xuất hiện, không thấy tái lai thị hiện lại? Mà trong khi thế giới này còn đủ hết những khổ đau,

[1:29:04]nhiễu nhương, lầm than, tội lỗi, biết bao nhiêu vị Thánh đã không trở lại?". Thì lúc đó là con mới trả lời: "Thì đúng là Thánh nên không có trở lại. Sao kỳ vậy? Thì Thánh là vậy đó. Biết những việc đó cần làm nhưng không bao giờ tự mình làm, mà tìm cách xúi những người khác làm để cho những người khác có công đức". Như ví dụ bây giờ một vị Bồ Tát như Bồ Tát Di Lặc ở trên cõi trời á, Ngài nhìn xuống là Ngài biết hết chứ, tình trạng của thế giới, Phật pháp Ngài biết hết. Nhưng mà thay vì Ngài trực tiếp thị hiện, Ngài không, Ngài bí mật Ngài gia hộ thôi. Ví dụ Ngài nhìn xuống ở Long An, Ngài thấy có một số thầy, một số cô thiện căn

[1:29:45]tốt, hiền lành, đạo đức, từ bi, thế là Ngài dùng thần lực của Ngài, Ngài bí mật Ngài gia hộ, Ngài sắp xếp để cho những vị đó làm được việc, giáo hóa tốt lên mà Phật pháp được thịnh. Thì khi mà làm được như vậy á thì những quý thầy, quý cô đó được công đức lớn. Đó, cái giá trị Phật pháp được hưng thịnh mà quý thầy, quý cô được công đức lớn rồi mới chứng Thánh được. Chứ còn nếu Ngài trực tiếp xuống Ngài thị hiện, Ngài giáo hóa thì tăng ni chúng ta mình không có công đức, rồi mình không cần phải làm gì nữa, mà không có công đức chúng ta không thể giải thoát được. Nên vì vậy, chư Thánh hiểu điều đó rất sâu nên các Ngài không

[1:30:23]trực tiếp làm mà cứ xúi thôi, trợ duyên cho người khác làm. Thì bây giờ chúng ta hiểu được cái đạo Bồ Tát như thế, chúng ta phải bắt chước. Ví dụ như mình là trụ trì, mình là giảng sư, mình đã làm được rất nhiều việc rồi, nhưng đừng có tự mình làm hết. Phải tìm cách chia sẻ công việc cho người khác làm. Hễ thấy ai giảng được giúp người ta giảng, thấy ai lo lắng chăm sóc công việc chùa được giúp cho người ta lo lắng chăm sóc việc chùa để cho người khác có công đức. Đó, mà chính cái tâm mà giúp cho người khác có công đức, tâm đó là tâm của Phật, tâm đó là tâm của Bồ Tát. Còn cái tâm mà cứ giành việc cho mình làm để một mình mình

[1:31:03]được vinh quang, tâm đó là tâm của ma vương, của Mara. Ma vương. Ma vương luôn luôn muốn giành cái vinh quang với người khác, mới hại người khác. Còn tâm của Phật, của Bồ Tát là hỗ trợ người khác làm công đức. Đó là như vậy. Bây giờ còn cái trách nhiệm lớn của cái người trụ trì nữa là góp phần xây dựng lại cái nền văn hóa dân tộc. Thật ra, qua bao nhiêu cuộc chiến tranh, nền văn hóa dân tộc chúng ta cũng bị tiêu hao, mòn mỏi, khuyết lở nhiều lắm. Cho nên nhiều khi đó, nói cái văn hóa Việt Nam ngày nay là cái gì, mình sẽ khó mà trả lời, khó trả lời. Bây giờ chúng ta ví dụ chúng ta nhìn về nước Nhật,

[1:31:51]nước Nhật hiện nay thì cũng đang đổ vỡ rồi, nhưng nước Nhật hơi cũ, khoảng chừng hai ba mươi năm trước một chút, chúng ta thấy họ có cái nét văn hóa rõ. Như cái họ gặp nhau ra ngoài đường họ cúi đầu chào sát. Hay là một vị thủ tướng mà gặp một ông thầy giáo, dù thầy giáo dạy cấp một vẫn cúi đầu chào. Ở đất nước họ tôn sư trọng đạo. Hoặc họ nói năng với nhau hòa nhã, nhẹ nhàng. Những cái trà đạo và hoa đạo nó thể hiện cái sâu sắc là nghệ thuật mà đã nâng lên thành đạo lý luôn. Cái văn hóa họ cao như vậy. Còn đa phần chúng ta dừng lại ở cái nghệ thuật thuật thôi. Ví dụ như chúng ta vẽ một bức tranh, chúng ta chỉ diễn tả một ít triết lý,

[1:32:35]một ít cái cái tài năng mình trong đó thì nó dừng lại ở nghệ thuật. Nhưng mà nếu một người mà nâng cái nghệ thuật lên đạo, vẽ một bức tranh mà người ta nhìn vô người ta phải phát triển được lòng từ bi, đạo đức, tu tập thì như vậy nghệ thuật đã trở thành đạo. Hoặc là cắm cái hoa cũng vậy, cắm cái hoa sao đẹp nó là một nghệ thuật, nhưng mà cắm cái hoa để thể hiện được đạo lý thì cái nghệ thuật đã biến thành đạo, nó cao hơn. Mà bên Nhật có cái đó. Cái nền văn hóa họ cao trong cái đối xử, trong giao tiếp, trong cái lễ độ, trong nghi thức chào hỏi, cao. Họ có cái văn hóa đặc sắc của họ. Bây giờ nhìn qua Tây phương, cái nền văn hóa buông tuồng của

[1:33:13]họ, tự do dễ dãi, nhưng nó vẫn có cái nét văn hóa gì? Là thẳng thắn, xông xáo, năng nổ mà để làm việc, vân vân, họ có văn hóa họ. Bây giờ hỏi về Việt Nam mình văn hóa là gì, bắt đầu mình sẽ thấy cái nét nó không còn rõ nữa, bắt đầu nó mờ nhập nhòa nhập nhòa. Nghĩa là người nhỏ mà chào người lớn không còn khoanh tay cúi đầu như ngày xưa nữa, mà xẹp xẹp hai tay gật gật gật cái rồi đi, nói chào nhí nhí trong miệng. Đó bắt đầu cái nghi lễ, cái lễ phép nó đã nhòa từ từ. Rồi cái bản sắc về tôn sư trọng đạo mình đang nhòa từ từ. Rồi cái đối xử, cái tình đoàn kết bà con láng giềng trong xóm bắt đầu thưa từ từ từ.

[1:33:56]Lòng hiếu với cha mẹ không rõ ràng lắm. Rồi giữa thanh niên nam nữ đối tiếp với nhau, nó không còn cái e thẹn, kín đáo như ngày xưa, bắt đầu từ từ buông tuồng giống Tây phương từ từ. Nghĩa là nó cái văn hóa mình nó đang bị nhạt nhòa, nó mòn mỏi từ từ. Nhưng mà ngày xưa đạo nào là giữ gìn văn hóa dân tộc là chính? Đạo nào? Đạo nào? Đạo Nho. Vào thời xưa đó, đạo Nho họ nghiêm khắc, họ quyết liệt từ trong gia đình, họ dạy từ trong gia đình nên họ giữ được cái văn hóa dân tộc. Nhưng ngày hôm nay đạo Nho đã mất, mai một. Thì bây giờ cái người có trách nhiệm mà giữ lại, xây dựng lại văn hóa dân tộc chính là là đạo Phật, chính là đạo Phật.

[1:34:42]Nên ngày hôm nay vậy, nãy giờ chúng ta nói đủ thứ chuyện đạo lý, nhưng mà gần lại một chút là chúng ta phải có bổn phận xây dựng lại văn hóa dân tộc. Đó. Bây giờ chúng ta phải làm sao những người Phật tử mình trong gia đình á là có những đứa trẻ ngoan ngoãn, lễ phép, đạo đức. Nên bây giờ như nãy như nãy con nói vậy, như muốn coi coi ông thầy trụ trì đó ổng giỏi á, đừng có tới gặp ổng, mà tới thăm gia đình Phật tử của ổng, rồi coi mấy đứa con nhỏ trong gia đình nó có lễ phép hay không. Những đứa con nhỏ trong gia đình đó mà lễ phép thì biết ông thầy trụ trì ở cái chùa đó tốt, giáo hóa chúng sinh được. Như vậy.

[1:35:20]Và như vậy, quý thầy mình á mỗi khi mà Phật tử đến chùa lễ Phật, sám hối, tụng kinh, thăm hỏi, quý thầy không được hỏi người Phật tử đó cá nhân, mà phải hỏi nguyên gia đình Phật tử đó. Nói: "Sao lúc này chồng con làm ăn sao? Mấy đứa con con học tới lớp mấy rồi? Tụi nó ở nhà có ngoan không? Mỗi ngày tụi nó có lễ Phật không?". Phải hỏi người Phật tử mình cách người Phật tử mình dạy dỗ trong gia đình, đối xử trong gia đình như thế nào. Người trụ trì phải như vậy, chứ không còn có tới: "Sao mùa hạ này con đi cúng được mấy chùa rồi? Bữa nay có đem cái gì cho thầy ăn không?" cái nọ, "Hôm nay con ốm quá vậy?", không hỏi chuyện đó nữa.

[1:35:57]Không hỏi chuyện đó nữa mà phải hỏi: "Bữa nay con con có đi học không? Ở nhà ai coi? Chồng con còn đi nhậu không? Ừ vừa rồi có đi chùa tháng ăn chay mấy ngày?". Phải hỏi chuyện gia đình của họ, chuyện tu tập, chuyện dạy dỗ con cái của họ. Thầy trụ trì phải như vậy, cô trụ trì phải như vậy.