Lời giảng: Nghịch Lý Thời Đại

[0:15]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:22]Mời quý phật tử ngồi xuống. Nay đề tài của chúng ta là cũng là loạt bài Đạo Phật với Xã hội. Những Nghịch Lý của Thời Đại. Cái bài này thì chúng tôi vô tình đọc trong báo Tuổi Trẻ Chủ Nhật số 15 ra ngày 22 tháng 04, có một cái đoạn là trích từ internet của người đề cuối cùng đề là Nguyễn Cung Vệ Binh thì không biết ông này là tác giả của bài này, hay ông là dịch giả của bài này, hay ông là người trích ra của bài này mình cũng không biết. Nhưng mình cũng nêu cái tên ông ra vậy. Giờ chúng ta đọc qua nguyên văn một chút, rồi chúng ta đi qua vài điểm. Cái tựa là: Hãy dành một phút để suy ngẫm về cuộc đời chúng ta.

[1:05]Nghịch lý của thời đại chúng ta trong ngày nay, đó là đường phố rộng hơn nhưng mà quan điểm lại hẹp hòi hơn. Chúng ta dành nhiều hơn, nhưng lại có ít hơn. Mua nhiều hơn, nhưng hưởng thụ lại ít hơn. Chúng ta có những tòa nhà đồ sộ hơn, nhưng gia đình lại bé nhỏ hơn. Cuộc sống tiện nghi hơn, nhưng ít thời gian nhàn rỗi hơn. Bằng cấp nhiều hơn, nhưng giá trị lại ít hơn. Hiểu biết nhiều hơn, nhưng nhận xét lại kém hơn. Nhiều nhân tài hơn, nhưng ít sáng tạo hơn. Chúng ta sở hữu nhiều hơn, nhưng nhân cách giảm nhiều hơn. Chúng ta nói quá nhiều, yêu thương thì quá ít và ghen ghét cũng lại nhiều hơn. Chúng ta biết cách mưu sinh, nhưng không biết cách tạo dựng cuộc sống.

[1:57]Chúng ta sống thọ hơn, nhưng sống ít ý nghĩa hơn. Chúng ta làm được những điều cao sang, nhưng lại không làm được điều đơn giản với đồng loại. Chúng ta chinh phục được vũ trụ, nhưng không thắng được cõi lòng. Chúng ta thu nhập cao hơn, nhưng đạo đức lại suy đồi hơn. Chúng ta chuộng số lượng, nhưng quên mất chất lượng. Siêu lợi nhuận, nhưng ít đi những quan hệ. Giải trí thì nhiều mà niềm vui thì ít. Nhiều thực phẩm hơn, nhưng kém dinh dưỡng hơn. Đây là thời đại của thu nhập gấp đôi, nhưng chia ly thì cũng gấp bội. Thời đại của sự hào nhoáng bên ngoài, nhưng bên trong thì rỗng tuếch. Thời đại mà công nghệ mang đến cho bạn thông điệp

[2:41]này và cũng là thời đại mà bạn có thể phải chọn, hoặc là sống khác đi, hoặc chỉ là buông xuôi. Cái bài viết như vậy, ngắn gọn, cô đọng nhưng mà làm cho chúng ta phải phải suy nghĩ. Nên hôm nay chúng ta suy nghĩ về cái bài này.

[3:02]Chúng ta nói qua một vài điểm của bài này. Dĩ nhiên là không phải mọi điều trong đây là chúng ta đồng ý hết, tại vì cũng bi quan quá. Tuy nhiên, cũng có nhiều cái rất là hợp lý. Cái rõ ràng là có những cái gì đó chúng ta thấy có vẻ như tiến bộ hơn, được nhiều hơn, nhưng trong thực tế chúng ta đang mất đi rất nhiều những cái mà đáng lẽ lại quý nhiều hơn. Ví dụ như có lần chúng ta nói với nhau vậy: À đời này, thời đại này có thể chúng ta có tiền nhiều hơn nhưng mà hạnh phúc có khi ít hơn. Đó, nói những cái nghịch lý thực sự là như vậy. Nên hôm nay chúng ta suy ngẫm về những cái nghịch lý đó để cho chúng ta đừng chạy theo một phía.

[3:43]Chúng ta đọc bài này, chúng ta trao đổi suy ngẫm với nhau bài này để từ đây chúng ta sống lại cho nó chuẩn một chút. Vì nhiều cái mà con người của thời đại đang chạy theo, không ngờ đi về phía bất lợi chứ không phải là cái hay. Cho nên vì vậy chúng ta suy nghĩ rồi chúng ta dừng lại. Chúng ta nhìn trước nhìn sau một chút để cân đối mọi điều. Bây giờ hôm nay trong đây có cái câu là: Chúng ta có những tòa nhà đồ sộ hơn, nhưng gia đình lại bé nhỏ hơn. Cái nghĩa này nghĩa đen, nghĩa bóng cũng nhiều thứ. Tòa nhà đồ sộ hơn thì đúng là bây giờ chúng ta thấy đó, cái nhà cửa của mình thời nay là to lớn hơn ngày xưa phải không?

[4:22]Chúng ta nhìn vào thành phố vậy, nhà cửa mọc lên nhiều tầng lầu, nhiều tầng lầu. Ví dụ ngày xưa đó một căn nhà trệt, một cái gác lửng mà 9 10 người lẫn ở trong đó, mà không sao cũng ở được hết trơn à. Nhưng bây giờ thì một cái nhà năm tầng lầu thì nhiều khi chừng có bốn năm người ở, mà người khác vô ở thêm thấy khó chịu, tại nói phòng này đã dành cho thằng cu Tí, phòng kia nhường cho con bé Ti, rồi phòng nọ tui, phòng nọ ổng, phòng nọ thờ không còn chỗ ở. Nhưng mà thực ra là bốn năm tầng lầu mà xin một người bà con vô thêm ở không có chỗ. Nhưng mà ngày xưa một cái trệt một cái lửng mà 9 10 người,

[4:58]đó là chen qua đụng lại cũng trôi tuốt hết, lúc mà cái xã hội chúng ta còn nghèo. Là cái thế hệ mà cũ cũ, quý phật tử nhớ không? Phải không, đúng không? Đó như vậy, đúng là sự thật họ nói, người ta nói mình giật mình nhìn lại thấy đúng thiệt. Đúng là ngày hôm nay nhà cửa lớn hơn nhưng mà cái gia đình nhỏ hơn, là trong đó chứa được rất ít người. Ngày xưa bà con ví dụ ở quê rồi vẫn có thể lên ở với nhau được. Gia đình nó có cái mối thân tộc, mối cái tình thân tộc nó gần gũi đậm đà hơn. Nhưng ngày hôm nay, người ta nghi kỵ nhiều hơn và xa cách nhau nhiều hơn. Nghĩa là khi càng giàu thì cái tình người không biết tại sao nó lại giảm đi.

[5:42]Như vậy khi mà người ta nghèo, dường như người ta không có gì phải thủ thế, phải đề phòng lắm. Còn khi có tiền nhiều thì người ta cảm thấy lo lắng nhiều hơn và e dè, nghi kỵ. Giống như có lần có cái chùa, chùa ở Gia Ray ở núi Chứa Chan, quý phật tử biết chùa đó? Giờ thì, hồi xưa chùa đó rất thanh tịnh ở trên núi vắng, rồi có những vị mà tu hành chân chính ở trên đó, lên trên núi sâu rồi ít có ai lên tới. Mà chùa đó có cái lệ là tuyệt đối không nhận tiền. Cái nguyên nhân là vì ngoài cái việc mà nói là để giữ theo cái luật của đạo Phật, còn có nguyên nhân nữa là để tránh cướp. Vì nếu mà nhận tiền á, phật tử lên trút hành hương mà cúng

[6:26]tiền thì cướp vô tới mà ở đó không ai bảo vệ mình. Nên cái hay nhất là thôi không có tiền rồi không phải lo lắng, rồi ai tới lui cũng được. Cái quan điểm thì cũng hay, chỉ sống bằng cái gì, hiện vật mà có thôi thì dĩ nhiên không tích trữ được nhiều. Thời gian sau này thì hành hương lên nhiều quá rồi người ta cất quán xá ép vô. Mình không hiểu đã thay đổi hay không, nhưng mà chúng ta thấy cái đó cũng vậy, trong cuộc sống chúng ta vậy. Là khi mà tiền bạc nhiều, bỗng nhiên chúng ta nghi kỵ, dè dặt, cái tình con người bị giảm. Nên ngày hôm nay vậy, con người giàu hơn nhưng mà tình người ít hơn, cái gia đình nhỏ hơn.

[7:04]Hồi xưa họ hàng quy tụ cho nên tự nhiên hay xuất hiện cái người trưởng tộc. Ở cái miền như miền Trung hay miền Bắc, có những cái đại gia đình mà họ có một cái người trưởng tộc, người này rất có uy quyền. Họ nắm hết quyền quyết định mọi việc trong dòng họ, quyết định cân nhắc mọi việc của con cháu trong gia đình hết. Và họ dạy dỗ rất có nền nếp. Ví dụ như là nhiều khi 10 mấy gia đình, nhưng dưới quyền của một ông trưởng tộc và việc cưới hỏi, ma chay gì phải nằm dưới quyền, con cháu muốn làm gì phải xin phép. Lúc đó cái tự do con người có vẻ ít, nhưng mà đời sống ổn định, nền nếp, chúng ta nhớ điều đó.

[7:42]Cái tự do nhiều luôn luôn đi gần đến với cái hỗn loạn. Còn cái thời đó, cái văn hóa Việt Nam mình á, con người bị khống chế bởi nhiều bị lớp quyền lực, vậy mà đời sống xã hội ổn định, con người ta ngoan hiền, dễ chịu, nền nếp, hay hơn cái đó. Thời đó đó là đôi khi có những người đàn ông họ nhiều vợ rồi đông con nên cũng lý do là gia đình đông hơn, ngày nay thì những cái đó mất dần, mất dần vậy, hừ. Đó là cái mà nói: Tòa nhà đồ sộ hơn nhưng gia đình lại lại bé nhỏ hơn. Còn cái câu thế này: À chúng ta biết cách mưu sinh, nhưng mà không biết cách tạo dựng cuộc sống. Cái câu này làm mình giật mình đó, phải không?

[8:25]Đúng là mưu sinh thì bây giờ làm sao? Chúng ta thấy là ngành nghề bây giờ đa dạng, phải không? Ngày xưa đó, con người ta sống chỉ một vài ngành nghề gì đó thôi mà lấy cái làm nông là chính, quần quật ở đồng ruộng, trồng lúa, trồng rẫy, chút đỉnh gì đó, rồi thêm một vài ngành nghề phụ làm thợ mộc, thợ hồ. Rồi ai có ăn học thì làm thầy phán, thầy thông, thư ký, kế toán gì chút đỉnh. Nhưng mà cứ xã hội tiến dần dần, tiến dần dần thì công việc mà làm nông thì bị bớt dần, vì ở đó thu nhập không cao và thường bị lỗ. Mà tất cả các nước trên thế giới đều phải bù lỗ cho ngành nông nghiệp, vì không biết tại sao không có lời.

[9:04]Giống như bây giờ cũng vậy, cà phê rớt giá thê thảm, nhưng mà cà phê đi uống ở tiệm thì giá vẫn cao như thường. Nghĩa là cái người mà làm dịch vụ chế biến hưởng lợi rất cao, nhưng mà người nông dân thì rất là lỗ. Mà những cái ngành nghề khác, họ làm một ngày lương họ gấp gấp mấy trăm ngày của một người nông dân. Cho nên đây là rất là lạ, mà ngành nghề rất là đa dạng. Chúng ta thấy ngay bây giờ là người, khi mà một người học sinh bước vào cuộc đời có nhiều cái cơ hội để chọn lựa ngành nghề của mình hơn. Mình không nói đến xã hội bị thất nghiệp, nhưng mà nói về ngành nghề đa dạng. Mà nếu có lương thì lương luôn luôn cao hơn cái nghề

[9:44]nông là những cái nghề căn bản từ ngày xưa vậy. Tuy nhiên, chúng ta thấy là cuộc sống không phải chỉ là kiếm ăn miếng mặc, kiếm tiền. Mà cuộc sống còn nhiều cái ý nghĩa khác hơn, mà chính những cái ý nghĩa khác hơn đó chúng ta quên. Chúng ta đã không biết cái tạo dựng cái cuộc sống của mình, dù là chúng ta có thể giỏi mưu sinh, giỏi kiếm tiền. Nên ở đây vậy, là cuộc sống còn vô số điều có ý nghĩa khác. Đó mới gọi là cuộc sống. Như trong đây có một cái câu là: "Ngày nay chúng ta sống thọ hơn nhưng mà sống ít ý nghĩa hơn." Là cũng vậy đó. Đúng là tính theo cái tuổi thọ trung bình á Có nhiều người nói:

[10:30]"Ông bà mình ngày xưa sống thọ." thì một vài ông bà thôi, một vài. Trên đa phần người ta chết sớm. Đó là cái thống kê khoa học. Thống kê khoa học là con nít sinh ra cái tỉ lệ chết rất cao. Rồi cái người lớn lên khoảng ba mươi, bốn mấy, năm mấy chết rất nhiều. Còn có số người có sống dai, có khi sống luôn tới trăm mấy tuổi. Thì mình nhìn một vài người đó mình nói ông bà mình ngày xưa sống thọ là không có. Khi mà thống kê khoa học thì ngày xưa sống ít thọ hơn bây giờ, sống ngắn. Nghĩa là tuổi thọ trung bình con người vào thời xưa chỉ có bốn mươi mấy tuổi. Tuổi thọ trung bình. Tuổi thọ ngày hôm nay là lên năm mươi mấy tuổi.

[11:08]Nên là cái chúng ta thấy cái số người mà sống qua khỏi sáu mươi mấy tuổi bắt đầu nhiều lên dần dần. Bắt đầu nhiều lên dần. Chứ ngày xưa ít, ngày xưa một cái làng như vậy chỉ cần năm, bảy người già, chứ còn người lớn lớn ít. Con nít thì đông. Mà ngày nay vậy, nhưng mà ngày nay sống thọ hơn như vậy, nhưng mà ông phê bình là cái tác giả phê bình là chúng ta sống ít ý nghĩa hơn. Đây là một câu cảnh giác, một câu cảnh giác có vẻ bi quan nhưng cũng làm cho chúng ta khi đọc cái câu đó chúng ta giật mình nhìn lại. À vì sao vậy? Là vì cái điều mà có ý nghĩa là nó không phải là thuộc về vật chất, mà nó thuộc về những tinh thần.

[11:52]Mặc dù là cái phương tiện kỹ thuật cũng như y tế cho chúng ta đời sống tiện nghi hơn, sức khỏe hơn, sống lâu hơn. Nhưng mà những cái đó là vật chất thôi. Chúng ta dễ có lương thực, thực phẩm hơn. Chúng ta dễ có một ngôi nhà kiên cố hơn là cái cái nhà tranh vách lá ngày xưa. Nhưng mà cuộc sống không phải chỉ là vấn đề vật chất, mà còn thuộc về những vấn đề tâm linh, tinh thần và quan trọng là từ thiện. Thì chính những cái đó nó làm cho cuộc sống này thêm phần ý nghĩa chứ không phải chúng ta chỉ chạy theo vật chất. Ở đây đó chúng tôi có cái tin và cũng khen ngợi tất cả những người đang có mặt ở đây.

[12:35]Vì sao vậy? Bởi vì hầu hết những người có mặt ở đây đều là những người biết đi tìm một cái giá trị tinh thần rồi mới lặn lội đến đây dù trời mưa gió, bỏ bê công việc nhà. Vì rõ ràng những người ngồi ở đây đều hiểu rằng cuộc sống này còn có một cái gì nó cao hơn vật chất là có cái gì tâm linh, tinh thần, từ thiện nên đến đây. Chúng tôi thành thật khen ngợi điều đó. Còn biết bao nhiêu người trong cuộc sống này không hiểu điều đó. Họ sống tìm những trò vui tạm bợ, tìm miếng ăn, miếng mặc, sự hơn thua nhau trong danh, trong lợi là hết rồi, cuộc sống họ chỉ nhiêu đó. Mà chúng ta thấy một ngày nào đó nhắm mắt rồi,

[13:15]chúng ta thấy những điều đó mình phủi tay, trôi hết không còn gì nữa. Mà chính những cái cái tâm linh, cái lòng tốt những cái đó chúng ta sẽ còn đem theo được. Chỉ có một điều đáng tiếc là cái số người mà hiểu được điều đó không nhiều lắm. Chúng ta đi trên đường phố vậy. Đông người chen chúc, chật chội. Ngày hôm nay vậy, đi trên đường phố Sài Gòn đông đúc, chật chội. Nhưng mà nhìn vào đó, chúng ta thử đánh giá bao nhiêu người biết tạo dựng cho mình một cuộc sống có ý nghĩa hơn hay chỉ là tất bật ngược xuôi trên vạn nẻo đường đời để tìm cho mình chút danh, chút lợi phù du nào đó mà thôi. Nên ở đây vậy, là cũng may mắn chúng ta đến được dưới mái chùa,

[14:01]dưới bóng cây bồ đề, trong cái cái nhìn từ hòa của chư Phật, dưới cái vòng tay thương yêu, sự dạy dỗ ân cần của chư Tăng, vân vân. Nó làm cho chúng ta tìm một cái hướng đi bên cạnh cái cuộc sống tầm thường này. Cái hướng đi đó là gì? Hướng đi đó là chúng ta tìm cái cuộc sống tinh thần cao hơn. Chúng ta nhớ điều này, cái cuộc sống tinh thần cao hơn không có nghĩa là chỉ là đóng khung nơi mình, không có chỉ là nơi mình. Vì ví dụ như có người hiểu, hiểu đạo Phật một cách sai lầm là tìm cái giá trị tinh thần nơi chính mình. Người đó sai nha. Bởi vì cuộc sống cao cả có ý nghĩa, nó là một cuộc sống tương quan

[14:47]tốt đẹp giữa người và người chứ không có đóng khung nơi này. Hôm rồi vậy, có một số Phật tử ở ngoài ngoài miền Trung lên thăm chùa chúng tôi. Rồi xin hát một bài để cúng dường. Thì hát chúng tôi không có nhớ lời lắm. Này vì Nhưng mà mới thấy là có những người hiểu về Phật pháp sai như vậy. Đây là một bài nhạc đạo nghe nói được một người nào đó xuất gia ở bên nước ngoài đặt ra. Nghe mình nghe nói là tu sĩ mà tu sĩ Việt kiều đặt nhạc thì nghe cũng hồi hộp, chắc hay. Nhưng mà cái câu cũng như thế này, nghĩa là nói rằng: "Ở trên đời này không ai cho chúng ta niềm vui, không ai cho chúng ta hạnh phúc,

[15:28]cho nên chính chúng ta phải tìm hạnh phúc và an trụ nơi chính mình." Cái câu đó hát xong rồi họ rất là hài lòng thì chúng tôi ngay lúc đó chúng tôi vội vàng phải phê bình liền để cảnh giác những người Phật tử đó. Tại vì sợ họ hiểu đạo lý theo kiểu đó thì hiểu sai đạo Phật. Nói: "Không phải, đạo Phật không phải như vậy." Vì đúng là thế này: Đúng là cái việc mà chúng ta giữ chánh niệm tỉnh giác á là bằng cách luôn luôn kiểm soát nơi tâm hồn mình. Nhưng chúng ta kiểm soát nơi tâm hồn mình là để gì? Để hóa giải bản ngã nơi chính mình, chứ không phải kiểm soát nơi tâm hồn mình rồi củng cố cái bản ngã đó.

[16:08]Mà nhiều người hiểu lầm như vậy, hiểu lầm là trong những lúc nào đó chúng ta phải thường xuyên quay lại giữ gìn tâm mình thanh tịnh. Nghĩa là từng niệm, từng niệm khởi lên mình biết để mà buông nó đi. Là những cái tham, sân, si mình kiểm soát được để buông bỏ nó đi thì đó gọi là tu hành, đó gọi là chánh niệm tỉnh giác. Nhưng chính vì mình luôn luôn quay lại nơi mình để kiểm soát, mình hiểu trật chút xíu cái mình nghĩ: "Hạnh phúc chỉ là trong tâm mình, niềm vui chỉ là trong tâm mình, bên ngoài không ai cho được. Đứng nơi mình mà an trụ chính mình." Không ngờ cái quan niệm như vậy nó củng cố bản ngã.

[16:43]Mà trong khi đạo Phật là đi tìm đạo lý vô ngã. Do đó là chúng ta kiểm soát tâm mình để chúng ta hóa giải bản ngã mình, hóa giải mọi tâm niệm và hóa giải bản ngã. Mà hóa giải bản ngã để làm gì? Để chúng ta thương yêu con người nhiều hơn. Chứ không phải hóa giải bản ngã rồi mình thành thánh. Cái câu đó là bản ngã được củng cố lại nữa đó. Nên nói: "Tu vô ngã để làm gì?" Nói: "Dạ, tu vô ngã để thành Phật." Thì người này trật. Bởi vì như vậy chúng ta đang ích kỷ lại một lần nữa. Nhớ là chúng ta đi tìm cái vô ngã để rồi chúng ta thương yêu được chúng sinh trọn vẹn hơn, tuyệt đối hơn. Và đây là cái mục tiêu của đạo Phật cho chúng ta cái hướng đi đó.

[17:30]Hướng đi đó cũng làm cho mình có cuộc sống đầy ý nghĩa. Là một bên á chúng ta vẫn đang bận để lo cái cuộc sống miếng ăn, manh áo của mình. Nhưng mà chúng ta có cái niềm tin dựa vào đạo Phật để đi tìm cái tình thương yêu giữa người và người, đó là cuộc sống có ý nghĩa. Chứ không phải chúng ta chỉ biết quần quật làm mọi điều đi tìm danh, tìm lợi rồi một ngày nào cũng phải buông bỏ nó hết. Ở đây có những điều mà có ý nghĩa hơn, chúng ta nói với nhau chút xíu.

[18:08]Ví dụ như là mình quan tâm dạy dỗ con cái kỹ lưỡng hơn một chút, đó cũng là một cuộc sống có ý nghĩa hơn. Chúng ta có thể theo bản năng mình thương yêu con mình, nhưng mà nếu chỉ nuông chiều cũng chỉ là tập cho nó có thói quen hưởng danh, hưởng lợi. Cho nên phải biết dạy dỗ nó khắt khe hơn thì đó cũng là một cái có lợi cho nó mà cũng là cái niềm vui của cha mẹ. Nên ở đây cha mẹ phải tập cho mình một cái niềm vui trong việc dạy dỗ con cái nên người, phải quan tâm nhiều hơn. Thường thường á trong trường học, người học sinh không được học cái cách dạy con tại vì nghĩ nó nhỏ. Nhưng mà đến lúc bất ngờ nó lập gia đình rồi thì nó không

[18:56]hiểu gì về đời sống vợ chồng và dạy con dạy cái. Rồi ở trong chùa thì quý thầy coi cái việc mà lấy vợ lấy chồng, tham ái, ái dục á là chuyện không nên nói tới. Rồi thôi cũng không nói tới việc mà đời sống và dạy con dạy cái. Nhưng mà sự thật là con người ai cũng phải, đa phần cái người đi tu rất ít mà người phải sống đời sống gia đình rất là nhiều. Nên con cái là một mối bận tâm lớn mà nếu chúng ta sinh con, bỏ bê nó là một cái tội, nuông chiều nó là cái tội ở mai sau. Bỏ bê con cái mình là tội trước mắt của mình mà nuông chiều con cái mình là cái tội về sau. Vì vậy, phải biết thương yêu và dạy dỗ con cái và dạy dỗ một cách có nghệ

[19:39]thuật, một cách có phương pháp, một cách có hướng đi để làm chi vậy? Dĩ nhiên cái điều lợi thì rất là lớn, nhưng mà trong đó có một cái lợi trước mắt rằng là bảo vệ con mình thoát khỏi cái hiểm họa ma túy. Hiểm họa ma túy quá khủng khiếp, quá khủng khiếp. Hiện nay, dính được người nào mà lỡ dính một lần cả cuộc đời người đó tàn lụi luôn, không còn gì hết, quá khủng khiếp. Những loại thuốc bây giờ họ chế biến quá nguy hiểm, như cái loại thuốc crack. Thuốc đó ví dụ như người nào đó họ mới hít vô một cái, uống hay hít gì không biết nữa vì cũng chưa dùng lần nào. Thì họ có cái cảm giác phê phê gì đó

[20:19]thì sau đó cái hết thuốc, hết thuốc họ rũ rượi, rũ rượi. Chỉ trong một chút xíu sau là đòi thuốc trở lại liền. Những loại thuốc khác thì đúng ngày nó mới tới cử, còn loại thuốc crack đó chỉ trong vòng mấy tiếng đồng hồ đòi lại liền. Và họ phải làm đủ thứ chuyện gì để có tiền. Chúng ta thấy xã hội loạn lên. Trong cái giới thứ năm của đạo Phật là giới gì, chúng ta nhớ không?

[20:43]Cấm uống rượu nhưng mà chúng ta phải hiểu nghĩa rộng hơn là cái gì nó làm cho mình ghiền, phải không? Cái gì nó làm mình mê mờ tâm trí là cấm, chứ không phải chỉ là rượu. Mình phải hiểu nghĩa rộng hơn, thì như vậy là phải cấm luôn ma túy. Mà cấm luôn ma túy là cấm làm sao? Chúng ta phải hiểu điều này nữa. Tức là người Phật tử nào đã thọ năm giới thì phải thọ theo kiểu này nè, chứ không phải là hỏi là: "À, từ đây không uống rượu nha, giữ được không?", "Mô Phật, con giữ được" hết chuyện, không có. Bây giờ giữ giới thứ năm phải giữ như thế này mới đủ ý nghĩa nè: trước hết bản thân mình là không dùng các chất nghiện, phải không, rượu, ma túy.

[21:24]Cái thứ hai nữa là thấy ai mà dùng các chất nghiện, mình phải... phải sao? Phải ngăn cản, phải khuyên bảo, phải cản trở không để cho họ dùng. Thứ ba, thấy ai buôn bán các chất gây nghiện thì phải tố công an. Đó là giới thứ năm giữ vậy đó, chứ không phải là: "Mô Phật, con xin giữ được rồi con không uống là thôi, ai làm gì làm", không có. Ngày nay giữ giới thứ năm là bản thân mình không dùng, thấy ai dùng phải khuyên lơn, cản người ta, giúp người ta vượt qua, và thứ ba là thấy ai buôn bán là phải phải tố công an, lựa cái ông công an nào mà không tham nhũng mà tố. Phải như vậy đó, đó là giới thứ năm.

[22:10]Nên chúng ta thấy cuộc đời nó có nhiều cái để chúng ta phải bận tâm hơn chứ không phải là chỉ đi tìm miếng ăn miếng mặc, và phải quyết liệt hơn. Có những điều như vậy chứ chúng ta không được sống một cách thụ động, mà cách ly, mà sống yếu đuối, không được. Chúng ta sống yếu đuối chúng ta có những cái giá phải trả về sau rất là khủng khiếp. Có những cái giá phải trả rất đau khổ. Có những người bị quả báo đau khổ, không hiểu làm sao hết, nói: "Sao tôi hiền quá mà tôi khổ quá?". À, đúng, tại hiền mới khổ, hiền mà hiền thành thụ động. Cho nên trước nỗi khổ của người khác mình đã làm lơ, thì qua mai mốt mình sẽ đau khổ.

[22:47]Cho nên người Phật tử mình phải sống cuộc sống rất là mạnh mẽ, rất là năng nổ, mà rất là hiền lành. Đó, cái khó của người tu đúng là vậy đó, là hiền lành nhưng rất năng nổ mạnh mẽ, chứ không phải hiền lành để trở thành thụ động. Đây là chánh kiến. Chúng ta phải hiểu về một đạo Phật như vậy mới là chánh kiến, còn không là biên kiến. Mình chưa nói tà kiến, tà kiến rất là nặng. Biên kiến là gì? Biên kiến là nhìn có một mé à. Ví dụ như hiểu: "Đạo Phật là sao?", nói: "Dạ, hiểu đạo Phật tức là sống hiền lành", người này mới thấy một bên, gọi là biên kiến. Nói: "Hiểu đạo Phật làm sao sao?", nói: "Dạ, đạo Phật là mình phải sống cho năng nổ,

[23:25]nghĩa là ai sai mình phải lại mình chửi người ta", nó cũng biên kiến. Cái đúng á, chánh kiến là sống hiền lành nhưng rất năng nổ. Nghĩa là chúng ta phải nỗ lực làm lợi ích cho mình và cho người, đó mới là chánh kiến. Và đó cũng là một cuộc sống có ý nghĩa, cuộc sống có ý nghĩa. Hoặc là ví dụ là chăm sóc cha mẹ tận tình hơn cũng là một cuộc sống có ý nghĩa. Là có khi người xuất gia thì không có cái điều kiện hay không có cái duyên để chăm sóc cha mẹ mình nhiều, còn người tại gia chúng ta cố gắng vì đây là lòng hiếu, là một đạo lý, là đạo đức, là bổn phận thiêng liêng trong đời lần trước chúng ta có nói, lần này nhắc lại.

[24:06]Đó cũng là chúng ta tạo dựng một cuộc sống có ý nghĩa hơn. Còn nếu mà vì chỉ lo tiền bạc, nói: "Trời, bây giờ mình chăm lo cho cha mẹ mình nhiều quá rồi cái không còn thời gian để mà làm ăn, làm giảm bớt lợi nhuận", thì như vậy người này biết mưu sinh mà không biết tạo dựng cuộc sống. Còn người nào đó hơi chấp nhận, mình bỏ bớt thời gian để chăm sóc cha mẹ mình, chấp nhận là công việc làm ăn hơi giảm một chút, bớt lợi nhuận chút, nhưng thì người đó là tuy có giảm chuyện mưu sinh nhưng người này biết tạo dựng cuộc sống, làm cuộc sống cho nó có đẹp hơn, có ý nghĩa hơn, có tình người hơn, có đạo lý hơn thì đây là điều hay hơn.

[24:49]Nên chúng ta thấy ở những xã hội á, tại sao họ giàu quá đi, nên mình so cái nước mình với những nước họ mình giàu không bằng, giàu không bằng thì hãy để ý lại sẽ thấy. Bởi vì sao? Bởi vì họ sẵn sàng bỏ mặc hết những tình cảm khác để chỉ lo làm ăn. Cho nên vì vậy cái đất nước họ giàu. Họ làm việc quần quật, có người làm một ngày 18 tiếng đồng hồ, 20 tiếng đồng hồ, không biết họ ngủ làm sao không hiểu nữa. Có những người như vậy, họ làm việc như vậy cho nên hiệu quả rất cao. Và cả một đất nước năng nổ như vậy nên là họ rất là giàu, đất nước rất là hùng mạnh. Nhưng chúng ta đi sâu vào trong xã hội đó sống rồi sẽ thấy cái tình người rất là ít.

[25:28]Và những người Việt Nam chúng ta quen sống với cái tình nghĩa, mình vào trong xã hội đó mình không chịu được, mình thấy con người sống với nhau lạnh lẽo quá, thôi quay về Việt Nam sống sướng hơn là vậy. Đó cũng là họ biết mưu sinh nhưng họ không biết tạo dựng cuộc sống, mà nhiều khi cuộc sống hạnh phúc từ những điều rất đơn giản. Hoặc là mình lắng nghe một khúc nhạc cổ điển một cách chăm chú hơn cũng là mình biết sống có ý nghĩa hơn. Như bây giờ những người nào mà có trình độ, có trí tuệ, có tri thức, có chiều sâu á mới có thể nghe nổi một bản nhạc giao hưởng, bản nhạc hòa tấu, một khúc nhạc cổ điển.

[26:07]Còn hầu hết chúng ta khó biết nghe bài nhạc đó. Nói: "Ủa, không nghe sao có ca sĩ Phương Thanh, Lam Trường gì hát nó buồn quá", nghe nhạc đánh tò te tò te tưng tưng không nghe kỳ quá, không thấy cái hay, không biết. Nhưng mà chỉ có những người có trình độ đó, họ mới nghe những bản nhạc không có lời hết, chỉ cái violon, piano hòa với nhau thôi mà họ hiểu được tác giả muốn nói gì, muốn xây dựng cái gì trong bản nhạc đó, nói lên cái nỗi nuối tiếc nào đó, một cái cái gì khắc khoải, một cái sự thương yêu, một cái chờ đợi, một cái nhớ nhung gì đó người ta nhận ra được. Và từng nốt nhạc chen nhau, hòa vào nhau,

[26:43]hỗ trợ nhau tạo thành một cái gì đẹp vô cùng của cái cuộc sống này. Đó là những người mà họ tinh tế hơn. Và chúng ta thấy người Tây phương họ cũng có hay cái đó. Ví dụ cái nền nhạc giao hưởng cổ điển là người Tây phương họ phát triển từ rất cao. Ví dụ như một bữa đó có một đoàn nhạc giao hưởng về thị thị xã, về một cái tỉnh lị tổ chức một buổi hòa nhạc, một buổi concerto. Người dân họ đi nghe rất nhiều mà ở đó không có ai hát nha. Chỉ có ông nhạc trưởng đứng quơ quơ cái cây thôi, còn bao nhiêu nhạc công người đánh đàn, người kéo cây, người gõ tưng tưng. Nhưng mà người khán giả, thính giả họ nghe chăm chú từng nốt nhạc vậy

[27:18]đó, không để cho rớt mất nốt nào, cái trình độ họ rất là cao. Thì chúng ta thấy đó là biết tạo dựng cuộc sống. Họ thưởng thức được một khúc nhạc giao hưởng là họ có trình độ để mà tạo dựng được một cuộc sống. Rồi ví dụ như vậy, như chúng ta vậy, mình ở thành phố, mình tất bật làm ăn, có ai có bao giờ mà leo lên sân thượng để ngắm hoàng hôn trong buổi chiều rơi? Có thể ngắm hoàng hôn một cách thảnh thơi hơn không? Hầu như không có, phải không? Không có, bởi vì tới giờ chúng ta đi làm về vào thì tivi cũng vừa tới cái chương trình bộ phim mình đang ham thích, bật lên coi cái công chúa Hoàn Châu gì đó rồi thôi luôn.

[27:58]Hoàng hôn thì mặc hoàng hôn cũng chẳng ích lợi gì ai lắm, tivi hấp dẫn hơn. Nên những cái những cái kỹ thuật mới cho chúng ta tiện nghi, nhưng cũng làm chúng ta mất cái gì mà quý giá mà trời đất đã cho sẵn chúng ta vậy. Ít khi nào chúng ta biết đứng trên sân thượng ngắm nhìn mặt trời chìm dần khuất sau thành phố dần, dần để lại những cái ráng vàng mà nhớ một bài hát: "Thuở ấy tôi như con chim lạc đàn, xoải cánh tung, cô đơn bay trong chiều vàng". Ít ai nhớ vậy. Biết bài đó không? Hoặc là chúng ta biết tạo dựng cuộc sống có ý nghĩa hơn bằng cách là sao? Biết lễ Phật thiết tha hơn. Là trong đêm xuống, mọi chuyện yên tĩnh sắp xếp lại rồi,

[28:43]nhà mình có một gian nhà thờ Phật nhỏ hoặc là mình đến chùa, viếng chùa vậy, quỳ trước Phật đài, thắp nén hương và lạy Phật với tất cả cái lòng tôn kính. Mà tôn kính Phật bởi vì cái lòng từ bi vô tận của Phật, bởi vì trí tuệ sáng ngời của Phật và bởi vì Phật đã để lại cho chúng sinh cái ánh sáng chân lý, cái lẽ phải mà ngày hôm nay chúng ta có con đường để chúng ta đi. Sẵn nói mà để con đường chúng ta đi, hồi sáng này chúng tôi nghe một cái người hỏi câu, nói: "Thưa thầy, có cái ông đó ông nói là mình tu thì không cần phải học..." Thì chúng tôi trả lời thì giống như cái đó giống như đi mà không cần phải biết đường, cứ cứ đi,

[29:27]chùa không tới mà cái quẹo vô nhà người ta, người ta kêu công an bắt ráng chịu. Nói tu mà không cần phải học, có nhiều người quan niệm như vậy cũng là một loại tà kiến. Có những người chủ trương cực đoan lắm, nói thấy ai mà học, nghiên cứu giáo lý cái cười, nói tu vậy là cọng con mọt sách chỉ là kiến đãi, còn họ mới là tinh tấn tu. Thì đúng, tu không học giống như đi mà không cần biết đường, cái đó đúng là liều mạng. Ở đây vậy, là chúng ta biết hướng về Phật pháp, hướng về tâm linh, chúng ta để tạo dựng một cuộc sống có ý nghĩa. Chúng ta tụng một cái lời kinh ngắn với trọn cái tấm lòng của mình, khi mình không có thì giờ.

[30:07]Nhưng mà hôm đó mình lên lễ Phật, mình đọc một đoạn ngắn thôi nhiều khi chỉ là một bài kệ tám câu rút ra ở đâu đó thôi, mà mình chiêm ngưỡng tám câu đó rồi thôi nghỉ nếu mình không có thì giờ nhiều. Có khi mình có thì giờ nhiều nhưng có khi có thì giờ ít thì những lúc thì giờ ít như vậy nhiều khi mình đọc một bài trong kinh Pháp Cú nghe cũng hay. Ví dụ như một câu rút ra là là không có giai cấp khi mà máu cùng đỏ, không có giai cấp khi mà nước mắt cùng mặn, không có thì giờ đọc câu đó xong rồi xong lễ Phật đi xuống cũng làm trong ngày đó mình sống có thêm một chút ý nghĩa, phải không? Ví dụ như câu trong Pháp Cú vậy, thế là

[30:47]lửa nào tắt được lửa, phải không? Thù nào diệt được thù, tình thương diệt thù hận là định luật ngàn thu. Ví dụ mình đọc bài đó rồi mình lễ Phật đi xuống thì ngày hôm đó mình cũng đã sống một cuộc sống có ý nghĩa hơn, hơn. Hoặc là có những việc từ thiện nho nhỏ, chúng ta chịu khó chịu cực làm một chút, san sẻ một chút nhưng cũng làm cuộc sống chúng ta có ý nghĩa hơn hơn là chỉ biết mưu sinh. Ví dụ như vấn đề cứu trợ ở những đồng bào mà có tai thiên tai nạn lụt hoặc là những vùng đồng bào nghèo hay những vùng mà đồng bào dân tộc thiểu số, người ta không có phương tiện, người ta không có kiến thức, không kỹ thuật nên họ sống một đời rất nghèo nàn.

[31:30]Ngày xưa họ sống an lành trong rừng núi vì lúc đó rừng còn già dày đặc ở trong đó có nhiều nguồn lợi để họ sống, ngày hôm nay thì rừng mất, nguồn lợi không còn nhiều và họ sống rất cơ cực, rẫy bái thì không ra gì và nhiều khi bị người Kinh bóc lột, đó là một cái ác. Nên chúng ta phải chăm sóc, thương yêu cái người dân tộc như vậy. Hoặc là mình có một buổi chiều nào đó mình thích, ba bốn chị em Phật tử mình rủ nhau đi lấy cái bị mà nhặt rác ngoài đường bỏ vô, dọn cho sạch làng sạch xóm. Mình vừa đi mình vừa treo cái bảng trước ngực: "Xin đừng xả rác ngoài đường." Mình mặc đồ đẹp đàng hoàng mình đi nhặt rác

[32:08]người ta mới hết hồn, lựa ai đẹp nhất làm đội trưởng đi đầu cầm cái gươm. Đó là những việc làm đầy ý nghĩa trong cuộc sống này. Hoặc là bây giờ dân mình có cái ngộ nha, có một cái nền văn hóa lạ là khi quăng rác nó kiếm mấy cái lỗ cống bên đường quăng vô cho nó mau nghẹt cống, để mỗi lần mưa xuống nước ngập cho cuộc đời nó đẹp chút. Nghĩa là phố bỗng biến thành dòng sông uốn quanh cho đúng với lời của nhạc Trịnh Công Sơn vậy á. Chứ mưa mà nước không ngập đường thì buồn mà nước cống nó rút lẹ quá không có ngập đường được nên người ta xúm nhau quăng bao ni lông, quăng rác vô mấy cái hố ga, miệng cống.

[32:45]Giờ miệng hố ga cống quăng rác đầy, mình không hiểu dân mình suy nghĩ cái gì lạ đời thiệt. Rác có thùng không quăng, quăng xuống cống. Thì ví dụ như lâu lâu nhà nước tổ chức những nhân viên đi nạo vét thì mình sao? Bảo đảm không ai can đảm mà xuống lội nạo vét phụ hết trơn á. Thì mình bồi dưỡng người ta, bày tỏ cái lòng quý trọng cái người đi nạo vét cống như vậy. Lúc đó mình mua sữa đậu nành, đừng mua thuốc lá nha, mua sữa đậu nành, mua bánh rồi lại mời người ta dùng thì người ta sẽ rất cảm động và người ta hiểu rằng những cái nghề đó là nghề cao quý làm cho cuộc đời này sạch. Thì những việc chút chút như vậy mà chúng ta thấy là

[33:22]cuộc đời mình có ý nghĩa hơn chứ không phải là chỉ biết kiếm tiền. Cho nên vì vậy, thay vì kiếm tiền tích lũy cho nhiều cho con cái mình nó xài cho thoải mái, ngược lại chúng ta bớt chút xíu chúng ta làm những việc khác có ý nghĩa hơn, có những điều từ thiện hơn, hướng về tâm linh hơn, cuộc sống sẽ đẹp hơn. Trong bài này có cái câu mà mà tôi thích á, ngày hôm nay đó, cái trò giải trí thì nhiều hơn nhưng niềm vui thì ít hơn. Trong cái bài này, cái câu này thật là hay, đúng là trò giải trí thì nhiều mà niềm vui thì ít hơn. Muốn biết trò giải trí nhiều hơn thế nào, chúng ta hãy đi Suối Tiên, chúng ta hãy đi Đầm Sen.

[34:00]Suối Tiên thì chúng tôi chưa đi nhưng Đầm Sen có lén đi một lần. Lén đi là có một lần gì đó cái băng cung của Trung Quốc vô đó. Trong đó họ khắc những tòa lâu đài bằng đá không à, vô mặc áo ấm vô lạnh buốt mà Phật tử có vô chưa? Có người vô rồi, cũng có người chưa. Ở trong đó nhiều trò vui nhưng mà mình là thầy tu thì đứng dòm chứ không dám. Ví dụ như là có cái xe hơi mà chạy đụng nó tự động quẹo chỗ khác mình không không dám leo lên ngồi coi nó đụng thử, kỳ. Thì cứ đi qua đi lại dòm thiên hạ coi hôm nay họ có những trò vui gì. Để bữa nào phải lén vô Suối Tiên một bữa coi nghe nói trong đó hấp dẫn lắm.

[34:35]Chúng ta thấy có cái trò vui nhiều hơn à mà bên nước mình còn ít, các nước ngoài họ nhiều. Ví dụ như họ những cảm giác ít quá, họ leo lên máy bay họ nhảy dù xuống, nhiều người nắm tay nhau quay quay vòng ở trển, gần tới rớt dưới họ mới bung dù ra, những trò chơi với cảm giác rất là mạnh. Rồi lướt sóng, lặn dưới đáy biển, những trò chơi vừa tốn tiền mà vừa tạo cảm giác mạnh. Thì ở đây á, kỹ thuật càng cao thì nhiều trò chơi lạ càng xảy ra mà chơi một trò chơi mãi hay chán, người ta thích tìm cái trò chơi mới, tâm lý con người là vậy. Tâm lý con người là vậy, là cái gì tạo cảm giác thích thú gọi là trò giải cái vui đó thì luôn luôn đưa đến sự nhàm chán.

[35:25]Đây là một tâm lý kỳ khôi nhất của con người mà tâm lý này nó gây ra không biết bao nhiêu đau khổ cho cuộc đời này. Ví dụ thế này, như có người thích thích đi bơi, nhưng mà đi bơi hoài chán rồi thích đi đua ngựa, rồi có người thích đánh bài, đánh bài chán rồi thích đi vũ trường. Nghĩa là họ thích thay đổi trò vui như vậy mà những người càng ích kỷ càng thích nhiều trò vui, đây là một tâm lý mà nó như vậy. Cái mà thích hưởng thụ luôn luôn làm tăng trưởng tâm ích kỷ. Tâm ích kỷ nó xuất hiện cái tâm mình thích hưởng thụ những trò vui, hai cái tâm đó đi đôi với nhau. Đó là lý do tại sao chúng ta thấy những người chồng mà thích nhậu

[36:12]nhẹt thì luôn luôn coi thường cái đời sống gia đình, coi thường vợ, bỏ bê con, bởi vì họ chỉ lo cho niềm vui của họ. Chúng ta hãy nhớ quy luật đó. Người nào thích hưởng thụ tức là người ích kỷ. Mà người ích kỷ là người sẽ chỉ lo cho mình, đi tìm niềm vui cho mình chứ không có tìm niềm vui, không có lo tới hạnh phúc, không lo tới đời sống cho những người chung quanh mình. Có trường hợp thế này, ví dụ như họ chưa có niềm vui để hưởng thụ á thì cái ích kỷ nó chưa có xuất hiện. Giống như có những cặp vợ chồng mới lấy nhau, ông chồng chưa có bê tha thì còn thương vợ được mấy năm đầu. Nhưng đến một ngày đẹp trời nào đó, có cái ông bạn ở trong sở ổng rủ ổng đi nhậu,

[36:52]cái ổng thấy vui, mà ổng thích cái trò vui đó là tâm hưởng thụ xuất hiện. Lúc đó tâm ích kỷ xuất hiện và bỏ bê vợ thêm một chút. Rồi một bữa đẹp trời nọ, ông bạn đó ổng rủ đi bia ôm luôn, đi bia ôm thấy ủa vui hơn nhậu, khoái hơn, thì thích hưởng thụ mà thích hưởng thụ rồi, mạnh rồi, cái tâm hưởng thụ mạnh rồi thì tâm ích kỷ mạnh hơn lúc trước nữa và bỏ bê vợ con ở nhà nhiều hơn thế nữa. Nghĩa là chúng ta nhớ cái tâm hưởng thụ và tâm ích kỷ là một, càng hưởng thụ trò vui chừng nào càng ích kỷ nhiều chừng nấy. Có những người vợ thấy ông chồng ổng ham vui quá, nói bây giờ ổng ham vui quá không biết làm sao giờ

[37:30]thì thôi mới bày những trò vui ở nhà cho ổng. Ví dụ ổng đánh bài, ổng đánh ở nhà, uống rượu nhậu ở nhà, chứ đi ra ngoài không biết còn nhiều cái nguy hiểm hơn xảy ra rồi mất ổng hồi nào không hay thì ráng ở nhà. Thì nghĩ rằng giữ ổng như vậy bằng những trò vui như vậy sẽ giữ được ổng hả? Không, xin thưa không. Vì người đàn ông đó thích hưởng thụ tức là người đàn ông đó ích kỷ và sẽ tiếp tục bỏ bê gia đình. Không hình thức này cũng ở lúc khác. Chỉ khi nào người ta vượt lên trên điều này, người ta đừng tìm những niềm vui, bớt hưởng thụ niềm vui đi thì người ta mới bớt ích kỷ. Nhưng khổ nỗi, thế gian này người ta khai thác cái tâm thích hưởng

[38:09]thụ, người ta bày ra nhiều trò vui để người ta kiếm lợi nhuận. Nghĩa là mình muốn có trò vui mình phải bỏ tiền ra, thấy không? Và đó là một trong những ngành nghề người ta kinh doanh. Và chúng ta thấy rằng càng kinh doanh những trò giải trí vui tức là làm càng tăng lên cái sự ích kỷ trong cái cuộc đời này. Mà cái sự ích kỷ càng tăng lên thì cuộc đời này càng càng đau khổ, đó là một cái một cái nguyên lý. Một nguyên lý nữa là tâm con người đó thích thay đổi từ trò vui này sang trò vui kia, một trò vui hoài nhàm. Là ví dụ như là trò chơi vi tính bây giờ có gọi là game vi tính á, thấy không? Game vi tính là mấy đứa nhỏ rất là thích bấm mà trong đó nó có

[38:50]nhiều hình thái lắm, có khi là chỉ là đánh đấu, có khi là trò chơi chiến tranh, tiêu diệt những cái vệ tinh vũ trụ, người ngoài vũ trụ đến, có nhiều trò rất là hấp dẫn, phức tạp. Nhưng mà không có đứa trẻ nào mà chịu chơi một trò hoài hết. Là vô nói: "Có trò chơi nào mới chưa? Có đĩa CD nào mới để chơi chưa?" Không có, bỏ qua tiệm khác. Nghĩa là dù nó thích nhưng mà phải đổi trò chơi chứ một trò chơi đó hoài, nhàm. Đúng không? Ở đây người lớn không ai biết chơi game không biết, người nhỏ thì mới biết. Ai mà có con chơi game để ý hỏi hỏi một chút sẽ biết là luôn luôn thích đổi trò chơi. Và bây giờ đây là điều đau khổ xảy ra đây.

[39:29]Khi mà người đàn ông coi vợ mình là một trò vui thì chuyện gì xảy ra? Thì ổng sẽ đổi từ trò vui này sang trò vui khác. Nghĩa là người đàn ông nhiều khi lấy vợ hoặc là sống chung với vợ mình á mà không hiểu là một bổn phận thiêng liêng, một sự ràng buộc thiêng liêng để cùng nhau xây dựng cuộc sống, rồi cùng nhau hướng về sự tu hành. Nhưng mà xem vợ mình như là một cái trò vui, một trò giải trí thì không bao lâu sẽ nhàm mà đi tìm trò vui khác. Cho nên cái gì nói: "Ăn cơm ngán là phải đổi ăn phở" đó là cái tâm trạng đó đó, cái tâm trạng của người đàn ông mà xem vợ như một trò vui đó. Có câu chuyện vui có ông bạn gọi điện thoại

[40:15]hai ông bạn nói chuyện với nhau, tôi không nhớ rõ hết, nhưng đại khái hỏi: "Mày đi đâu vậy?" Nói: "Tao đi ăn phở" là ông bạn kia hiểu là đi xuống kiếm vợ bé. Con người ta cái tâm lý như vậy. Mà trò vui đó thì nó tăng ích kỷ và nó chóng tàn và nó đòi hỏi sự thay đổi. Mà nó không phải là hạnh phúc. Nên ở đây đó, cái trò giải trí để tạo những cảm giác lạ cho người ta có cảm giác là vui á thì càng lúc càng nhiều theo như tác giả nói, nhưng niềm vui thật sự thì càng lúc càng ít. Cái niềm vui thật sự, hạnh phúc thực sự thì càng lúc càng ít. Như vậy đố quý Phật tử niềm vui thật sự, hạnh phúc thực sự là gì?

[40:57]Tác giả nói một câu là mình giật mình, thấy ông này ổng sâu sắc thiệt. Nào giờ chúng ta cứ tưởng là cái nào vui giống nhau phải không? Nhưng mà không, ổng tách ra. Những cái trò giải trí đem lại những cảm giác lạ, thích thú và cái niềm vui chân thật, hạnh phúc chân thật cuộc đời là hai cái khác nhau. Ổng nhìn ra được điều đó, ổng nói điều này làm chúng ta giật mình và chúng ta thấy đem so lại với đạo Phật điều này rất là phù hợp. Khi mình nhìn sâu trong nội tâm của mình, rất là hay. Vậy đố quý Phật tử, ngoài những cái trò giải trí mà chúng ta biết nó làm cho cảm giác lạ mà chúng ta có khi thích hưởng

[41:34]thụ, có khi nhàm chán rồi thích thay đổi, nó tạo cảm giác phấn khích nhất thời rồi tàn rồi đi tìm cái khác, cái đó không phải niềm vui chân thật, hạnh phúc chân thật. Vậy niềm vui chân thật, hạnh phúc chân thật là gì, ai biết? Mà chúng tôi chắc rằng quý Phật tử cũng đã từng có kinh nghiệm trong đời mình. Đã có những lần trong đời mình tìm được một cái hạnh phúc nào đó, một cái niềm vui nào đó thật sự, mình cảm thấy rất thấm thía, rất đậm đà, rất có ý nghĩa. Hãy suy nghĩ lại xem nó là cái gì?

[42:06]Chắc chắn chúng ta cũng đã có gặp trong đời mình nhiều chứ không phải không đâu. Ngoài những trò giải trí tạm bợ, nhưng chúng ta có gặp trong đời mình những niềm vui, hạnh phúc thực sự. Có nhiều cái lắm, có ý nghĩa hơn. Nhưng mà có một cái cũng làm cho người ta có cảm giác thật là vui, thật là hạnh phúc là cái mà Xuân Diệu nói đó: "Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy, nghìn năm hồ dễ mấy ai quên." Nguyễn Du có câu gì tương tự quên mất rồi. "Người ơi gặp gỡ làm chi, trăm năm biết có duyên gì hay không" là Nguyễn Du à. Còn: "Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy, nghìn năm hồ dễ mấy ai quên." Cảm xúc của tình yêu

[42:43]nam nữ cũng rất là mạnh, làm cho chúng ta cũng có cảm giác đó là niềm vui, đó là hạnh phúc, cũng có cảm giác. Nhưng mà thôi mình không phân tích điều đó, mình tìm cái niềm vui, hạnh phúc ở những ý nghĩa khác. Quý Phật tử nhớ lại coi trong đời mình những cái gì làm cho mình rất là vui mà thấy thấm đậm, rất là ý nghĩa.

[43:04]Hay chúng ta kể nha vài điểm, nếu thiếu quý Phật tử bổ sung. Ví dụ thế này, có một lần nào đó mình sống một cuộc sống bình thường, chợt mình đi nghe một bài giảng hoặc nghe một băng giảng hoặc đọc cuốn sách về đạo lý, mình rúng động toàn thân, tìm thấy đạo lý nào đó làm mình xúc động vô cùng, thấy vui không thể tưởng vì được cái đạo lý đó. Có không? Có không? Có nhưng mới chưa được phân nửa. Trả lời chưa phân nửa.

[43:34]Có những lúc như vậy, nhiều khi mình nghe một đạo lý mình hết hồn rồi mình thấy cuộc đời mình từ đây phải đi qua một cái hướng khác vì cái đạo lý này cho chúng ta một cái ý nghĩa sống quá quá đẹp đi, hơn là nào giờ mình cứ hiểu cuộc sống cứ như cũ phải không? Có một đạo lý nào đó trong đời mình nghe được. Có chưa? Có ha, này được nghe hơn phân nửa một chút nè. Ví dụ thế này nữa, là tình thương yêu lẫn nhau cũng là một cái niềm vui thật sự trong cuộc sống này. Ví dụ tình thương yêu lẫn nhau thì nó nhiều nghĩa lắm. Ví dụ như tình yêu nam nữ giữa hai người, rồi tình yêu gia đình, tình yêu thân tộc, tình yêu nhân loại, tình yêu đất nước.

[44:16]Đó, cái tình yêu lớn chừng nào thì hạnh phúc sẽ lớn chừng đó mà cảm xúc nó sẽ trầm lắng chừng đó. Chúng ta nhớ điều này, trong cái tình cảm, tình thương yêu, cái tình yêu lớn chừng nào thì nó đẹp chừng nấy, nó hạnh phúc chừng nấy và nó trầm lắng chừng nấy. Càng ít á thì cảm giác nó mạnh, cảm xúc nó mạnh và nó không đẹp lắm, không bền lắm. Ít nhất là tình yêu tình yêu nam nữ chỉ có hai người, thì cái tình đó nó cảm xúc mạnh, mạnh hơn tất cả loại tình khác. Nhưng mà nó coi vậy chứ lại tạm bợ hơn các tình yêu khác. Còn ví dụ như tình yêu đất nước, mình thương yêu đất nước mình nhưng mình không có cảm xúc mạnh, phải không?

[44:57]Mình biết thương, khi mình chết vì quê hương, chết vì đất nước mình được, nhưng mà cảm xúc nó nhẹ nhàng hơn, nó bền bỉ hơn, đậm đà hơn. Mà cái tình yêu nhân loại thì nó vậy còn cảm xúc nó lại lắng hơn nữa, nhưng mà nó lại đẹp hơn nữa. Đó đây là lạ. Hôm nào chừng nào mà có duyên thì chúng ta nói thêm về. Nhưng mà ở đây như vậy, tình thương yêu là một loại hạnh phúc lớn mà hạnh phúc thực sự, niềm vui thực sự. Chúng ta để ý thế này, ví dụ bây giờ là chúng ta đến chùa rồi chúng ta gặp những huynh đệ rồi người nào cũng tu tập tốt, người nào cũng tu dưỡng tâm từ bi vững vàng, khi vào chùa mọi người gặp nhau đều thương mến

[45:40]nhau thật sự, là nói với nhau những lời ưu ái, nghĩ về nhau, nghĩ về những điều tốt cho nhau, rồi mình lỡ có một cái gì sai lầm thì cái người huynh đệ đó tha thứ, hoan hỷ, bỏ qua. Khi mình đến cái môi trường tình thương yêu, chúng ta nhớ điều đó nha. Chúng ta đừng tưởng cái thiên đường được làm bởi hào quang, phép lạ và thần thông là những quần áo đẹp, những lâu đài, không phải. Thiên đường không phải được làm bằng những chất liệu đó, mà thiên đường được làm bởi chất liệu thương yêu. Chúng ta nhớ vậy. Vì vậy, cái tấm vé để một ngày kia chúng ta chết mà chúng ta được đi lên thiên đường là vé gì?

[46:26]Được mua bằng? Không phải được mua bằng tiền 100.000 mới hoặc là bằng đô la mà mua bằng trái tim thương yêu cả một đời của mình. Cái người nào mà cả một đời này sống thương yêu mọi người thì lúc chết thì được ông ông Thổ địa ổng ở nhà mình ổng cho tấm vé, vé lên thiên đường và từ đó mình cứ bay lên, bay lên mãi để về một nơi mà mình sống trong đó chỉ có người thương người, sống để thương nhau và sẽ rất là hạnh phúc. Chúng ta nhớ tình thương yêu đem lại hạnh phúc. Ngược lại, cái sự thù ghét đem lại đau khổ. Địa ngục là như vậy. Nên địa ngục không phải được tạo nên bởi những quỷ sứ răng nanh, cưa cắt rồi lửa đốt dầu sôi, rắn rết,

[47:13]không phải, mà địa ngục được làm bằng chất liệu của sự thù hận, oán ghét. Cho nên khi chúng ta sống một đời mà đầy thù hận, oán ghét thì phải hiểu rằng nơi chờ đợi của mình là địa ngục tăm tối, đau khổ. Cho nên vì vậy, tình thương yêu là một nguyên nhân để tạo nên hạnh phúc, tạo nên niềm vui thật sự giữa cuộc đời này. Thì trong gia đình cũng vậy. Trong gia đình cũng vậy, có một lần chúng tôi đứng nghe trong gia đình chỉ có ba mẹ con thôi, ông chồng thì ổng đã đi theo phở mất rồi, theo phở mất rồi, chỉ có người vợ sống với hai đứa con đứa trai đứa gái thì chúng tôi đứng gần á nghe hai chị em cãi lộn nhau.

[47:57]Cãi lộn nhau vì nó lấy lỡ nhau cái viết gì đó, hai đứa đều đi học đứa lấy nhầm cái viết mà lấy vở cũng nhiều lần quá rồi nó bực quá bắt đầu nó gây lộn nhau một trận, lộn nhau một trận. Thì chuyện chỉ như vậy thôi nhưng mà chúng tôi ngẫm nghĩ là gia đình này thiếu hạnh phúc. Bởi vì sao? Bởi vì thiếu? Thiếu? Thiếu thương yêu. Cho nên ở đây vậy, muốn gia đình có hạnh phúc, chúng ta làm sao cho con người thương nhau thôi, anh chị em trong gia đình thương nhau. Mà muốn tạo cho anh chị em thương nhau thì cha mẹ phải siêu đẳng á, phải khéo, khéo từng chút. Cha mẹ biểu lộ tình thương rồi, phải dạy nghĩa là ăn nói với nhau thế nào, phải dạy chịu đựng nhau thế

[48:38]nào, vượt qua thế nào, đỡ đần giúp đỡ nhau như thế nào để cho con mình á đi ra ngoài thấy không ai thương mình bằng gia đình mình. Đó là gia đình hạnh phúc, đó là thiên đường nho nhỏ và cuộc sống như vậy là có ý nghĩa hơn.

[48:53]Và như vậy là niềm vui là như vậy. Rồi có những cái nữa là những việc làm từ thiện. Ở đây á chúng tôi có hỏi, vì trên lý thuyết là như vậy, khi mình đem niềm vui cho người khác, dù quả báo chưa đến mình, trong tâm mình đã có niềm vui. Đây là nguyên lý. Chúng tôi mới hỏi những người mà đi làm việc từ thiện về, những người ví dụ đi vào thăm trại cùi, thăm vào cái chỗ cái em nuôi trẻ mồ côi, trẻ khuyết tật, hoặc đi thăm đồng bào thiên tai nạn lụt, đi vào những cái buôn làng người dân tộc nghèo để giúp đỡ. Khi họ trở về, chúng tôi hỏi họ thấy tâm như thế nào, thì một câu trả lời tất cả giống nhau là:

[49:33]"Chúng con đi chúng con rất vui, mà niềm vui đó mới chân thật, bền bỉ." Tất cả đều có cảm giác đó hết. Quý Phật tử thấy đúng không? Đúng. Đúng phải không? Đó hầu hết là người làm được việc từ thiện đều thấy vui. Hoặc ví dụ như mình có cuốn sách giáo lý hay, mình đọc cuốn đó mình thấy lợi ích, thấy cảm động, mình đưa cho người bạn mình đọc. Họ đọc xong cái họ thay đổi cuộc sống liền. Nào giờ họ chỉ biết có tiền, có bạc, có danh lợi, đọc cuốn sách đạo Phật xong cái họ ngồi họ suy nghĩ lại, bắt đầu họ sống hiền lành hơn, nhường nhịn hơn, chia sẻ hơn. Mình thấy cái người đó họ sống tốt hơn, lòng mình sao? Vui.

[50:13]Đó niềm vui là như vậy. Khi mình đem được lợi ích cho người khác, tâm mình vui hơn, hạnh phúc hơn, đó là ý nghĩa cuộc sống, mà đó là niềm vui chân thật. Chớ đừng bỏ tiền bạc và thời gian đi tìm những trò giải trí rỗng tuếch bên ngoài, chỉ đem đem lại lợi nhuận cho cái người chủ kinh doanh thôi mà cuộc đời này vẫn thiếu thốn, vẫn thiếu thốn niềm vui, hạnh phúc. Rồi có những niềm vui nữa là một cái kết quả gì đó từ cái công trình chân chính mà chúng ta theo đuổi lâu dài. Ví dụ như một người học sinh học cho đến khi mình thi đậu được vào đại học, một niềm vui lớn của mình và của gia đình, đúng không?

[50:52]Cũng là niềm vui, vì đó là một co công trình chân chính mà theo đuổi lâu dài, cực khổ, cuối cùng đạt được kết quả tốt. Đó cũng là một cái niềm vui. Mình phân tích ra thấy nhiều chưa? Thấy nhiều phải không? Đó chứ không phải chỉ là trò giải trí đâu. Như cái người kỹ sư vậy, khi họ xây dựng thành công một cái đập Trị An để đem điện đến cho nước họ mừng, họ vui. Tại mình không có làm mình không biết, chứ những người kỹ sư, những người công nhân, những người công trình sư đồ họ họ vui mừng lắm khi mà công trình nó đã thành công, vì lợi ích rất là lớn. Rồi bây giờ như cái đường hầm Hải Vân đang làm

[51:28]á, một ngày nào đó mà khai thông được thì cái người hạnh phúc nhất là những người bắt tay trực tiếp làm ở đó. Mình không có thấy gì vui lắm, chỉ đi xe đi ngang qua thấy à đi sướng ha, dễ chịu ha, khỏi leo đèo nguy hiểm, mình chỉ có nhiêu đó, niềm vui không nhiều. Nhưng mà những cái người mà làm được con đường hầm đó rồi, niềm vui rất lớn. Cuộc đời mình như vậy đó, chính đó là cái mình đáng để đi tìm, từ những cái công trình chân chính theo đuổi lâu dài, cực khổ rồi đem đến được kết quả, và kết quả đó thường là có lợi cho nhiều người thì hạnh phúc trong tâm mình, niềm vui trong tâm mình rất bền bỉ và rất là lớn lao.

[52:03]Còn những cái trò giải trí bên ngoài tốn tiền tốn bạc, vô ích bận tâm tăng sự ích kỷ lên thật là đau khổ. Một cái hạnh phúc lớn lao nhất là chúng ta an ổn trong thiền định. Chúng ta đến với Phật pháp, chúng ta tu tập, làm được nhiều điều tốt, nhưng mà một ngày nào đó công đức đủ để chúng ta bắt chân lên ngồi thiền và nhiếp được tâm vào trong thiền định an ổn, ngồi bất động luôn. Đó là hạnh phúc cực kỳ không thể gì so sánh được. Nên quý Phật tử hãy cố gắng tọa thiền, đừng bỏ, dù gì cũng đừng bao giờ bỏ điều đó. Có một câu nói là chúng ta chinh phục được vũ trụ nhưng không thắng được cõi lòng, câu này nghĩa là gì?

[52:47]Câu này có nghĩa là câu này có nghĩa là cái tài năng, cái kỹ thuật của thế giới này đã tiến được những bước lớn, nhưng đạo đức không khá hơn ngày xưa. Phải không? Ngày hôm nay vậy, những chiếc tàu họ lặn được rất sâu vào lòng biển, những cái vệ tinh bay quỹ đạo đáp được xuống sao Hỏa, đuổi theo những cái sao chổi và vượt ra khỏi Thái Dương hệ, họ có những cái hỏa tiễn, những phi thuyền được như vậy. Nhưng mà cái đạo đức so với ngày xưa vẫn không khá hơn. Nên nói là chúng ta chinh phục được vũ trụ nhưng mà không thắng được cõi lòng. Mà có điều nói là đạo đức không khá hơn ngày xưa nếu không muốn nói là tệ hơn.

[53:32]Ví dụ ngày xưa tổ tiên mình nghe người ta chửi giận không? Giận. Ngày nay mình nghe người ta chửi giận không? Cũng giận, cũng y chang không có gì khác được. Mặc dù ngày nay là mình đi xe hơi, mình đi xe Dream, không biết Dream Trung Quốc hay Dream Nhật không biết, nhưng mình cũng đi Dream đàng hoàng. Ngày xưa đi bộ nghe chửi giận, ngày nay nghe chửi cũng giận. Nghĩa là kỹ thuật thì tiến bộ nhưng mà đạo đức, cái sâu sắc, cái bản lĩnh của tâm hồn mình không tiến gì hết trơn, không tiến gì hết, mà có khi còn tệ hơn. Đây mới khủng khiếp nè. Vừa rồi chúng tôi mới mở máy vi tính mình ra mới nhận được một cái

[54:07]bức điện thư là email của một người Phật tử nào bên Mỹ họ gửi về, họ gửi forward thôi, tức là gửi nhiều bức truyền qua nhiều người, truyền qua nhiều người, trong có đính kèm hai bức hình. Hai bức hình thì chúng tôi mở hai bức hình lên xong thì tôi là người cũng tương đối khá bình tĩnh đó, mà dòm hai bức hình đó choáng váng muốn muốn xỉu liền, xây xẩm liền. Là bức tranh chụp cái người đàn ông Đài Loan đẹp trai, nên coi chừng đàn ông Đài Loan đẹp trai cẩn thận, đẫy đà, khỏe mạnh đang ngồi ăn, đang ngồi ăn một món ăn đặc biệt. Thì tôi có hỏi quý Phật tử đố ai biết món ăn gì? Thì người nói món này, món chả giò, món này đủ thứ, nói không phải.

[54:51]Món ăn là một đứa con nít nướng lên. Nhìn cái hình rồi choáng váng muốn xỉu liền. Là trên cái hình chụp rõ ràng vậy đó, một đứa bé tay chân được cắt ra, bụng được mổ ra nướng thấy vàng, ổng đang cầm cái chân ổng nhai. Bức thư đó mới lật ra đọc cái bức thư bằng tiếng Anh họ nói thế này: Đây là bức hình chụp được trong những nhà hàng bí mật ở Đài Loan thì họ những trong nhà thương mà có những đứa trẻ bị chết còn nhỏ đó, có một đường dây nó bí mật nó mua những đứa trẻ đó nó nướng cho những tay mà cần tẩm bổ để cho có sức khỏe mà chơi bời. Không thể tưởng tượng được, không thể tưởng tượng được. Tội ác con người đến cái mức ngày hôm nay mình không thể tưởng

[55:30]tượng được, trở thành quỷ rồi, người thành quỷ rồi. Nghĩa là sự ích kỷ tột độ, nghĩa là để hưởng thụ họ sẵn sàng ăn thịt người, để có sức khỏe mà chơi bời sẵn sàng ăn thịt người. Không thể tưởng tượng được. Nên chúng ta thấy nghĩa là chúng ta phóng được phi thuyền lên cao nhưng mà đạo đức con người đang rất là giảm. Như có lần chúng tôi kể câu chuyện hiện nay ở bên Indonesia vậy, hai bộ tộc nó đánh nhau mà báo Time chụp được á khi nó bắt được nhau nó trói quặp tay ra sau lưng nó cắt chặt đầu xong nó moi tim nó ăn luôn. Báo đăng họ phỏng vấn những đứa con nít nó nói vậy, nói nó chạy thoát được còn những người kia là bị mổ tim ăn, lấy tim ăn hết.

[56:09]Ngày hôm nay vậy chúng ta vẫn còn quỷ sống với con người, đội lốt người, thật là sợ. Nên cái câu này nói vậy là đúng là cái kỹ thuật tăng cao nhưng mà dường như là đạo đức đang tới lúc suy đồi, thật là đáng sợ vậy. Ở đây đó kỹ thuật á làm cho công việc nó hiệu quả hơn, năng suất hơn, nhưng mà người ta quên phát triển xây dựng những tâm hồn chân chính để sử dụng những cái kỹ thuật đó. Ví dụ như là ngày xưa ông Nobel ổng chế ra thuốc nổ để ổng làm để ổng làm đường, làm cầu, nhưng mà người ta dùng cái chất nổ đó để để gây chiến tranh, để tàn sát lẫn nhau. Giống như là cái năng lượng trong cái hạch trong cái

[56:52]hạt nhân á là mục đích là để phục vụ hòa bình, tạo ra điện, nhưng người ta dùng nó để giết hại nhau. Cũng giống như máy vi tính nè, là cái phương tiện để phụ con người suy nghĩ, tính toán, nhưng mà bây giờ có những tay hacker, tin tặc á lợi dụng cái đó để giết hại người khác, để phá hoại người khác. Đó là chúng ta thấy kỹ thuật tăng cao nhưng mà không có những tâm hồn chân chính để sử dụng những kỹ thuật đó, cho nên cái sự tàn phá thật là dữ dội. Chúng ta cần rất nhiều người tình nguyện đi tìm, đi khám phá ra những quy luật của đạo đức để áp dụng cho con người. Đạo đức là cái gì? Không ai đi tìm những cái nguyên lý của nó,

[57:35]những góc cạnh của nó và phương pháp để mà rèn luyện nó, không có. Người ta mãi đi tìm cái kỹ thuật thôi. Sắt thép thì đã luyện đến mức độ nào, chịu lực được bao nhiêu, rồi cái kỹ thuật mà phân tích về quang phổ, vật liệu nổ, rồi quỹ đạo phi thuyền, kỹ thuật khai thác dầu dưới lòng biển. Nghĩa là người ta nghiên cứu rất nhiều nhưng mà đạo đức nơi tâm hồn mình có những quy luật của nó nhưng mà không ai chịu tìm, không ai chịu tìm. Người ta cứ chạy mãi ra bên ngoài và vì vậy mà dù chúng ta bay được vào vũ trụ chúng ta vẫn không thắng được cõi lòng mình. Dù kỹ thuật tiến bộ rất cao nhưng mà đạo đức con người đang tuột xuống rất là thấp.

[58:18]Từ đây chúng ta cần những người tình nguyện vậy, những nhà khoa học thầm lặng mà không phải là khoa học đi tìm bên ngoài mà đi tìm những cái quy luật đạo đức bên trong mình. Chúng tôi cũng có cố gắng đi tìm. Chúng tôi có giảng là 30 bài hoặc 32 bài tâm lý đạo đức, quý Phật tử có nghe chưa? Có nghe chưa? Có nhiều người chưa nghe, trời ơi. Đau khổ vô cùng, tác giả đau khổ vô cùng. Quý Phật tử về ráng tìm nghe nha, 32 cuốn tâm lý đạo đức. Thì đó cũng là những cái mà chúng tôi cố gắng khám phá đường đi của đạo đức như vậy, để mà chúng ta có cái cách để tu. Rồi sau này chúng tôi mong rằng là có những người có trí tuệ

[59:00]nhiều hơn, giỏi hơn nữa để đi tìm sâu sắc hơn nữa, làm cho hoàn thiện lại cái bộ môn đạo đức cho loài người. Chúng ta thấy là những cái tài liệu về kỹ thuật chất đầy cả cái nhà này chưa hết, nhưng mà đạo đức thì mới có mấy chục cuốn băng đó. Nên thật là thiếu, còn phải thêm nhiều người nữa lắm. Vừa rồi có một cái ông tỷ phú mới đi du lịch, là người đi du lịch đầu tiên đó, quý Phật tử đọc báo thấy ông Tito đó. Ổng trả 20 triệu đô la để được bay một vòng trên quỹ đạo rồi đi về. Nay ổng cũng sáu mươi mấy tuổi. Tương lai người ta nghĩ rằng sẽ có nhiều người đi du lịch vũ trụ như vậy, mà giá thành sẽ thấp hơn, chứ không có tới 20 triệu đô la.

[59:45]Nhưng mà rồi chúng ta thấy thế này, là chúng ta dễ dàng bay một vòng trên quỹ đạo trái đất, nhưng mà rất khó khăn để kềm chế cái cơn giận dữ trong lòng mình, sự ganh tị đối với cái người huynh đệ của mình, hay là sự thù ghét với người mà đã làm trái ý mình, mình không kềm chế được, phải không? Cho nên vì vậy là chúng ta đang mất dần cái gốc của sự sống tốt đẹp, của niềm vui chân thật. Và chúng ta phải quay về để củng cố lại những điều đó để chúng ta sống với nhau tốt đẹp hơn, vui hơn, hạnh phúc hơn, mà cuộc sống như vậy là ý nghĩa đó. Có một cái câu ông nói thế này, là "Chúng ta hiểu biết nhiều hơn nhưng mà nhận xét kém hơn".

[1:00:29]Cái câu này đúng là hơi bi quan, vì thường là người ta hiểu biết hơn thì người ta cũng nhận xét sâu sắc hơn, chứ không có phải quá bi quan. Mà không hiểu là sao ông ông buồn quá, ông bi quan quá. Tuy nhiên là chúng ta cũng cố gắng để thấy rằng ông cũng có lý. Khi ông đưa ra câu này, ông cũng có một cái lý vì ông cũng có những cái nhận xét gì đó mới viết ra chứ không phải không. Mặc dù là chúng ta thấy nó không đến nỗi như vậy. Nếu người hiểu biết nhiều thì cái sự nhận xét cũng cũng tăng cao, nhưng mà trường hợp ông thì ông bi quan thì chúng ta phân tích thử coi ông đúng ở chỗ nào. Hiểu biết nhiều hơn là vì sao?

[1:01:04]Là vì phương tiện thông tin dễ dàng nên chúng ta có nhiều kiến thức hơn người xưa, kiến thức nhiều hơn. Bây giờ đó sách vở, báo chí tràn lan, phương tiện internet tràn đầy hết, chúng ta muốn tìm hiểu vấn đề nào rất là sẵn. Nhưng mà thời cách đây mà chừng 50 năm thôi, là tìm một tờ báo đọc là khó ở những miền quê. Ví dụ cái miền quê mà lâu lâu ở tỉnh thành gửi xuống cho một tờ báo, mà cái nhà mà hiếu học họ xúm nhau họ đọc không sót một cái chữ nào, dấu chấm, dấu phết đọc hết, vì không có gì để đọc. Cái mà tang gia bối rối rồi cáo phó gì chuyện của ai trên đời cũng đọc hết, đọc cho đỡ buồn vì không có gì để đọc.

[1:01:43]Nào là "Ngày hôm qua là ông già tôi đã chết gì đó, xin chia buồn. Trong lúc tang gia bối rối có điều chi sơ suất xin mọi người vui lòng tha thứ lỗi", đại khái vậy, không sót chữ nào hết trơn. Thời khoảng 50 năm thôi. Còn bây giờ thì tìm một tờ, quá nhiều báo mình lật lướt lướt lướt qua, cái tiêu đề nào thấy chú ý mình mới dừng lại để đọc, còn nhiêu chỉ để biết sơ sơ phải không? Kiến thức đầy ắp, đó là vậy đó. Chúng ta có nhiều phương tiện để có kiến thức. Nhưng mà trí phán đoán của mình lại yếu hơn. Đây là chỗ mà tác giả bi quan, cái phán đoán, cái nhận định đúng sai thì lại yếu hẳn đi. Là ví dụ thế này, chúng ta thấy bằng cớ là lớp trẻ

[1:02:23]dễ bị bắt chước lôi cuốn theo cái khuôn mẫu của các ngôi sao. Lớp trẻ bây giờ rõ ràng kiến thức nhiều hơn ông bà già, nhưng mà cái nhận định, cái phán đoán thì kém hơn hẳn. Nghĩa là thấy ngôi sao sân khấu làm gì là bắt chước làm theo. Thấy cái kiểu áo mà người ta mặc kiểu trong bộ phim Hàn Quốc mà chiếu rồi là cứ đi ra trang điểm theo kiểu Hàn Quốc. Bộ phim Oshin mà chiếu rồi là cứ trang điểm theo kiểu Nhật. Là cứ như vậy thôi. Nên đó là cái mà Ví dụ người ta khen một ca sĩ nào hay quá cái mình cũng khen theo, tại vì mình không khen sợ người ta chê mình lạc hậu, mà sự thực cũng chả biết hay dở.

[1:02:59]Nghe giọng ca không nhận định được. Chỉ có vài người họ biết nhận định thì dù cho mọi người đổ xô theo ca sĩ đó nhưng họ nghe qua họ biết người này hát không hay. Có những ca sĩ đã đi qua rồi, vào cái thời xưa rồi, nhưng mà giọng hát là bất diệt. Ví dụ như giọng Khánh Ly bả già rồi chứ giọng chưa ai thay thế được. Hay giọng Duy Trác, Elvis Phương, những người đó. Còn bây giờ cứ thấy ai mình, người ta xúm nhau người ta khen ca sĩ nào đó mình cũng đổ xô mình khen theo thôi. Sự thực không hay, không phải là hay. Nên đúng là kiến thức nhiều nhưng mà cái trí phán đoán có bị giảm. Rồi chúng ta thấy có nhiều cái giáo phái tà vạy nổi lên nhưng

[1:03:39]mà vẫn lôi cuốn được nhiều tín đồ kể cả người trí thức. Như có một cái bà đó, bả nổi lên bả làm giáo chủ, bả xưng bả ngang bằng Phật, mà đệ tử của bà có cả những người tiến sĩ vẫn theo bả. Chi chúng ta ngạc nhiên vậy? Là người đó có ăn có học á, kiến thức đầy ắp á, nhưng mà trí phán đoán lại rất là kém. Cũng giống như bên Nhật, cái giáo phái mà Aum Shinrikyo á, thả cái hộp sarin vào cái tầng hầm mà giết chết người ta đó. Thì giáo phái đó tà vạy, kích động, bạo lực, mà đi tìm lại tín đồ toàn người trí thức không. Nên chúng ta thấy nước Nhật bị khủng hoảng về tâm linh. Ở các mái chùa sống thế nào nó không đáp ứng được tâm linh giới trẻ,

[1:04:20]nên cái giới trẻ và cả người trí thức, họ đi tìm bất cứ cái gì mà đáp ứng được một cái huyền, cái khát khao huyền bí cho họ. Con người ta ai cũng vậy hết. Những người dân tộc trong rừng sâu cũng vậy, những người dân tộc thiểu số trong rừng sâu, họ cũng khát khao tâm linh như một cái nhu cầu tự nhiên, nên hổng có đạo này họ chụp cái đạo khác, nhưng mà xui cho họ họ chụp cái đạo tầm bậy là coi như họ sẽ đi đường sai. Cho nên chúng ta thấy kiến thức nhiều chứ mà sự phán đoán có khi lại kém như vậy. Vì vậy, đạo Phật xây dựng cho con người cái trí vô sư, một cái sự sáng suốt độc lập để mỗi người tự biết nhận định.

[1:04:58]Nhưng mà cái sự nhận định đó lại phù hợp với chư Thánh. Nghĩa là chúng ta có thể khác nhau về mọi điều, khác nhau về tuổi tác, về học thức, về gia đình, về dòng dõi, vân vân. Nhưng mà nếu chúng ta có được cái trí vô sư này rồi thì mỗi người chúng ta đều nhận xét giống nhau, hiểu biết giống nhau hết. Đây gọi là cái trí vô sư. Mà đây là điều mà quý thầy cũng mong để xây dựng nơi quý Phật tử là vậy đó. Quý thầy giảng hết bài này giảng tới bài kia, mục tiêu là đến lúc nào đó khiến làm sao tự nhiên quý Phật tử bật ra được cộng với những việc làm từ thiện của mình, cộng với công phu lạy Phật, quán tâm từ bi và tọa thiền,

[1:05:40]lúc nào đó tự mình có cái trí phán đoán hết mọi điều, đúng chính xác luôn. Nghĩa là quý thầy giảng mình dưới này ngồi hiểu hết luôn, ăn khớp hết, phối hợp với nhau hết, phù hợp với nhau hết. Và không phải một người ở đây, một người ở một chân trời góc biển khác, khi họ có cái trí vô sư đó rồi, tất cả đều hiểu giống nhau hết. Nên chúng tôi hay nói câu này, là cái điểm đúng của chân lý nó chỉ bằng vừa đúng một cái đầu chấm của cây bút chì. Có một lần chúng tôi gặp một ông tiến sĩ người Anh thì ông theo đạo Phật. Ông nói gốc của ông là Catholic, khi ông ở bên Anh ông là gốc Catholic, nhưng mà lớn lên một chút khi ông gặp đạo Phật thì ông theo đạo Phật.

[1:06:21]Người ta bạn bè Công giáo, Thiên Chúa giáo hỏi ông là tại sao ông theo đạo Phật, ông nói có một câu đơn giản, ông nói: "Đạo Phật quá đúng, không có gì phải bàn cãi nữa nên ông theo". Ông không nói nhiều, ông nói có một câu đó, mà ông là tiến sĩ. Thì trong một lần nói chuyện với ông thì ông nói thế này, nói là có những tôn giáo đều có nói những điều tốt giống giống nhau. Ví dụ cũng nói con người thương nhau, nói làm việc từ thiện. Thì chúng tôi mới trả lời thế này: "Ví dụ như là nó giống nhau bởi vì nó cùng cái hướng, cùng cái the same direction, cùng cái hướng. Hướng chung ví dụ mình nhìn về phía xa xa đó thì mình thấy ở đó có

[1:06:55]một cái nhà, ờ nói tôi đi về đường đó, ông kia nói ờ tôi cũng đi về đường đó, ông nọ nói ờ tôi cũng đi về đường đó, nhưng mà sự thật cái đúng thật sự chỉ có một điểm ở đầu chấm cây bút chì. Có người cũng đi về hướng đó nhưng mà sự thật là cách xa cái điểm chuẩn đó một thước, hai thước. Có người cách xa hai tấc, ba tấc. Có người giỏi thì cách xa một phân, hai phân. Hiếm có người nào mà nhắm về chân lý thấy đúng cái đầu chấm cây bút chì. Ví dụ như đạo nào cũng nói thương người, đạo nào cũng nói thương người, nhưng mà thương cách nào? Thương bao nhiêu người? Thương với cái tâm nào của mình thì khác nhau nha, mỗi đạo khác nhau.

[1:07:33]Chỉ có một điều chúng ta may mắn, chúng ta được là đệ tử Phật thì đạo Phật dạy chúng ta cái tình thương yêu con người, tình thương yêu chúng sinh chuẩn nhất, chân chính nhất, đạt được đầu chấm của cây bút chì nhất. Là chúng ta thương yêu tất cả chúng sinh với tâm vô ngã của mình, không có đòi hỏi điều gì cho mình và không thấy có người thương, có người được thương, bởi vì tất cả đều chung đồng trong cái bản thể giác ngộ giải thoát. Dĩ nhiên là bậc Thánh mới đạt được điều này, chúng ta chưa đạt được, nhưng cái đạo Phật cho chúng ta cái tình thương tuyệt đối đó. Nên đây là điểm mà nói giống nhau thì giống,

[1:08:09]nhưng mà coi vậy chớ đạt được cái điểm chuẩn nhất của chân lý rất hiếm, rất hiếm người đạt được. Mà ở đây cái sự phán đoán của con người không dễ ai cũng tới điều đó, nên vì vậy tại sao có nhiều người gọi là hay theo những đạo tà là vậy đó. Nghe người ta nói gì tốt tốt, hay hay cái chạy theo, đâu ngờ rằng cái họ nói tốt đó cũng chỉ là chiêu bài giả tạo bên ngoài hoặc họ còn cách cái điểm chuẩn chân lý tới một, hai thước. Nó vẫn là một sự sai lầm. Mà chúng ta nhớ ông bà mình nói là sai một ly thì đi một dặm. Cũng vậy, chỉ cần trật cái điểm chuẩn chân lý đó một tấc, một thước, mình đi hoài quẹo đi mất luôn,

[1:08:48]không bao giờ đạt được cái chân lý tuyệt đối, cái sự giải thoát tối thượng, không bao giờ đạt được. Rồi quay vòng trở lại, mình đi sai, mình đã đi không đến được cái đích rồi lại quay vòng trở lại, rơi vào trong luân hồi và trong đau khổ. Ví dụ như nói bây giờ mình phải giúp đỡ người khác, giúp đỡ người khốn khó, đây là đúng không? Quá đúng, mà đạo nào cũng nói như vậy, phải không? Đạo nào cũng nói như vậy, nhưng mà cái chuẩn nhất của một điểm chấm chân lý nằm ở đâu? Bắt đầu chúng ta thấy cái cách giúp khác nhau rồi nha. Ví dụ như có người cũng đem tiền đi giúp, nhưng mà giúp để được người khác mang ơn, khác.

[1:09:26]Có người đem tiền đi giúp, giúp để quảng cáo cho công ty của mình. Có người đi giúp, cầu để sau này ông Trời đưa mình lên Trời ở. Có người đi giúp để cầu cái quả báo kiếp sau bởi vì biết luật nhân quả. Chớ hiếm có người nào mà đi giúp, san sẻ cho người khác chỉ bởi lòng thương yêu chân thật, Vạn giúp người đó để gieo cái duyên, rồi giúp cho người đó hiểu được đạo lý để chính người đó tự tạo được cái phước, chứ không để cho người đó lệ thuộc vào sự giúp đỡ của mình mãi, cái đó mới là chân chính. Nên chúng ta thấy cái câu mà nói: "Hãy giúp người khốn khó" đạo nào cũng nói được hết, nhưng mà sự thật câu nói đó còn rất mênh mông,

[1:10:07]chưa đạt được cái điểm chuẩn cuối cùng của chân lý. Cho nên thấy họ làm việc thiện rất nhiều, nhưng mà rồi đi trật, mà đúng là trật một ly đi một dặm, sau này họ đi lạc qua một cái hướng khác rồi rớt trở lại vào luân hồi sinh tử. Mà không trong đó mình không biết sẽ còn bao nhiêu điều lầm lẫn xảy ra. Cho nên chúng ta thấy đó, đúng là kiến thức thì nhiều nhưng mà sự nhận xét con người kém. Tác giả bi quan nhưng mà có phần có lý, phải không? Có phần có lý chứ không phải là không. Đạo Phật xây dựng chúng ta một cái trí vô sư để chúng ta tự đứng lên, tự biết nhận xét, tự biết phán đoán, và như vậy đưa đến cuộc sống là đạo đức.

[1:10:48]Tại vì mình biết nhận xét, tự nhiên mình biết giữ tâm hồn mình để sống đạo đức, và khi có đạo đức thì chúng ta sẽ sống bình an hơn và nhân ái hơn là như vậy. Có một câu nói thế này: "Cuộc sống tiện nghi hơn nhưng ít thời gian nhàn rỗi hơn." Đọc câu này mình giật mình mà đúng là thời bây giờ đúng thiệt. Đây là một nghịch lý có thật. Ví dụ như ngày xưa ông bà mình đi từ chỗ này sang chỗ kia đi bằng cái gì? Đi bộ. Ai giàu mới có ngựa. Ngày nay mình đi bằng cái gì? Đủ loại xe kể cả máy bay. Mà nước nào là cái phương tiện đi lại mà ưu việt nhất thế giới? Nước Mỹ. Nước nào bận nhất thế giới? Cũng Mỹ luôn. Đó là một điều lạ phải không?

[1:11:33]Mình tưởng là họ có xe cộ, có máy móc thì chắc họ khỏe lắm, họ rảnh, không có. Thì mình hiểu những người thân nhân mà từ bên Mỹ về thì nói bên đó làm đầu tắt mặt tối, làm quần quật, làm mà tính từng giây đó. Sáng mà bật dậy khỏi giường là phải giờ nào làm gì làm gì, chạy tới sở cho kịp, và đi trên xe hơi vừa đi vừa ăn, không có thì giờ. Đó là đất nước mà cái gì cũng sẵn có hết. Không ngờ tác giả đã nói đúng là ngày nay tiện nghi hơn nhưng ít thời gian nhàn rỗi hơn. Đây là một nghịch lý, mới đầu mình không để ý nha, tới chừng ổng nói qua mình nhìn lại giật mình, đúng là sự thật là như vậy. Cái nghịch lý cuộc đời của ngày hôm nay là như vậy, lạ lùng thiệt.

[1:12:11]Nhưng mà bây giờ kêu mình bỏ tiện nghi đi để mà được nhàn rỗi, mình bỏ không? Thôi kệ, thà nó bận rộn nhưng mà giữ chiếc Dream cho con đi chút xíu, đi bộ cũng khổ lắm, thôi kệ nó, kệ bận bận chút mà đi Dream cũng được. Thế là làm sao vậy? Là vì để mà tìm được tiện nghi là máy móc, xe cộ và duy trì các phương tiện đó thì mình phải làm sao? Mình phải tốn tiền rất nhiều, phải không? Mình muốn có chiếc xe đi cho nó khỏe, đi cho nhanh phải đi làm rất cực mới có có tiền. Có xe đi rồi thì phải có tiền đổ xăng, có tiền bảo dưỡng, rồi bắt đầu sinh chuyện nữa, vì xe đi nhanh quá, thay vì hồi xưa không có xe

[1:12:48]đi, mình ở nhà đọc sách, mình tụng kinh cho khỏe, hôm nay có xe rồi cái, cái nhớ anh Ba bữa nọ, nhớ chị Tư, đi thăm rồi bày chuyện ra, làm tự nhiên khiến mình tạo cho mình bận thêm, khi có phương tiện rồi mình bận thêm. Ví dụ hồi xưa không có điện thoại á thì mình nghĩ tới ai thì thôi nghĩ để trong bụng hoặc là ngồi viết vài chữ, còn bây giờ là cứ chụp điện thoại mà nói thôi, tự nhiên mình nhiều chuyện hơn. Không có điện thoại mình ít chuyện hơn, có điện thoại nhiều chuyện hơn ngày xưa. Khi mà có cái tiện nghi rồi, bỗng nhiên tự nhiên mình bận hơn, bởi vì mình bày đặt nhiều hơn. Không biết sao kỳ, con người kỳ quá.

[1:13:23]Và chúng ta thấy thế này, hồi xưa đó ít phương tiện á thì con người sống thật là vất vả, phải không? Đi bộ, làm cái gì cũng bằng tay bằng chân, cực. Có thể có nhàn rỗi hơn đó nhưng mà cực quá, nặng nhọc quá. Ngày hôm nay tiện nghi hơn nhưng mà lại bận rộn hơn. Thì như vậy mình chọn ngày xưa mình sống hay mình chọn ngày nay mình sống? Mình chọn ngày nào? Bây giờ đổi hai cái, mình đánh cái nào? Nhạc sĩ Cung Tiến á thì ổng cho rằng cái thời đó đó, cái thời thanh bình đó là thời hoàng kim. Vào cái thời mà con người ta sống với nhau thanh nó đơn sơ, nó an vui, nó hạnh phúc, nó thương yêu và tin cậy:

[1:14:03]"Người ơi có còn nhớ mãi trưa nào thời nào vàng bướm bên ao. Người ơi còn nhớ mãi tiếng ru êm êm buồn trong ca dao." Và ông than là: "Thời hoàng kim quá xa chìm trong phôi pha. Chờ đến bao giờ tái sinh cho người." Thế là ông nghĩ rằng cái thời sống hoang sơ đơn giản đó vậy mà hạnh phúc, thời hoàng kim. Nhưng bây giờ mà kêu đổi không ai chịu đổi, phải không? Mình thôi kệ, thà bận chứ không để mà mất tiện nghi, giống như nói thà lỗ chứ không để khổ vậy đó. Như vậy. Thì cả hai khi mà so sánh đời xưa đời nay thì mình kết luận ra một điều: nói gì thì nói, nói đời nay nói đời xưa, kiếp người luôn luôn vất vả, đúng không?

[1:14:44]Rõ ràng, thời xưa vậy thời nay vậy, kiếp người luôn luôn vất vả. Và Phật nói đúng: "Cuộc đời là đau khổ." Nên chúng ta thấy đó là khi nghe cái câu nói là đời là khổ của đạo Phật, của Đức Phật á, nhiều người họ nghĩ nghĩ đạo Phật bi quan, nhưng mà không, đây là một cái trí tuệ rất sâu sắc, sâu sắc của Đức Phật, mà mình phải sống nhiều trên cuộc đời này, mình phải biết chiêm nghiệm nhiều về cuộc đời này, rồi mình mới thấy rằng Đức Phật đã có lý, cũng giống như là mình hôm nay mình thấy cái ông mà tác giả bài này có lý vậy. Khi ổng nói là mình giật mình về những nghịch lý của cuộc đời là như vậy.

[1:15:19]Vì vậy, bây giờ chúng ta thấy mình sống thời xưa cũng vất vả, sống thời nay cũng vất vả thì bây giờ mình hãy sống vất vả một cách, một cách gì? Đầy ích lợi cho mọi người. Bởi vì dù gì cũng vất vả hết, phải không? Bây giờ mình chui lại thời xưa mình sống cũng vất vả, mình chạy ra thời mai sống cũng vất vả. Thôi, chấp nhận kiếp người là kiếp vất vả, nhưng hãy vất vả bằng lòng thương yêu với con người, hãy vất vả để tìm được cái lợi ích cho con người, cái vất vả đó có ý nghĩa, đáng để chúng ta vất vả, phải không? Còn mà vất vả để quần quật tìm cái tiện nghi cho mình thì phí uổng kiếp người, là như vậy.

[1:16:06]Có một câu ông nói thế này, là: "Tranh giành nhiều nhưng mà đạt được rất ít." Câu này thì trên nhân quả mình hiểu, phải không? Thế là cái người mà càng vơ vét, càng tranh giành về sau càng mất hết. Đó là quả báo, nên có những vị chân tu hay nói: "Hãy cho tất cả là sẽ được tất cả." Cái người nào mà bỏn xẻn quá cái quý thầy hay nói: "Thôi, cho tất cả được tất cả", nói vậy. Hoặc là người nào càng vơ vét dành về cho mình thì coi vậy chứ về sau càng mất đi tất cả. Cái người mà sống rộng rãi, thoải mái đó thì về sau sung túc. Rộng rãi, thoải mái nhưng mà đừng phí phạm nha, phung phí. Phung phí khác mà rộng rãi khác.

[1:16:47]Phung phí là mua sắm những món, sử dụng những món không đáng để sử dụng mà vẫn mua, người đó về sau nghèo chết luôn á, cái đó là quả báo. Có hai cái lối xài mà làm cho người ta nghèo, một là hà tiện, hai là phung phí, cả hai đó làm người ta nghèo. Có hai cái lối xài tiền mà làm người ta sẽ được giàu, là một là tiết kiệm mà hai là rộng rãi. Thì bây giờ mình lấy cả hai, khờ sao lấy một cái, phải không? Mình vừa sao, vừa sống tiết kiệm nhưng lại vừa sống rộng rãi. Là chuyện gì đáng tiêu thì mình sẵn sàng tiêu, mà cái gì không đáng tiêu, một đồng không để mẻ. Thì như vậy đó, trong cái thương yêu con người mà mình biết

[1:17:28]sử dụng đồng tiền, đáng xài thì xài, sẵn sàng xài số tiền lớn, không đáng, một hai đồng cũng không phí phạm. Thì đó là người vừa tiết kiệm và vừa rộng rãi, thì người này về sau sẽ sung túc. Còn cái người mà nghĩa là gặp ai không muốn cho tiền á tại vì hà tiện, nhưng mà sẵn sàng tiêu phí một bữa nhậu cho mình mấy triệu đồng, thì người đó phung phí và ích kỷ. Những người như vậy về sau rất nghèo, rất nghèo. Có một điều nè, cái câu nói mà: "Tranh giành nhiều nhưng đạt được rất ít" là chúng ta thấy thời nay đó, ở các công ty các phương pháp cạnh tranh thật là khốc liệt, mà đến nỗi nhiều công ty chạy đua không nổi phải phá sản.

[1:18:09]Là có những công ty họ tìm đủ cách để quảng cáo, để cạnh tranh, hạ giá, chèn ép lẫn nhau để mà đi tìm cái người tiêu dùng. Lúc nào đó, những công ty nhỏ bé hơn không chịu được phải phá sản, mà trong đó trong cái cách cạnh tranh của họ có một cái cách mà thật là rơi vào cái bệnh phung phí, xài không đúng. Ví dụ thế này, ví dụ như để đổ tiền vào một quảng cáo, quảng cáo quá đáng thì họ nhờ một cái người, một cái ngôi sao ca nhạc, và họ trả tiền ngôi sao đó để chụp hình ngôi sao đó mà làm cái tiêu đề quảng cáo, làm các chương trình quảng cáo. 1 năm như vậy họ độc quyền cái ngôi sao đó là 100.000 đô la, tức là 1 tỷ rưỡi, gần tỷ rưỡi.

[1:18:56]Thì người, trong cái hợp đồng ký đó là cái ngôi sao ca nhạc đó không được quảng cáo cho bất cứ hãng nào khác, độc quyền cho họ trong 1 năm này thôi, họ muốn chụp hình, họ muốn quay phim tùy ý để họ quảng cáo. Thì do là ngôi sao ca nhạc nên đang được nhiều người ái mộ, thì khi một cái hãng nước ngọt đó họ đăng cái hình của ngôi sao đó sẽ gây được chú ý cho mọi người, người tiêu dùng dễ sử dụng hơn. Đúng không? Họ suy nghĩ như vậy. Nhưng mà nói theo nhân quả là một sự sai lầm lớn. Là vì sao? Là vì số tiền đó đổ cho một con người phung phí, đáng lẽ một tỷ mấy đó cái hãng đó đem làm từ thiện, vừa làm vừa quảng cáo thì sẽ có lợi, có phước hơn thì hãng đó sẽ bán được hàng.

[1:19:40]Thì hãng này chỉ đem đổ tiền cho một ngôi sao thôi, được một con người có lợi thôi, nhưng mà còn mấy chục ngàn con người khác không có lợi, cho nên sản phẩm của hãng đó vẫn ít người mua. Chúng tôi thấy rõ ràng. Chúng tôi thấy cái hãng đó thuê cái ngôi sao đó với cái giá đó, tôi biết rõ, rồi để ý coi nhờ như vậy người ta có mua hãng đó nhiều thêm không? Nhưng không ngờ là khi thấy để ý trong quán, người ta vẫn lựa các loại nước khác người ta mua, không mua cái hãng nước ngọt đó. Vì họ đã chọn một cái lối quảng cáo phung phí, gây tổn phước. Rõ ràng là như vậy. Nên có những cái hãng mà họ qua nước mình họ đầu tư,

[1:20:16]họ tung tiền quảng cáo khủng khiếp rồi sau đó kết toán cuối năm lại là cái gì? Lỗ. Lỗ là vậy, bởi vì họ cạnh tranh, cạnh tranh rất nhiều nhưng mà rồi cuối cùng giành được rất, rất ít. Đây là như vậy, cuộc đời là như vậy. Rồi chùa cũng vậy, thí như mình, quý thầy nào mà có cái suy nghĩ đơn giản: "Làm sao chùa mình phải giành tín đồ với chùa khác cho đông" thì sao? Càng ngày càng không ai đi chùa. Đó là một cái sự thật đau lòng, có nhiều người tu mà không hiểu điều này. Còn những chùa nào vậy, cứ rộng rãi, đón mời hết, chấp nhận dễ dàng, tinh thần hòa hợp đoàn kết không giành tín đồ, vậy mà tự nhiên Phật tử họ mến họ tới hoài.

[1:21:00]Chúng tôi gặp nhiều Phật tử kể hoài, nói: "Thưa thầy, con lại chùa đó con nghe ông thầy đó ổng nói xấu thầy con quá chừng, con ghét con không thèm đi chùa ổng luôn." Mình nghe mình ngậm ngùi trong bụng là biết đúng, rơi đúng vào cái nhân quả. Vì vậy, quý thầy mà đúng á, là đừng bao giờ nói xấu nhau. Nghĩa là thấy Phật tử đi chùa đó mình cứ khen tới cái chùa đó luôn: "Khen à ông thầy đó ổng hay lắm nha, sư cô đó giỏi lắm nha." Vậy đó mà gây cho đạo Phật tình đoàn kết, mà chùa mình tự nhiên người ta tới hoài, người ta thấy: "Ủa ông thầy này hay, đi khen chùa khác", người ta tới hoài. Cũng giống như vậy, giống như là thầy trụ trì ở đây nè,

[1:21:35]hồi sáng tôi kể thầy nghe cái câu mà có một Phật tử ở ngoài Bà Rịa - Vũng Tàu khen thầy trụ trì ở đây cái câu này nghe tức cười lắm: "Hổng biết ở đâu trên trời rớt được xuống một ông Viên Giác đó à, chứ không thấy ông thứ hai." Nghe câu thấy tức cười, họ nói bằng cái ngôn ngữ của người bình dân á, nghe thấy cười, mà sự thật là như vậy. Trước cái tấm lòng của thầy trụ trì vậy đúng là khó tìm thấy, khó tìm thấy là như vậy. Nên chúng ta thấy cái người mà nghĩa là tranh giành nhiều thì sẽ đạt được rất ít. Còn cái người mà nghĩa là mong muốn cho đi rất nhiều thì lại đạt được rất nhiều. Đây, nghịch lý cuộc sống này thì dễ hiểu vì đúng với nhân quả.

[1:22:14]Có câu nói nữa thì nó trùng với những ý khác là: Tiền bạc nhiều hơn, tình người ít hơn, đạo đức kém hơn. Thì chúng ta thấy dễ hiểu phải không? Là khi mà chúng ta có tiền nhiều thì chúng ta thường hạn chế giao thiệp vì sợ người ta, người khác sao? Nhờ vả. Người giàu ít giao thiệp, chỉ chơi với người giàu thôi. Vì biết họ giàu họ không nhờ mình. Mà nếu họ có mượn họ trả liền, họ có tiền trả. Còn mình giàu mà đi chơi với người nghèo thế nào: "Bữa nay cho tui mượn ít ngàn, kia mượn ít ngàn", mệt. Thôi né luôn cho nó khỏe. Nên tiền nhiều cái tình người sẽ bớt đi. Đó là một sự thật. Và ở nhà phố thị, nhiều khi nhà bên đây với nhà sát vách mình tên gì

[1:22:55]là ai hoàn toàn không biết, không biết, không dám qua giao thiệp. Cuộc đời là như vậy, tiền nhiều tình lại ít đi vì mình bớt tin cậy lẫn nhau đi. Lý do tại sao mà tiền nhiều cái tình người ít là bởi vì cái tội ác trên đời này đang còn nhiều quá. Tội phạm nhiều, cái lừa đảo lắm nên ai cũng phải thủ thế, phải không? Mình có tiền mình phải thủ thế, họ mượn biết có trả không, thôi thôi không chơi để khỏi cho mượn cho nó khỏe. Đó là vì cái tội lỗi còn nhiều, chứ nếu có thể là còn giàu còn nghèo chênh lệch nhưng mà người ta tin cậy cái đạo đức của nhau thì người ta vẫn có thể chơi được. Ví dụ nó nghèo, mượn tiền mình nhưng mà thế nào nó cũng

[1:23:36]trả thì vẫn giao du với nhau được, giao thiệp được. Nhưng bởi vì không tin, coi cái đời này lừa đảo nhiều quá, mượn tiền xong qua bữa sau đóng cửa đi đâu mất luôn, tìm không ra, hỏi ra nhà bán mất hồi nào, ví dụ vậy. Thì đó, cuộc đời là như vậy. Đây là cái lý do mà cái đạo đức kém nên cái tin cậy nhau kém vậy. Và cái thời đại này nó có như thế này nữa nè: con người gặp nhau dễ dàng, giao ước hứa hẹn nhiều, nhưng rồi chia tay cũng vội vã. Thì cái thời đại này như vậy. Đến với nhau rất là vội và ra đi cũng cũng nhanh. Đó là lý do tại sao mà thời bây giờ vợ chồng dễ ly dị hơn người xưa là vậy, họ đến với nhau dễ quá.

[1:24:19]Đến với nhau dễ mà mà nhất là khi mà ta ảnh hưởng cái lối sống của Tây phương á, lối sống của Tây phương là có những cặp trai gái là sẵn sàng chỉ gặp nhau qua một đêm rồi sáng mai đường ai nấy đi không cần biết nữa, không tình, không nghĩa, không vấn, không vương. Lạ lùng cái lối sống kỳ. Cái nghịch lý của thời đại vậy, ta dễ dãi hơn nhưng mà rồi bạc bẽo hơn. Cái người xưa họ giao tình cẩn thận, cho nên tình nghĩa bền bỉ. Họ không dễ đặt cái tình cảm nặng với ai, không dễ. Nhưng mà khi đã đặt rồi thì bền bỉ chung thủy suốt đời. Mà không phải nói tình yêu mà tình bạn cũng vậy. Đã đến với nhau rồi, đã giao tình với nhau rồi, họ giữ cái tình nghĩa đó cả đời.

[1:25:04]Nên đó là cái đẹp. Nên cái văn hóa này rất là quý, chúng ta phải giữ gìn, đừng để cái lối sống mà chụp giật, tình nghĩa tạm bợ của Tây phương đổ vào đất nước mình, rất là uổng phí. Nên có nhiều điều chúng ta phải phải biết bảo vệ. Có một lần vậy, chúng tôi gặp một người Việt kiều thì vô tình gặp thôi chứ họ cũng không phải đạo Phật, thì họ nói một cái câu rất là tự tin, tự mãn hay là hơi hơi hơi hơi hơi kiêu. Họ nói câu thế này, họ nói: "Bây giờ cái đất nước này đó, nếu mà đem tất cả những người Việt kiều có học ở bên Mỹ về đây cai trị đất nước này, đất nước này mạnh cái ào lên liền. Tại vì bên đó họ được học hành, họ giỏi giắn." Họ tin rằng bằng cấp nhiều,

[1:25:46]kỹ sư đồ, chuyên viên kỹ thuật đều cao hơn ở Việt Nam, được đào tạo bài bản kỹ lưỡng thì nếu về cai trị đất nước này, đất nước này sẽ mạnh cái ào lên liền. Chúng ta thấy sao? Mình không biết, mình chưa phân tích đúng sai, chỉ có cái này thôi. Nếu mà như vậy họ đem về cái lối sống Mỹ thì chuyện gì xảy ra? Thì như vậy đó, người ta cũng sẽ tan vỡ tình nghĩa thêm nữa. Đến với nhau vội vàng và ra đi đột ngột, và đau khổ sẽ nhiều hơn nữa. Như hiện nay vậy, chùa chúng tôi đang xây. Nói chùa xây không phải để kêu gọi nha, đang kể tiếp. Chùa chúng tôi đang xây, chúng tôi có đặt làm một cái bức tượng mới.

[1:26:25]Thì đặt làm ở những cái vị mà giáo sư dạy đại học, họ họ dạy đại học mỹ thuật, đại học kiến trúc, họ tạc bức tượng Phật. Thì nói chuyện rất nhiều thì trong đó có một vị giáo sư là ông ông đi học ở bên Nga, ông có cái bằng thạc sĩ về điêu khắc, học ở một cái trường đại học rất nhiều dân tộc, 80 nước trên thế giới tập trung về đó để học, vì trường đó nổi tiếng về mỹ thuật. Thì khi nói chuyện với nhau, ông có nói câu này: không biết ông có quá khích hay không, ông nói nói: "Con cực kỳ ghét Mỹ." Mình ngồi mình nói: "Sao sao mà ghét dữ vậy?" Thì thì ra ông ghét trên văn hóa thôi chứ không phải là ông biết gì về chính trị, ông này không có ý thức chính trị.

[1:27:01]Ông chỉ nói câu này: "Con cực kỳ ghét Mỹ bởi vì Mỹ không có văn hóa, một dân tộc không có văn hóa, mới thành lập. Chỉ có lối sống Mỹ, không có văn hóa Mỹ." Ông nói là ông tiếp xúc nhiều, ông nói ví dụ như trên một chiếc xe lửa, một chỗ đông người thì những người mà xuất phát từ Mỹ đó, họ ăn nói ồn ào, thích làm gì thì làm mà không để ý người chung quanh. Còn ở những cái dân tộc khác, quốc gia khác á, họ làm gì họ nói gì, họ không muốn làm phiền người chung quanh, họ biết kiềm chế mình. Còn cái người sống ở Mỹ, cái tôi rất lớn, chỉ sống thoải mái theo ý mình. Nghe ông nói rồi mình thấy ông có lý. Ông hoàn toàn không nói về chính trị,

[1:27:38]ông chỉ nói về văn hóa, mà ông là một con người về văn hóa nên ông bực bội về văn hóa, có cái suy nghĩ về văn hóa. Mà đúng vậy, mình hỏi mấy người ở Việt kiều khác thì họ đều trả lời giống ở chỗ là bên Mỹ họ nuôi dưỡng cái tôi của đứa trẻ từ nhỏ. Từ nhỏ là cho đứa trẻ nó tự do phát triển, muốn làm gì thì làm, cho nên lớn lên không kiềm chế nổi, muốn làm gì làm nên cái tôi rất lớn. Và chính cái tôi lớn quá, nó làm văn hóa kém đi. Có thể có một cái lối sống Mỹ, không có văn hóa Mỹ. Mình không hiểu sao nhưng mà đó là cái nhận xét của ông. Thì ở đây vậy, là trong cái thời đại mà vật chất nhiều, cái tình người ít, chúng ta phải ráng giữ gìn được cái

[1:28:19]đẹp gì đó mà nó đúng với đạo lý, có tình tự của dân tộc, trong đó cái tình thương yêu con người, cái ân nghĩa con người giữ gìn được bền chặt. Đó là cái bền, cái tốt đẹp hơn. Trong cái thời đại này thì người ta cũng tổ chức ra nhiều cái nhóm hơn, nhiều tổ chức hơn. Mà khi có nhiều tổ chức hơn thì loài người lại chia rẽ hơn, đây là cái điều lạ. Tổ chức là để làm cái gì? Để gom con người lại, phải không? Có tổ chức xuất hiện là để để gom con người lại. Nhưng mà nhiều tổ chức, nhiều cái con người được gom lại thì con người càng chia rẽ nhau hơn, vì tôi ở tổ chức này, anh ở tổ chức kia; tôi ở hội đoàn này, anh ở hội đoàn kia.

[1:29:02]Đây là một nghịch lý. Một cái organ, một cái tổ chức là để quy tụ con người nhưng cũng là để làm con người chia rẽ với nhau sâu sắc hơn. Thì tôn giáo cũng vậy, cứ càng có nhiều tôn giáo thì con người lại càng chia rẽ nhau hơn. Mặc dầu tôn giáo thì kêu con người thương nhau, nhưng mà nhiều tôn giáo xuất hiện thì con người sẽ sẽ ghét nhau hơn. Không biết sao kỳ, đúng là nghịch lý của cuộc đời. Trong đây tác giả có nói câu này nghe thấm thía: "Chúng ta làm được những điều cao sang nhưng mà không làm được những điều đơn giản với đồng loại." Câu này thiệt là hay. Ví dụ như chúng ta có thể tổ chức bữa tiệc linh đình,

[1:29:43]mời mọc khách khứa sang trọng đông đảo, nhưng mình sẽ làm lơ trước một người nghèo khổ trong xóm. Làm được những điều sang mà không làm được điều đơn giản. Hoặc là có những nghĩa là những ông chủ ổng tiến hành những chương trình đầu tư lớn nhưng nhiều khi không mở được một nụ cười, một giọng nói dịu dàng với nhân viên cấp dưới của mình. Tức là làm những điều lớn mà những điều đơn giản nhỏ nhỏ ấm áp con người hơn thì không làm được. Hoặc là nhiều người tu cũng vậy, chúng ta ước mơ một sự đắc đạo cao siêu, chúng ta nói về lý tánh Bát-nhã sâu sắc cái gì cũng không hết, mà đôi khi cái người huynh đệ ở bên cạnh

[1:30:20]mình đủ thiếu mạnh yếu ra sao mình không biết. Nghĩa là chúng ta mơ ước những điều lớn nhưng mà lại không làm được những điều nho nhỏ mà nó lại đẹp ở trong cuộc sống này. Đây là những câu nói làm chúng ta giật mình nhìn lại. "Đường phố rộng hơn nhưng mà quan điểm hẹp hòi hơn." Đường phố lớn nhưng mà cái nhìn vậy, hẹp hòi. Chúng ta không còn thời gian để nói nhiều. Hẹp hòi bởi vì người ta cố chấp theo cái ý nghĩ của mình mà không chịu mở rộng tấm lòng mình để đón nhận thêm những cái ý nghĩ người khác mà cân nhắc. Chưa chắc ý nghĩ, tư tưởng, quan điểm người khác là đúng, nhưng mình phải đón nhận cái đã, xem xét cái đã, chứ đừng nghe nói là bác liền.

[1:31:00]Đa số chúng ta hẹp hòi vì nghe ai nói câu gì mình bác trước, nên quan điểm hẹp hòi hơn dù mình đi đường phố bây giờ rộng hơn. Một ví dụ khôi hài. Có câu nói là: "Hào nhoáng bên ngoài nhưng mà rỗng tếch bên trong." Cái này có lẽ nói về tâm linh, cái rỗng tếch bên trong tức là cái tâm linh bên trong thiếu nè, cái đạo đức bên trong thiếu, cái tình người bên trong thiếu. Và cuối cùng tác giả cảnh giác là: đây là một lúc mà chúng ta hoặc là phải thay đổi cách sống, đừng để cái nghịch lý này tồn tại nữa, hoặc là mình cứ buông xuôi theo luôn rồi cứ tiếp tục sống nghịch lý như vậy. Nghĩa là tìm vui tạm bợ, quên đi tình nghĩa, chạy theo vật chất;

[1:31:41]hoặc chúng ta phải sống khác đi, phải giữ lại giá trị tâm linh, đào lại, xây dựng lại cái nền tảng đạo đức, sống thương yêu hơn, đậm đà hơn con người. Đó là lúc mà chúng ta phải suy nghĩ, nên hôm nay chúng ta suy ngẫm về những nghịch lý cuộc đời rồi mình mới giật mình tỉnh ngộ lại, thấy à cuộc đời nó như vậy, và chúng ta đang bị trôi theo nó, trôi theo cái nghịch lý đó. Bây giờ dừng lại, sống khác đi.