[0:10]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:18]Mời
[0:23]quý Phật tử ngồi xuống.
[0:26]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta cũng nói về đề tài đạo Phật với xã hội. Đề tài hôm nay là "Lương tâm", cái chữ "lương tâm".
[0:41]Nào giờ thì chúng ta cũng hay nghe, ví dụ như mình thấy ai làm gì ác đức quá, mình giận, mình mắng: "Ông là người vô lương tâm!". Không biết bây giờ phải... mình coi coi chữ "lương tâm" là gì mình mắng người ta dữ dội vậy? Rồi mình coi coi mình có lương tâm hay không, mà lương tâm đó là cái gì mà mình cần phải duy trì, phải giữ gìn, phải phát triển. Giống như là trong cái việc mà vun bồi mọi cái điều tốt đẹp cho cuộc sống chung quanh của chúng ta thì lương tâm đó có giá trị như thế nào. Vì có khi chúng ta hiểu không hết về chữ "lương tâm", chúng ta thấy đó là một khái niệm trừu tượng, mơ hồ và mình không có nhiệt tình để ứng dụng trong cuộc sống của mình.
[1:28]Còn nếu mà chúng ta hiểu rõ về cái chữ "lương tâm" để mình ứng dụng trong cuộc sống, làm cho cái tâm hồn của mình trở nên thánh thiện dần, cũng là mình góp phần vào cái cuộc sống này vốn đầy cái tội lỗi, đau khổ này, làm cho cái sáng tỏ lên, tốt đẹp lên dần dần là như vậy. Mỗi người của chúng ta là một nét chấm phá của xã hội, của cuộc đời, của thế giới, mỗi người là một cái nét chấm ở trong đó. Ví dụ như nếu cái chấm chúng ta là cái chấm than, một cái chấm đen thì chúng ta góp phần thêm vào cái màu sắc u ám của cuộc đời này. Mà chúng ta thấy dường như có một điều là hơi đau lòng là cái ác dường như là nhiều hơn cái điều thiện,
[2:20]cái người xấu dường như là nhiều hơn người tốt. Nên cái cuộc tranh giành giữa cái điều thiện và điều ác, điều tốt và điều xấu trong cái thế giới này là một cuộc chiến dai dẳng mãi từ khi con người có mặt trên cuộc đời này. Thì nhiều người cũng cố gắng dữ lắm, nhiều vị thánh cũng cố gắng để giành lại cái thiện, giành lại con người, kéo ra khỏi cái ác, đưa về cái thiện. Nhưng mà cuộc chiến đấu dai dẳng từ ngàn xưa cho đến ngàn sau này cũng vậy, nó luôn là một cuộc chiến dai dẳng, không có dứt khoát rõ ràng. Chưa có khi nào mà chúng ta có một cái hy vọng rằng cái thiện sẽ hoàn toàn chiến thắng trên cái cõi đất này.
[3:04]Mà nhiều khi chúng ta thấy cái xấu nó như là đang chực chờ để chiến thắng, chực chờ để chiến thắng. Nếu một ngày nào đó cái xấu nó thắng hết hoàn toàn trái đất này, trái đất này sẽ nổ tung, đó là quả báo. Không, đây chúng ta không có nói chơi nha. Cái câu mà nói trái đất nổ tung khi mà loài người xấu hoàn toàn là điều chúng ta không nói chơi. Trái đất không có bị sập, không bị nổ tung, không bị tận thế là bởi vì còn có những người thiện sống lác đác, rải rác lẫn trong loài người. Những người đó cho cái thế giới này một hy vọng, một sự kiềm chế, chưa đi đến tận thế vội. Ví dụ chúng ta nghe một cái đạo nào đó
[3:48]cứ hăm là sẽ sắp tới tận thế, sắp tới tận thế, chúng ta khoan tin. Nếu mà chúng ta thấy trong cuộc đời mình còn có những người tốt, có những người có lý tưởng sống cao đẹp thì mình biết chưa có tận thế. Nhưng mà nếu chúng ta thấy trong cuộc đời đầy hết những người xấu, nghĩa là vũ trường mọc lên đều đặn, mạnh, những điểm karaoke ôm, vũ trường lắc mọc đầy thì biết rằng cái không cần hăm là tận thế, trái đất sẽ tận thế. Cách đây 65 triệu năm thì khủng long bị tuyệt chủng do một lần tận thế ở trái đất này. Lúc đó một cái sự cố gì đó xảy ra dữ dội, toàn bộ loài khủng long biến mất hết và nhiều loài khác cũng biến mất.
[4:34]Nguyên nhân cũng là vậy, bởi vì khủng long nó quậy quá. Hầu hết là không có cái khủng long thiện, còn đa phần cái loài khủng long mà ăn thịt, ăn thịt và ăn thịt đồng loại, nó hoành hành, nó khống chế làm bá chủ cái trái đất và coi như họ tàn phá môi trường trái đất, cái biến động xảy ra liền, tức là một cuộc tận thế xảy ra, khủng long tuyệt chủng hết. Bây giờ người ta chỉ đào được những bộ xương, đào lên rồi người ta nghiên cứu lắp ráp lại thì người ta phân ra loại từng loại, từng dáng, từng loại, từng dáng. Thì con người mình cũng vậy, biết đâu vào thời đó mình cũng là loài khủng long, rồi do cái lối sống của loài khủng long
[5:16]đó thì gây trái đất một cuộc tận thế tuyệt chủng. Rồi ngày hôm nay trở lại cũng vậy, ngày hôm nay may mắn là chúng ta có trí tuệ hơn, chúng ta nhìn sâu vào vấn đề thiện và ác, tội và phước hơn, nhờ ở chỗ đó mà trái đất này còn tồn tại. Đó cũng là một cái may do cái cấu tạo thành con người, có cái bộ não, có cái tâm hồn, có cái tinh thần để chúng ta tiến sâu vào trong thế giới của đạo lý, của triết học. Còn như khủng long không có, khủng long chỉ biết ăn và giết thôi. Cho nên phải xóa cái loài đó đi để làm lại loài khác và ở đây loài người đã xuất hiện với một cái hy vọng, một cái hy vọng và thất vọng, hy vọng mà thất vọng.
[6:01]Thì hôm nay chúng ta nói chuyện với nhau về đề tài "Lương tâm" để chúng ta cố gắng chúng ta phát triển cái đạo đức gì đó để đem đến nhiều hy vọng hơn cho loài người khi mà con người ta hiểu được lương tâm là gì và phải áp dụng cái lương tâm đó trong cuộc sống mình như thế nào. Bây giờ chúng ta định nghĩa ha: Nếu mà theo cái chữ á thì cái "lương" nghĩa là lành, là tốt, tốt lành; "tâm" là cái tâm. Lương tâm là cái tâm tốt lành. Mà bởi vì chữ thì không có nói hết được, nhưng mà ở đây chúng ta giải thích thì như thế này: Lương tâm là một loại trí tuệ mà tự biết đúng sai, thiện ác nơi chính mình, cái tự biết nơi chính mình,
[6:51]chứ không phải đánh giá người khác, rồi từ từ mình đánh giá được người khác. Nên có những người á thì ví dụ như nhìn người khác thấy lỗi rất là lẹ nhưng mà không tự đánh giá được mình thì người như vậy cũng gọi là người chưa có lương tâm. Còn ở đây, cái người có lương tâm á là mình không đặt vấn đề là mình phán xét người khác mà tự đánh giá chính mình. Cho nên trong các nhà văn hay có nói câu là "tòa án lương tâm", đó, nói: "Ờ, anh cứ làm bậy đi ha, anh cứ hại người ta đi, rồi sau này tòa án lương tâm sẽ phán xử anh." Nhưng mà, mà không biết ông đó ông có cái tòa án lương tâm hay không? Tại lúc mà người ta làm bậy thì cái tòa án lương tâm bị hối
[7:36]lộ hết rồi, những cái quan tòa đó bị mua chuộc hết. Nhưng mà người ta đã mơ hồ rằng như vậy đó là trong mình có cái trí tuệ gì để tự phán xét lấy chính mình, thì đó chính là lương tâm. Thì ở đây á, cái định nghĩa đầu tiên như vậy cho chúng ta nhìn lại bản thân mình một cái: Vậy từ suốt từ trước tới bây giờ chúng ta có nhanh nhạy, có sắc bén trong việc nhìn lỗi mình hay không, nhìn được, phân tích được cái đúng sai, thiện ác, tội phước của mình hay không? Nếu mà chúng ta có được cái trí tuệ đó thì chính là chúng ta có lương tâm nhiều đó, có tòa án lương tâm, hay là chúng ta có cái tấm lòng tốt hay gọi là có trí tuệ.
[8:19]Thì đó đó, chúng ta cái chỗ này là chỗ để bắt đầu chúng ta bước một bước rẽ, một bước rẽ để chúng ta sẽ sống như thế nào nếu mà chúng ta khởi lên trong tâm mình một cái trí tuệ tự đánh giá lấy chính mình. Ví dụ như thế này: Vào thuở nhỏ đi, chứ người lớn chắc không ai vậy, thuở nhỏ mình có lần đó mình ăn cắp của ai cái gì đó, thấy ai để hở tiền trong túi, họ treo đó, đi qua lại cái mình thấy cái mình thò tay mình rút bớt vài tờ để đi tiêu xài, thì cũng ham vui rút bớt vài tờ đi coi hát, coi gì đó, nhưng mà lòng cứ không yên, trong lòng không yên vì biết đó là lỗi lầm. Thì người như vậy đúng là có làm điều lỗi nhưng mà có lương tâm,
[9:08]có trí tuệ, có cái trí tuệ biết thiện ác là có lương tâm. Còn có những người mà họ làm ác mà họ không có trí tuệ lương tâm là cứ làm tới, làm tới luôn. Ăn cắp được lần thấy có lý á, ăn cắp coi bộ dễ, sung sướng, dễ xài, khỏi làm tiền cực khổ, ai làm sẵn rồi mình đi lấy của khỏe, rồi cứ làm hoài thì người đó dấn vào tội lỗi mãi mà không có con đường thoát ra vì không có cái lương tâm đó. Ở đây, ví dụ có thể là có người từ trước đây chúng ta chưa biết Phật pháp, mình chưa biết nhân quả, không có biết nhận định cái nào là phải trái, đúng sai hết trơn, rồi cái có một người khác rủ làm điều gì đó sai bậy.
[9:55]Có một lần ví dụ bây giờ một người viên chức nhà nước, cái có một lần có người lại, nghĩa là nhờ mình ký một cái đơn gì đó cho người ta để người ta có thể lách luật pháp mà người ta làm một điều sai lầm, rồi mình đã ký và nhận một số tiền. Thì cái việc đó nó cũng không có ảnh hưởng đến cái nhiều người lắm, nên không gây tai hại cho ai nên nghĩ cái việc làm chút đỉnh vậy chắc cũng không sao. Nhưng mà ở trong lương tâm nó cứ cứ ray rứt, ray rứt hoài, tại vì nghĩ mình có số tiền này về giúp con mình đi học, nuôi vợ nuôi con một chút chắc không đến nỗi. Nhưng mà trong lương tâm cứ ray rứt, ray rứt, mỗi lần nghĩ tới chuyện đó nó không yên.
[10:37]Thì cái người như vậy có thể là họ chưa biết nhân quả, chưa biết khái niệm về tội phước, nhưng có lương tâm, có lương tâm. Còn cái người mà ví dụ như cứ cứ qua mặt luật pháp mà cứ tham nhũng, hối lộ mãi mà lòng nó tỉnh bơ, không biết gì hết, người đó không có lương tâm. Mà ở đây đó, cái dấu hiệu là một người mà có lương tâm, khi làm điều sai quấy, có cái bất an. Cái bất an á thì cái người đó có hy vọng lắm. Người đó sẽ có hy vọng sao, chắc chắn một ngày nào đó họ sẽ được cái thiện duyên để dẫn đến với Đạo, để đào sâu được hơn cái luật nhân quả về tội phước, rồi từ từ họ vượt qua được những cái lầm lỗi của họ để họ tiến lên.
[11:24]Nên đây gọi là cái thiện căn á. Cái thiện căn này nó nằm sâu ở trong lòng mình á, làm cho mình đối với thiện ác nhận ra được mà từ trước dù chưa có ai dạy. Ví dụ dù chưa có ai dạy luật nhân quả gì hết, nhưng một lần nào đó, ví dụ với cái họ hàng, em út, con cái mình mà mình đánh nặng, làm người ta xiểng niễng, tát người ta bạt tai vậy, xiểng niễng. Nhưng mà rồi cứ suốt đời cứ ray rứt mãi. Dù trước đó thì ví dụ như nghe nói à quyền huynh thế phụ, anh cứ đánh em hay là cha cứ đánh con, nhưng mà đánh lỡ nặng tay cái lòng mình cứ ray rứt hoài, ray rứt hoài. Thì như vậy là mình có lương tâm. Mà lương tâm đó, trong Đạo Phật cũng gọi là mình có thiện căn á.
[12:08]Thì những người như vậy, trời Phật không bỏ. Mình dòm mình thì không biết ai là ai đâu. Ví dụ bây giờ một loạt chúng ta ngồi ở đây, hoặc là chúng ta đi ra đường, chúng ta gặp rất nhiều người, nhưng mình thấy ai cũng vậy, mình không biết. Nhưng ở trên chư Thiên, chư Bồ Tát biết rõ hết. Là đây có những người làm lỗi, bất an, thấy ray rứt, khó chịu, cái người đó là bị chư Thiên theo dõi liền, chư Bồ Tát theo dõi liền để tìm cách tạo một cái duyên để đưa người đó về với Phật pháp, về với đạo lý để cho phát triển cái thiện căn đó luôn. Còn những hạng người mà làm điều tội lỗi mà tỉnh bơ, không bất an, không khó chịu, không ray rứt, cái người đó bị bỏ qua luôn.
[12:52]Người đó chư Thiên không ngó ngàng tới. Và thường người đó chết rồi sẽ đi về nơi đọa xứ, tức là về địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Đây là cái điều mà chúng ta cái phân biệt cái thiện căn có hay không có, chính là chỗ mà chúng ta có lương tâm hay không, mà chính là cái chỗ mà chúng ta có cái trí để biết được thiện ác, đúng sai nơi mình. Chớ còn có những người, nhiều khi họ làm điều sai, họ tạo ra một lý luận để bênh vực cái việc làm sai của mình. Những cái người mà tội phạm mà mà cứ tái đi tái lại là thường là hay tạo ra một lý luận để bênh vực cái việc làm sai của mình. À ví dụ bây giờ thế này. Ví dụ như có hai đứa bé đi,
[13:38]một đứa bé cái nó thấy người ta để tiền hở cái lại rút xài. Một thằng bé kia mới trách, nói: "Sao mày đi ăn cắp? Mang tội." Thì đó là cái đứa mà nó trách á nó có lương tâm. Nhưng cái thằng mà lì lợm á, cái thằng mà có máu tội phạm nó che khuất lương tâm thì tự nhiên nó nói nó sẽ tìm lý luận. Dĩ nhiên lý luận này gàn bướng thôi, nhưng mà nó cũng tìm lý luận để nó bênh vực nó, ví dụ nó nói: "Thì ổng, mình không có đồng nào, ổng nhiều quá phải san sẻ bớt chớ, bất công quá vậy, người có người không chi vậy?" Cũng lập ra một lý luận để nói. Dĩ nhiên lý luận đó thì gàn bướng, không có ra gì, nhưng mà nó cũng tạo được lý luận.
[14:13]Mà chúng ta để ý nè, nếu một lúc nào đó quý Phật tử gặp một người nào mà cái dân mà dân tội phạm chuyên nghiệp á, mình gặng mình hỏi họ tại sao họ làm thì họ có một lý luận để họ trả lời. Lý luận rất ngang tàng, nhưng mà họ có một lý luận để dựa vào đó họ cứ dấn tới họ làm điều bậy bạ. Ví dụ như bây giờ, có cái người nó cứ nhậu nhẹt bê tha, nghĩa là không có lo gì gia đình hết trơn. Thì mình đến mình hỏi họ, mình nói chớ: "Sao anh không lo vợ lo con gì hết trơn mà cứ đi nhậu nhẹt hoài?" Cái họ sẽ nói: "Thì sống, ai sống không chết? Sống ráng mà hưởng thụ cho sướng đi chứ, trước sau cũng chết. Vợ con tôi khổ cũng chết, mà tôi uống rượu cũng chết à.
[14:56]Thôi ai cũng chết, thôi để tôi nhậu." Thì cũng một cách trả lời. Thấy không? Có gặp chưa? Có đó, nghĩa là đủ mấy ông lý luận cũng nói hay lắm. Nói nghĩa là gọi là cãi ngang ba làng nói không lại là mấy ông đó, hiểu không? Cãi ngang. Thì như vậy chúng ta thấy có những người như vậy, họ làm điều sai nhưng mà họ có một lý luận để bảo vệ cái sai của họ. Dĩ nhiên lý luận mà đem mà phân tích chia chẻ ra thì nó trật lất không có gì. Nhưng họ đâu có thèm nghe mình chia chẻ, phân tích đâu. Họ miễn có một cái câu nói để bênh vực. Nên ở đây chúng ta thấy trong cuộc sống này, cái lý thuyết nó hướng dẫn cuộc sống con người dữ dội, khủng khiếp lắm.
[15:33]Một cái lý thuyết. Giống như cái là cái chủ thuyết của cái ông nhậu hồi nãy á, trước sau cũng chết, thôi ráng nhậu chứ không sợ chết không kịp nhậu. Hoặc là cái chủ thuyết của người ăn cắp, nói: "Người có, người không, thôi bây giờ mình phải lấy bớt của người có mình xài cho nó công bằng một chút." Cái là cái lý thuyết tầm bậy với chủ thuyết tầm bậy, nhưng họ cũng dựa vào chủ thuyết đó để họ sống, để họ làm bậy. Đúng không ạ? Còn ở đây chúng ta có chủ thuyết để sống không? Có không? Có, chúng ta có nguyên một hệ thống giáo lý Đạo Phật là một cái chủ thuyết để chúng ta sống. Nghĩa là chúng ta làm điều gì thì chúng ta dè dặt, cẩn thận, cân nhắc đâu đó.
[16:11]Nên chúng ta thấy cái lý thuyết là làm tạo cho con người quan điểm sống rất quan trọng. Nếu chúng ta không may mà chúng ta đón nhận một cái lý thuyết sai, cả cuộc đời mình đi xuống hố luôn. Mà nếu may mắn chúng ta nhận được một cái lý thuyết tốt đẹp thì cuộc đời mình đi lên dần dần. Đây là cái quan trọng. Nên đây là bước đầu của Bát Chánh Đạo là chánh kiến á, tức là cái lý thuyết để mình sống, để mình tu gọi là cái chánh kiến á. Mà cái chánh kiến này á thì nhiều khi do may mắn mà được, do cái thiện duyên từ đời trước mà được chứ không phải dễ. Vì chân lý không đóng cửa với chúng ta, nhưng đôi khi chúng ta quay lưng với chân lý, với lẽ phải.
[16:56]Ngay cả trong Đạo Phật cũng vậy, không phải là mọi người là theo Phật đều là những người đã đủ chánh kiến đâu. Có những người theo Phật, thậm chí có những người xuất gia mà vẫn có những người hiểu rất sai về việc tu hành, về cuộc sống chứ không phải luôn luôn đúng. Cái đó không phải là tại vì vì Đạo Phật sai, vì cái đạo lý Đạo Phật mở ra nhưng mà chúng ta không biết, chúng ta quay lưng, bởi vì một cái nhân duyên gì bí mật ở kiếp trước. Và cũng vậy, cũng có cái nhân duyên gì bí mật ở kiếp trước á, khiến cho chúng ta ngày hôm nay gặp được Chánh pháp, gặp được con đường rất chân chính để mình đi theo,
[17:35]mà cứ mỗi bước chân đi tới dần dần thì tâm hồn mình an ổn lần lần, vui vẻ lần lần và thánh thiện lần lần. Đó cũng là một cái may mắn bí mật ở kiếp trước chứ mình không có giải thích được, không có nói ai nói ta ai tài hơn ai được. Ở đây nó có cái trường hợp là có người biết sai mà không cưỡng lại được khuynh hướng tội lỗi. Hồi nãy đó, chúng ta nói hai hạng người là người biết sai rồi bỏ, rồi có những người mà không biết sai, tạo ra một lý luận để bênh vực mình.
[18:12]Ở đây bây giờ chúng ta nói trường hợp thứ ba là có những người biết sai mà không cưỡng lại được. À ví dụ như có cái người đó họ bị nghiện ma túy.
[18:25]Thì có những người nghiện ma túy là sa đà luôn, làm bất cứ điều tội lỗi gì để có thể mua được ma túy, kể cả cuối cùng phải đi bán ma túy lấy lời mà hút. Họ không cần biết ngày mai, không cần biết tội phước. Nhưng mà có những người thì họ có cái thiện căn gì đó, họ lỡ nghiện, họ biết đó là sai, đó là tội lỗi, là tàn cuộc đời, vướng vào đó rồi gỡ không ra. Tối ngày chỉ trong đầu chỉ nghĩ có một chuyện: tiền, tiền để mua thuốc, tiền, tiền bằng bất cứ cách nào. Là cuộc sống không còn biết điều gì thanh cao hơn, không còn biết tới cha mẹ, anh em, vợ con, bạn bè, đạo nghĩa gì nữa hết. Trong đầu chỉ có một chữ tiền, lấy đâu ra tiền để mà mua thuốc kịp cho ngày hôm
[19:07]nay, chứ không thôi tới cơn nó vật, vậy thôi, không còn biết gì nữa hết. Thì có người họ biết khi họ bước vào đó rồi họ thấy là cuộc đời tiêu rồi, tàn đời, họ biết nhưng mà gỡ ra không nổi. Gỡ ra không nổi, bởi vì cái vật vã của ma túy khủng khiếp quá, không có nó chịu không nổi. Cứ phải đi tới mà không có đường để đi ra, mặc dầu biết đó là sai. Đây là một cái điều cũng rất đáng thương á, đáng thương cho những người này. Nhưng mà thiện căn họ còn ở trong tâm họ đó. Một lúc nào đó có khi cũng có thể hy vọng là họ gặp một cái cái gì đó cay đắng, đau đớn cùng cực rồi họ thoát ra được. Nhưng cũng phải rất là đau đớn mới thoát ra được.
[19:46]Còn có rất nhiều người biết sai mà thoát không nổi, bởi vì ma túy khủng khiếp như vậy. Rồi trường hợp này nữa là có những lỗi lầm dễ thấy mà có những lỗi lầm khó thấy.
[20:01]Ở đây thì không phải là chúng ta đều đủ cái mức độ là thấy được cái lỗi giống nhau đâu. Ví dụ có những cái lỗi mà nó thô quá mình thấy, nhưng có những cái lỗi nó vi tế mình không thấy. À ví dụ như là mình trong một lúc giận á, cái mình chửi cái người hàng xóm mình một câu tục tĩu. Xong rồi mình hối hận tại vì nó thô, nó dễ thấy quá. Nó dễ thấy. Nhưng mà có những trường hợp như là mình, mình nói móc ai một câu nhẹ, mình không thấy đó là lỗi. Tại vì nói nhẹ quá. Ừm. Ví dụ như là mình gây lộn với hàng xóm, mình chửi người ta một câu tục tĩu. Tại không biết đâu đâu có thói quen đâu không biết, nhưng mà sau đó mình mới giật mình nhớ là:
[20:48]"Ờ, chết rồi mình đi Phật tử, mình đi chùa mình quy y. Mà nãy thô xác cái nói một câu nặng người ta", hối hận. Cái lỗi đó dễ thấy. Còn cái ví dụ có những người mà họ sâu sắc quá, họ nói một câu thấu cáy á. Như hai ông hàng xóm nói chuyện nhau. Cái ông này mượn ông kia một cái món, cái cuốc cái gì đó, cái xẻng cái bay gì về trát cái nhà. Cái ông này mới mới nói cái ông mà được mượn mới nói: "Anh chờ tí để để bà xã tui về hổng biết bả để đâu tui hổng biết." Ông này ổng bực quá, ổng nói có cái bay mà phải đợi vợ về, mới nói một câu là: "Anh đóng xong cái bàn thờ thờ bả chưa?" Nói vậy, nó nhẹ thôi nhưng rồi quay vô bỏ giận qua qua nhà hàng xóm khác hỏi.
[21:33]Thì cái câu nhiều khi nói móc thôi, cũng bực bực nói móc nhưng mình không thấy đó là lỗi. Không thấy lỗi, chửi nặng này mới thấy nó. Nên ở đây đó, nó có nhiều cái loại lỗi lầm mà có những mức độ mình trí tuệ mình cạn hoặc là lương tâm mình nó lương tâm mình ít á, mình chỉ thấy được những cái lỗi lớn. Còn những lỗi rất là vi tế thì mình không đủ sức để thấy, tức là trí tuệ mình thấp. Còn cái người mà trí tuệ cao á thì những cái lầm lỗi rất nhỏ rất nhỏ thì trong tâm họ thấy. Ở mức độ mà siêu nữa đó thì chưa khởi gì hết đã thấy. Chưa khởi lỗi lầm đã thấy có lỗi lầm trong tâm. Đó là những người mà tu gần tới, tu gần tới làm thánh là vậy.
[22:20]Tới bậc thánh á thì không có lỗi. Nhưng mà cái người mà họ tu mà gần tới bậc thánh rồi á, tu gần tới nghĩa là cái lỗi nó tiềm ở đâu trong sâu thẳm của cái ký ức, chìm sâu trong tâm thức chưa khởi ra nhưng mà luôn luôn họ biết là mình còn cái lỗi đó. Dù đang không khởi gì hết trơn. Ví dụ bây giờ là cái đố kỵ đi. Thấy người khác có gì hơn cái mình ganh ví dụ vậy. Thì cái người mà cái trí tuệ cạn cái lương tâm cạn á là đợi thấy ai hơn mình mình ganh mình bực, tối ngủ không được rồi mới biết rằng mình có cái tâm đố kỵ. Còn ví dụ như một người mà tu sâu á họ chưa khởi ra, chưa thấy ai có gì giỏi để mình ganh.
[23:12]Nhưng mà biết trong tâm mình còn đố kỵ, chưa diệt trừ hết. Những người đó là người đi gần tới chỗ vị trí thánh. Nghĩa là lỗi chưa khởi mà vẫn thấy nó được. Còn cái người mà phải đợi mà mình phải thấy người ta, mình ganh mình nói ra nói vào, mình chê bai người ta rồi mới thấy cái lỗi của mình, cái người đó cái lương tâm họ ít. Đó là những trường hợp mà chúng ta để ý chúng ta vừa mới nói ra về lương tâm khái quát vậy. Và cái chữ lương tâm là mình dùng theo cái danh từ của xã hội của đời thường dùng, ở trong đạo Phật có một cái từ nó bao quát luôn cả cái lương tâm là cái từ trí tuệ của đạo Phật á, cái chữ tuệ của đạo Phật là hàm cái ý lương tâm này.
[23:58]Cái trí tuệ trong đạo Phật á thì có nhiều loại lắm, đủ loại trí, những cái trí tuệ thuộc về thần thông, trí tuệ hiểu về kinh điển về đạo lý nhưng mà cái cốt lõi nhất, căn bản nhất của đạo Phật vẫn là cái trí tuệ mà biết được lỗi của mình là cốt lõi nhất. Bây giờ chúng ta lấy cái đó ra để chúng ta nói chuyện với nhau ngày hôm nay mà mình gọi là lương tâm là như vậy. Bây giờ chúng ta khảo sát coi cái lương tâm đó từ đâu mà có. Cái mà lương tâm mà tự thấy được lỗi của mình từ đâu mà có trong khi là bản năng con người luôn luôn đẩy chúng ta về lầm lỗi, về hưởng thụ. Bởi vì sao vậy? Bởi vì cái bản năng này nó từ ngã chấp mà ra, từ cái chấp ngã.
[24:48]Chúng ta tu theo đạo Phật, chúng ta phải hiểu cái chữ chấp ngã một chút. Cái chữ chấp ngã nói phất phớt mình không có để ý, nhưng mà rất là quan trọng trong đạo Phật. Chấp là nắm giữ, ngã là cái ta. Tức là mình thấy có một cái ta gì đó nơi mình cái quan trọng. Mình thấy có cái gì nó cái ta nơi mình nó khác với mọi người ở bên ngoài và mình coi trọng cái ta đó, nên gọi là chấp ngã. Cái chấp ngã này nói nhẹ nhàng á nhưng mà khủng khiếp lắm. Nó tạo thành chiến tranh, tạo thành dông bão giữa cuộc đời này là từ nơi cái chấp ngã của từng người từng người. Khi mình thấy cái ta của mình là quan trọng thì mình tranh hơn tranh thua, mình tham lam mình vơ vét,
[25:31]mình ích kỷ đủ điều hết, hận thù nghĩa là oán đối đều từ cái chấp ngã này ra hết. Cũng cái chấp ngã này nó tạo thành một cái bản năng nữa là bản năng hưởng thụ làm cho chúng ta cứ muốn đi tìm cái điều vui điều sướng cho bản thân mình, đó cũng từ cái chấp ngã mà tạo thành cái ích kỷ muốn được hưởng thụ. Cái chấp ngã này khủng khiếp lắm, luôn luôn nó đẩy chúng ta đi vào tội lỗi. Chấp ngã luôn luôn đẩy chúng ta đi vào tội lỗi, đó là nguyên tắc là quan điểm. Thì ngược lại có một cái trí tuệ, cái lương tâm kéo chúng ta ra khỏi tội lỗi. Nên ở đây trong chính con người chúng ta là có một bãi chiến trường đẫm máu.
[26:15]Nói đẫm máu là nói theo cải lương á. Đó là chiến trường khốc liệt là giữa cái bản ngã, cái bản năng nó đẩy chúng ta vào bóng tối và một cái trí tuệ lương tâm kéo chúng ta về với ánh sáng. Luôn luôn như vậy. Và ở đây là chúng ta không có ai dám tự hào rằng mình đã bước ra ngoài ánh nắng mặt trời hoàn toàn, đã thoát khỏi bóng đêm hoàn toàn trong tâm hồn mình, chưa hẳn. Ở đây chúng ta có người bước được một phần, có người bước được phần ít, có người bước được phần nhiều chứ chưa có ai dám nói mình bước ra hẳn ra ngoài hết. Tuy nhiên, chúng ta ngồi đây, chúng ta lắng nghe Pháp là chúng ta đã có cái trí tuệ, có lương tâm, có thiện căn.
[27:02]Người ít nhất là cũng đã được cái ánh sáng le lói chiếu vào tâm hồn mình rồi. Còn những người mà thiện căn sâu dày đang ngồi đây thì có những người đã ánh sáng chiếu tràn ngập tâm hồn nhưng mà vẫn còn những góc tối, những góc khuất kín nào trong tâm mình á vẫn còn bóng tối ngự trị chứ chưa hết. Tuy nhiên, chúng ta có sáng có tối trong tâm mình. Cái sáng tức là cái lương tâm, cái giữ mình về với điều thiện, làm mình chống lại với điều ác trong tâm mình. Nhưng mà còn cái bản ngã của chúng ta thì lôi chúng ta vào trong tội lỗi. Thì ở đây đó, cái lương tâm á là nó ở đâu ra mà để làm cho chúng ta phải giằng
[27:43]xé đấu tranh, có một lực lượng để giằng xé đấu tranh trong tâm mình? Vì nếu không có lương tâm thì bản ngã đẩy tuốt mình vào hố sâu tội lỗi liền. Mà ở đâu ra? Bản ngã thì luôn luôn có, bản ngã thì luôn luôn nằm sẵn trong tâm hồn mình từng giờ từng phút làm cho chúng ta phải tham lam, thù hận, hơn thua, ganh ghét, đố kỵ đủ thứ hết. Luôn luôn có sẵn. Nhưng mà ở đâu xuất hiện cái lương tâm làm cho chúng ta phản kháng, cưỡng lại những điều lầm lỗi đó? Thì ở đây chúng ta khảo sát với nhau một vài điểm chút. Thứ nhất á, nói theo một cách đơn giản mà hợp lý là lương tâm là do môi trường giáo dục hay là do cái tập quán của cộng đồng.
[28:30]Ví dụ như một cái người mà họ sinh ra trong một cái bộ tộc mà còn cái tập quán là giết người để tế thần linh là từ đẻ ra rồi là ông, bà, cụ, kỵ gì đều nói như vậy hết, nghĩa là cứ mỗi năm phải giết một người ở trên cái ngọn đồi đó để tế thần thì ông thần ổng mới cho mình cái bộ lạc mình đi săn bắn được nhiều thú, trồng lúa được nhiều hạt. Ai cũng nói như vậy hết thì đứa trẻ nó không còn biết là điều đó là điều tội lỗi nữa, phải không? Đó, đó là cái tập quán xấu hay cái môi trường giáo dục xấu nó che cái cái lương tâm đi. Chứ còn nếu bình thường, nếu bình thường là mình cứ thả một con người bình thường ra
[29:19]là đừng nói gì hết, đừng nói là giết người để tế thần là đúng đừng nói gì hết, cứ để đứa trẻ nó sống một cách mang dại, một cách hoang dã thì có những lúc nó giận có thể nó giết người. Hoặc là nó đi săn nó phải giết con thú, hoặc khi nó giận nó chiến đấu nó phải giết một con người. Nhưng chúng ta sẽ thấy rằng khi mà nó thấy con người oằn oại đau đớn trên vũng máu, có khi lòng nó se thắt lại. Nghĩa là trong cái say men chiến thắng vậy nhưng mà rồi có khi lòng nó chạnh lòng, nó se thắt lại bởi vì nó có lương tâm tự nhiên nào đó không biết. Nhưng mà nếu mà nó đã lỡ xui, nó được một cái môi trường chung quanh nó
[29:57]giáo dục bậy, môi trường xấu rồi là nó bị che cái lương tâm nó liền. Cạn lương tâm á là như thế này, là ví dụ nghĩa là đến cái lúc mà bốc thăm trúng nhằm một cái người phải chịu giết để tế thần, thì những người trong bộ tộc thấy cái thằng bé đó nó la hét, nó sợ hãi bởi vì bốc nhằm trúng nó, nhưng mà những người chung quanh thì sẽ cười vui, khoái chí vì thoát được mình thì có thằng bé nó chết rồi. Thế là đem cột nó lên, khiêng đi, nước mắt nó ràn rụa hết. Thế mà chỉ có gia đình nó xót xa, còn bao nhiêu người dân trong làng thấy đó là lẽ phải, là chân lý. Nên lúc đó chúng ta thấy họ không có lương tâm, bởi vì bị giáo dục sai.
[30:40]Và vì thế đầu tiên chúng ta nói lương tâm từ đâu mà có, trước hết phải kết luận là là do giáo dục đã. Và vì vậy, giữa một cái xã hội văn minh đông đảo như thế này mà nếu cái giáo dục cạn cợt về đạo đức thì lương tâm con người không phát triển, không phát triển, và xã hội sẽ loạn lên liền nếu không được dạy dỗ kỹ. Đó là cái quan trọng lắm. Nên chúng ta phải chú ý tới cái việc mà giáo dục đạo đức điều phải trái, đúng sai cho trẻ từ nhỏ để cho lương tâm nó sáng lên. Có thể lớn lên lúc nào đó có lần nó vấp ngã, nó tội lỗi, nhưng mà nhờ cái điều dạy dỗ của người lớn từ lúc nó còn bé thì vẫn cho nó lương tâm để nó biết hối hận,
[31:29]nó biết ray rứt, ăn năn mà một lúc nào đó nó thoát ra khỏi cái tội lỗi của nó. Đây là điều mà chúng ta thấy phải quan trọng ghê lắm. Nên cái giáo dục là quan trọng. Một cái điều nữa là lương tâm là do phước mà có. Này là chúng ta nói tới nhân quả. Hồi nãy chúng ta nói cái lương tâm là do giáo dục mà có, bây giờ nói cái lương tâm nó do phước của quá khứ mà có. Quá khứ là hoặc kiếp này hoặc kiếp xưa, nhưng mà nó có một cái nhân quả tạo thành cái lương tâm. Là ví dụ như là một kiếp xưa mình gặp một vị Thánh, mình thấy cái vị này sống một đời sống hiền lành, điềm đạm, thương yêu, nhân ái mọi người,
[32:16]sống một đời sống không thích hưởng thụ, biết kiềm chế mà hay giúp đỡ người khác, hoặc là đôi khi có những cái thần thông phép lạ mình ở gần mình thấy được thì lòng mình vô cùng kính phục, vô cùng kính phục. Thì có khi mình cũng không có cái nhân duyên để được học đạo nhiều với vị đó rồi mình chết, mỗi người đi mỗi nơi, vị Thánh đó lên an trú trên cõi trời, còn mình lại tiếp tục tái sinh ở trong cái luân hồi vất vả này. Nhưng mà cái lòng kính ngưỡng cái vị Thánh đó đó, mà lâu lâu mình hễ nấu được miếng xôi, mình đem lại mình cúng cho ổng, mình mời ổng ăn. Lâu lâu mình dệt được một cái tấm vải vì đời xưa mà,
[32:57]đời xưa trong cái xã hội ít vật chất, có được tấm vải tốt, mình đem lại mình cúng tấm vải chưa thành cái áo để cho cái ngài đó, cụ đó, bác đó có thể vá những cái chỗ rách nơi cái áo của mình, đơn giản vậy thôi. Nhưng rồi lúc đó sau này luân hồi tái sinh nhiều kiếp, trong lòng mình nó có cái điều thiện nó cứ nằm chôn trong đó, không có gì đánh bật ra nổi hết. Rồi đôi khi chúng ta đi vào một cái môi trường xấu, bị giáo dục tầm bậy nhưng rồi cũng thoát ra, là vì cái lòng kính ngưỡng nhằm một bậc Thánh ở kiếp nào nó giữ cái lương tâm mình cứ sáng tỏ hoài, âm ỉ âm ỉ cháy hoài trong tâm thức của mình.
[33:34]Nên cái gọi là điều thiện mà cứ âm ỉ cháy trong tâm mình đó, nó là thuộc về cái phước của những đời trước khi chúng ta có kính trọng một bậc Thánh nào đó. Cái này mà chúng ta nghiệm cho sâu chúng ta mới thấy hay, mà chúng ta mới nể Đức Phật. Tại có một lần mà gọi là trong những hàng đệ tử Đức Phật có một vị gọi là Trưởng lão Kosala Tissa mà chúng tôi hay nói trong băng như là trong cuốn Luận về nhân quả, một cái vị sinh ra mà bị đói suốt đời cho tới chết cũng còn đói á, mà chứng A La Hán. Thì trong kinh Phật nói rõ ràng: "Là như ngọn đèn ở trong chiếc ghè, cái ghè là cái chậu sành sứ, ngọn đèn mà giấu trong cái chậu, trong cái chậu úp lại,
[34:18]điều kiện để thành A La Hán cháy đỏ trong tim của nó." Tức là đứa bé đó nó nó thiếu phước ăn thê thảm, nhưng mà lại có cái thiện căn, cái nhân để mà chứng A La Hán, đây là điều rất lạ. Thì chúng ta cũng vậy, nếu những đời xưa mình có một cái duyên lành là mình kính ngưỡng một bậc Thánh nào đó, vào đó, thời đó có thể là mình chưa gặp đạo Phật, nhưng mà có một vị Thánh tự nhiên họ xuất hiện, họ sống một đời rất là thánh thiện, cao cả mà mình nhìn tự nhiên mình nể, mình cứ nể nể hoài, rồi mình cứ mến mến thương thương, mà hay có cái phẩm vật gì hay đem tặng, đem biếu chứ mình lúc đó mình cũng không biết cái chữ
[34:57]cúng dường, thì nó tạo thành cái thiện căn âm ỉ nó cháy trong trong tim mình á, hết kiếp này qua tới kiếp kia hoài. Có thể mình lăn trôi luân hồi, khi mình làm quan làm quyền, khi mình làm người dân dã nhưng mà cái điều thiện á, cái lương tâm biết được phải trái đúng sai, cái lương tâm mà tin vào cái điều tốt nó cứ âm ỉ cháy trong tim hoài, nên rồi không bao giờ là rơi hẳn vào điều ác, điều xấu. Có lỡ gặp mấy người ác người xấu nói cái gì mình ảnh hưởng chút đỉnh rồi từ từ mình cũng thoát ra lại. Cái phước đó, đây là một cái lương tâm mà do phước đời trước mà có. Cái điều thứ ba, lương tâm từ đâu mà có,
[35:39]hồi nãy chúng ta nói điều thứ nhất là do giáo dục, thứ hai là do phước đời trước. Còn cái thứ ba, lương tâm từ đâu mà có, là ở đây, đây cái điều này, lương tâm là một cái gì nó có sẵn sâu thẳm trong tâm mình, nó sâu hơn cả cái bản năng chấp ngã luôn. Đây là điều rất là lạ. Có sẵn. Hồi nãy chúng ta nói lương tâm là được tạo nên bởi cái sự giáo dục của cộng đồng, chúng ta nói lương tâm được tạo nên bởi cái phước đời trước chúng ta kính ngưỡng một bậc cao cả thánh thiện, tới cái thứ ba này, lương tâm là cái có sẵn. Nghĩa là sâu thẳm trong tâm hồn chúng ta, chúng ta có một cái loại trí tuệ biết tội phước đúng sai phải trái, cái trí tuệ này nó sâu hơn cả ngã chấp.
[36:30]Nên đây rất là lạ. Nhưng mà vì nó sâu hơn cho nên có cái hay, có cái dở. Hay cái dở là sao? Vì cái ngã chấp á là nó cạn hơn cái trí tuệ lương tâm này, cho nên nếu mà cái ngã chấp nó nặng quá, nó che mất cái lương tâm luôn, rồi là mình cứ sống trong tội lỗi. Còn nếu cái ngã chấp nó hơi nhẹ chút thì cái lương tâm ở phía sau nó chiếu xuyên qua cái chấp ngã đó để nó soi sáng tâm hồn, nó soi sáng cái hành động của chúng ta. Như ví dụ thế này, ví dụ như là ở phía sau lưng của đây có một cái ngọn đèn là tượng trưng cho cái lương tâm của chúng ta, rồi đứng trước ngọn đèn này là một người nghĩa là nặng ký khoảng gấp năm lần tôi,
[37:17]ví dụ vậy, chúng tôi, đứng thì che mất cái ngọn đèn phía sau, nên rồi cái không chiếu ra được cái ánh sáng để mà thấy được mọi cảnh vật phía trước này. Đó. Ở đây có ai mà nặng khoảng gấp năm lần chúng tôi không? Giơ tay lên, cho chúng tôi lên đây để minh họa ví dụ, vì sàn đây cũng cứng, không sao. Đó thì cái người đứng như vậy che mất ngọn đèn phía sau. Nhưng mà ví dụ như một người giống như chúng tôi, ốm yếu, gầy guộc, xơ xác, tiều tụy như chúng tôi đứng thì không che hết được ngọn đèn, cái ngọn đèn đó vẫn chiếu xuyên qua được nên nó chiếu xuống dưới cái giảng đường được. Thì như vậy cái cấu trúc trong tâm chúng ta cũng vậy,
[37:57]là cái bản ngã mà nó to quá cái che mất cái lương tâm, làm cho chúng ta làm chuyện gì, nói điều gì chỉ nói trong tội lỗi, trong sai lầm, trong ích kỷ, trong tham lam, thù hận. Còn nếu cái ngã chúng ta nhỏ lại thì cái lương tâm chúng ta nó chiếu xuyên qua liền, chiếu xuyên qua nó soi rọi từng hành vi, từng cử chỉ, từng lời nói của chúng ta, từng ý nghĩ của chúng ta, thế là làm cho chúng ta làm cái gì biết cân nhắc phải trái đúng sai. Nên trong cái trường hợp mà để trả lời câu hỏi lương tâm từ đâu mà có thì chúng ta có cái câu trả lời thứ ba là lương tâm là cái có sẵn, nó sâu hơn ngã chấp, nằm giấu kín hơn.
[38:42]Thì ở đây chúng ta phải làm sao để cũng khai thác được cái trí tuệ có sẵn này bằng cách là giảm cái chấp ngã mình xuống. Là thường chúng ta tu tập trong ngày, trong cuộc sống chúng ta hay nhắc rằng: Cái thân này là vô thường rồi sẽ chìm vào lòng đất lạnh. Cái tâm này có cái ngã chấp nguy hiểm, nó tạo thành tham, sân, si, phiền não. Nó không thật có một cái ta, cái ta đó không bền vững mà lại tạo nên lầm lỗi. Mình thường mình nhắc riết như vậy, tức là từ cái bản ngã nó rút bớt lại, nó nhỏ dần nhỏ dần lại. Và mình thấy để kiểm tra coi cái ngã mình lớn hay nhỏ là mình kiểm tra trong cuộc sống này mình sống với mọi người á thì cái như thế nào.
[39:32]Nếu mình sống với mọi người mà cứ đụng chạm nhiều, mình thấy hay bực bội người khác, người khác họ cũng bực bội mình, là cứ đụng nhau lấn cấn, lốp bốp hoài thì mình biết cái ngã mình còn to, ráng quán tiếp. Là thấy cái thân này là vô thường không có thật, cái bản ngã này hư ảo, giả dối. Quán tiếp nữa. Mai mốt tự nhiên mình sống chung với mọi người, bỗng nhiên cái nó bớt đụng chạm, ai nói gì nói phải nói trái mình cũng cười xòa hà, không quan trọng nữa. Có khi chửi mắng mình cũng thấy không quan trọng, bắt đầu ngã mình nhỏ rồi. Mà cái ngã nhỏ rồi thì cái ánh mặt trời, cái ánh đèn của lương tâm phía sau nó chiếu xuyên qua bản
[40:12]ngã liền, là từ đó trong mọi cái ý nghĩ, mọi hành vi, mọi lời nói của mình là có cái trí tuệ lương tâm nó soi rồi. Lúc đó mình sẽ biết nên làm điều gì, không nên làm điều gì, nên nói điều gì hay không nên nói điều gì, hoặc nên suy nghĩ điều gì hay không nên suy nghĩ điều gì, vì lúc đó trí tuệ đã sáng lên dần dần rồi. Đó. Trong cái cái trí tuệ mà lương tâm đó đó có cái lạ là nó phân biệt được đúng sai tự nhiên à. Ví dụ như mình biết cái ích kỷ là cái xấu là tự nhiên. Lúc mà bản ngã nó che rồi đó mình cứ đi giành giật của người ta, mình không biết đó là sai. Nhưng mà đến khi mà bản ngã nhỏ lại cái trí tuệ nó sáng lên
[40:54]á mình thấy ví dụ mình thấy có một người họ nhường nhịn. Trong khi tranh cãi cái họ giành cái phần thua về họ, họ nhường cái điều tốt cho bạn bè. Thì tự nhiên mình nhìn mình quý cái người đó biết cái nhường nhịn đó, thì đó cũng chính là nơi mình cái trí tuệ sáng lên. Hoặc là khi mình cũng vậy khi ví dụ như phải chia cái phần lời trong việc làm ăn mình nhìn qua bên nhà người bạn mình thì mình thấy người này có vẻ khó khăn hơn, cho nên mình tự nguyện mình nhường cái phần nhiều cho người bạn mình. Giữ lại cái phần ít hơn một chút. Thì bởi vì mình biết rằng cái ích kỷ là xấu mà cái vị tha là cái điều tốt đẹp.
[41:35]Cái đó là do trí tuệ tự nhiên nó phát lên như vậy. Hoặc là mình thấy cái người mà hưởng thụ là không phải là hay mà người chiến thắng được cái lạc thú mới là người hay. Tự nhiên nó biết như vậy à. Vì sao? Cái bản năng hưởng thụ là luôn luôn mình thích đi tìm lạc thú, tìm những trò vui trong cuộc đời. Nhưng mà cái trí tuệ của lương tâm nó biết điều đó không phải là hay, không phải là hay. Cho nên mình nhìn cái người nào mà thấy họ khước từ cái lạc thú cuộc đời tự nhiên mình nể người đó. Vì mình biết người này giỏi người này hay và chính mình cũng vậy, từ đó mình biết kềm chế lại không có chỉ đi tìm cái niềm vui, đi tìm cái lạc thú tầm thường trên thế
[42:18]gian nữa mà mình sẽ chịu cực hơn để làm điều ích lợi cho cuộc đời này. Ngang chỗ này chúng ta hơi nói lạc đề một chút xíu. Cái gọi là mình từ bỏ bớt những niềm vui để mình dành cái năng lực của mình đi làm điều tốt đẹp cho cuộc đời. Ngang đây chúng ta ngắt ngang, chúng ta nói lạc đề một chút. Là xã hội hay là nhà nước thì có một cái điều là có cái mục tiêu tốt đẹp là chăm lo sức khỏe cho trẻ em hoặc là cho toàn dân. Thì nhà nước nào cũng vậy, trên thế giới thì nhà nước nào cũng có một cái chính sách để chăm lo sức khỏe cho dân chúng. Từ những cái nước mà giàu cho tới cái nước nghèo. Nhưng mà cái cách chăm lo họ có thể khác nhau.
[43:08]Có người á có những quốc gia thì việc mà chăm lo y tế là hoàn toàn miễn phí ví dụ như Canada hoàn toàn miễn phí. Nhưng mà có những nước thì cái chăm lo sức khỏe chi phí rất là mắc như Mỹ. Nhưng mà họ bù lại thì họ có cái bảo hiểm y tế để giảm bớt cái áp lực đó. Rồi mỗi nước như vậy tùy theo cái khả năng của nước mình hay tùy theo cái kế hoạch nước mình mà có một kế hoạch chăm lo sức khỏe cho toàn dân. Nên chúng ta cần phải có một cuộc sống khỏe mạnh, có sức khỏe, có sức lực nhưng mà phía sau đó bỏ. Khi mà có sức khỏe rồi làm cái gì thì chuyện đó bỏ, không nói tới nữa. Đây là một cái sai lầm lớn của toàn xã hội, của toàn thế giới.
[43:54]Cho con người sức khỏe nhưng mà không hướng dẫn con người nên dùng cái sức khỏe đó để đi về cái việc gì nên cuối cùng người ta đem sức khỏe người ta đổ vào những cái chỗ những cái chỗ nào, những cái chỗ mà bậy bạ. Có sức khỏe mạnh rồi đem đổ vào mấy chỗ tầm bậy tầm bạ. Ví dụ như cái vũ trường thuốc lắc á là một cái mà dùng sức khỏe để tiêu hao hết mình cho những cái cuộc vui đó. Chúng ta đọc báo chúng ta thấy báo đang báo động về điều đó. Nghĩa là vào trong những vũ trường đông nghẹt người dưới ánh đèn mà cái người yếu thần kinh vô đó không nổi, nó cứ chớp tắt, chớp tắt, chớp tắt, rồi những cái điệu nhạc nó
[44:33]đánh những cái trống bass nó dọng mình, cái người yếu yếu chịu không nổi. Nhưng mà cái người vào đó phải mạnh, mà muốn mạnh phải làm sao? Họ có loại thuốc kích thích kêu là ecstasy là thuốc ma túy mà tổng hợp nhân tạo, khi uống vào thì nó gây một sự hưng phấn tột độ làm cho người có cảm giác khỏe mạnh và họ phải làm cái gì để mà giải tỏa cái hưng phấn đó đi, họ phải hoạt động rất mạnh, họ phải nhảy, phải la hét cho điên cuồng. Thì không có gì hay bằng vô vũ trường để đứng mà lắc theo điệu nhạc cho nó đã, cho nó tiêu hao năng lượng nó đi. Mà năng lượng ở đâu ra? Đó là cái mà gia đình nuôi hằng ngày,
[45:10]hằng giờ trong bao nhiêu năm, nuôi cho khỏe, cho mạnh, cho mập. Cái mà chính sách nhà nước chăm lo sức khỏe cho toàn dân cái đó đó đổ vào đó kết tinh được bao nhiêu năm trời nuôi lớn khôn, uống viên thuốc lắc lắc cho hết sạch tất cả những cái năng lực có. Bao nhiêu là công lao của gia đình, của xã hội lắc cho hết. Nên đó chúng ta thấy đó là một cái sai lầm mà cho sức khỏe mà không có hướng dẫn người ta nên dùng sức khỏe để làm chuyện gì. Rồi đem đổ tầm bậy tầm bạ vì không được giáo dục. Mà có lần chúng tôi đã than vậy, chúng tôi đã than. Chúng ta tốn bao nhiêu xương máu để giữ gìn cái đất nước này,
[45:47]nhưng mà có khi những cái thế lực xâm lăng họ không cần phải tốn nhiều xương máu, súng đạn nữa mà làm cho chúng ta mất dần cái đất nước này khi mà cái văn hóa của mình nó biến mất. Khi cái văn hóa nghĩa là cái lễ nghĩa kềm chế sự hưởng thụ của dân tộc mình mà biến mất thì đất nước này mất. Coi như chúng ta không còn quê hương. Khi mà các vũ trường lắc đó những cái ổ đồi trụy đó nó cứ mọc lên dần, mọc lên dần là mình đang mất dần quê hương mình đó. Thấy vẫn còn hai chữ Việt Nam đó mà có thể đang mất dần, mất dần. Bởi vì sao? Bởi vì chúng ta đi trên đất nước mà cái tinh thần, cái bản sắc của đất nước này không còn nữa thì thật là vô nghĩa như nước Nhật vậy.
[46:32]Là một đất nước mà cả thế giới ca ngợi họ về một đời sống thanh khiết, tinh tế. Nhưng ngày hôm nay cái giới trẻ của Nhật là vô cùng thác loạn. Bởi vì họ nhà nước không có một cái chính sách để bảo vệ văn hóa nhiều mà cái tư tưởng tự do của phương Tây tràn ngập đánh tan cái đất nước đó luôn. Mà lại giàu nữa, giàu và có sức khỏe nữa cho nên tha hồ đổ cái sức khỏe đó vào những cuộc ăn chơi trác táng. Mà điều đó đang xảy ra dần dần dần vào các nước Đông Nam Á. Nếu ngày hôm nay nghĩa là nhà nước và người dân chúng ta không cảnh tỉnh kịp thời để cho các cái ổ tội lỗi, ăn chơi trác táng đó cứ nảy nở.
[47:14]Chúng tôi nói hơi lạc đề một chút bây giờ trở lại vậy. Chúng ta vừa nói với nhau vậy là cái lương tâm là một cái tầng trí tuệ ở cao sâu hơn cái bản ngã. Cái đó là cái sẵn có vậy. Vương Dương Minh cái con người này lạ lùng. Con người này là một nhà Nho, cha là người đậu Trạng nguyên của triều đình thì lớn lên ông cũng đỗ tiến sĩ. Nhưng mà từ nhỏ, người ta hỏi ông học để làm gì, ông trả lời là học để làm thánh. Trong khi bao nhiêu người khác nói là học để đi làm quan, ông nói học để làm thánh. Là một nhà Nho nhưng mà nghiên cứu Đạo Lão, nghiên cứu Đạo Phật, ngồi thiền, và luyện võ, bắn cung, cái gì cũng giỏi hết.
[48:02]Cuối cùng nghiên cứu về triết học thì cái triết học của ông á ông làm cuộc cách mạng lột xác của Đạo Nho luôn. Vì Đạo Nho từ thời Khổng Tử qua tới Mạnh Tử, rồi qua nhiều nhà chú giải mà nổi tiếng là Chu Hi. Nhưng mà đến đời Vương Dương Minh rồi, Vương Dương Minh không bằng lòng. Vương Dương Minh nhận thấy rằng là cái nền của Khổng Tử có những điều hay nhưng mà chưa có phát triển mạnh, chưa đào sâu. Tới Mạnh Tử có phát triển thêm chút mà chưa đã. Tới Chu Hi bắt đầu hơi lạc. Củng cố lại cái Đạo Nho đó, ông giải thích lại toàn bộ Đạo Nho đó mà làm cho Đạo Nho đó gần lại với Đạo Phật. Nên cái mà ông nhìn về cái tâm
[48:42]rất gần với Đạo Phật mà làm niềm hãnh diện của Đạo Nho thời đó. Vì vào cái đời nhà Minh cũng vậy là lúc đó Đạo Nho dường như là bị kém thế so với Đạo Phật. Vì Đạo Phật khắp nơi tràn lan chùa chiền. Những nhà Nho nhiều khi cũng ức mà không làm gì được, bởi vì quần chúng nó tín ngưỡng Đạo Phật mạnh quá. Chứ người ta bớt ngả theo Đạo Nho, Đạo Nho để là làm việc, làm quan vậy thôi, làm lễ giáo gia đình thôi. Nhưng mà cái tâm linh con người thì cứ hướng về Đạo Phật thì những cái nhà Nho họ thua thế dần dần. Nhưng mà xuất hiện Vương Dương Minh là một niềm hãnh diện cho những người nhà Nho vào thời đó.
[49:20]Thì cuộc đời ông không khổ sở ghê gớm lắm, bị đè lên đè xuống đày đi đày lại mặc dầu là công trạng rất là lớn với triều đình. Đánh đâu là dẹp loạn tới đó, là tới đâu là an dân tới đó. Cái công trạng về trên mọi lĩnh vực về giáo dục, về kinh tế, về chính trị đâu cũng giỏi hết nhưng mà luôn luôn bị đố kỵ, bị gièm pha, bị đày, bị xua đuổi. Có một lần bị vua đày đi vào cái miền nước độc để giáo hóa cho cái người Thượng, đem về đó ông dạy cho người Thượng. Thì chính vì lần đi đày đó mà ông ngộ điều cái gì ở trong tâm không biết, cái từ đó ông cải cách lại, ông giải thích Đạo Nho thành một cái cái khác hẳn luôn.
[49:57]Thành một cái đạo mà thực dụng cảnh tỉnh cả cái Đạo Phật thời đó luôn. Vì lúc đó Đạo Phật cũng chìm trong cái mơ mộng ở trên mây á, thì ông xây dựng một cái Đạo Nho gần lại với Đạo Phật, nhưng mà buộc phải thực tế một chút, phải sống có thực tế. Nghĩa là đi sâu vào tâm linh nhưng trong cuộc sống rất thực tế là ông Vương Dương Minh. Trong đó ông có một cái phần lớn ông nói về cái trí lương tri bây giờ mình gọi là lương tâm, thời đó Vương Dương Minh gọi là cái trí lương tri. Cái trí lương tri này thì ông cũng nói theo cái mà chúng ta định nghĩa cái thứ ba là cái có sẵn. Ông có nói câu này nè: "Không thiện không ác là cái thể thanh tịnh của tâm,
[50:40]khởi thiện khởi ác là cái động của ý", nghĩa là ý nghĩ con người thì khi có thiện có ác vậy. "Biết thiện biết ác là lương tri", là cái trí lương tri này. "Làm thiện bỏ ác là cách vật", tức là biết tu sửa. Tu tức là phải làm thiện bỏ ác, nhưng mà muốn làm thiện bỏ ác là phải biết thiện biết ác, cái đó gọi là lương tri. Còn cái ý của con người khởi thì có khi khởi thiện, có khi khởi ác. Còn sâu trong cái tâm thể mà bất động như là không thiện không ác, thì đó chính là cái bản thể của tâm. Nghĩa là ông Vương Dương Minh, một nhà Nho mà ông phân tích cái tâm ra như vậy rất là độc đáo. Và cái câu nói của ông như thế này:
[51:22]"Cái người thường thì ai cũng có cái tập nhiễm. Nếu không dạy người ta thực hành các cái công phu của cái lương tri, lương tâm để làm thiện bỏ ác thì chỉ là treo cái không tưởng của bản thể, không thực tế, chẳng qua nuôi thành một cái hư tịch làm cái bệnh rất nặng, phải chữa." Là ý ông nói thế này, ông nói rằng nhiều người đó đi tìm cái bản thể của tâm, nó thanh tịnh, lặng lẽ, bất động rồi không có đặt tới vấn đề cái biết thiện, biết ác thì nói là rơi vào hư vô. Tức là nếu nói tâm thanh tịnh mà trong cái tâm thanh tịnh đó không có cái trí để biết thiện, biết ác thì người này rơi vào hư vô, đây là bệnh nặng.
[52:05]Cái bệnh này ông phê bình ai? Ông phê bình đạo Phật á. Ông là nhà Nho nhưng ông nói câu đó ông phê bình bên đạo Phật vì vào cái thời đó là người ta mê cái không đó của đạo Phật. Mê cái không đó rất là nhiều, thì ông nói: "Cái không của tâm đó có gì hay nếu nó không biết được thiện, biết được ác? Nó phải có cái trí lương tri biết thiện, biết ác thì nó mới thành một cái thực tế để chúng ta áp dụng trong cuộc sống này, chúng ta sống cho tốt đẹp giữa con người và người với nhau." Đây là một điểm ổng phân tích rất là hay. Quý Phật tử đồng ý không? Thấy là hay phải không? Nghĩa là đồng ý tâm mình là phải thanh tịnh,
[52:43]lặng lẽ, bất động nhưng mà nó có cái trí để biết được đúng sai liền. Nghĩa là người đó sống rất điềm đạm, thanh thản nhưng mà nhúc nhích cái gì cái là đúng sai biết liền, không bao giờ làm điều bậy thì đó mới là cái trí tuệ được, mà Vương Dương Minh gọi đó là trí lương tri và theo như ông cái đó cũng là cái có sẵn. Mà theo như ông, để phát triển cái trí lương tri đó cũng do giáo dục, tức là cần phải có những vị thầy tốt, có gia đình tốt, có môi trường xã hội tốt, con người ta được dạy dỗ kỹ để biết thiện, biết ác mà vượt qua những cái tập nhiễm có sẵn, những cái thói quen xấu có sẵn. Lúc đó ông chưa có phân tích về cái bản ngã lắm. Chưa phân tích.
[53:25]Nhưng mà ông lý luận rất nhiều về cái trí lương tri này. Nó tạo thành cả một hệ thống lớn trong cái nền triết học của ông về cái trí lương tri này, về lương tâm. Nên cái triết học của ông đó, nó thổi vào cuộc đời vào cái thời đó người ta sống, những đệ tử của ông sống rất là tốt. Họ năng nổ, họ hoạt động nhưng mà lại rất là thanh thản. Nhưng mà chỉ tiếc rằng là ông cũng bị đố kỵ quá, cho nên ở đất nước Trung Hoa của ông, người ta không ứng dụng nhiều. Rồi cái triết học đó chạy qua Nhật Bản, thì người Nhật tranh thủ áp dụng và họ thành công. Ảnh hưởng cái triết học của Vương Dương Minh mà người Nhật bao nhiêu thế kỷ,
[54:03]bốn, năm thế kỷ họ xây dựng đất nước thành một cái đất nước vừa thực tế, vừa tinh tế mà vừa trầm lắng để ngày hôm nay họ trở thành một cường quốc về kỹ thuật của thế giới như vậy cũng là công lao của Vương Dương Minh. Vào thời đó cái người Nhật họ hay đeo cái hình của Vương Dương Minh. Cái phái của ông tràn qua Nhật rất là mạnh, còn người Trung Hoa thì không áp dụng, nên để cho đến thế kỷ thứ 19 vậy là Nhật đánh chiếm Trung Hoa luôn. Là do một cái sức mạnh, sự chiến thắng của một nền triết học, một nền triết học chân chính đã cho một cái dân tộc sức mạnh kỳ lạ, vừa trầm lặng, vừa tinh tế nhưng vừa mãnh liệt,
[54:40]làm cho một cái đất nước đó họ trở thành bá chủ thế giới. Nhưng chỉ có cái khổ là khi thành bá chủ rồi, khi mà mạnh rồi thì họ họ có cái tham vọng. Tham vọng để bị kết tội là như vậy. Thì ở đây vậy, hôm nay chúng ta nhìn lại cái đất nước mình chúng ta cũng cần một cái đạo lý giống như vậy. Một cái đạo lý gì đó mà để xây dựng cho tâm hồn của từng người dân chúng ta biết được thiện, biết được ác. Nghĩa là luôn luôn làm thiện, bỏ điều ác mà vẫn giữ, sống một đời sống rất thanh thản, trầm tĩnh, điềm đạm nhưng mà rất năng nổ, rất thực tế. Đạo Phật là như vậy. Chúng ta cần cái đạo lý như vậy để xây dựng lại cái sức mạnh của dân
[55:28]tộc này và tiến xa hơn là của nhân loại để con người ta có thể nhiệt tình mà xông xáo, dấn thân, hy sinh để làm lợi cho cuộc đời. Bởi vì chúng ta biết làm thiện, bỏ điều ác nhưng mà vẫn sống một đời sống rất là an vui, thanh thản, điềm đạm. Đó cái lõi là như vậy. Như chúng ta nói vậy, vì cái lương tâm nằm ở cái tầng sâu hơn bản năng, cho nên cái người mà sống theo bản năng, hễ ham vui thì chạy đi tìm vui, hễ giận thì cứ mắng chửi, thì cái người mà sống theo bản năng thì lương tâm không có sáng tỏ. Còn cái người biết kiềm chế cái bản năng lại thì lương tâm sẽ sáng tỏ ra. Đây cũng là một cái để chúng ta tu đó.
[56:18]Thì khi mình chưa biết cái trí tuệ là gì nhưng mình chỉ việc kiềm chế trước những cái sai thôi. Ví dụ bây giờ mình nóng giận, mình ráng vượt qua, ráng kiềm chế để không có mà mình làm điều bậy từ cái đó. Hoặc là mình vừa thích một cái điều gì vui, mình kiềm chế lại, bớt ham thích điều đó, tức là mình kiềm chế bản năng thôi chứ mình chưa biết lương tâm là gì. Nhưng mà tự nhiên sau nhiều lần kiềm chế, tự nhiên tâm mình sáng lên, trí tuệ sáng lên liền. Rồi từ đó bắt đầu mình nhìn việc gì đó phải trái, đúng sai làm nó rõ ràng mọi việc. Đó là nhờ kiềm chế cái sai rồi cái trí tuệ của cái lương tâm sẽ xuất hiện.
[57:00]Chứ còn có nhiều người không biết, có khi là chủ trương là cứ đi tìm cái trí tuệ trước rồi sẽ phá được cái tham sân si. Nhưng mà cái cách đó cũng là cái cách mà đi sau á, cái đó mình đi trễ một bước á, mình đi tắt, đi tắt. Rồi nó không chắc ăn. Nên ở đây chúng ta biết vậy, có cái giá phải trả của sự cực khổ là biết kiềm chế cái điều sai, điều đúng sẽ xuất hiện, vậy. Một cái điều nữa để chúng ta thấy có cái lương tâm đó là dấu hiệu của lương tâm là sự hối hận. Ví dụ như khi chúng ta phạm lỗi là dù là có khi mình vô tình hay mình cố ý mà làm người khác đau khổ rồi mình biết hối hận, thì đó cũng là lương tâm.
[57:46]Ví dụ bây giờ mình lỡ nói một cái câu, à ví dụ có một cái người thi làm bài không được thì nhiều khi mình buột miệng cái mình nói một câu vô tình. Mình nói: "Thì cất, nuôi uổng cơm mười mấy năm trời, thi rớt." Nói rồi bỏ đi rồi mình cũng vô tình mà quên. Nhưng mà cái người kia suýt tự tử. Họ đau khổ quá. Vì đúng ra là thi rớt phải nhiều hơn thi đậu, phải không? Ta nghe nói thi vào đại học là một chọi mấy, một nghe nói tỉ lệ là một cựa hai mươi mấy, có những trường như vậy, phải không? Thành thử ra một người đậu mà hai mươi mấy người rớt, cứ như vậy nên số rớt sẽ đông hơn. Nhưng mà mình gặp ai mình cũng dọng cho một câu là:
[58:31]"Nuôi uổng hết mười mấy năm trời cơm gạo, giờ thi rớt." Thì sẽ cứ một người quầng không bị buồn vì câu đó thì hai mươi mấy người bị buồn vì câu đó. Cho nên thấy là một cái câu nói làm người khác đau khổ, mình nói cho đã miệng mà không biết hối hận vì nỗi đau người khác là mình không có lương tâm. Nhưng mà nếu sau khi nói câu đó, mình nhìn thấy người kia nghĩa là đau khổ, thiếu điều muốn tự tử, mình thấy mình xót xa, mình xót xa vì nỗi khổ của người đó, tức là mình có lương tâm. Thì ở đây, cái xót xa vì nỗi khổ người khác á mình định là chữ gì? Là tâm gì? Tâm bi, đúng. Người nào thuộc bài đó. Đó mình xót xa vì nỗi khổ người khác tức là cái tâm bi trong cái chữ từ bi đó.
[59:19]Thì cái từ bi là đạo đức mà ở đây cũng là dấu hiệu của lương tâm. Hoặc á là mình làm người khác khổ rồi mình hối hận, thì đó cũng có cái xót xa rồi mới hối hận hay có lương tâm. Hoặc là người khác khổ vì lý do khác không phải do mình, thì mình không có hối hận nhưng mà mình vẫn xót xa thì cũng gọi là có đạo đức, có cái tâm bi. Và dĩ nhiên đạo đức với lương tâm nó là một, nó là gắn với nhau như vậy. Ừ. Ở đây á, cái lương tâm đó á là sự thực á là cũng do sự đóng góp của nhiều vị thánh nhân, nhiều vị hiền triết qua nhiều thời đại nên ngày nay chúng ta có cái hệ thống đạo đức tiêu chuẩn. Chúng ta nhìn lại trong cái lịch sử của nhân loại thì mình thấy thế này:
[1:00:12]là cứ lâu lâu ở quốc gia này có một vị hiền triết, lâu lâu ở quốc gia kia có một vị thánh xuất hiện. Thì mỗi vị đó có một cái lý luận về đạo đức mà sau nhiều thế kỷ được con người gạn lọc và công nhận, à. Có nhiều người xuất hiện nói nhăng nói cuội dữ lắm chứ không phải không, rất có nhiều người nói, chứ không phải ít người nói. Nhưng mà trên thế giới rốt kéo lại, gom lại thì thế giới chỉ ca ngợi có vài vị thôi. Ví dụ như Phật Thích Ca, Chúa Giê-su, Khổng Tử, Lão Tử gì đó, nghĩa là một vài vị nghĩa là đại thánh triết mà được đời đời công nhận. Ở đây đó, chúng ta thấy có hai cái hay. Cái hay thứ nhất là của những vị thánh đó
[1:01:03]đã xuất hiện để mà đưa ra những cái hệ thống đạo đức. Cái hay thứ hai á là của những người hậu thế chúng ta. Vì nếu mà cái người hậu thế mà không hay á, thì nhiều khi đâu có biết vị nào hay, vị nào dở phải không? Cứ nhận đại mấy cái lý luận tầm bậy mà tôn thờ mà đi theo thì nhân loại này hỗn loạn liền. Nhưng mà cái hay là người hậu thế cũng hay. Các vị thánh đi trước họ mở ra những cái giáo lý, những cái hiền triết đẹp rồi, nhưng mà người đi sau biết phán xét. Biết phán xét: "À, cái điều mà của vị đó nói là hay." Ví dụ như: "Ai đánh con bên má này hãy đưa má kia luôn cho người ta đánh." Bây giờ thì mình không dám gan vậy đâu, nhưng mà người sau vẫn công nhận là hay.
[1:01:49]Đó là một cái ẩn dụ mà nói về lòng nhẫn nhục, phải không? Chớ người ta đánh thì lỡ một cái, cái thứ hai mình phải đỡ cái đã, rồi từ từ nhẫn nhục nói chuyện sau. Nhưng mà ai nói câu đó cũng là một biểu tượng hay, vậy. Hoặc là như Lão Tử nói câu là: "Sở dĩ mà biển đầy nước bởi vì biển thấp hơn tất cả, nên nước khắp nơi đổ về." Thì mình hiểu ngay Lão Tử muốn nói về lòng khiêm hạ. Cái người mà đứng ở chỗ thấp, nhận mình là thấp thì người đó sẽ đón nhận được mọi cái tinh hoa tốt đẹp của cuộc đời này. Thì đó, những cái câu đó người đời sau gạn lọc lại, đem trở thành một cái hệ thống triết học cao cả của nhân loại tích lũy
[1:02:29]lại, hoặc là trong đạo Phật thì vô số những giáo lý cao cả của Đức Phật để lại. Cho nên chúng ta may mắn vậy là lác đác, thỉnh thoảng trong cái thế giới này có những vị thánh đã đến với trần gian, để lại cho chúng ta những cái điều tốt đẹp. Và người sau chúng ta cũng hay vì chúng ta cũng có lương tâm nên chúng ta đã gạn lọc, chắt lọc lại, chọn lọc lại là để thành một cái gia sản về tinh thần cho thế giới mà nhất là một cái hệ thống đạo đức tiêu chuẩn. Ví dụ như là lòng nhân ái. Cái lòng mà sống trên đời này người phải thương yêu người. Cái điều đó là cái chân lý tuyệt đối rồi, không ai dám phủ nhận, vì ai phủ nhận điều đó người đó không phải con người.
[1:03:16]Người nào làm sai điều đó phải biết hối hận. Bởi vì cái đạo đức tiêu chuẩn mà các bậc thánh đã dạy là người phải thương yêu người. Rồi cái đạo đức kế tiếp là vị tha. Từ cái lòng thương yêu đó là mình phải hy sinh bớt cái của mình, chịu đựng thiệt thòi, nhận cực nhọc để gì? Để làm lợi cho người khác. Đó là đời sống vị tha. Chúng ta đem lại cái điều tốt đẹp cho con người, chúng ta đem lại điều hạnh phúc cho con người, đó là cái lòng vị tha. Hoặc là cái đạo lý về sự nhẫn nại là cuộc đời này sẽ có nhiều cái khó khăn, có nghịch cảnh, nhưng mà chúng ta đừng nông nổi, đừng làm điều bậy bạ để làm cho nó xấu thêm.
[1:04:00]Hãy chịu đựng, hãy kiên nhẫn để rồi từ từ vượt qua, từ từ vượt qua. Chứ hễ mà gặp khó khăn rồi mình làm điều bậy, ví dụ như khổ quá tự tử chết cho rồi, thì đó là cái nông nổi không có kiên nhẫn. Hãy kiên nhẫn từ từ bước qua dần, bước qua dần đau khổ đó. Đó cũng là một cái đạo lý tiêu chuẩn mà chúng ta được dạy. Hoặc là chúng ta học được cái đạo lý tha thứ là đã có nhiều lần trong cuộc sống người thân chúng ta có những điều lầm lỗi, chúng ta phải nghiêm khắc rầy dạy, nhưng mà luôn luôn chúng ta chờ đợi cái sự quay lại của họ, cái sự hồi tâm, cái biết lỗi của họ để chúng ta đối xử tốt với họ lại, chứ chúng ta không muốn mà suốt cuộc đời này mình gặp
[1:04:44]ai mình cũng phải làm mặt ngầu, phải nghiêm khắc, phải rầy la quở trách mãi. Cái điều đó cuộc đời nó không có vui. Chúng ta gặp nhau chúng ta chỉ muốn cười với nhau, khen ngợi nhau, quý mến nhau, tôn trọng nhau. Bởi vì sao? Bởi vì chung quanh chúng ta đều là những con người không lầm lỗi, làm điều gì cũng chân chính. Còn nếu gặp một con người mà làm điều sai lầm mình phải bực, phải nghiêm khắc. Chứ ví dụ thấy một con người ăn cắp mà mình vui vẻ khen ngợi được? Mình phải nghiêm khắc để cho họ phải biết lỗi của họ, đừng có ăn cắp nữa. Nhưng mà tuy nghiêm khắc rầy dạy, mình vẫn hy vọng họ hồi tâm, từ bỏ cái tật ăn cắp đó để rồi chi?
[1:05:28]Để rồi khi mà gặp nhau là mắt nhìn nhau với cái sự yêu thương quý mến, miệng cho nhau những nụ cười, những lời nói dành cho nhau là sự khen ngợi, thì như vậy cuộc đời nó đẹp hơn, đẹp hơn là những lời trách móc. Thì cái mà lúc nào tâm mình cũng mong cho cái người kia thay đổi trở lại và mình quên cái lỗi lầm liền khi mà họ đã trở thành người tốt rồi, mình không nhắc chuyện cũ nữa thì gọi là đạo lý của sự tha thứ. Thì tha thứ cũng là một cái tiêu chuẩn về đạo đức mà chúng ta được những vị thánh nhân để lại chúng ta hôm nay, và chúng ta cố gắng áp dụng trong đời sống với nhau như vậy. Hoặc là cái đạo lý về sự đoàn kết, nghĩa là chúng ta sống
[1:06:17]à nhiều khi mình thích yên tĩnh, đôi khi cái cô độc cũng là một cuộc sống đẹp. Ví dụ mình sống thui thủi, có những người vậy họ thích sống cô độc, một căn nhà thích sống mình mình, hay là ở tu thích sống mình trong hang, nhưng mà không phải ích kỷ. Họ rất là hòa vui với mọi người, sẵn sàng đi vào đám đông, cực nhọc, làm mọi điều cho tập thể, nhưng mà lại thích những giây phút cô độc. Thì có như vậy, nhưng mà trong tâm cái quan trọng là đoàn kết, chứ không phải sống một mình rồi quay lưng với con người, không biết gì đến loài người, không phải. Nên cái quan trọng là cái tâm đoàn kết để chi? Để vì những cái điều tốt đẹp lớn lao chỉ có thể thực hiện được
[1:07:03]bởi cái sự góp sức của nhiều người, còn từng người, từng người thì vĩnh viễn không bao giờ chúng ta bay lên tới mặt trăng. Nhưng có những đất nước rất nghèo, ví dụ như Ấn Độ, bây giờ thì Trung Hoa họ đỡ rồi, nhưng mà ngày xưa khi Trung Hoa còn nghèo họ đã phóng vệ tinh lên vũ trụ được, vì sao? Vì đất nước quá đông. Ấn Độ cũng vậy, đất nước quá đông thì họ gom bớt mỗi người một chút một chút, họ đủ tiền để thực hiện được những công trình lớn. Đó nên chúng ta vậy, cái đoàn kết là chúng ta làm được nhiều điều lớn, mà nếu chúng ta hướng về cái điều thiện thì thật là cái diễm phúc cho nhân loại, cho con người.
[1:07:42]Và chúng ta nhớ một điều nữa: Đạo đức á là cái thái độ, là cái tâm niệm đối với người khác nha, không phải đối với chính mình. Cái chúng ta nghĩ về người khác, chúng ta đối xử với người khác, cái thái độ với người khác mới gọi là đạo đức nha. Chứ còn với chính mình thì không gọi là đạo đức, chưa gọi là đạo đức, chưa gọi. À ví dụ như bây giờ mình đối với chính mình mình quan niệm á là: "Đối với tôi, tôi quan niệm là không mặc đồ cầu kỳ lắm, càng đơn giản càng tốt." Ví dụ như phải mặc đi ra đường nếu không có sẵn cái quần dài thì mặc quần đùi cũng được, không sao. Thì cái quan niệm với cá nhân mình làm gì đó làm, cái đó không phải đạo đức.
[1:08:30]Nhưng bây giờ có một cái trường hợp mà ví dụ nói: "Bây giờ à bây giờ tôi đi giữa đường, tôi gặp một cái người họ đang bị rách rưới là tôi không mắc cỡ, tôi tuột cái quần dài tôi cho họ, tôi mặc quần đùi về." Thì đó biến thành đạo đức á. Đạo đức, chúng ta phân biệt hai cái không? Thấy một cái cũng đòi mặc quần đùi nhưng không phải đạo đức vì nó là sở thích cá nhân, nhưng một cái là vì cái trường hợp gì đó mà có liên quan tới người khác, mình chấp nhận quê, biết là mặc quần đùi ngoài đường coi kỳ thấy mồ, nhưng quê, nhưng mà chấp nhận quê một chút để cho người khác cái quần dài thì đó là đạo đức.
[1:09:06]Nên ở đây vậy, chúng ta nhớ cái định nghĩa hễ mà nói tới con người đó đạo đức hay không là phải coi coi họ đối với người khác tốt hay không, chứ không phải họ sống mình họ gọi là đạo đức. Ví dụ như cái người mình gặp cái ông già, ông lão sống trong xóm, quanh năm suốt tháng không bao giờ làm mích lòng ai, mà chưa phải đạo đức nha, chưa chắc á. Tại vì ổng sống mình ổng à, mình không biết cái quan niệm gì. Chừng nào mà thấy ổng bước ra ổng đối xử với con người trong làng trong xóm tốt đẹp mới gọi là ông đó có đạo đức. Nên ở đây đó, nghĩa là những cái điều đạo đức mà thánh nhân để lại cho chúng ta
[1:09:44]thì cái quan trọng là thái độ đối với con người, chứ không phải là cái cách sống cho riêng mình. Cách sống cho riêng mình mình chỉ gọi là sở thích cá nhân, không gọi đạo đức. Dù là có vẻ khổ hạnh, khắc khổ gì đó vẫn không gọi đạo đức. Cái đạo đức là cái thái độ đối với con người, như vậy. Mỗi cái tôn giáo, mỗi trường phái thì họ đào cái đạo đức ra theo một cách khác nhau. Nhưng mà tuy nhiên, nó có những cái tiêu chuẩn chung như vậy. Và bây giờ vậy, chúng ta phải đón nhận những cái đạo đức mà thánh nhân đã để lại để chúng ta khơi mở được cái lương tâm nơi chính mình. Như hồi nãy chúng ta nói với nhau vậy,
[1:10:22]trong ba cái nguyên nhân mà để có cái lương tâm là do giáo dục thì bây giờ chúng ta phải đón nhận cái đạo đức mà thánh nhân để lại để mở cái lương tâm cho chính mình và cho con cháu mình về sau này. Vì nếu mà không có cái giáo dục đó thì cái cái lương tâm không có sáng tỏ và đạo đức của xã hội suy đồi liền. Nên gọi là cái trách nhiệm giáo dục rất là nặng của thế hệ đi trước đối với thế hệ đi sau. Chúng ta ngồi đây á có thể là chúng ta là những người có đạo đức, vì nếu không có đạo đức, không có thiện căn, chúng ta không đến chùa, không đến chùa nghe Pháp đâu, giờ này mình đi chơi thôi. Chúng ta ngồi đây là mình có đạo đức, nhưng hãy nghĩ về những con cháu mình.
[1:11:04]Sau khi mình đi chùa về rồi, ai sẽ dạy chúng? Những ngày tháng tới mình biết đạo lý mình sống rồi, nhưng con cháu mình lấy gì để sống? Nên cái đó là cái việc mà cái trách nhiệm giáo dục giữa cái người đi trước với người đi sau là một cái sứ mạng nặng nề của từng người chúng ta. Chúng ta may mắn mình có được cái lương tâm, mình được thắp sáng lên bởi Phật pháp, chúng ta phải truyền cái ngọn lửa đó cho thế hệ sau này, đừng bao giờ để tắt mất, đừng để mai một. Người Á Đông chúng ta có cái dở là nhiều khi có những cái gì hay hay giấu lại riêng mình hoặc là cho gia đình mình, nên từ từ tắt mất, nhất là những ngón võ bí truyền.
[1:11:45]Những ngón võ bí truyền á từ từ tắt mất. Hoặc như bên Trung Hoa vậy, từ thời xưa người ta đã chế ra được một cái đồ đo động đất mà đo rất chính xác á, biết được cái hướng này cách đây bao nhiêu dặm có động đất, sắp có động đất họ biết trước, nhưng bây giờ cái máy nó biến mất tại vì cái ông chế đó ổng giấu nghề, ổng giấu một, hai người, ổng truyền một, hai người, một, hai người đó chết bất đắc kỳ tử, mấy cái máy đó mất luôn. Người Trung Hoa dở như vậy. Bây giờ chúng ta phải có trách nhiệm hơn là không được để cái điều tốt đẹp nó bị tắt mất bởi những cái chết đột ngột, là chúng ta sống trên đời,
[1:12:19]ngoài việc từng ngày từng giờ tu sửa bản thân mình, phải ráng dạy một cái gì đó cho người khác trong mỗi ngày, vì không biết mình chết lúc nào. Đừng để đến khi mình chết rồi mà chưa truyền lại được một cái đạo đức, cái lương tâm gì cho người khác thì chúng ta mắc nợ tiền nhân. Chúng ta trả nợ tiền nhân bằng cách chúng ta dạy dỗ lại hậu thế của mình. Cái dạy dỗ người khác là một sứ mạng thiêng liêng, đừng để mất điều đó. Một trong những cái cái dấu hiệu hoặc là một cái yếu tố của lương tâm nữa, đây là điều quan trọng, là tin hiểu luật nhân quả. Đây là dấu hiệu cực kỳ quan trọng của lương tâm. Luật nhân quả thì chúng ta đã biết sơ sơ rồi,
[1:13:05]hoặc là có người đã đọc sách thì biết nhiều. Đó là một cái luật công bằng mà chi phối khắp trong vũ trụ này, mà nó đặt trên cái tương quan giữa người và người với nhau, giữa người và chúng sinh với nhau. Nghĩa là khi chúng ta đem cái nỗi khổ đến cho người khác, chúng ta phải chịu đựng đau khổ; chúng ta tạo niềm vui cho người khác, chúng ta được niềm vui, được hạnh phúc. Thì luật nhân quả mà chi phối khắp trong vũ trụ, không chừa một cái lỗ hổng nào hết. Bây giờ chúng ta có làm ác, rồi bây giờ chúng ta trốn dưới một cái hầm sâu dưới đó, đau khổ cũng tìm tới, buộc chúng ta phải trả nợ. Hoặc là mình giúp ai, mình làm ơn cho ai, rồi mình trốn đi ra hoang đảo mình
[1:13:44]ở để đừng có ai tìm mình đền ơn thì tự nhiên cái quả báo nó cũng tới. Là mình ở trốn ở hoang đảo mình cất cái chòi, ví dụ bây giờ mình đi làm phước này, làm phước mười năm, mình cứu trợ người nghèo, giúp đỡ cho những người khốn khổ bằng tất cả tấm lòng, rồi sau đó mình không muốn cái quả báo nó tới, cái mình giương buồm mình đi ra ngoài cái hoang đảo mình ở luôn. Và mình nói nơi cái hoang đảo này, mình sẽ không gặp ai để đối xử tốt với mình để mình thí nghiệm luật nhân quả thử. Rồi được không? Không được. Luật nhân quả nó cũng đem hạnh phúc tới cho mình. Bữa nào đó tự nhiên có một chiếc tàu nó chết máy,
[1:14:23]nó lạc vô, rồi đó, và trên đó đầy đủ đồ ăn thức ngon vật lạ, lên gặp mình nó tôn làm chúa đảo cái cho mình lên làm vua ở hoang đảo đó, lên ở lại làm thần dân nó thờ luôn cũng. Nghĩa là vậy, nghĩa là luật nhân quả chi phối khắp vũ trụ. Ví dụ bây giờ nói: "Tôi làm phước ở hành tinh này, tôi sẽ đóng cái phi thuyền tôi bay qua hành tinh khác tôi sống, là như vậy không có ai mà tới để trả quả báo tôi được nữa", không không được. Mình lọt vào một cái hành tinh mới, thế là rồi tự nhiên nơi đó nó cũng sẽ xuất hiện những sinh vật, rồi cái nó tôn sùng mình lên để làm chúa tể của cái hành tinh đó luôn. Đó là cái luật nhân quả.
[1:14:59]Nhưng mà ở đây đó là cái luật nhân quả nó là một cái luật tự nhiên của vũ trụ thôi. Vũ trụ mà luật đó nằm ở đâu? Ở đây chúng ta hiểu sơ sơ về bản thể một chút xíu. Cái vũ trụ này rất là lạ. Cái vũ trụ này nếu mà chúng ta nhìn á thì thấy nó là vật chất thôi, là cát, là đá, là nước, là những tinh vân, những thiên hà, tức là những cái hình thức muôn màu muôn vẻ. Nhưng mà có một cái lạ là vũ trụ còn có một cái bản thể, là bên ngoài những cái hình thức vật chất này, còn có một cái bản thể thoát ra ngoài cái vật chất. Một cái bản thể kỳ lạ đó có cái luật nhân quả ở trỏng nó chi phối khắp vũ trụ này hết, nên không có điều gì bất công hết.
[1:15:44]Hễ chúng ta làm điều tốt, chắc chắn phải có quả báo; chúng ta làm điều xấu, chạy trời không khỏi nắng. Cái bản thể đó bí mật chi phối cùng khắp vũ trụ mà thoát ra khỏi vũ trụ, không dính gì với cát bụi hết mà chi phối hết cát bụi này, không dính gì với lá cây ngọn cỏ mây trời mà chi phối hết lá cây ngọn cỏ mây trời này. Cái bản thể đó là như vậy, mà luật nhân quả cũng theo đó khống chế, chi phối tất cả chúng ta luôn. Đây là điều không thể nói bằng ngôn ngữ được, chúng ta dùng trí tuệ để hiểu sơ sơ thôi. Thì luật nhân quả âm thầm chi phối, mà tuy nhiên có một điều thế này: là nơi tâm chúng ta đó, nơi tâm thức chúng ta có cái đường
[1:16:26]nó nối với cái bản thể đó, có một cái đường nối. Chúng ta đừng có tưởng mỗi tâm hồn của con người mình, mỗi cái con người của mình là một thế giới khép kín nha, không có, không có. Thường á khi mà chúng ta động tâm á, hay suy nghĩ chưa vào định được á thì mình nghĩ mỗi người mình là một thế giới khép kín, không ai đến được với ai. Chúng ta biết nhau là qua lời nói, qua thái độ, qua cử chỉ, nhưng không phải. Bí mật trong sâu thẳm chúng ta, từ tâm chúng ta đó, trong đó có ngã chấp vậy đó nhưng mà nó vẫn có một cái đường nó nối vào trong bản thể tuyệt đối của vũ trụ và nó giao thông hết tất cả tâm với tâm với nhau.
[1:17:10]Nhưng mà vì bản ngã chúng ta lớn quá, chúng ta không thấy, chúng ta có những bức tường vô hình nó ngăn cách lại. Mà nếu tâm chúng ta an định lại, từ từ cái bức tường vô hình đó nó rớt xuống dần dần thì mình mới hay rằng tâm của tất cả chúng sinh coi vậy chứ có liên quan với nhau hết và liên quan với cùng khắp vũ trụ. Và ở đây là như vậy, chính vì nơi tâm chúng ta có cái đường mà nó dính với vũ trụ cho nên trong tâm chúng ta mơ hồ chúng ta biết được nhân quả. Chúng tôi dùng chữ mơ hồ vì nó chưa rõ. Chỉ có những vị thánh á mà họ chấm dứt được vọng tưởng và bản ngã thì họ biết rất rõ nhân quả. À nhân nào tạo quả nào, kiếp trước làm sao,
[1:17:53]kiếp sau làm sao, kiếp sau làm sao, biết rõ mồn một hết, không có sai. Còn chúng ta đó thì biết mơ hồ, biết mơ hồ, nhưng có biết, không phải hoàn toàn không. Đây là dấu hiệu của lương tâm, dấu hiệu của trí tuệ. Cái người mà chứng như các vị A La Hán hay các Đức Phật á, bản ngã hết thì các ngài trở thành tuyệt đối, trở thành toàn thể vũ trụ và biết về nhân quả. Còn bây giờ chúng ta chưa chứng nhưng mà trong tâm mình á vẫn mơ hồ mình tin vào cái sự công bằng báo ứng. Như bây giờ có người nói với chúng ta thế này, nói là: "Chết thì hết, nên bây giờ anh có tội lỗi, ví dụ như bây giờ anh có giựt nợ của người kia đó là một trăm triệu, anh trốn đi rồi chết cũng hết".
[1:18:42]Mình nghe câu nói đó thì thấy thực tế, ai cũng thấy vậy. "Giờ tôi lỡ tôi lừa gạt người kia một trăm triệu tôi trốn đi rồi thôi, hết, rồi nữa ở xứ khác tôi chết, ở xứ này nó chết, huề". Nhưng mà có người nói chúng ta câu này: "Là bây giờ anh giựt nợ người đó một trăm triệu thì hoặc kiếp này hoặc kiếp sau anh phải trả lại đủ và dư cái số đó. Anh sẽ chịu đựng lại cái nỗi khổ mà anh đã gây ra cho người kia. Họ mất một trăm triệu, gia đình họ bán nhà luôn, thì sau này anh phải trả đầy đủ, anh sẽ không nhà không cửa ở, không cơm không gạo để ăn". Mình nghe hai câu đó, tự nhiên mình cảm thấy tin điều nào, tin câu nào?
[1:19:21]Cái người sau ha. Tự nhiên mơ hồ mình thấy cái người sau nói: "Ủa, có lý, nói ghê thiệt á, nói ghê mà có lý". Mình mơ hồ mình tin vào cái sự công bằng. Chúng tôi nói là mơ hồ chứ không nói rõ, bởi vì chừng nào mình chứng thánh á, mình mới thấy điều đó nó rõ ràng, còn mình chưa chứng, tự nhiên mình vẫn có cái tin mơ mơ hồ hồ. Ngay cả cái tên cướp ghê gớm nhất, nghĩa là ác độc nhất, vậy chớ mà mình nói về nhân quả nó vẫn mơ hồ vẫn tin, tin rằng cuộc đời này có sự công bằng chứ không phải không. Nên chính vì sao vậy? Vì tâm chúng ta nó nối được với vũ trụ, cho nên trong thẳm sâu trong tâm chúng ta, chúng ta có niềm tin đối với sự công bằng của vũ trụ.
[1:20:04]Sự công bằng đó chính là luật nhân quả nghiệp báo, đó cũng gọi là lương tâm đó. Chúng ta thấy vậy, người ác sẽ bị đau khổ, người thiện sẽ được an vui, tự nhiên mình tin như vậy à. Dù cái tên cướp cũng vậy, hổng tin, hổng tin là bây giờ chúng ta hãy vào nhà tù, chúng ta gặp cái tên mà cướp, giết người tán tận nhất nói chuyện, rồi từ từ mà bắt đầu mình nói về nhân quả, về sự công bằng, một lát mình sẽ nghe họ họ thấy họ có tin điều đó và có hối hận. Vì nơi tâm chúng ta coi vậy chứ có cái điểm nối với nhân quả. Như ngay như luật pháp thế gian vậy cũng là phản ánh cái phần nào luật nhân quả. Ví dụ bây giờ tại sao chúng ta lập ra công an, lập ra tòa án?
[1:20:47]Bởi vì mình thấy như vậy mới là công bằng, phải không? Thấy có người vào giết người thì cái người đó mình nghĩ bất cứ ai trong xã hội bình thường nhất là phải bắt cái người đó cái đã. Đem xử, nhốt lại. Nếu xử nhẹ ở tù nếu có lý do chính đáng, còn ác độc quá xử tử luôn. Mình thấy điều đó chính đáng, không có sao hết. Thì cái mà tất cả những người khác đều thấy chính đáng đó làm thành luật pháp của xã hội. Chúng ta có bộ luật đàng hoàng. Thì như vậy rõ ràng cái luật pháp quốc gia là phản ánh một phần luật nhân quả nghiệp báo. Chính vì lương tâm của mọi người chúng ta đều thầm công nhận cái sự công bằng của
[1:21:26]luật nhân quả, cho nên chúng ta mới có cái hệ thống luật pháp hoàn chỉnh này. Dĩ nhiên chưa hoàn chỉnh đâu, nhưng mà tương đối là khá chi tiết. Là để vậy. Bây giờ chúng ta chưa thấy được luật nhân quả nghiệp báo chi phối cuộc đời thế nào, nhưng chúng ta cần có luật pháp quốc gia là để nhắc mọi người là con người ta phải tin vào sự công bằng, phải chấp nhận sự công bằng của xã hội mà đừng làm điều gì bất công, đau khổ đối với người khác. Nếu có làm, chỉ nên là làm điều tốt cho người khác mà thôi. Đó, luật pháp cũng là như vậy. Dĩ nhiên là lương tâm sẽ bị che mờ nếu mà bản năng quá mạnh, tập quán sai lầm, hoặc là được dạy dỗ cái điều bậy bạ,
[1:22:10]hoặc là bị rủ rê, xúi giục, lôi kéo bởi người xấu. Chúng ta nói bốn điều mà nó che mờ cái trí tuệ chúng ta là bản năng nơi mình quá mạnh. Ví dụ như một người mà dâm dục quá mạnh đến cái độ cưỡng hiếp cả cái trẻ em thì như vậy họ biết sai đó, bởi vì họ làm họ phải lén, họ trốn đó. Nhưng mà vì cái bản năng quá mạnh rồi phải làm. Mà bắt được là xử tù nặng, có khi tử hình. Vì việc cưỡng hiếp trẻ em. Nhưng mà bởi vì họ mạnh quá, cái bản năng nó mạnh quá, nó che mất lương tâm mà cứ làm càn tới. Hoặc là trường hợp là tập quán chung quanh sai lầm. Ví dụ tập quán chung quanh này, ai cũng làm cái điều bậy rồi mình cứ làm theo.
[1:22:52]Ví dụ có cái tập quán là ở thế giới có cái ngày Cá tháng Tư á, ngày 1 tháng 4 là ngày chuyên môn nói dối á. Ngày đó nói dối cho vui không có tội á, nhưng rất nhiều người chết vì cái ngày nói dối đó. Nói dối họ quên mất đó là ngày lễ nói dối. À nhiều cái điều đau lòng đã xảy ra, cho nên thôi đừng nói dối là tốt nhất. Việt Nam mình bây giờ bày đặt bắt chước mấy nước Âu Châu có ngày Cá tháng Tư. Cái ngày 1 tháng 4 cũng xúm nhau nói dối, lừa nhau tùm lum, nhiều người cũng đau khổ lắm. Hoặc là được dạy dỗ điều bậy bạ, hoặc là lôi kéo, xúi giục á. Chúng ta thấy điều này nè, ví dụ một người mà làm bậy á, mình nói họ, họ mau biết sai lắm.
[1:23:33]Nhưng mà hai, ba người cùng làm sai đó, mình bắt đầu khó nói rồi đó. Ví dụ bây giờ một đứa nó đi ăn cắp tiền cha mẹ nó, nó ra đánh bài. Thế mình nói, mình dạy dỗ, mình nhắc nhở á, nó thấy lỗi. Nhưng mà nó có ba thằng bạn, thằng nào cũng chuyên môn về nhà ăn cắp tiền cha mẹ đi đánh bài, giờ mình nhắc nó, nó không nghe. Không nghe. Có không? Nên một mình làm bậy á, mình dễ thấy lỗi, mà thêm hai, ba người làm, mình không có nhận lỗi, bướng bỉnh. Cho nên đây là điểm chúng ta để ý. Ví dụ mình thấy con cái mình á, khi mà nó có lỗi mình dạy á, nó biết nghe sớm á là biết nó chưa có bạn xấu nhiều. Còn ở đây mình nhắc nhở nó mà nó cứ bướng,
[1:24:15]nó làm tới hoài là biết sau lưng nó có hai, ba thằng cùng như nó, xúi nó. Bởi vì hai, ba người cùng làm bậy, họ sẽ củng cố cái sai lầm đó liền. Đây là cái điểm mà chúng ta nhận xét á. Thấy con mình nói nó biết sửa thì đằng sau nó không có bạn xấu, mà nó không biết sửa là đang có mấy thằng nào phía sau. Phải điều tra cho ra, cách ly cho được, không để chơi với bạn xấu nữa, kiểm soát cho được. Chúng tôi biết có một cái gia đình họ cái người này đi Mỹ thì bà này có mười mấy người con á. Mười mấy người con mà sống bên Mỹ từ nhỏ tới lớn, có người đẻ từ bên Mỹ luôn, mà không hư một người nào hết. Về gia đình bà bắt phải nói tiếng Việt, không cho nói tiếng Mỹ.
[1:25:02]Không cho bạn bè gọi điện thoại về, không cho nói giằng dai, không cho bạn bè tào lao tới nhà chơi. Sống trong nhà là sống với gia đình, tình thương yêu gia đình. Mà kèm mười mấy người con bên nước Mỹ không hư, chứ bên đó là đủ thứ chuyện, con cái nó không kiểm soát nổi. Lớn lên chút xíu bồ bịch rồi có thai có chửa là không biết đường mà gỡ, không biết đường. Bên đó quá tự do và họ tạo điều kiện cho trẻ tự do, cho trẻ thoát ra ngoài cái ảnh hưởng của cha mẹ, của gia đình. Có nhiều cái đất nước ở Âu Châu cũng vậy. Bên Tây phương họ gọi họ là văn minh, tự do, nhưng họ có một cái cơ chế, con cái mà tới 18 tuổi nếu không thích sống
[1:25:40]với cha mẹ nữa là xin trợ cấp nhà nước sẽ nuôi. Con cái bỏ gia đình ra, mướn cái phòng riêng sống, vì luật pháp bảo trợ và cơ cấu gia đình tan vỡ. Chúng tôi không hiểu tại sao đất nước đó gọi là văn minh, không hiểu. Không hiểu tại sao tới giờ này người ta vẫn gọi đất nước đó là văn minh, trong khi lối xử sự mà phá vỡ cơ chế gia đình như vậy là một tội ác đó chứ. Mà họ cho đó là văn minh, lạ thiệt. Nên cái việc mà cha mẹ mà bất lực trước việc dạy dỗ con cái là một cái thảm họa cho đất nước, cho xã hội. Mà do ở đâu? Vì do đứa trẻ cái trí tuệ, lương tâm nó chưa sáng mà bị nhiều người xúi giục, rủ rê tầm bậy, bạn xấu như vậy.
[1:26:25]Cho nên ví dụ như một cái người mà làm tội á dễ xử, nhưng mà thành một băng nhóm tội phạm rồi, nhà nước phá không nổi. Đây cũng là một cái sai nè, có nhiều cái nhà nước bên công an nó dễ sai chỗ này. Ví dụ như thấy có cái người sai, cái nhà nước không bắt liền, để rình coi coi coi nó làm đâu, nguồn gốc gác là ai, ai là người đứng phía sau chủ chốt. Thì cái thời gian mà lo đi theo dõi cái từ từ nó bành trướng cái tổ chức nó lớn ra. Cho đến khi mà tìm ra được cái người chủ chốt bắt được rồi á thì cái tổ chức nó lớn quá rồi, bắt hết được, hết sửa đổi được luôn, nó chân rết chân đồ tùm lum hết trơn.
[1:27:04]Nên đây cũng là một cái chúng ta thấy, cái lỗi lầm á một người dễ sửa mà để phát triển nhiều người là rất khó, rất khó chặn đứng vậy. Ở đây chúng ta có một cái chữ nữa là lương tâm trách nhiệm. Lương tâm trách nhiệm là thế này: là ở trong cái nghề nghiệp chúng ta, chúng ta làm tận tụy cái bổn phận của mình để lại cái ảnh hưởng tốt đẹp lâu dài, đó là gọi là lương tâm trách nhiệm. Tại lúc mình làm á cái hậu quả xấu chưa hiện ra, nhưng mình phải thấy trước. Ví dụ cái người kỹ sư làm cầu làm đường vậy, là lúc đó thì cũng chưa ai kiểm tra đâu. Nhưng mà mình biết rằng nếu mình làm ẩu á, 10 năm sau cái đường nó hư sớm,
[1:27:45]và công đào, công sửa làm lại tốn kém gấp mấy lần mà công làm ban đầu. Cho nên ban đầu kỹ một chút mà tốt đẹp cho quốc gia, thì cái đó gọi là lương tâm trách nhiệm. Hoặc là ông thầy, cô giáo đi dạy học cũng vậy. Thì dạy mà kỹ quá thì mệt lắm, nói mệt lắm, nhưng mình biết rằng mình mệt một chút như vậy đó mà tạo ra được nhân tài cho đất nước. Nên ráng một chút, đó gọi là lương tâm trách nhiệm, vì cái đó không ai phê phán mình liền đâu, không ai biết đâu. Chỉ có lương tâm của mình soi sáng chính mình, đánh giá chính mình, cái gọi là lương tâm trách nhiệm, tự mình biết cái điều phải làm. Nên ráng thôi chịu cực một chút mà dạy cho học sinh nên người.
[1:28:26]Mà hay hơn nữa như chúng ta nói á là dù dạy bất cứ môn nào vẫn kèm để 5, 10 phút mà nói về đạo đức cho học sinh. Cứ mỗi ngày mỗi tuần nó thấm một, hai câu một, hai câu vậy chứ một năm hay 12 năm nó sẽ thành cái người tốt cho đất nước này, cho xã hội này, phải không? Hoặc là một viên chức nhà nước mà hết lòng vì dân, vì nước cũng vậy đó là mình có quyền nhưng mà cái dùng cái quyền đó để làm cho người dân họ được dễ dàng, giúp đỡ người dân chứ không phải lấy cái quyền đó mà bắt nạt để buộc người dân là phải bồi dưỡng, phải hối lộ mình. Thì đó cũng gọi là lương tâm trách nhiệm. Thì những cái đó đều có cái phần thưởng của nó hết.
[1:29:11]Giờ mình tận tụy vì dân, dân đến mình thì mình đều là làm cho công việc lẹ làng, trôi chảy cho họ thì đời sống của họ được tốt đẹp lên, họ dễ lên, thì cái phước đó sau này mình hưởng hết sạch luôn. Mình chưa hưởng kịp, con cháu mình hưởng luôn, là cái đức để lại cho con cái. Còn cái người mà cứ bắt nạt người khác để người ta phải đưa tiền hối lộ thì sau con cháu mình hư hết toàn bộ. Hoặc là cái người mà tăng ni nè tinh tấn tu hành vì đạo, vì chúng sinh, đó cũng gọi là người có lương tâm. Còn ví dụ người xuất gia mà chỉ biết hưởng thụ, hưởng cái sự cúng dường của Phật tử mà không biết lo tu, không biết giáo hóa, cũng gọi là người vô lương tâm.
[1:29:55]Nên phải ráng mà tu hành để đền ơn Phật, đền ơn đàn na tín thí, phải có cái trách nhiệm làm cái gì tốt đẹp cho cuộc đời này. Hoặc là cái người làm báo thì phải biết là một bài báo mình ảnh hưởng đến công luận rất nhiều, thì phải ráng làm sao mà bảo vệ lẽ phải, để cho dùng cái ngòi bút mình để bảo vệ lẽ phải trước công luận, chứ đừng có dùng cái ngòi bút của mình để mà làm cái điều sai lầm khuất tất hay là bênh vực những kẻ xấu, phải không? Làm bác sĩ thầy thuốc thì phải ráng mà chăm sóc cho bệnh nhân, chứ có những người thầy thuốc gọi là vô lương tâm là nuôi bệnh đó, kéo cái bệnh đó cho dài để mà lấy tiền người ta,
[1:30:38]đó cũng gọi là vô lương tâm mà không ai biết về mình đâu, chỉ tự mình biết thôi. Nhưng mà đây chính cái lương tâm của mình soi sáng điều đó để mình làm cái điều đúng trong cuộc đời này. Thì nhớ như vậy đều có phần thưởng hết. Chúng ta sống theo lương tâm, sau này chúng ta an vui mà chết mà ra đi, mà ở những kiếp này, những kiếp sau cuộc sống luôn luôn là hạnh phúc. Còn nếu mình vô lương tâm, không có trách nhiệm, làm hại người khác nhiều khi trong bóng tối không ai biết nhưng rồi quả báo đau khổ chắc chắn phải đến. Chúng ta còn vài phút để cố gắng trả lời vài câu hỏi nữa. Nghe nói khi phóng sanh rồi từ đây về sau đừng ăn thịt
[1:31:15]loài vật ấy nữa, cái này không có bắt buộc đâu. Nhưng mình tỷ lỡ phóng sanh con cá rồi từ đây không ăn cá nữa thì rất là tốt. Nhưng mà cái điều này cũng phải không có quy định. "Có phải đạo Phật phủ nhận học thuyết tiến hóa của Darwin không?" Đâu đạo Phật đâu có phủ nhận, tại Darwin đến sau đạo Phật mà. Ví dụ như nói rằng trong cái thuyết tiến hóa của Darwin đó thì cái loài này nó đột biến gen nó biến thành cái loài khác, thì đạo Phật đâu có phủ nhận. Tại vì nó vẫn thuộc về nhân duyên, nhân quả. Ví dụ như trong cái thời đó những con vật đó nó đã có cái duyên để có một cái loài cao cấp hơn xuất hiện trên trái đất này,
[1:31:51]thì cái nhân quả như vậy thì nó đột biến gen liền. Ví dụ có những con khỉ đi, mà nó sống có nhân có nghĩa, con khỉ mẹ biết chăm lo con khỉ con rồi có những con khỉ nó biết thương yêu hi sinh thức ăn cho đồng loại, thì cái phước nó đủ để nó trở thành một loài cao cấp hơn thì tự nhiên khiến nó phải đột biến gen để lần lần biến thành con người. Ví dụ bây giờ con người cũng vậy, con người mình sống hi sinh tha thứ nhau vậy, tự nhiên mai mốt mình đột biến gen, mình biến thành cái con gì đó siêu người, ví dụ vậy. Lúc đó mình sẽ có tới ba con mắt, bốn cái lỗ tai ví dụ vậy. Là, nó cần. Rồi có khi mình có thêm cái chân cái dự phòng,
[1:32:28]lỡ mình té gãy chân thò cái chân khác ra đi nữa vậy. Lúc đó là mình sống quá tốt á mình sẽ được điều đó. Cho nên không có phủ nhận học thuyết Darwin. "Cờ của đạo ta có năm màu ý nghĩa như thế nào?" Cái đó là tượng trưng cho nhiều sắc thái, nhiều giống người và đạo Phật gom hết như vậy. "Những đứa con của con buồn về sự nghiệp và tình duyên. Bậc làm cha mẹ có phải tội lỗi cho mẹ làm ảnh hưởng đến mấy đứa con hay không hay là tại cái nghiệp chướng của nó? Vậy thì làm bằng cách nào để hết phiền não đó? Thật sự là con đang phiền não quá, ba chấm than."
[1:33:09]Thì thật ra đó mọi người trong gia đình đều có liên quan với nhau. Ví dụ như một người trong gia đình họ xấu mình không xấu, nhưng mà cái xấu của họ làm mình khổ tâm, thì như vậy có liên quan nghiệp chướng với nhau đó. Cái nghiệp họ là chính nhưng mình cũng là phụ làm cho mình phải khổ tâm, phải đau khổ. Ví dụ như đứa con hư là cũng có nghiệp cha mẹ đời xưa, cho nên có nhiều người nói con hư rồi tối ngày cầu nguyện cho đứa con đừng hư nữa, không phải đâu, cũng phải sám hối nghiệp của mình nữa. Chứ mình cầu nguyện cho nó hết hư nó không hết đâu, bị mình có cái tội của mình đó. Cho nên mình cứ phải sám hối nghiệp mình,
[1:33:42]mình tu dưỡng, mình hết tội tự nhiên nó hết hư. Bảo đảm điều đó. Đó là cái cách mà chuyển hóa người trong gia đình mình đó, chứ không phải cho ông chồng tối nhậu quá, cứ cầu cho ổng hết nhậu, không có, bản thân mình phải làm phước sám hối, mình tu bản thân mình, mình hết nghiệp tự nhiên ổng phải bỏ mình, hoặc ổng chết, hoặc ổng phải hết hư, ba cái đó. Để đừng làm khổ mình nữa. Đúng vậy, để đừng làm khổ mình nữa thì một là ổng chết, hai là ổng bỏ đi đâu mất, ba là ổng hết nhậu. Khi mà tội mình đã hết rồi. Đó vậy. "Xin thầy cho con hỏi, mẹ con mất, chị của con gom hết số tiền phúng điếu 8 triệu đồng khoảng trên 8 triệu,
[1:34:21]sau đó chị chi cho mẹ khoảng 2 triệu thì gào to cho mọi người biết. Lúc mẹ con còn sống, chị nói mẹ coi tiền to như bánh xe bò. Vậy chị con cư xử vậy đúng không? Mẹ con có mắc nợ mọi người không?"
[1:34:40]Khổ ghê đó thiệt, thầy gỡ rối tơ lòng gỡ không ra.
[1:34:47]Thật ra trong cuộc sống như vậy á, chúng ta thấy là mọi người sống với nhau trong một mái ấm á, mà nếu không có cái giềng mối đạo đức chung á, mình vẫn như người xa lạ. Nên ở đây chúng tôi có nói cái câu này vậy, chúng tôi không quan trọng huyết thống, không quan trọng ruột thịt mà quan trọng đạo đức. Bởi cuộc đời của mình đi tu rồi hiểu điều đó kỹ lắm. Là nơi nào mà chúng ta gặp những người có đạo đức, chúng ta sẽ sống rất vui với nhau. Còn có khi là ví dụ như ruột thịt mà không có đạo đức vẫn làm khổ nhau. Cho nên ở đây đó, chúng ta là đệ tử Phật thì chúng ta lấy cái đạo lý làm chỗ quy đồng.
[1:35:28]Nghĩa là mọi người mười phương mười xứ vậy đó, nhưng về tới mái chùa, chung nhau cái đạo lý từ bi thì chúng ta phải thấy