Lời giảng: Kinh Tế 2

[0:14]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Dạ, kính thưa quý Phật tử,

[0:25]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta trao đổi tiếp với nhau về đề tài kinh tế trong cái loạt bài Đạo Phật với những vấn đề xã hội. Hôm trước là mình nói lỡ dở về cái ý nghĩa sản xuất và tiêu thụ, bây giờ mình đi tiếp vấn đề đó. Nghĩa là khi mà kinh tế hoạt động thì có người sản xuất ra một cái sản phẩm hay là một cái dịch vụ và có người tiêu thụ cái sản phẩm đó, thì nếu cứ đều đặn như vậy thì xã hội gọi là hoạt động kinh tế bình thường thì có người có công ăn việc làm, công nhân không thất nghiệp. Nếu mà cái sản phẩm cung cấp ra với cái nhu cầu tiêu thụ nó bằng nhau thì xã hội cứ đều đều mà tiến như vậy.

[1:14]Rồi có những trường hợp mà người ta tìm cách tăng cái sức tiêu thụ lên, tức là họ quảng cáo hoặc là họ làm nhiều cái tác động kêu gọi gì đó khiến cho người ta phải mua nhiều hàng lên. Để làm chi? Để cho người sản xuất sản xuất được nhiều, và sản xuất được nhiều thì lợi nhuận được nhiều và nhiều người có thêm công ăn việc làm. Nên ý nghĩa của sản xuất, tiêu thụ là vậy trong cái bộ máy kinh tế đó. Và chính vì vậy người ta cần phải sản xuất cho nhiều để người ta có công ăn việc làm và tăng lợi nhuận, mà cái người tiêu thụ là vai trò quan trọng, vì có người tiêu thụ thì mới sản xuất được, cái ý nghĩa nó như vậy.

[1:56]Thì nếu bình thường ngang đây thì mình thấy là thôi thì cứ sản xuất cho nhiều rồi mình mua sắm cho nhiều, cũng là một cái phương pháp làm cho xã hội giàu mạnh lên. Nên có những giai đoạn mà kinh tế bắt đầu suy thoái, cái nhà nước, ông tổng thống, ông thủ tướng phải đứng lên trên đài kêu gọi dân đi mua sắm, nghĩa là đừng có để dành tiền nữa mà hãy bỏ tiền ra mua cái này, mua cái kia, thì mỗi người mua chừng một chút, chút, thì tự nhiên cái sức tiêu thụ nó tăng lên, thì người ta mới sản xuất, công nhân mới có việc làm. Đó là ý nghĩa trên đó là ý nghĩa tích cực của cái việc tiêu thụ. Và như vậy nếu mà đứng ngang đây mà nói thì chúng ta thấy

[2:37]chúng ta đi mua đồ xài cũng là một việc làm phước nữa. Phải không? Thì mình cứ mua đồ một chút vậy thì người công nhân không có, không có mất việc làm, người ta sản xuất được thêm, thế là xã hội chuyển động và phát đạt. Thôi mình ngừng ngang đó thì mình nói như vậy được. Chính vì chỉ ngừng ngang đó thôi mà cho rằng việc tiêu thụ là tốt, là đóng góp vào lợi ích xã hội, cũng là một việc làm phước nghĩ như vậy. Cho nên các xã hội mà phương Tây hoặc là nền kinh tế thị trường người ta khuyến khích tiêu thụ dữ lắm. Bằng mọi cách phải kêu gọi mọi người tiêu thụ, hoặc là cho mua trước rồi trả góp lần lần sau,

[3:17]như mua xe, mua nhà trả góp lần lần, mua máy móc trả góp, hoặc là mua có thưởng, mua một mà thưởng, không chắc mua ba mới thưởng một, ví dụ vậy. Rồi mua có trúng thưởng, cứ mua món hàng cho một cái vé trúng thưởng là vậy. Như hôm trước mà chúng ta cũng nói, chúng ta đề nghị với thầy trụ trì ở đây vậy đó, tức là ai đi thọ Bát quan trai là có phiếu dự thưởng. Lâu lâu cho quay xổ số, nhưng mà trúng rồi thì thầy trụ trì chắc thầy cười trừ chứ thầy cũng nghèo. Thì đứng ngang đó thì mình thấy cái tiêu thụ là cần thiết rồi đến nỗi người ta nói khách hàng là thượng đế như vậy. Tuy nhiên bây giờ mình bước sang lĩnh vực khác thì

[3:57]mình thấy vấn đề nó không đơn giản như vậy nữa. Muốn mà sản xuất nhiều thì phải lấy tài nguyên trong lòng đất, trong thiên nhiên, phải không? Như bây giờ mình nói như cửa hàng đi, bán thức ăn mà muốn đông khách ăn rồi mình phải tiêu thụ nhiều thì phải giết trâu, giết bò, hoặc là xuống biển bắt cá cho nhiều mới cung cấp người ta được. Hoặc rồi bây giờ muốn xe máy cho nhiều thì phải khai thác quặng mỏ trong lòng đất nhiều lên, hoặc là phải phá rừng nhiều lên, vân vân. Tức là nếu mà cái tiêu thụ mạnh lên, sản xuất mạnh lên thì phải khai thác tài nguyên trong thiên nhiên nhiều lên, và chính cái khai thác tài nguyên

[4:34]trong thiên nhiên nhiều lên là việc làm phá hủy môi trường, chính cái phá hủy môi trường này là tiêu diệt cái sự sống của con người. Nên khởi đầu bằng cái việc là sản xuất nhiều, tiêu thụ mạnh là cái điều mà đi tìm sự sống của con người, nhưng cái khai thác tài nguyên phá hủy môi trường lại là cái tiêu diệt sự sống của con người. Nên đây là cái vòng lẩn quẩn, cái mâu thuẫn, cái mâu thuẫn trong cuộc sống như vậy. Và chúng ta thấy cái mâu thuẫn này nó tồn tại trong mọi lĩnh vực của cuộc sống hết. Đây là điểm mà tại sao Đạo Phật cuối cùng cứ hướng về sự giải thoát là như vậy. Nếu mà bình thường á chúng ta nghe nói Đạo Phật hướng về sự giải thoát

[5:15]thì mình hổng biết làm sao, vì cái người không suy luận á thì cứ nghĩ: "Ờ, giải thoát hay, thôi mình giải thoát đừng luân hồi nữa cho nó khỏe." Mình chỉ hiểu ngang đó thì mình không hiểu được cái sâu sắc của ý nghĩa giải thoát đâu. Nghe nói Đạo Phật là giải thoát, thoát khỏi khỏi luân hồi sinh tử thì mình cũng nghe hổng biết ất giáp gì: "Nghe hay hay, ờ, thôi tôi cũng tu theo Đạo Phật cho tôi giải thoát", mình hổng biết. Nhưng mà chỉ những bậc trí tuệ mới thấy được cái chữ giải thoát nó sâu sắc. Bởi vì sao? Vì trong cuộc sống này mọi điều đều nghịch lý và tất cả đều mâu thuẫn, cái tốt có cái xấu kèm theo đó, cái xấu có cái tốt kèm theo đó.

[5:52]Một cái thiện chí tốt của mình thì lúc nào cũng có cái xấu nó kèm theo, nó cứ lẩn quẩn như vậy, cứ lẩn quẩn không có lối thoát, không lối thoát, cuộc sống là như vậy. Chúng ta cũng nói nhiều lần về cái là trong cái thiện mà có cái ác, trong cái ác có cái thiện, không có cái điều gì mà thuần thiện cũng chẳng có điều gì thuần ác, điều này chúng ta đã nói nhiều lần rồi phải không? Ví dụ như người là mình đem tiền, đem bạc, đem vật phẩm, đem gạo, đem thuốc rồi đem cứu trợ cho cái người nghèo, người bị thiên tai đi, thì điều đó tốt hay xấu? Tốt quá đi chứ phải không? Quá cần thiết, quá tốt. Nhưng mà cũng có cái xấu kẹt ở trong đó. Kỳ khôi vậy.

[6:31]Vì cái xấu mà chung chung nhất là có nhiều người ở những cái vùng nghèo đó cứ ngồi chờ mấy đoàn cứu trợ tới, không chịu làm phước, không hiểu gì hết trơn, cứ vậy, rồi chờ rồi ganh tị với nhau, hơn thua nhau, giành giựt với nhau, họ ỷ lại. Rồi cái xấu mà cá nhân nữa, rồi từng người trong cái khổ của mình mình phải cắt xén của gia đình mình, nó cũng làm cái bất thiện. Mặc dù cái bất thiện này có thể giải quyết được, có thể vượt qua được. Cho nên nó tốt chỗ này cái nó xấu chỗ khác, cuộc đời như vậy, luôn luôn như vậy. Rồi bây giờ mình nói như là đi tu là tốt hay xấu? Thì quá tốt rồi chứ hả, nhưng mà coi chừng, hổng có gì chắc ăn hết trơn á.

[7:09]Ví dụ bây giờ nói đi tu là trở thành một người xuất gia đi, làm con người tu hành chân chính, mẫu mực, thực hành lời Phật dạy, học hỏi lời Phật dạy, rồi làm tấm gương trong đời sống để dạy lại cho người cư sĩ, điều đó vô cùng quý phải không? Vì người cư sĩ đâu có thì giờ, mà Phật thì đã nhập Niết bàn, chỉ còn những hình ảnh sống động là qua chư Tăng thôi, thì rõ ràng đi xuất gia mà làm được việc như vậy quá quý. Nhưng mà rồi cũng có cái xấu kẹp một bên: vô tình nó xuất hiện thành một giai cấp mới gọi là giai cấp Tăng lữ, giai cấp được ưu đãi, được tôn trọng, mà có khi có những người không xứng đáng.

[7:47]Sự thật như vậy, và cũng gây nên những cái bất bình trong cái xã hội. Nên có nhiều chuyện kể lắm, có người kể cái hồi đó đói dễ sợ lắm mà tự nhiên có cái ông đó, ổng giàu, ông thầy ổng giàu, chùa ổng giàu, ổng giấu gạo, giấu vàng, ổng không thèm phát cho người nghèo, bất mãn không theo Đạo Phật nữa. Thì nó có những cái chuyện như vậy, đó là một chuyện nhỏ, rồi còn nhiều cái chuyện nữa, tại quý thầy đang tu đâu phải thành Phật, cũng có nhiều cái sơ suất. Rồi có nhiều người nhìn thấy quý thầy, đòi hỏi quý thầy phải quá cao mà quý thầy chưa cao được cái bất mãn rồi nhiều khi bỏ đạo. Nên thà thôi ai cũng cư sĩ tu hết cho nó khỏe,

[8:23]ai được hơn thua gì ráng chịu, bày đặt có thêm người thầy tu, có chư Tăng làm chi cho nó mệt mỏi, rắc rối. Đó, nó lại cũng có cái cái lý luận để mà chống lại nữa. Nên chúng ta thấy cái tốt, cái xấu trong cuộc đời nó cứ kèm theo như vậy. Nên nhiều vị gọi là vì có trí tuệ họ tu đến mức độ nào đó họ nói: "Thôi giải thoát cho nó gọn chuyện." Đó. Đó là một cái cách khi mà nhìn thấy cuộc đời luôn luôn là nghịch lý và mâu thuẫn, cái tốt, cái xấu nó đan theo nhau, thôi giải thoát khỏi tốt, khỏi xấu cho nó gọn chuyện, đó là lý do mà hướng về sự giải thoát. Còn những vị Bồ Tát là những vị mà họ chịu cực,

[8:58]họ chấp nhận đi trong cái mâu thuẫn, đi trong cái nghịch lý đó, luồn lách giữa xấu và tốt, giữa thiện và ác đó để cố gắng xây dựng cái thiện cho cuộc đời mà tránh bớt cái xấu, cái ác. Thì đó là những vị Bồ Tát. Nên những vị Bồ Tát đi trong cuộc đời cực lắm, cực. Còn bình thường mình mà không đủ dũng lực, không đủ kiên nhẫn, không đủ sự sâu sắc, tế nhị thì thường là mình không dám làm cái hạnh Bồ Tát, mình chỉ tìm sự giải thoát để thoát ra cái nghịch lý giữa thiện và ác, giữa tốt và xấu nó đang kéo chằng chịt như vậy, thôi thoát ra cho nó xong. Còn cái người vì mà tu tâm hạnh Bồ Tát mới dám đi vào trong cái

[9:35]thiện, ác, tốt, xấu đó, đi trong luồn lách giữa giữa xấu và tốt, thiện và ác đó, nó cách nhau trong đường tơ kẽ tóc ấy mà vẫn thoát được cái ác để giữ được cái thiện cho con người. Đó, cái khó, cái hạnh Bồ Tát cực kỳ khó. Nên chúng ta cũng tu theo Đạo Phật, cũng nghe nói giải thoát, cũng nghe nói hạnh Bồ Tát, sự thực mình hiểu chưa hết đâu, mình không đủ trí tuệ để hiểu được cái sâu sắc, cái vĩ đại của ý nghĩa giải thoát, cũng như mình không hiểu được cái sâu sắc, cái vĩ đại của hạnh Bồ Tát. Mình tu chừng phải vài chục kiếp nữa, vài chục kiếp nữa. Nghĩa là mà tu mà tinh tấn vài chục kiếp nữa, vào được định, trí tuệ mở ra rồi mới hiểu được cái sự vĩ đại của

[10:13]Bồ Tát, chứ còn bình thường bây giờ mình chỉ hiểu mơ mơ qua kinh điển thôi. Mà khi mình hiểu rồi mình mới thấy thiệt á những cái vị mà gọi là Phật, gọi là Bồ Tát thì cái sự cao cả của các ngài mình không thể dùng gì để diễn tả được. Bây giờ mình trở lại với vấn đề sản xuất, tiêu thụ trong kinh tế là cũng như vậy, cái sự mâu thuẫn như vậy. Nên ở đây thì chúng ta thấy thế này: nếu đi theo thế gian là cứ sản xuất, cứ tiêu thụ cho mạnh để cho xã hội phát triển, nhưng bên cạnh về cái khía cạnh nhân bản, khía cạnh môi trường thì chúng ta cần bảo vệ cái môi trường để bảo vệ sự sống, nên giữa cái mâu thuẫn này thì mình phải làm sao?

[10:55]Nếu mà nói thôi giảm sản xuất, giảm tiêu thụ thì nền kinh tế của xã hội nó ngưng đọng lại, đi chậm lại liền. Còn nếu để bảo vệ môi trường á thì nó đi chậm lại, nhưng mà để thúc đẩy cho nền kinh tế nó mạnh lên một chút thì môi trường bị phá hủy. Thì giữa hai cái mâu thuẫn, hai cái khó giải quyết đó, thì mình là người đệ tử Phật thì mình sẽ chọn cái giải pháp nào? Ai giơ tay nói được, khen hay cho làm tiến sĩ kinh tế học liền.

[11:27]Đó là cái khó, phải không? Nên ở đây nó đòi hỏi chúng ta cả một cái quan niệm mới, cả một cái triết học mới, một cái đạo lý mới hoàn toàn cho nhân loại, thì mới có thể giải quyết được cái vấn đề ách tắc này, chứ nó không phải là trong một vài lời nói nho nhỏ mà giải quyết được. Đây là vấn đề lớn của nhân loại. Vấn đề lớn như thế nào? Là xây dựng lại cái quan niệm về kinh tế và hạnh phúc. Quan niệm về kinh tế và hạnh phúc như thế nào? Là chúng ta phải định nghĩa lại căn bản thế này: Chúng ta sống là để đi tìm hạnh phúc hay là để làm giàu? Định nghĩa lại. Đây là vấn đề triết học. Vì nào giờ đó, chúng ta bị lầm ở một điểm là giàu tức là hạnh phúc, phải không?

[12:14]Chúng ta hiểu như vậy, nên cứ lao vào làm giàu và cả một xã hội như vậy. Cứ phải đi tìm cái sự giàu mạnh, tiện nghi, vật chất, kỹ thuật cao. Cả một xã hội bị lao vào cái cơn lốc đó, cả thế giới đi vào cơn lốc đó, không dừng lại được nữa, mà chúng ta phải định nghĩa lại. Có phải cái giàu đó, có phải cái tiện nghi, có phải kỹ thuật cao đó, thực sự là hạnh phúc hay không? Mà bây giờ chúng ta xác định lại, chúng ta sống trên đời là chúng ta đi tìm kỹ thuật cao, đi tìm cái giàu, cái mạnh hay đi tìm hạnh phúc? Ở đây quý Phật tử đi chọn cái nào? Chọn cái gì? Ai chọn hạnh phúc giơ tay lên. Có mấy người, coi bộ nhiều người chọn giàu nữa nha.

[12:56]Vậy ai chọn giàu giơ tay lên. Nghe chê sợ quá không dám giơ tay.

[13:04]Thôi nói chung như vậy là chúng ta cũng thấy được cái hạnh phúc nó quan trọng, mặc dù giàu cũng là một trong những yếu tố của hạnh phúc. Giàu nó chỉ là một trong những yếu tố của hạnh phúc, chứ giàu không phải là toàn bộ hạnh phúc, chúng ta nhớ cái điều đó. Cho nên có những lúc chúng ta chọn một cái góc để rồi chúng ta mất toàn bộ. Ví dụ, cái chuyện mà người mù rờ voi, người ôm cái chân voi thì nói con voi giống như cái cột nhà, người rờ được cái đuôi nói con voi giống như cây chổi. Rồi chính vì chấp một cái biết của mình mà rõ ràng mình bỏ hết toàn bộ con voi, không còn biết con voi thực sự là gì nữa.

[13:43]Cũng vậy, hạnh phúc nó gồm rất nhiều điều, ví dụ như sống vật chất thong thả một chút, nghĩa là cũng hơi có tiền chút đừng chật vật quá, là một khía cạnh hạnh phúc. Rồi một khía cạnh khác của hạnh phúc là gì? Là con người sống thương yêu nhau, đi chùa gặp nhau mình nhìn nhau bằng đôi mắt thân ái, dù xa lạ mà gặp nhau vẫn thấy như thân quen, nói chuyện với nhau vẫn ngọt ngào, là hạnh phúc, phải không? Rồi hạnh phúc là gì nữa? Là mình không bị chê. Là nói chung là khi nói chuyện mình nghe sau lưng người ta nói là người ta khen, à cái cô đó cổ thực sự đi chùa và thực sự đạo đức. Đó mình nghe như vậy cũng là một cái niềm vui,

[14:26]đó là danh dự, nó cũng là một yếu tố của hạnh phúc. Rồi cái gì nữa? Rồi ví dụ như con cái mình nuôi mình dạy lớn lên tụi nó ngoan ngoãn và thành tài, đó cũng là hạnh phúc, phải không? Như vậy hạnh phúc nó quá nhiều vấn đề, nhưng mà nếu mình lầm, mình chấp một cái, coi chừng tất cả những cái khác mất hết, rồi hạnh phúc mất luôn. Ví dụ như mình chọn cái giàu, mình cho nó là toàn bộ là hạnh phúc đi, chỉ lo làm giàu, lo kiếm tiền, lo làm giàu, lo kiếm tiền, thì chuyện gì xảy ra? Không còn tình thương yêu với mọi người, ai cũng ghét mình hết, chỉ nghe tiếng chê thôi, con cái hư hỏng hết. Mọi cái đó rồi đến khi mình ôm được mớ tiền rồi nhìn lại, hạnh phúc biến mất.

[15:05]Có khi vì một góc cạnh mà toàn bộ hạnh phúc biến mất. Chúng ta phải hiểu hạnh phúc là rất nhiều yếu tố, cho nên không bao giờ được dồn tất cả cuộc đời, tất cả tâm lực của mình vào một khía cạnh. Hạnh phúc là như vậy. Mà khi chúng ta hiểu được là chúng ta đã quyết định sống trên đời là đi tìm hạnh phúc, chứ không phải là đi làm giàu, chúng ta phải xác định điều đó, thì cả xã hội, cả nhân loại cũng phải xác định điều đó lại. Thì lúc đó có thể là người ta không có vội vã đi tìm kỹ thuật cao, không có vội vã lo lật đật làm giàu, mà phải nâng những cái mặt khác lên. Phải nâng cao đạo đức lên, nâng cao kiến thức,

[15:46]nâng cao nghệ thuật, nâng cao cái nhân cách, xây dựng lại tương quan tốt đẹp giữa con người, phải đổ tâm lực vào đó nhiều một chút, chứ không phải là chỉ lo làm giàu. Thì lúc đó có thể là xã hội nó không giàu lắm, nó không đòi hỏi cái sản xuất tiêu thụ gay gắt lắm, mà mình sống vẫn hạnh phúc. Có một lần tôi đến một cái tiệm máy để tôi mua cái máy, những thiết bị máy móc máy thâu như thế này. Thì gặp cái bà bà chủ cửa hàng, bà là người Bắc thì tôi cũng vui miệng tôi hỏi là cô vào Nam bao lâu? Thì cô nói cô vào Nam sau giải phóng. Trước giải phóng thì cô ở cái miền quê ngoài Bắc, một cái tỉnh ngoài Bắc, ở Bắc Ninh gì đó.

[16:29]Thì chuyện vãng qua lại một chút thì tôi mới khen bà là bà có phước, nghĩa là từ cái miền quê ngoài Bắc mà vào đây sở hữu được một cái căn nhà to ngay mặt tiền, một cửa hàng lớn buôn bán máy móc điện tử có giá trị như vậy cũng là người có phước, phát triển nhanh. Nhưng mà lắc đầu bà nói: Không thầy ơi! Con nhớ lại cái quãng đời tuổi thơ con sống ở miền quê chả có đồng nào mà hạnh phúc lắm, ngủ không thèm đóng cửa, đường xá trong làng thì chỉ là đường đất sình lầy thôi, mà con người sống với nhau vui và con nhớ lại quãng đời đó hạnh phúc lắm. Bây giờ thì vô đây thì có tiền hơn thiệt, sang trọng giàu có tiện nghi hơn mà không có

[17:06]tìm cái cảm giác hạnh phúc như hồi xưa nữa. Tôi rất là mừng vì có một con người nhìn ra được điều đó. Nếu tất cả chúng ta là những người đệ tử Phật mà nhìn ra được cái điều đó thì thật là đáng quý. Nghĩa là chúng ta sẽ tìm thấy được có một cái hạnh phúc gì đó nó nằm ngoài tiền bạc. Mà sống trong tiền bạc không lấy đó làm hãnh diện vì mình biết coi vậy chứ nó không phải là hạnh phúc. Phải hiểu như vậy, mà không phải là chuyện của từng cá nhân, chuyện này phải là chuyện của toàn nhân loại, chuyện của toàn nhân loại. Nhưng mà chúng ta thấy có dễ không? Không dễ gì mà mình kêu gọi toàn thế giới định nghĩa lại mục tiêu của

[17:46]cuộc sống là đi tìm hạnh phúc chứ không phải đi tìm tiền bạc. Mà khi toàn thế giới quan niệm như vậy được hết rồi đó, thì cái quan niệm về kinh tế cũng thay đổi luôn. Nghĩa là người ta không còn cần phải thúc đẩy tiêu thụ, cần phải thúc đẩy sản xuất để cho kinh tế mạnh lên nữa, do đó môi trường sẽ bớt bị phá hoại. Con người đi hướng về những mục tiêu khác cao cả hơn, tốt đẹp hơn. Loài người sẽ an vui hơn. Đó là cái gọi là cái đạo lý đó để mình sống dung hòa. Lúc đó làm cái tốc độ sản xuất tiêu thụ nó chậm lại, xã hội gọi là nền kinh tế không phải là phát triển mạnh, nhưng mà con người hạnh phúc.

[18:29]Đó là đạo lý, đó là sự dung hòa đó. Ở đây chúng ta nói qua một khía cạnh khác nữa. Chúng ta nhận định về một số loại hình kinh doanh, mà có những cái kinh doanh đó nó làm băng hoại đạo đức, và có những kinh doanh thì nó không làm băng hoại đạo đức. Nhưng mà vì cái chủ trương của con người, cũng như của luật pháp của xã hội, miễn làm sao người đó kinh doanh được, không phải là phạm pháp, đóng thuế đầy đủ thì nhà nước chấp nhận. Xã hội nào cũng vậy, đất nước nào cũng vậy. Tuy nhiên ở đây, nhìn trên cái quan điểm của Phật giáo, trên cái quan điểm của nhân quả, thì chúng ta thấy nó không có đơn giản, không đơn giản là cái loại hình kinh doanh nào

[19:15]cũng cần thiết cho con người, mà có những loại hình kinh doanh nó phá tan xã hội, phá tan cái nền kinh tế. Tuy thấy nó ăn nên làm ra đó nhưng mà chính nó là nguyên nhân phá hoại kinh tế. Ví dụ, ví dụ như là những cái kinh doanh mà giải trí vui chơi mà nó gần với sự sa đọa. Mà gần chúng ta nhất là cái đất nước Thái Lan. Đất nước Thái Lan là một đất nước Phật giáo là quốc giáo, vua là theo đạo Phật. Ông vua được mọi người tôn kính như vậy, mà đi ngoài đường gặp một vị sãi, vị sư mà sư có đạo đức thì ông cũng đảnh lễ ngay giữa đường. Một đất nước như vậy, một đất nước mà đạo Phật được tôn trọng gần như tuyệt đối như vậy.

[20:01]Vậy mà những người lãnh đạo đất nước đó đã không đem được cái tinh thần đạo Phật vào trong việc xây dựng kinh tế, nên họ đã để ra quá nhiều kẽ hở cho những cái loại hình kinh doanh mà đi ngược lại đạo đức. Và chính đó là nguyên nhân mà gây ra cái cuộc khủng hoảng kinh tế của Thái Lan vừa rồi. Thái Lan nổi tiếng về các khu ăn chơi, các du lịch, các trung tâm du lịch mà những người Âu châu đó, họ muốn đi hưởng một cuộc du lịch mà sa đọa thì tìm tới Thái Lan. Nó có danh từ gọi là sex tour, tức là du lịch mà có cái kinh doanh tình dục, xác thịt ở trổng. Tới đó người ta sẽ gặp được những cái nghĩa là mại dâm, mại dâm với người lớn,

[20:47]mại dâm cả với trẻ em dưới tuổi vị thành niên, rồi cả mại dâm đồng tính giới nữa. Nên nó sa đọa đủ hết và ở đó người ta qua mặt luật pháp, và luật pháp cũng để lơi lỏng không kiểm soát cho thoải mái các loại hình đó nó tràn ngập. Một người khách du lịch có thể vào một cái hộp đêm, là một cái nơi đó là nhạc nhảy xình xèo, đèn chớp nhảy đủ màu hết, và có những cô gái gần như lõa lồ đứng ỏng ẹo múa cho khách vừa ăn uống vừa thưởng thức. Tôi kể chi tiết chứ thật ra tôi chưa có đi, chưa có dòm nha, xin lỗi nha. Nghĩ lại, chứ đừng nói sao thầy rành quá chết.

[21:27]Rồi có cái buồn cười như thế này nữa, là những cô gái làng quê cái việc làm nhà quê thì kiếm ít tiền, đồng áng ít tiền, rồi có chút nhan sắc thì lên thành phố để làm hoặc là làm gái hay làm vũ nữ. Rồi làm vậy họ có thu nhập cao hơn, nhanh hơn. Thí dụ như muốn có 100 đô la ở cái miền quê làm mấy tháng không ra, nhưng mà lên đó nhiều khi chỉ qua một đêm với khách là họ có được 100 đô la. Nên thấy quá dễ kiếm tiền đi, nên họ cứ lao vào. Gái miền quê vào, một cả một cái ngành kinh doanh, cả một kỹ nghệ kinh doanh du lịch xác thịt con người nó tràn ngập. Rồi những cô gái đó lâu lâu về thăm làng, rủng rỉnh tiền bạc, đem tiền nó cúng dường các sư.

[22:10]Tại vì chùa mà, chùa ở Thái Lan là những cái điểm mà được người ta tôn trọng ghê lắm. Làm nghèo thì nghèo chứ vẫn đem tiền, đem gạo đồ đến cúng dường các sư, bởi vì các sư là hình ảnh gì thiêng liêng đối với đất nước đó. Cho nên đi làm gái chứ vẫn đem tiền về cúng dường các sư, và xem đó là cái sự hãnh diện của gia đình nữa. Rồi riết rồi các gia đình ở miền quê Thái Lan coi chuyện đó bình thường. Cái kinh doanh đó thì nhà nước thả lỏng, không có phạm pháp gì là được rồi, đóng thuế đầy đủ là được. Rồi ví dụ như những cái nơi mà họ tắm nước nóng rồi xông hơi, mát-xa gì đó, người ta tắm mà tắm ở trong bồn nước

[22:49]á, tắm ở trong bồn nước một người tiêu thụ 500 lít nước, nước sạch để tắm, mà có khi nước đó là nước nóng nóng ấm ấm đó, để tốn điện mà nấu lên 500 lít nước cho nó ấm ấm lên vừa cái nhiệt độ mà tắm vậy rất là tốn, nên tốn điện tốn nước đủ thứ để phục vụ những cái trò giải trí không đáng cho cái người có tiền. Nhưng mà được như vậy á thì cái người chủ của những hộp đêm, nhà hàng đó họ có lời, họ đóng thuế được đầy đủ, thì nhà nước thích để đó. Chính vì những nguyên nhân đó gây ra cuộc khủng hoảng. Những cái lối kinh doanh mà sa đọa, nên Thái Lan rớt vào cuộc khủng hoảng liền. Nhưng có lẽ, có lẽ là nhờ cũng là nhờ cái tinh thần tôn trọng

[23:31]đạo Phật nó cũng còn cái phước gì đó, khiến cái đất nước này dường như đang có dấu hiệu hồi phục kinh tế. Nhưng mà nếu mà họ không tỉnh giác, họ không có hối hận, không tỉnh ngộ thì có ngày rớt nữa, nếu cứ tiếp tục lao vào những loại hình kinh doanh như vậy, rớt nữa. Nên ở đây chúng ta thấy đó, nhà nước mà đứng trên quan điểm bình thường là thu thuế, nghĩa là thấy ai làm ăn được không phạm pháp gì tội hình sự mà cứ thu thuế mà nuôi dưỡng những loại đó là chính phá cái xã hội và phá kinh tế đó. Nhưng mà thường thì hầu hết các nhà nước đều không biết điều này, vì họ không có đứng trên quan điểm của đạo Phật.

[24:12]Chỉ có chúng ta là những người đệ tử Phật á, mình đứng trên quan điểm đạo Phật thì mình mới thấy được cái nhân quả của nó. Thấy họ làm ăn ra đó, khá đó, đóng thuế đầy đủ đó, coi vậy chứ chính những nơi đó là những nơi phá hoại nền kinh tế nó tan tành sau này. Rồi những cửa hàng ăn nhậu, vừa rồi ở báo Công an hình như có đăng một bài Sài Gòn ăn nhậu tràn lan, cứ chiều xuống là thấy người ta ăn nhậu tràn lan. Bao nhiêu là cái thảm kịch gia đình sinh ra từ cái việc ăn nhậu, thê thảm. Cái kinh doanh đó thì nếu mình nhìn vào thì mình thấy cũng không có gì sai, tại ăn uống là nhu cầu của con người, nhưng rồi nếu mình đi sâu vào thì mình

[24:51]mới thấy tội lỗi chồng chất ở trong những cái nơi mà ăn nhậu như vậy. Rượu được tiêu thụ quá nhiều. Rượu là một cái điều tai hại mà. Sau ma túy thì rượu là cái điều khủng khiếp. Rồi phải sát sanh rất nhiều thú vật, nhất là những cửa hàng đặc sản thú rừng gì đó, phải vô rừng săn bắt làm tuyệt chủng nhiều loài thú rừng, đó là một cái sai lớn. Nhưng mà người ta cứ phải làm như vậy để phục vụ cái ăn nhậu. Mà cái ăn nhậu đó nó hoàn toàn không phải là nhu cầu cần thiết cho cơ thể để sống và làm việc và phục vụ, mà chỉ là thỏa mãn cái tham ăn của con người thôi, tham ăn ngon thôi. Nên những cái điều đó nó tích lũy qua nhiều năm nhiều tháng,

[25:31]thì cửa hàng đó thấy giàu đó, đóng thuế nhà nước đủ đó, nhưng mà chính nó cũng là cái hang ổ của cái sự tàn phá xã hội và sự sụp đổ kinh tế của con người. Chính những cái điều nghĩa là thấy kinh doanh coi thì có lợi, nhưng mà cái hại lâu dài về sau rất là lớn. Rồi những cái cửa hàng hay là vũ trường, vũ trường thì không biết đây có ai rành không ta? Tôi thì cũng không rành đâu, đọc báo nghe nói, đại khái vô trổng người ta ta làm gì trổng không biết. Chắc là nhảy múa gì đó, đại khái. Rồi sinh ra những cái tệ nạn bên cạnh, nhưng những cô vũ nữ phải có cái người bảo kê, rồi phải vay nặng lãi, có nhiều cô phải dùng tới ma túy, đủ tệ nạn xảy ra.

[26:19]Mà chúng ta thấy, chúng ta thấy những cái đó nó không phải là những nhu cầu thực sự của con người, những cái giải trí như vậy không phải nhu cầu. Và có nhiều cái loại hình như vậy đó, một lát chúng ta mới nói tới cái kinh tế mà xây dựng lên trên đó tại sao họ đã bắt đầu đã đi lạc hướng là vậy. Rồi những cái sòng bài gọi là những cái casino, nhà nước mình cũng cho xây dựng cái casino ở Đồ Sơn á, cũng xây dựng casino quốc tế tại vì nó thu lợi nhuận dễ sợ lắm. Cái người mà vác tiền tới mấy casino để nướng mà, họ đâu có tiếc tiền, và đứng vào đó để mà đóng thuế thì lấy tiền rất là ngon. Nhưng mà chúng ta hiểu, chính những hang ổ đó là phá hoại đất nước, phá hoại kinh tế.

[27:00]Tuy trước mắt thì thấy lời, nhưng nguy hiểm ghê lắm. Những cái nhẹ hơn ví dụ như cái sân golf, Thái Lan hay Đài Loan mở nhiều cái sân golf cho khách nước ngoài, vì cái cái trò chơi golf là trò chơi thời thượng của những người giàu tiền lắm bạc. Họ phải phá những khoảnh rừng rất là lớn, tại vì sân golf diện tích nó lớn. Rồi trong cả một cái sân golf với diện tích rất to như vậy mà trong đó phải rào dậu thật kín và xây dựng nhiều cái thiết bị, san lấp đồ, rồi người phục vụ, nên một cái người hội viên của một cái sân golf như vậy đóng tiền nặng lắm. Như ở bên Mỹ, muốn có một cái thẻ hội viên để vào một cái sân golf chơi phải

[27:38]đóng 150.000 đô la, nên cái người nhà nghèo không có lọt vô đó được. Thì cái điều đó nó thực sự không phải là những nhu cầu cần thiết của con người, của cuộc sống, nhưng mà người ta đổ tiền một cách không suy nghĩ. Trong khi bên cạnh đó 150.000 đô la đó cứu không biết bao nhiêu người nghèo, xây dựng được mấy cái trường học, một cái trường học hay là làm được rất nhiều điều tốt đẹp hơn cho những cái đất nước nghèo, thế mà người ta không suy nghĩ. Chính vì cái không suy nghĩ đó là nguyên nhân của sự đổ vỡ của nhân loại. Chúng ta có một điều chúng ta nói sơ sơ chứ sau này thì mình sẽ nói lại là cái hiện tượng bóng đá đó.

[28:18]Ở đây ai mê đá banh đâu giơ tay lên?

[28:25]Thật ra nhiều người mê đá banh quá, cho nên nhà nước cũng phải tùy theo rồi phải thuê huấn luyện viên nước ngoài về để thi đá, để để mà huấn luyện rồi đi thi đấu khắp nơi. Bài khác chúng ta sẽ nói về hiện tượng bóng đá này và chúng ta sẽ thấy nó là một cái sai lầm của nhân loại, của con người. Không bao lâu đâu, không bao lâu đâu. Để rồi tôi nói rồi quý Phật tử coi coi có đúng không. Chừng năm mười năm gì nữa bắt đầu người ta sẽ nhìn lại hiện tượng mê bóng đá, bóng đá và mê bóng đá. Người ta sẽ thấy nó là một sai lầm, một lỗi lầm của xã hội. Lúc đó người ta sẽ sửa sai, nhưng mà hơi muộn, hơi muộn.

[29:05]Bây giờ thì họ lại không điều chỉnh trước. Bây giờ không điều chỉnh thì mười năm sau sẽ hối hận vì cứ lao đầu vào bóng đá. Bây giờ là phải dạy con người đừng mê bóng đá nữa. Xem nó là một trò giải trí nhẹ nhàng như các trò khác, không có cuồng nhiệt như vậy nữa. Cái sự cuồng nhiệt này là một sai lầm lớn của nhân loại. Chúng ta thấy đất nước Brazil, Brazil là một đất nước mà ngày xưa có vua bóng đá tên gì đó? Rành dữ vậy ta. Là Pelé đó, ổng đi đá là ổng cứ đem cái chức vô địch về cho Brazil. Trước cái sự hãnh diện quá, người Brazil xem bóng đá là tôn giáo, là niềm say mê hơn tất cả. Và đất nước Brazil là đất nước luôn luôn khủng hoảng kinh tế,

[29:47]mà là một đất nước lớn, cho nên mà để khủng hoảng thì nó ảnh hưởng toàn cầu nên Mỹ cứ phải đổ tiền để cứu đất nước đó. Mà vì sao? Vì họ, cái quan tâm của họ nó sai hướng, họ không quan tâm về đạo đức hay cái gì cái kia, mà lại quan tâm vào cái bóng đá, cuồng nhiệt sai lầm. Người cầu thủ mà đá thua về nhà có khi bị mafia đón đường bắn chết liền. Nên đó chúng ta thấy nó thành bệnh hoạn rồi, một cái sai lầm. Chúng ta sẽ nói về những điều này trong cái đề tài khác về nỗi quan tâm của công chúng khác. Có những đất nước người ta không quan tâm tới bóng đá nhiều mà người ta quan tâm tới những cái lĩnh vực khác hơn.

[30:25]Thì chúng ta thấy những cái mặt hàng, những cái loại hình kinh doanh mà không làm phát triển đạo đức, cái thứ nhất; thứ hai là không đáp ứng những nhu cầu cần thiết thực sự của con người; và thứ ba là những loại hình kinh doanh đó nó làm phá vỡ đạo đức, làm suy đồi, làm sa đọa con người, thì tuy trước mắt có vẻ thu hút được nhiều người đó, nhưng chính đó là những hang ổ làm phá vỡ kinh tế. Đây là mình nói theo nhân quả, nói khơi khơi, nói tổng quát, nói không chứng minh. Mình nói bằng cảm nhận, bằng niềm tin. Còn nếu mình chứng minh thì chúng ta sẽ thấy rõ ràng. Rất nhiều những người có quyền, có chức,

[31:10]có tiền, có bạc đã đem nướng tiền vào những nơi đó, phải không? Rất nhiều người như vậy đã đi ăn, đi nhậu, đi vũ trường, gái gú, bia ôm này đồ, rồi tha hóa trở thành những người hối lộ, tham nhũng, phải có tiền để giải trí vào những cái trò chơi sa đọa đó, trở thành những cán bộ biến chất và họ đã phá tan cái luật pháp, họ vi phạm luật pháp và họ góp phần làm suy yếu nền kinh tế đất nước. Đó là mình nói chứng minh đó. Vì những nơi đó là những nơi lôi cuốn mà. Ở Việt Nam có hiện tượng rất là tệ, người ta chỉ bàn bạc vấn đề làm ăn nơi quán nhậu. Quý Phật tử có thấy điều đó không? Có chứng kiến không?

[31:53]Tôi nghe nhiều lắm. Nghĩa là họ muốn làm ăn với nhau thì họ nhậu với nhau, rồi trên bàn nhậu bắt đầu mới bàn chuyện làm ăn. Nên đó là những lối làm ăn không nghiêm túc và có cái gì nó mờ ám. Còn nếu mà đàng hoàng người ta cứ đến công ty, đến cơ quan, đến sở làm người ta bàn bạc một cách nghiêm chỉnh. Còn cứ rủ nhau đi nhậu, đến nỗi mà không biết nhậu nói: "Trời, không biết nhậu rồi làm sao làm ăn? Phải ngoại giao." Chúng ta thấy không? Quý Phật tử có nghe câu đó không? Đó, chúng ta thấy đó là cái bệnh hoạn của một đất nước. Chính cái tư tưởng, cái lối, cái văn hóa bệnh hoạn đó nên cái nền kinh tế cũng nguy hiểm chứ không có bảo đảm.

[32:31]Nhưng nếu mình là một người Phật tử mà mình có nhiệm vụ, có vai trò phải làm ăn, từ đây quý Phật tử đừng có dứt khoát không có bàn công việc trong quán nhậu nữa. Ở đâu? Đừng có sợ thất nghiệp. Bây giờ chúng ta nói qua một cái lĩnh vực khác. Kỳ rồi chúng ta có kể chuyện có cái ông công nhân ổng nghĩ ra cái chuyện cái cờ lê không? Mà ổng được năm chục triệu đô la phải không? Đó. Thì cái nền kinh tế mà muốn phát triển là như vậy đó, nó có những cái kỹ thuật, có những cái kỹ thuật tinh xảo, tiện lợi và làm cho người ta phải phải mua cái món đồ của mình chế ra thì công ty đó sẽ được lời. Đây là cái sự cạnh tranh gay gắt giữa các các hãng với nhau.

[33:23]Bây giờ cái hãng nào mà chế được cái món đồ kỹ thuật cao, tinh xảo mà giá rẻ thì bán được. Nhưng mà đây là cái khó: kỹ thuật cao, tinh xảo thì đòi hỏi đầu tư nhiều, giá thành phải cao, phải không? Vậy mà vẫn phải kìm cái giá cho thấp xuống thì mới cạnh tranh mới bán hàng được. Mà muốn cái sản phẩm đó kỹ thuật cao, tinh xảo mà giá rẻ thì mình phải làm cái gì?

[33:52]Phải làm cái gì để có được cái điều kiện đó? Yếu tố nào?

[33:59]Dĩ nhiên là phải có cái chi phí thấp. Cái chi phí thấp này nó trên cả hai lĩnh vực. Cái thứ nhất là cái người mà hằng mày mò trong cái phòng thí nghiệm để nghiên cứu ra kỹ thuật mới đó, cái người đó cũng phải là người không có đòi hỏi cái thù lao nhiều, nghĩa là vì say mê thôi, vì nghĩ đến lợi ích của nhân loại thôi. Cứ miệt mài làm trong phòng, cứ tìm ra cái kỹ thuật này kỹ thuật kia để nghĩ là mình đem lại tiện nghi cho nhân loại. Chính những người đó mới là không đòi hỏi trả lương cao mà mới có cái đam mê, có cái tha thiết rồi mới có cái sáng suốt mà sáng tạo ra những kỹ thuật. Còn cái người mà hễ mà có được cái mảnh bằng rồi,

[34:40]kỹ sư rồi, cứ nghĩ tới chuyện làm lương cao thì người đó cả đời không phát minh ra được cái gì mới. Cái người mà không nghĩ tới đồng lương đó, cái người mà chỉ nghĩ tới cái lợi ích của xã hội đó, người đó mới có thể tìm ra những sản phẩm mới. Đây là nó thuộc về đạo đức một lần nữa. Chúng ta thấy, nói cho mênh mông thiên địa như vậy rồi cái đạo đức vẫn là nền tảng. Phải có những con người mà nghĩ đến chuyện mà học để làm lợi ích cho xã hội. Cho nên quý Phật tử có đọc cái bài mà Lời Nguyện Cầu Buổi Sáng dành cho trẻ chưa? Có người nào chưa có không?

[35:16]Thì trong cái bài đó chúng ta xây dựng cho trẻ nó có cái tư tưởng là: "Còn con xin nguyện từ đây, siêng năng học tập để ngày lớn khôn", gì nữa? Vì không có tụng nên không có nhớ. "Đáp đền cha mẹ công ơn", phải không? "Đắp xây thế giới đẹp hơn bây giờ." Tức là từ nhỏ phải xây dựng cho đứa trẻ nó có cái lý tưởng, nó học sau này để nó xây dựng thế giới chứ không phải để làm giàu. Thì chính những đứa trẻ mà có được cái lý tưởng đó đó, những đứa trẻ đó sau này mới có những cái sáng tạo, những cái phát minh mà làm lợi ích cho con người, mà vẫn không đòi hỏi cái thù lao, cái chi phí, cái lợi cho mình nhiều, người đó mới làm ra được điều đó.

[35:59]Thì như vậy cái chi phí thấp mà vẫn xuất hiện được cái kỹ thuật cao là một yếu tố làm cho sản phẩm giá thành nó hạ xuống. Còn người nào mà cứ khăng khăng hễ bán một cái ý tưởng, một kỹ thuật là cứ đòi tiền cho cao thì có thể có phước cũng làm ra đó, nhưng mà rồi sau này không làm ra gì được nhiều nữa, không làm được gì. Nghĩa là ai mà với cái sự sáng tạo của mình, cái tài năng của mình mà đòi hỏi cái tiền cho nhiều với cái tài năng của mình thì người đó sau này sẽ mất tài năng, mất tài năng. Ví dụ, ví dụ như một người ca sĩ hát hay đi, rồi đòi cái cát-sê cho cao, sau này giọng hát sẽ mất, sau này quần chúng sẽ không ái mộ nữa.

[36:43]Rồi ví dụ như là một cái người kỹ sư nào đó ban đầu có vài cái phát minh hay, rồi cứ đòi hỏi là ai thuê mình phải có lương cao mới làm thì sau này sẽ không có phát minh gì mới nữa, vì họ đã chú trọng vào đồng tiền, phước hết rồi. Còn cái người nào cứ tiếp tục khiêm tốn, hy sinh, không đòi hỏi, vậy đó mà người đó mới tiếp tục có những cái sáng suốt, những cái sáng tạo, những cái phát minh để làm lợi ích cho cuộc đời. Đó, nó là như vậy. Cái thứ hai nữa là cái hãng đó đó, lương công nhân phải trả thấp, phải không? Thì giá thành mới thấp được chứ. Chứ cái hãng sản xuất món hàng mà trả lương công nhân quá cao

[37:23]thì buộc phải tính cái chi phí đó vào trong cái sản phẩm thì sản phẩm nó sẽ cao lên thì không cạnh tranh được. Cái thứ ba nữa là ông chủ hãng hay là cái nhóm chủ của cái hãng, cái công ty đó phải lấy lời ít, chứ đòi lấy lời cao quá thì phải bán cái sản phẩm nó cao lên thì giá thành nó cũng cao lên. Như vậy chúng ta thấy có ba điều để tạo thành cái sản phẩm tốt mà giá rẻ. Tôi hay nói là hễ ai hỏi tôi mua cái món gì, lựa món nào thì tôi luôn luôn trả lời: lựa cái nào vừa tốt vừa rẻ thì mua. Thì bây giờ mà muốn bán được cũng vậy đó, phải vừa tốt vừa rẻ. Muốn vừa tốt vừa rẻ thì phải có ba cái điều đó.

[38:01]Thứ nhất là phải có những con người tâm huyết, vô vụ lợi để phát minh tìm tòi ra những kỹ thuật mới làm cho tốt món hàng. Thứ hai, lương công nhân phải thấp. Thứ ba là ông chủ đừng lấy lời nhiều. Mà ba điều đó dễ làm không? Khó lắm. Muốn có ba điều đó được thì chuyện gì phải có trước? Đúng, đòi hỏi sự hy sinh của mỗi người. Đòi hỏi sự hy sinh của mỗi người. Ở đây tôi thấy có cái điều này mà nói ra không biết có ai tin không: Tôi mơ ước đến một cái ngày mà con người ta cứ làm hết mình cho mọi người mà không bao giờ đòi cái thù lao trở lại. Vậy chứ rồi họ no đủ à. Cái người cứ làm cho mọi người mà không bao giờ

[38:50]đòi cái gì hết, vậy mà vẫn no, sẽ no đủ. Tôi nói điều này không biết có ai dám tin không. Ví dụ bây giờ đi dạy mà không đòi lương thì không ai dám đi dạy. Vậy mà cứ đi dạy đi, vậy chứ thời gian sau tự nhiên đủ đầy hết. Tôi nói câu này hơi hơi gan mà nhiều người có lẽ không tin, nhưng sao tôi có cái niềm tin mãnh liệt. Tôi mơ ước đến một cái xã hội, một cái quốc gia hay một cái thế giới sau này ai cũng hết mình làm việc cho mọi người mà không bao giờ đòi cái gì cho mình hết. Giống như làm không lương luôn vậy đó. Vậy đó, mà mình không bao giờ đói, không bao giờ thiếu. Cái việc này á, có ai làm được rồi?

[39:30]Quý Phật tử có thấy có ai làm được điều này chưa? Hả? Có thấy chưa? Có quý thầy đó. Không, nói thật đó, chính quý thầy đi giảng là con người, vì hôm trước mình nói cái công lao động mà thuộc về tâm linh đạo đức nhớ là không có tính giá, nhớ không? Chính quý thầy là những người khi đi giảng không bao giờ được đặt vấn đề tiền bạc dù ở trong tâm của mình. Trong tâm sâu thẳm của mình không bao giờ được nghĩ là: mình đi giảng kỳ này chắc người ta cúng nhiều. Không được nghĩ. Không hề được nghĩ. Và có khi mình đi giảng mà còn phải tốn tiền nữa. Ví dụ mình đi giảng cái chùa đó, biết chùa đó tăng ni đông, có khi còn phải mang đồ đến cúng nữa.

[40:12]Vậy đó, còn hoàn toàn không có nghĩ đến cái lợi gì cho mình hết. Cứ như vậy, rồi lại có người khác nuôi mình trở lại à, cũng không, không đói. Vậy đó, cứ không bao giờ nghĩ thì đó là việc làm quý thầy. Vì quý thầy là theo tinh thần của đạo Phật nên làm như vậy được. Còn cái người mà không phải quý thầy mà làm việc ngoài xã hội, không ai dám làm như vậy hết, không ai dám liều như vậy hết. Nhưng mà tôi vẫn mơ ước một ngày nào đó mọi người liều như vậy hết luôn. Toàn xã hội ai cũng liều như vậy hết, ai cũng làm hết mình mà không bao giờ đòi tới đồng lương, nghĩ tới đồng lương. Lúc đó thế giới này là cái gì? Thiên đường.

[40:50]Thế giới này là thiên đường, mà lúc đó mọi người là chư thiên tử. Lúc ai cũng có hào quang hết. Tôi mơ ước cái điều đó ghê gớm. Nhưng mà có vẻ nó hơi giống như không tưởng. Thì bây giờ nó chưa làm được, chưa làm được nhưng mỗi người chúng ta nếu mà ai làm được cứ làm. Ai làm được cứ làm. Cũng giống như có một vài Phật tử như vậy, tôi nghe kể có vài người Phật tử cũng cũng tốt lắm. Nhà thì không giàu, không có tiền mà thấy cái băng giảng của quý thầy mà băng nào hay thế là cầm băng đó đi đưa cho nơi này nơi kia nghe. Rồi có khi phải xuất tiền ra mua băng, sang băng đem cho người khác nghe vì hi vọng là người ta nghe băng người ta sẽ tăng trưởng được đạo tâm.

[41:36]Những người đó cũng thuộc lại là làm mà không đòi thù lao. Không biết có đói không? Để coi coi.

[41:45]Có đói không? Vậy. Rồi một cái điều nữa, hôm trước thì chúng ta nói cái người công nhân tạo ra chìa khóa đó, chúng ta phân tích điều đó chúng ta sẽ thấy cái này. Là trong cái câu chuyện đó đó, cái người công nhân ổng nghĩ ra một ý tưởng, phải không? Nghĩ ra một ý tưởng là làm sao có cái chìa khóa mà không cần phải dở chìa khóa lên, cứ để yên mà quay quay, quay lên quay xuống vậy thôi. Vậy mà tự động cái con ốc trỏng chỉ quay một chiều, nó chỉ quay một chiều thôi, quay một chiều. Cái tay mình thì dở lên dở xuống hai chiều nhưng con ốc nó chỉ quay một chiều để nó từ từ nó cứng đi vào trong. Đó là ổng nghĩ ra cái ý tưởng,

[42:27]còn cái giải pháp kỹ thuật như thế nào thì ổng không biết. Thì lúc đó phải nhờ cái phòng trong phòng kỹ sư thì ban giám đốc nghe nói ý tưởng này hay, mới chỉ đạo vô trong phòng kỹ sư thì chút xíu mấy ông kỹ sư nghĩ ra liền. Nhưng mà tại sao mấy ông kỹ sư là ổng giỏi kỹ thuật làm ra liền mà lại không có ý tưởng đó trước, mà cái ông công nhân bình thường lại có ý tưởng trước? Mà làm ra thì chính ông kỹ sư làm ra chứ ông công nhân làm không nổi, mà ông kỹ sư lại không có ý tưởng? Quý Phật tử đồng ý không? Thấy không? Đó là cái lạ. Thì cái lạ ở đây là nó đòi hỏi hai điều. Cái thứ nhất là cái người có ý tưởng và thứ hai là người

[43:09]giỏi giải pháp kỹ thuật, cả hai đều đòi hỏi cái gì? Cái nhân quả. Phải có cái phước gì đó, cái đạo đức gì đó thì một người mới nghĩ ra những cái ý tưởng lạ, tìm ra được những ý tưởng lạ. Thì cũng vậy, rồi cái người kia phải có cái phước gì đó mới có cái tài để tìm ra được cái giải pháp kỹ thuật. Nên những người kỹ sư đó thì họ có cái phước gì đó nên họ học thành tài được làm kỹ sư rồi nghe nói họ sáng chế ra liền, đó cũng là cái phước nó tạo thành cái trí. Còn cái người công nhân cũng vậy, không giỏi nhưng mà không biết đâu tự nhiên lòi trong đầu ổng ra một cái ý tưởng độc đáo như vậy. Thì cả hai cũng vậy, như hôm trước chúng ta phân

[43:52]tích là cái người mà có ý tưởng là do cái gì? Do cái gì? Do cái tâm bao đồng hả, hay lo cho thiên hạ, hay lo cho thiên hạ. Giống như là quý thầy cũng vậy, tại sao thấy con người cái điều đó chưa có viên mãn, chưa hoàn hảo thế là mình có ưu tư, giờ phải làm sao cho mọi người tốt hơn. Chính cái ưu tư đó mà làm thành những bài giảng. Đó là bản thân của tôi và quý thầy khác cũng vậy. Như quý thầy khác cũng vậy, nhìn thấy quý Phật tử ừm mà đi chùa nhiều khi, ví dụ nha, chưa hiểu sâu về nhân quả nên quý thầy cứ vì như vậy cứ ráng soạn những bài giảng về nhân quả, hoặc thấy quý Phật tử đi chùa mà chưa hiểu về Tứ Diệu Đế

[44:38]rồi sợ quý Phật tử mất căn bản đạo Phật nên phải soạn bài để giảng về Tứ Diệu Đế. Nên chính những bài giảng là từ cái ưu tư nơi con người, từ cái lòng thương yêu lo lắng cho con người mà thành. Đó là trong khía cạnh đạo Phật, thì ở bên ngoài cuộc đời cũng vậy. Tôi nói ví dụ như bây giờ chúng ta đi trên đường xuôi ngược quý Phật tử thường hay nhìn thấy mấy xe ba bánh mà đẩy đồ cồng kềnh không? Nghĩa là chiếc xe thì có hai cái bánh nó nhổng lên nhổng xuống rồi chở cây thiệt dài, mấy cây sắt thiệt dài mà đi mà sẩy tay cái đâm lủng bụng người ta. Có người đã bị đâm lủng bụng rồi. Mấy xe ba bánh đó, thấy không? Thấy không?

[45:13]Thì thấy thì thấy đâu để ý gì hả? Thấy rồi bỏ qua mà né được đi luôn không nghĩ gì nữa. Nhưng nếu có một người nào đó có lòng thương yêu con người hay lo chuyện xã hội tự nhiên họ, họ suy nghĩ, nói: "Trời, chiếc xe ba bánh chở đồ cồng kềnh không an toàn, đi trên đường nguy hiểm cho mọi người quá. Giờ phải làm sao? Mà nếu đem cái món đồ mấy cái cây rẻ tiền đó mà thuê chiếc xe tải lớn, dài đủ để chở thì vô lý, phải không? Cái món đồ quá rẻ mà thuê chiếc xe tải cả trăm ngàn thì nó còn mắc hơn cái món đồ nữa thì sẽ không ai làm. Nhưng mà để xe ba bánh chở cồng kềnh thì không an toàn cho giao thông,

[45:54]nguy hiểm, giờ phải làm sao?" Thì đó, chính cái đó đó, chính cái đó, chính cái lòng thương yêu lo lắng cho mọi người cái làm họ phải suy nghĩ, cái họ về nhà họ chế ra chiếc xe bốn gác, không ba gác nữa. Là bốn bánh. Có thể, nghĩa là, đặt cái đồ cồng kềnh có thể là không không có ngồi mà cầm cái cây mà la la: "Ê ê xích ra xích ra" nữa, mà nó sẽ an toàn. Nó vẫn gọn nhẹ, kỹ thuật thấp, kỹ thuật giống như kỹ thuật xe ba gác với những cái cấu kiện đơn giản như vậy nhưng mà xe sẽ an toàn hơn. Nếu có người biết suy nghĩ tự nhiên họ sẽ nghĩ tới cái chuyện chế một chiếc xe chở những đồ cồng kềnh, nhẹ, rẻ tiền mà an toàn hơn cho cuộc đời.

[46:33]Ở đây có ai nghĩ tới điều đó chưa? Chưa là bởi vì mình không ưu tư về con người, không ưu tư về cuộc đời. Nên hễ mình né được chiếc xe ba bánh nó đâm được rồi rồi thôi mình đi luôn về nhà lo về nấu cơm ăn. Không nghĩ tới gì hết, tại vì trong giỏ mình đi chợ về đó xách thịt, cá mà ngon quá lo lật đật đi về không nghĩ tới ai nữa hết. Nhưng nếu người nào mà thương yêu con người thì suy nghĩ à, suy nghĩ à. Như ví dụ như một chuyện khác, quý Phật tử đi ra đường có thấy người ta đi sai luật không? Xe đạp mà cứ đi ra giữa đường, phải không? Rồi chạy mà không có đúng luật giao thông đâm qua đâm lại, hoặc là có những người mà họ như những trẻ em á đi qua lại bên đường

[47:18]không có an toàn, muốn quẹo là quẹo, hoặc là băng qua đường băng qua đại. Thì mình thấy mình có suy nghĩ gì không? Có không? Hay là nạt một tiếng: "Đi đâu ẩu như vậy", rồi mình đi luôn không suy nghĩ gì nữa. Nhưng mà nếu cái người nào đó họ có thương yêu con người, có suy nghĩ về cuộc đời thì họ không có bỏ qua mà ưu tư: "Tại sao như vậy? Tại sao trên đường phố nhiều người đi một cách nguy hiểm, không an toàn như vậy?" Là rõ ràng thứ nhất là những người đó không biết luật giao thông. Thứ hai là họ không biết, không có kinh nghiệm, không học được xử lý những tình huống phức tạp trên con đường đi.

[48:00]Đường phố mình rất là chật, nhiều tình huống phức tạp lắm, phải không? Đó, rồi không có ai dạy họ hết. Nên nếu mình được thì trong học đường nên có cái môn gọi là môn Giao Thông Học. Và trong đó dạy luật cho học sinh và dạy học sinh giải quyết những tình huống khó khăn, phức tạp trên đường phố. Những cái đó nó giống như những bài toán, ví dụ như: em đi xe đạp trên con đường đến khúc đó, bỗng có chiếc xe đi vào, có người đi ra, em giải quyết cách nào? Có những bài toán như vậy thì ở trong lớp trẻ em nó nó tập giải những bài toán như vậy. Thì khi nó đi ra trên đường phố nó sẽ làm sao? Ứng xử hợp lý hơn và an toàn hơn.

[48:41]Đó, nhờ cái mình quan sát cuộc đời mà mình nghĩ đến một cái môn Giao Thông Học. Mà hiện nay thì chưa ai có, thì có mình tôi mới suy nghĩ. Thôi để ai chế ai kêu gọi nữa đi. Thật ra cái tánh tôi cũng hay bao đồng lắm. Cứ nhìn mọi người, nhìn cuộc đời đó, thấy những điều bất toàn thì cứ lại ưu tư, cứ trăn trở.

[49:01]Không biết có ai giống tôi không?

[49:05]Thì đó là chính cái tâm mà mình thương yêu lo cho con người mình sẽ nghĩ ra được những ý tưởng lạ. Rồi còn cái người mà đời trước làm được nhiều việc phước thì đời này tự nhiên học cao hiểu rộng và có giải pháp kỹ thuật. Hai cái điều đó tạo thành những sản phẩm mới cho xã hội mãi thôi. Bây giờ mình nói qua một yếu tố khác của vấn đề kinh tế là tình trạng thất nghiệp. Tình trạng thất nghiệp thì nó có nhiều nguyên nhân nhưng mà mình nói chung chung nhất á, cái dễ hiểu nhất là sản phẩm không tiêu thụ được cái hãng đó họ không có sản xuất nữa, họ không tuyển dụng thêm công nhân và họ sa thải bớt công nhân thì nó xuất hiện cái tình trạng thất nghiệp.

[49:52]Thì ở đây, tại sao mà cái sản phẩm không tiêu thụ được?

[49:59]Chính vì sản phẩm không tiêu thụ được mà người ta bị thất nghiệp. Đó là một lý do, lý do khác nữa, nhiều lý do. Có một lý do nữa là đông dân nữa. Chúng ta sinh đẻ quá nhiều, bể kế hoạch. Cho nên việc làm thì ít mà con người thì nhiều nên buộc phải có nhiều người thất nghiệp. Đó là lý do mà "dù gái hay trai chỉ hai là là đủ". Nhà nước kêu gọi như vậy. Mà bây giờ chúng ta nói qua vấn đề là sản phẩm không tiêu thụ được. Mà tại sao sản phẩm không tiêu thụ được? Vì hồi nãy chúng ta phân tích là giá nó cao mà kỹ thuật không tinh xảo, phải không? Đó, nên ở đây là nếu mà cái sản phẩm nó kỹ thuật tốt mà giá rẻ thì tiêu thụ được.

[50:50]Mà muốn sản phẩm giá rẻ tiêu thụ được thì đòi hỏi, hồi nãy chúng ta nói đó, cái người nào cũng phải có đạo đức, phải có hy sinh, phải thiệt thòi, đừng đòi hỏi cái quyền lợi mình thì mới xuất hiện được những sản phẩm tốt để cạnh tranh. Chứ còn mà ai cũng đòi hỏi, ai cũng đòi hỏi quyền lợi thì sản phẩm sẽ không cạnh tranh được. Rồi có những trường hợp mà chúng ta nhìn vào cái xã hội chúng ta thấy có những cái phồn vinh giả tạo do vay mượn vốn nước ngoài để vội vàng phô trương hình thức mà người ta đã phê bình như là Thái Lan hay Brazil cũng bị đó. Là cứ mượn tiền nước ngoài thoải mái rồi về xây dựng đường sá,

[51:31]nhà cửa lên, gọi là xây dựng hạ tầng cơ sở cho mạnh lên. Phô trương hình thức hào nhoáng như vậy mà đem lại tiện nghi con người vội vàng, trong khi con người chưa phải là đủ phước để hưởng những điều đó, nên có lúc họ phải khốn khổ trở lại. Chính cái giai đoạn mà suy thoái kinh tế khốn khổ trở lại là người ta rơi vào thất nghiệp. Rồi có những người đang có việc làm, cái mua nhà trả góp, đến khi thất nghiệp, không có tiền trả góp nữa, bị đuổi ra khỏi nhà, trở thành những người không nhà, ở lang thang như vậy. Cái tình trạng đó bên Tây phương nhiều lắm, bên Tây phương. Nên cái công ăn việc làm không ổn định,

[52:08]có thể mất nhà mất cửa ra ngoài đường mà ở chứ không phải dễ. Là do cái sự phồn vinh giả tạo đó. Rồi cũng do không hy sinh, không có đạo đức, không hy sinh, không làm phước, nên sản phẩm không tiêu thụ được. Rồi có những cái hãng mà do từ chủ cho tới thợ đều thiếu phước, cho nên hãng nó sản xuất không có được, vậy hết á. Trên đường mà đi về Vũng Tàu, tôi có quan sát có một cái cửa hàng, cửa hàng lớn, đẹp mà nếu quý Phật tử có đi chắc quý Phật tử cũng thấy. Cái cửa hàng rất là lớn để đón khách mà trên đường đi từ đây ra Vũng Tàu là sẽ ghé vào đó đổ xăng, ăn uống, giải trí, tạm thời giải khát gì đó rồi mới đi tiếp ra Vũng Tàu.

[52:50]Mà tôi để ý từ lúc xây cho tới lúc dẹp tiệm, không bao giờ có một người khách bước vào. Kỳ lạ ghê. Mà những cái quán cóc nhỏ nhỏ vậy chứ vẫn có khách. Mà riêng cái chỗ, cái trạm đó không bao giờ có khách, cho tới ngày nay là từ từ nghĩa là cửa hiệu rớt xuống lịch bịch, từ từ không ai chăm sóc nữa, hoang tàn luôn. Tôi đi qua lại mà tôi vẫn không hiểu lý do tại sao, mà thấy đẹp lắm. Mà mình thấy cái quán tồi tàn vậy chứ nhiều khi còn có người ghé, mà một cái nơi xây đẹp mà không ai ghé vô hết. Không biết có cái gì cản ở đó. Nếu mà mình nói theo nhân quả đó thì mình nói là chắc là họ không có phước, thì nói phước tổng quát chung chung.

[53:28]Mà nếu nói theo mấy thầy địa lý là xây trật hướng. Mà nói theo mấy thầy bói là xây trật ngày. Mà nếu nói theo mấy thầy pháp là có ma quỷ nó chặn. Thì mình cũng không biết theo ai. Nhưng mà đây là một cái điều rất lạ. Thôi mình thì đạo Phật thì mình dựa theo nhân quả. Là những người này khi mà họ đầu tư họ xây dựng như vậy, họ có cái gì họ ỷ lại, tự cao, tuyên bố những câu ngông cuồng. Nói rằng là ờ khi họ xây đẹp như vậy họ sẽ lấy khách hết của những người khác về. Họ sẽ tuyên bố một câu ngông cuồng như vậy thì quả báo xảy ra là không ai tới nữa. Nên vậy đó, chúng ta không bao giờ chủ quan tuyên bố cái thành công mà trong

[54:09]cái thành công đó nó có vẻ kiêu mạn và hơn thua thì sẽ thất bại. Đó, mình đoán như vậy thôi chứ không biết là họ có nói bậy nói bạ không. Hay là họ bị ma ám mà xây trật hướng, trật ngày thiệt, mình không biết. Nhưng đó, đó có những lý do như vậy. Nghĩa là từ chủ cho tới thợ, họ đã nói những điều gì đó, họ đã làm những điều gì đó mà tổn phước, khiến cho không thành công rồi phải sa thải toàn bộ công nhân đó luôn. Những nhân viên bán hàng, dịch vụ trong đó là phải nghỉ việc toàn bộ, cũng sinh ra cái thất nghiệp. Nên nó nhiều lý do mà làm cho một cái công ty thất bại. Thất bại thì đưa đến thất nghiệp.

[54:47]Rồi chúng ta thấy có những cái trường hợp mà nó ảnh hưởng không phải là trong cái công nghiệp mà trong cái nông nghiệp vậy. Có những người nông dân được hay mất mùa không lường trước được, không lường trước được. Như lũ lên một cái, cái là mất mùa hết, hay hạn một cái, hạn hán là mất mùa hết. Mà khi mất mùa như vậy, họ đâu có một công việc làm khác để thay thế, là coi như rơi vào thất nghiệp và đói kém. Rồi có những trường hợp trúng mùa, trúng mùa nhưng mà giá mất, rớt giá. Như hiện nay là nhãn, phải không? Chôm chôm vừa rồi trúng mùa mà cũng rớt giá. Cho nên tuy có việc làm đó mà cũng không có thu nhập bao nhiêu.

[55:28]Nên chúng ta thấy cái cuộc đời, cái con người, cái thu nhập hay cái kinh tế, cái việc làm ăn của con người, cái sinh kế con người nó là một cái gì nó mơ hồ, không có chắc chắn được. Nên ai mà dự tính một cái gì chắc chắn thì không bao giờ thành công được. Tức là không bao giờ mình dám chắc là mình sẽ thành công tới giờ phút cuối cùng. Là mình sống trên đời này không bao giờ được chủ quan, nghĩa là lúc nào cũng sống với một cái tâm là

[56:02]không chủ quan, không biết kêu đặt tên gì, nhưng đại khái là biết là mọi việc chưa chắc ăn đó, không biết cái gì, mọi việc chưa chắc ăn. Quý Phật tử đã nghe câu chuyện "Chưa chắc ăn" chưa? Nghe chưa?

[56:17]Ai chưa nghe giơ tay lên thì mới kể được. Thôi nhiều rồi, thôi phải kể. Những người nào nghe rồi, thôi. Cái chuyện đó là hai cha con người nông dân trồng lúa. Nghe rồi phải không? Chưa hả? Thì hôm đó khi mà bước ra đồng ruộng thăm ruộng thì thấy lúa trổ ra, từng hạt lúa nó ngậm sữa no đầy đồng hết. Ông cha ổng hài lòng ổng nói: "Kỳ này chắc ăn con ha?" Thằng con nói: "Dạ, chưa chắc ăn đâu ba." Thế ổng cũng bực ổng không nói. Cái thời gian sau khi trở lại thì hạt lúa nó khô nó chín hết rồi, tới ngày đập. "Này chắc ăn chưa con?" Nó: "Dạ chưa đâu ba." Ổng giận lắm rồi. Cái rồi tới ngày gặt thì thuê người ra gặt, đập đồ, gom lại từng từng đống vậy.

[57:04]Ổng nói: "Chắc ăn chưa mày?" Nó: "Dạ, chưa đâu ba." Giận. Cái ổng chở về cất kho đầy lẫm hết rồi, đâu đó chắc ăn hết là trong kho trong đồ. "Chắc ăn chưa con?" "Dạ, chưa ba, cũng chưa chắc." Cái ổng kêu đem xay đem về, bắt đầu nấu cơm cúng là lúa mới đó, lúa mới đem ra nấu cơm cúng ông bà xong dọn lên bàn để cho mọi người ngồi ăn. Bắt đầu ổng mới nói: "Bây giờ mày nói coi chắc ăn chưa?" Hầm lắm rồi! Cái thằng con nói: "Dạ, cũng chưa." Ổng tức quá ổng đứng lên ổng đạp đổ cái bàn luôn. Cái thằng con nó nói: "Dạ, con nói chưa chắc ăn là vậy." Nó là một câu chuyện vui. Nhưng ở đây chúng ta áp dụng vào trong đạo lý nó rất là đúng.

[57:39]Nghĩa là chúng ta sống trên đời không bao giờ được quả quyết cái sự thành công của mình, không bao giờ được quả quyết như vậy. Không bao giờ chắc ăn là mình sẽ làm cái điều đó được tốt hoàn toàn, được thành công như ý muốn, như dự định. Phải dè dặt hết mọi điều, mà đó cũng là cái sự khiêm tốn nữa. Ví dụ như quý thầy đi giảng vậy. Ví dụ như quý thầy đi giảng, như giảng hay như là thầy trụ trì chùa Từ Tân mình ở đây đi thì cũng không bao giờ dám: "À, bữa tới là tôi giảng cái bài sẽ tuyệt vời, sẽ hay." Không dám, không dám nói vậy. Mà lúc nào cũng dè dặt, cũng dè dặt dựa vào sự gia hộ của chư Phật, vậy đó mà giảng hay. Còn mình chủ quan:

[58:19]"Ôi, bài này tôi giảng là tuyệt vời!" thì sẽ giảng dở. Đó, nó có cái nhân quả nó kỳ lạ, có cái nghịch lý nó kỳ lạ như vậy đó. Nó là cái như vậy. Cho nên nhiều khi trong cái mà sự thất bại của con người có cái yếu tố là chủ quan, tuyên bố một cách cao kỳ khi bắt đầu khởi sự công việc, cũng là một yếu tố để thất bại. Rút kinh nghiệm như vậy, quý Phật tử mỗi khi mình làm một cái gì, dự định làm cái gì thì đừng có bao giờ nghĩ chắc là mình thành công, phải không? Đó, lúc nào cũng làm nói làm làm chứ không có dám chắc, cũng cầu trời cầu Phật gia hộ thôi. Mình nói với cái câu khiêm tốn như vậy thì còn

[58:59]hy vọng là làm được, chứ còn mà nói là: "Ôi, cái này là tôi nắm chắc trong bàn tay rồi, nắm lời, không chạy đi đâu được" là nó sẽ vuột mất. Đó, có nhiều cái nguyên nhân làm cho người ta thất bại. Và khi thất bại thì người ta phải phải sa thải công nhân và nhiều người mất việc làm. Đó. Chúng ta nói qua một cái yếu tố khác của nền kinh tế là con người vốn ích kỷ. Đó là cái căn bản đó. Và nền kinh tế thị trường nó đặt trên cái nền tảng của cái triết lý đó, trên cái sự nhận xét, trên nguyên lý đó. Là cái nền kinh tế thị trường tự do đó cho rằng con người vốn ích kỷ. Và bây giờ người ta phải xây dựng cái cơ chế kinh

[59:43]tế để cho con người trong khi đi tìm cái lợi cho mình sẽ tạo thành cái lợi cho toàn xã hội. Họ xây dựng cái nền kinh tế như vậy. Thì nền kinh tế nó như thế nào? Nghĩa là người ta khi mà đi làm ăn thì nhà nước cho người ta tự do làm ăn, nhưng mà kiểm soát đóng thuế rất chặt chẽ. Thì như vậy trong khi người ta đi làm, người ta làm ra đồng lời cho người ta, người ta đã đóng thuế, đó là một cái lợi cho xã hội. Mà còn nhiều cái lợi khác nữa: thúc đẩy sự tiến bộ, làm tạo nên sự cạnh tranh, làm giảm giá thành, có lợi cho người tiêu thụ, vân vân. Nghĩa là chính vì cái ích kỷ mà vô tình người ta làm nên cái lợi chung cho xã hội.

[1:00:28]Đó là quan điểm của những nhà kinh tế học Tây phương và những người theo chủ trương là kinh tế thị trường tự do. Đó. Tuy nhiên là người ta cũng có những cái luật lệ đặt ra để kềm chế bớt, không cho con người vì cái ích kỷ mà gây hại lẫn nhau, gây hại. Ví dụ như là người ta không cho phép các cái công ty mà sản xuất cùng một món hàng liên kết lại, trở thành độc quyền. Vì độc quyền rồi là có quyền tăng giá thoải mái. Tôi ví dụ như là những cái hãng sản xuất ly đi, có 10 hãng, 10 ông chủ ổng kết hợp lại thành một hãng duy nhất và trong đất nước đó chỉ có một hãng sản xuất ly. Thì bây giờ ổng muốn bán giá nào người ta phải mua giá đó, phải không?

[1:01:15]Thì lúc đó nguy hiểm cho người tiêu thụ, nên buộc không cho phép liên kết như vậy, để cho còn hai ba hãng thì được, để cho có cạnh tranh, và chính cái có cạnh tranh đó người ta phải cố gắng làm ra cái ly tốt và giá thành rẻ, nên có lợi cho người tiêu thụ. Đó là cái luật lệ đặt ra để kềm chế vì ích kỷ mà con người gây hại cho xã hội. Đó là nó nhiều cái luật lệ khác nữa mà chúng ta không có điều kiện để đi sâu. Tuy nhiên là chúng ta thấy thế này: lý luận thì nói là cái ích kỷ là có lợi, nhưng mà chúng ta thấy cũng vì cái ích kỷ đó mà kinh tế thị trường nó bấp bênh, đầy biến động hết. Người ta xoay xở đủ cách để kiếm sống

[1:02:01]và hầu như chỉ chú ý tới cái lợi cho mình thôi. Phật tử thấy điều đó đúng không? Hễ làm ra cái gì chỉ nghĩ tới làm cái này mình sẽ lời được bao nhiêu. Ví dụ bây giờ một người buôn gánh bán bưng đi, mình nghĩ là mình bán một gánh bún bò hay một gánh xôi thì cũng không có cái ý nghĩ là à, mình bán xôi này là để cho mấy cái người, mấy học sinh đi học buổi sáng ăn đỡ, dễ ăn, giá thành hạ hơn là họ phải ăn phở hay ăn là cái gì nó đắt tiền. Không có ý nghĩ như vậy, mà chỉ nghĩ: à, tại vốn mình ít quá, thôi mình gánh gánh xôi đỡ, một gói xôi lời được 500, bán hết thúng này mình lời được mấy chục ngàn, sống được bữa nay, toàn nghĩ cho mình không à. Đúng không?

[1:02:45]Đúng như vậy. Rồi bây giờ ví dụ một người mở một cái cửa hàng dệt, một cái nhà máy dệt, thì cũng không hề có cái ý nghĩ: à, mình sản xuất cái dệt này cái mặt hàng này nó chắc, nó bền nè, nó đẹp thì người ta mặc nó thoải mái, không nghĩ đến cái lợi cho con người đâu. Mà nghĩ: à, với xã hội tiêu thụ này, bên đây cạnh tranh qua cạnh tranh lại, mình bán với giá này giá này mình sẽ lời nè, mình thuê công nhân như vậy thì chắc một tháng mình cũng phải lời được chừng năm mười cây vàng, nghĩ như vậy. Cũng nghĩ cái lợi cho mình. Cái mà nghĩ đến cái ích kỷ, cái lợi cho mình thì cái đó là nghiệp xấu hay nghiệp tốt? Xấu.

[1:03:23]Nguyên nhân thất bại đã đã khởi điểm rồi. Vừa mới làm kinh tế mà đã bắt đầu tạo nghiệp từ trong ý nghĩ rồi. Nên chính vì vậy là cái nền kinh tế thị trường tự do, tuy nó có cái mạnh đó, tuy nó hoạt động mạnh là vì cái lợi cho mình ai cũng lao đầu vào làm, tuy thấy nó năng động dễ sợ lắm, nhưng mà kỳ thực người ta tạo nghiệp dữ dội. Ai cũng mang trong đầu ích kỷ và cố gắng tạo nghiệp. Tìm lợi cho mình không nghĩ lợi đến xã hội tức là đang tạo nghiệp. Đó, đây là cái nguy hiểm nó tiềm tàng, tiềm tàng. Đó là lý do mà một cái nền kinh tế thị trường tự do đó khi nó thịnh rồi lại suy, khi thịnh lại suy hoài.

[1:04:04]Nên đến nỗi các nhà kinh tế học cho rằng cái suy thoái là một cái chu kỳ bắt buộc của một nền kinh tế, hay là một đất nước đó, đến lúc nào là phải suy thoái. Thật ra khi tôi nghe nói điều đó tôi cười trong bụng liền, tôi nói là tại họ không hiểu nhân quả. Họ cứ nghĩ là à, cái quy luật của một nền kinh tế tự nhiên là nó thịnh đến lúc nào đó nó phải suy lại. Họ cho đó là quy luật, nhưng sự thật không phải. Nó nằm ở nơi cái tâm con người đó, nơi cái nghiệp của con người. Người ta làm kinh tế vì lý do ích kỷ, lợi cho mình thì sẽ có lúc kinh tế phải suy thoái. Còn nếu mà chúng ta quan sát một cái xã hội

[1:04:42]đó, là lúc mà kinh tế nó đang đi lên đó mà đạo đức cũng đi lên luôn, rồi cái nhà nước đó họ đem tiền họ viện trợ các nơi, họ làm được nhiều cái việc công ích, thì chúng ta sẽ thấy sau đó không có suy thoái kinh tế, nhà nước đó vẫn đứng vững luôn. Tôi cũng quan sát một vài quốc gia tôi thấy như vậy. Thấy là đáng lẽ rơi vào tới chu kỳ suy thoái theo như những nhà kinh tế học họ suy luận, họ dự đoán, nhưng rồi không xảy ra là vì trong thời gian trước đó những người lãnh đạo của đất nước họ đã làm được nhiều việc phước. Chính vì làm nhiều việc phước nên không xảy ra suy thoái kinh tế. Cái thị trường tự do nó như vậy.

[1:05:23]Nên con người ta ích kỷ thì làm kinh tế năng động nhưng mà toàn là tạo nghiệp. Đó là lý do mà tại sao xưa nay biết bao nhiêu vị thánh mơ ước về một thế giới mà con người làm trọn vẹn bổn phận bình thường của mình với ý nghĩ là vì lợi ích chung của toàn xã hội. Như bây giờ một cái người rất là bình thường như người đi hốt rác, làm công việc bình thường, mà nếu trong đầu cái người đó không nghĩ là à, làm rác này là có lương, coi thấy nghèo nghèo vậy chớ, coi dơ dơ vậy chớ có ăn, rồi khi nhiều khi trong rác lấy được ra những cái món rất có tiền như là lấy được thủy tinh hay lấy được bọc nhựa, hay lấy được những món người ta bỏ

[1:06:05]coi vậy chớ bán bán ve chai, phế phẩm cũng rất là có tiền. Nếu họ nghĩ như vậy thì đúng là họ đi theo kinh tế thị trường tự do. Còn nếu mà họ nghĩ rằng: à, thôi kệ mình cứ làm cái công việc của người công nhân vệ sinh để làm dọn dẹp cho sạch cuộc đời, không phân biệt sạch dơ, thì người đó tương lai sẽ đi về cõi thánh mà ở. Tôi không nói đùa đâu. Rồi những người khác cũng vậy. Ví dụ bây giờ một cái người giáo viên đi. Ví dụ như một người giáo viên thì cứ ra trường mà cứ nghĩ rằng: à, mình dạy cái môn này nhiều tiền, dạy môn kia ít tiền, lúc này là giáo viên có giá, không có giá mà thi vào sư phạm

[1:06:40]để được lương cao, nghĩ như vậy là cứ tiếp tục sống ở thế giới loài người này với mọi sự tranh giành, hơn thua, thù hận. Còn nếu cái người đó à, mong rằng mình đi dạy học để truyền bá kiến thức và dạy dỗ đạo đức cho học sinh, không nghĩ tới đồng lương, ngay từ lúc đặt chân vào trường Đại học Sư phạm, Cao đẳng Sư phạm không nghĩ tới đồng lương, đi ra chấp nhận nghèo mà vẫn ráng dạy rồi sẽ thấy người đó kiếp sau sẽ sinh về một cái thế giới mà toàn thánh ở với nhau không. Thế giới đó nằm ở đâu thì mình chưa biết, nhưng mà sẽ có cái điều đó như vậy. Tôi nói cái thế giới đó nằm ở đâu mình chưa biết là tôi không nói đùa đâu.

[1:07:16]Chưa biết là tại vì với cặp mắt phàm mình không biết thôi, chứ sự thật có những thế giới như vậy hiện hữu, tồn tại trong vũ trụ. Cái thế giới mà nói rằng chỉ toàn những bậc thánh ở thôi. Trong cái thế giới đó chỉ có thánh và thánh là con người luôn luôn thương nhau và lo cho nhau, không ai nghĩ tới mình nữa. Ví dụ mình đi lo cho thiên hạ, tự nhiên bữa cơm mình có người lo, về là có ăn no. Cái áo mình có người lo, mình luôn luôn được mặc. Cái nhà mình ở tự nhiên có người lo, còn mình cứ việc đi lo cho người khác. Là lo lẫn nhau như vậy đó, mà thế giới rất thương yêu, rất hạnh phúc. Có cái thế giới như vậy. Hiện nay nó chưa tồn tại trên Trái Đất này,

[1:07:52]vì trên Trái Đất này con người ta còn ích kỷ quá, nhưng mà nó tồn tại trên cõi trời, trên cõi trời. Như tôi nghe kể chuyện, cái này chuyện tôi nghe kể lại, có một cái vị thầy tu rất là tốt, rất là giỏi và thiết tha với Phật pháp. Trước khi ông mất ông nằm mơ tự nhiên ông thấy ông ở trong một cái ngôi chùa cực kỳ đẹp mà trên thế gian này không có. Ông thấy ông ở trong đó. Ít lâu sau ông qua đời, ông tịch. Thì nghe câu chuyện đó thì tôi biết ngay liền: cái chùa đó ở đâu? Cái chùa đó ở đâu? Cái chùa đó không ở trên Trái Đất này mà ở cõi cõi trời, chùa đó ở cõi trời. Trên cõi trời cũng có những ngôi chùa như vậy, rất là đẹp mà trong đó toàn là những

[1:08:33]vị chân tu, những vị thánh sống với nhau với cái tâm rất thanh tịnh và rất từ ái. Thì gieo nhân gì mới được về chỗ đó chứ không phải dễ. Về đó cũng là để tu tiếp chứ chưa phải là xong. Nhưng mình do cái nhân quả mình được về một nơi hạnh phúc như vậy, yên lành như vậy để sống mà tu tiếp, đã thoát được cái nghiệp trần gian khổ ải, hơn thua, ích kỷ, thù hận này rồi. Đó là do cái nhân là nơi cái cõi ích kỷ này mà mình sống không ích kỷ, nơi cái cõi tham lam này mà mình sống không tham lam thì mình sẽ sinh về một nơi mà toàn là thánh với thánh ở với nhau thì vô cùng hạnh phúc. Thì cũng vậy, ví dụ trong thế gian chúng ta làm một cái nghề bình thường,

[1:09:16]ví dụ mình đi bán xôi, mình bán vải, mình làm thầy giáo, mình làm bác sĩ, hoặc là mình ngay cả mình đạp xích lô đi, mà lúc đó mình làm với cái tâm là là giúp người mà không nghĩ tới đồng tiền thì người đó có thể cõi đời này họ chưa kịp hưởng phước để được mọi điều sung sướng, nhưng chắc chắn khi họ bỏ cái xác thân này họ về một nơi mà chỉ có có con người sống thương yêu con người thôi. Quý phật tử muốn đi tìm về cõi đó thì từ bây giờ ở cõi này hãy như vậy. Chúng ta... Thầy cho

[1:10:00]phép dạ, trên đường tu tập toàn thể phật tử chúng con không cầu đi đâu, cầu được giải thoát. Xưa, thầy cho phép con, xưa con còn nhỏ con đi lễ Phật con cứ cầu thành Phật, hoặc là ước con sau này được lên cõi tiên ngày ngày phụng bồi bên mẹ con. Bây giờ về được mẹ con bảo: "Tại sao hồi xưa mày đi lễ mày cứ cầu mày chết mày lên cõi Phật? Bây giờ về cải tạo đưa cái cõi tiên..." Dạ dạ. Thì có người nói với thầy có coi một đoạn clip nếu mà cầu về cõi tiên thì nó sẽ tới theo cái phản hồi văn...

[1:10:32]Thôi thì để xin phép nói tiếp tục nha. Thật ra thì nó có nhân có quả. Chúng ta nếu nói Tây phương là cõi thánh... Thì mình sống ở cõi này, mình phải có cái tư cách của thánh, mình mới về cái cõi đó được, chứ không bằng cái sự cầu nguyện đơn giản đâu. Vì nhân quả rất công bằng. Ví dụ như có cái chuyện, có cái chuyện về ngài Tế Công Phật sống. Quý phật tử nghe chuyện về ngài Tế Điên chưa? Tức là ngài ngộ đạo mà ngài có hành tung kỳ lạ đó. Một lần đó chùa Linh Ẩn bị cháy, thì bà hoàng hậu nằm mơ thấy vị La Hán tới kêu bà cúng tiền để xây lại, thì bà tới bà đi tìm. Bà tới chùa bà tìm thì thôi cả chùa là đón rất ân cần, vì bà hoàng thái hậu mà.

[1:11:17]Bà nói: "Tôi nằm mơ thấy có một vị La Hán trong chùa này kêu tôi đến để sửa lại cái chùa bị cháy." Thì kêu hết chùa ra, tới chừng mà kêu tới ngài Tế Điên khùng khùng, thì thấy ổng. Bà nói: "Đây chính là vị này." Thì bà bà đảnh lễ liền, bà đảnh lễ. Hỏi ổng một câu về đạo lý, ổng tuột quần ra ổng chạy mất à. Tuột quần trần truồng ổng chạy mất. Chùa hết hồn luôn vậy đó. Mấy quan lính đi theo là tái mặt là vì đó tội phạm thượng là chém đầu, nhưng bà hoàng hậu cản lại. Bà hiểu được cái ý ổng muốn nói gì với bà. Bà rất có trí tuệ, bà hiểu liền. Bà nói là: "Điều ổng muốn nói bà kiếp sau bà sẽ chuyển thân thành

[1:11:52]nam." Mà câu đó đâu ai hiểu được phải không? Mà bà hiểu liền. Rồi một lần đó có cái ông đó ổng chết, ổng chết rồi lên chùa thỉnh quý thầy về tụng kinh cầu siêu. Chùa bận quá mới kêu ông ngài Tế Điên đi đi tụng kinh giùm. Ổng tới thì thì bà vợ của cái ông chủ đó mới đãi ổng ăn bún đồ này nọ để cho ổng ăn rồi mới tụng kinh. Thì thay vì ổng đứng ổng tụng kinh đàng hoàng, ổng đứng lên ổng tụng bốn câu kệ. Câu kệ là: "Bà chủ bà vợ ông á cho tôi ăn bún thang, rồi nhờ tôi cầu để cho ông về Tây Phan, Tây Phương, nhưng mà Tây Phương nó xa lơ xa lắc á, thôi ông về ở đở ở Dư Hàng." Có cái huyện Dư Hàng ở gần đó, ổng nói:

[1:12:28]"Thôi ông về ở đở ở Dư Hàng." Nghe nói người ta không hiểu nói gì kỳ lạ vậy đó, sao đi cầu siêu mà kỳ lạ? Thiệt thời gian sau là có người bà con ở Dư Hàng sinh ra một người con trai mà có ghi mấy chữ đúng cái tên của ông bên đây. Chắc là ổng đầu thai về đó mà ông Tế, ngài Tế Công ngài biết trước. Chứ không phải được cầu là về Tây Phương liền, phải sống rất xứng đáng mới về cõi thánh là vậy. Cho nên ở đây chúng ta không biết cõi thánh là cõi gì, mà chỉ cần chúng ta sống xứng đáng, không ích kỷ. Mình theo cái nghề gì mình có, mình làm á mình không nghĩ tới cái lợi cho mình, không nghĩ tới đồng lương quyền lợi, mà hi sinh tối đa cho mọi người,

[1:13:04]nghĩ tới phụng sự chung cho xã hội, cho con người, cái nhân quả đó. Vậy mà chính mình trong hiện kiếp sẽ được đầy đủ, và khi bỏ thân này sẽ về một nơi chỉ có thánh và thánh. Cõi đó mình muốn gọi tên là gì đó thì gọi, muốn gọi là Tây Phương gì đó thì gọi, cõi trời gọi gì đó gọi. Bây giờ chúng ta nói qua một khía cạnh nữa của kinh tế là vấn đề thuế. Ở đây có ai trốn thuế không thì nói hơi mất lòng nha. Tức là người dân thì phải đóng thuế, thì nhà nước mới dùng tiền thuế đó để làm cái gì? Mới điều hành quốc gia. Mà quốc gia thì có bao nhiêu công việc? Hàng triệu công việc: trả lương cho cán bộ công nhân viên chức, xây nhà, xây cầu, xây đường xá. Ôi!

[1:13:43]Hàng triệu công việc phải dùng tới cái tiền thuế. Rất là nhiều. Nuôi cho quân đội, rồi sắm thiết bị kỹ thuật. Ôi! Hàng triệu hàng triệu công chuyện. Mà cái tiền đó ở đâu? Toàn là nhờ tiền thuế của dân thôi. Cho nên cái việc mà người dân mình đóng thuế đó là việc mình lo cho đất nước. Nhưng mà ở đây có cái người lo bằng hành động và lo bằng tâm, mà có người chỉ lo bằng hành động mà không lo bằng tâm. Nghĩa là sao? Là có người khi đóng thuế, ví dụ người đó giàu đi, làm công ty thành công, tới năm mà lại kê khai thuế, đóng cái số tiền cả cả trăm triệu, mấy trăm triệu tiền thuế. Nhưng mà người đóng, người đó đóng vừa hít hà vừa tiếc.

[1:14:23]Nhưng mà thuế kê khai ra hết rồi không có trốn được. Vừa đóng vừa hít hà vừa tiếc, thì hành động là có, có đóng góp cho việc xây dựng đất nước á, nhưng tâm không có. Thì người này kiếp sau cũng có thể có chút phước gì đó, nhưng mà tâm không tốt và nguy hiểm. Còn cái người nào mà khi họ đóng thuế, họ ý thức được rằng cái đồng thuế này là trang trải cho chi phí cả cái đất nước từ Nam tới Bắc này, họ vui vẻ họ đóng, thì cái người này phước và đức đều đầy đủ hết, phước và đức đều đầy đủ. Nên mình đừng có nghĩ là: "À, tôi phải đem tiền tới cúng chùa mới là có phước, đem tiền tới cho người nghèo mới có phước." Hóa ra chính

[1:14:57]cái đóng thuế đã là một việc làm phước rồi. Chính đóng thuế là một việc làm phước rồi. Nên nhiều người không hiểu, nào giờ mình cứ cứ tưởng là cái làm phước là phải bố thí, này nọ không phải đóng thuế, nên cứ trốn thuế rồi lấy tiền thuế mà cúng chùa không có được nha. Nên chính cái đóng thuế đã là cái làm phước rồi. Tuy nhiên ở đây chúng ta nghiên cứu thêm chút này nữa, là còn lệ thuộc vào cái nhà nước họ sử dụng tiền thuế có hợp lý hay không nữa. Nếu mà nhà nước sáng suốt, giỏi giắn, lấy tiền thuế của dân á làm ra những công việc rất hiệu quả, nghĩa là làm đâu thành công đó, làm đâu thành công đó, xây dựng nhà máy nào là chắc

[1:15:30]ăn nhà máy đó, thì người dân hưởng phước và nhà nước, những người lãnh đạo, những người mà đưa ra kế hoạch, chính sách, người đó phước gấp bội lần người dân luôn, tức là những người lãnh đạo rất là có phước nếu mà họ sử dụng cái tiền thuế hợp lý. Nhưng mà trường hợp ngược lại là họ sử dụng tiền thuế không hợp lý, ví dụ như họ đầu tư công trình, công trình đầu tư nửa chừng thấy nó sai thôi đập bỏ làm lại công trình khác là tiền thuế mất phải không? Thì người lãnh đạo tổn phước rất nặng và người dân cũng không được phước nhiều. Do cái đồng tiền mình, cái việc sử dụng nó không đem lại lợi ích cho xã hội, thì cái người đóng thuế cũng không

[1:16:03]có phước nhiều, mà nhà nước thì tổn phước nặng. Cho nên ở đây là cái thuế nó đem lại cái phước cho cả người lãnh đạo lẫn người dân nếu người dân đóng thuế đúng, đúng kỳ hạn và đủ số, số lượng. Tôi nói chuyện giống cán bộ quá. Và nếu nhà nước sử dụng cái thuế đó một cách hợp lý. Nên ở đây chúng ta nhắc nhở người dân đóng thuế theo tinh thần là hiểu nhân quả, nhưng chúng ta cũng nhắc nhở nhà nước luôn, phải sử dụng cho hợp lý à, sử dụng mà không hợp lý là kiếp sau không được làm làm lớn nữa, hết phước rồi. Chứ còn người nào mà sử dụng tiền thuế của dân hợp lý đó, phước rất lớn, kiếp sau sẽ tiếp tục làm lớn nữa, đó là cái phước của họ.

[1:16:47]Đây như vậy. Rồi có những trường hợp mà nhiều khi nhà nước xài có những việc hợp lý cái người dân còn có phước nhiều, ví dụ như là à nhà nước trích ngân sách ra đi viện trợ cho một nước nghèo nào đó, hoặc là trích ngân sách ra viện trợ cho một cái nước khác họ đang bị thiên tai, động đất, bão lụt, cái nhà nước mình viện trợ, thì cái đó giống như là toàn dân mình đi làm từ thiện luôn, đúng không? Thì cả nước có phước luôn. Đó, có những trường hợp như vậy đó. Thay vì mỗi người mà gom gom xe cộ đi làm từng vùng, từng vùng, ở đây nhà nước lấy tiền thuế trong ngân sách á, lấy tiền ngân sách của thuế dân ra đi viện trợ cho một

[1:17:22]cái vùng nào, một cái nước nào khác, đó là cả nước mình mà làm phước cho nước khác, rất là có phước. Ở đây chúng ta thấy thế này: cái kinh tế mà muốn phát triển á thì có nghĩa là cả nước phải có phước, phải không? Mà kinh tế suy thoái có nghĩa là cả nước nó thiếu phước. Mà trong một cái vấn đề mà cho cả nước có phước hay cả nước thiếu phước, cái việc mà sử dụng đồng tiền thuế là quan trọng. Dân đóng thuế, nhà nước sử dụng thuế, những cái đó hợp lý hết thì cả nước sẽ có phước. Ở đây nó có một cái điều tế nhị trong việc đóng thuế một chút. Nếu mà nhà nước đánh thuế quá nặng thì nghĩa là sao? Nghĩa là hy sinh hiện tại để đầu tư cho tương lai.

[1:18:00]Nghĩa là đời bây giờ là mình làm ra gì đóng thuế hết, làm ra gì đóng thuế hết, mình hiện tại không còn hưởng bao nhiêu hết, thì nhà nước mới có được cái ngân sách lớn mà xây dựng cái này, xây dựng cái kia. Mà xây dựng cái này, xây dựng cái kia là ai hưởng? Là tương lai hưởng, con cháu hưởng, phải không? Đó, nên đóng thuế nặng nghĩa là hy sinh thế hệ hiện tại để xây dựng cho thế hệ tương lai. Còn đóng thuế nhẹ, đóng thuế nhẹ nghĩa là hiện tại có lợi mà không đầu tư được nhiều cho tương lai, nghĩa là không xây dựng được đường xá, không xây dựng được trường học, không xây dựng được bệnh viện nhiều.

[1:18:33]Thì những thế hệ tương lai không có gì để hưởng. Đây là hai cái mâu thuẫn giữa đóng thuế nặng và đóng thuế nhẹ. Thì ở đây chúng ta chọn cái nào? Ai cũng khoái đóng thuế nhẹ hết phải không? Nhưng mà chúng ta đâu ngờ đóng thuế nhẹ nghĩa là con cháu mình không có gì để hưởng hết, mình không có làm phước. Nhưng mà còn đóng thuế nặng thì mình hy sinh quá đáng nhiều khi cũng thành cái ác, phải không? Nhà nước mà đóng thuế nặng quá nhiều khi nhà nước cũng thành cái nghiệp, những người lãnh đạo cũng bị giống như mang tiếng ác. Cho nên ở đây thôi vừa chừng hợp lý gì đó. Thì cái vừa chừng hợp lý là do nhà nước quyết định chứ mình thì mình

[1:19:04]không biết được, tức là nhà nước cân đối phải chi thu như thế nào rồi nhà nước chọn cái mức thuế, thì mình cũng mong rằng nhà nước chọn được cái mức thuế hợp lý, đừng có nặng quá, đừng nhẹ quá. Đó, như vậy thì vừa vừa. Đó là thuế. Thì ở đây nó có một cái khía cạnh nhỏ mà đòi hỏi cái sự tự giác của người phật tử mình là đừng tiêu dùng hàng lậu thuế.

[1:19:26]Ví dụ như trong cái trường hợp mà vụ án Tân Trường Sanh vừa rồi á, họ đem hàng điện tử, điện máy về họ bán với giá rất là rẻ, và những cái công ty mà sản xuất trong nước không bán hàng được nữa, thì công nhân thất nghiệp hết luôn. Mà lý do là vì hải quan làm sai nè, phải không? Rồi có công ty đó làm sai, buôn hàng lậu nè. Và cái sai thứ ba là gì? Cái sai thứ ba của ai?

[1:19:48]con người ham mua đồ rẻ, lậu thuế. Như vậy với cái người hải quan là họ đã tạo ra cái sự thất nghiệp nè, cái tên Trường Sanh họ buôn lậu tạo thất nghiệp mà chính cái người mua hàng cũng tạo ra cái thất nghiệp chung cho xã hội. Nên ở đây cái vấn đề nó thuộc về luật pháp nhưng mà khi chúng ta xét trên nhân quả đạo đức nó cũng liên quan tới cái cái đạo đức nữa và vì vậy cái người Phật tử mình khi mà mình sống trong cuộc đời mà mình quan sát chặt chẽ mọi cái vấn đề của đạo đức thì phải để ý chuyện này. Đừng ham đồ rẻ mà tiếp tay buôn lậu rồi tạo thành cái sự thất nghiệp của những người thân của mình chứ không ai đâu.

[1:20:22]Những người công nhân làm hãng này hãng kia là người thân của mình không à, mà mình mua đồ rẻ lậu thuế thì cái người thân của mình thất nghiệp chứ không ai vô đó hết trơn á. Nên vì vậy, thôi từ nay mình chịu mắc chút, mua đồ có thuế đàng hoàng ha, cũng là cái làm phước mà cũng là giúp cho người dân của mình có việc làm ổn định, đó cũng là một cách để làm phước. Rồi có những trường hợp mà cạnh tranh nữa, cạnh tranh thì vấn đề nó nó nó nó nó nó tinh vi quá nên chúng ta sẽ nói phớt qua thôi chứ mình không có nói nhiều. Vấn đề cạnh tranh là giành nhau bán được hàng nhiều rồi có khi loại trừ lẫn nhau nên gọi là cạnh tranh không lành mạnh.

[1:20:57]Đây thì luật pháp họ cấm mà trong đạo đức cũng cấm thì ở đây nếu cái người nào mà kinh doanh lớn thì mới để ý điều này, còn những người nào mình không kinh doanh lớn thì cũng không để ý lắm. Nhưng mà cố gắng cạnh tranh mà lành mạnh. Bây giờ chúng ta nói một khía cạnh, một khái niệm căn bản của kinh tế một chút. Kinh tế thực ra được xây dựng trên ba cái nền tảng căn bản, trên ba cái nhu cầu căn bản của con người, thứ nhất là ăn, thứ hai là mặc, thứ ba là ở. Nói gì thì nói chứ vẫn là ba nhu cầu căn bản này thôi. Vì nếu không có ăn mình chết liền phải không? Nên phải ăn trước. Ăn no rồi tính đến chuyện gì?

[1:21:30]Mặc, không thể ăn ở lõa lồ như vậy được. Rồi sau khi mình có mặc có che thân rồi thì tính đến chuyện gì? Phải có cái mái nhà để che thân, để ăn ở tránh mưa tránh nắng, đó là ba nhu cầu căn bản của xã hội. Từ ba cái nhu cầu này nó tạo ra vài trăm cái nghề nghiệp trong xã hội, vài trăm cái nghề nghiệp. Đó, chúng ta thấy từ cái căn bản đơn giản vậy chứ mà bắt đầu phức tạp lên liền, xã hội phức tạp lên liền là mấy trăm cái công việc, mấy trăm cái nghề nghiệp để tạo thành ba cái ăn, mặc, ở cho con người như thế này. Rồi bây giờ đến khi mà loài người đã tiến bộ, ba cái nhu cầu này giải quyết được thỏa đáng hết,

[1:22:08]thỏa mãn hết, nghĩa là người ta ăn đầy đủ rồi, mình làm tháng lương ra thì tiền ăn trả xong, mua quần áo thoải mái, tiền nhà trả luôn, thoải mái mà dư tiền nữa thì dư tiền có thời gian rảnh rỗi mình làm gì? Mình làm gì? Không, cái đó là do quan điểm của mình thôi. Nhưng mà nói chung loài người đó sau khi giải quyết xong ba nhu cầu căn bản ăn, mặc, ở thì người ta mới đi tìm những cái khác cao hơn, gọi là những nhu cầu cao cấp hơn. Nhu cầu đó gồm có những điều như là đạo lý nè, kiến thức nè, đi học thêm nè, giải trí, nghệ thuật, đó là những cái như vậy. Chứ đói quá thì mình hát không nổi, phải không?

[1:22:46]Đói quá thì ngồi đó làm thơ không nổi. Phải no rồi kìa, ăn mặc đàng hoàng rồi bắt đầu mới leo lên sân thượng nhìn trăng rồi mới làm thơ ca ngợi cô hàng xóm, không biết. Chứ còn đói quá thì thôi bây giờ cũng phải lo mà ăn cái đã. Đó, nhưng mà khi nào rảnh rỗi ba cái nhu cầu đó ổn định rồi thì mới phát triển thêm những cái đi chùa nè, học hỏi đạo lý nè, rồi đi học thêm nè mở mang kiến thức, rồi hát ca nhạc giải trí rồi mới đi bia ôm rồi karaoke rồi gì đó, đó là những cái nhu cầu cao hơn, cao cấp hơn. Tuy nhiên ở đây chúng ta thấy thế này, có những cái nhu cầu cao nó lại hỗ trợ trở lại cái nhu cầu căn bản.

[1:23:22]Ví dụ như kiến thức, là mình khi mình giải quyết ăn, mặc, ở xong mình đi học tiếp, mình mở mang kiến thức kỹ thuật, nhờ kiến thức kỹ thuật giỏi cái mình biết làm ra đồng tiền, tạo ra miếng ăn miếng mặc trở lại, cho nên cái cao nó hỗ trợ lại cái thấp. Cái thấp xong rồi đó thì mình mới tạo được cái nhu cầu cao. Cái nhu cầu cao có khi giải quyết rồi lại trở lại ủng hộ cái nhu cầu thấp. Nhưng có những trường hợp cái nhu cầu cao không có giải quyết được nhu cầu thấp, ví dụ như giải trí đi bia ôm. Dư tiền, dư thì giờ đi bia ôm thì cái điều đó nó làm phá cái phước của mình mà sau này nó sẽ phá vỡ, mình sẽ thiếu ăn,

[1:23:56]thiếu mặc và mất nhà ở luôn nếu mình cái giải trí mà nó nó tai hại, nó sai lầm. Còn sau khi mà mình ăn, mặc, ở rồi mình đi chùa, mình làm phước, mình giúp người này giúp người kia, học hỏi đạo lý, ngồi thiền, mình tức là tạo ra những nhu cầu cao cấp hơn, hợp lý hơn thì ba cái ăn, mặc, ở này có hoài, không bao giờ hết. Hết kiếp này sang kiếp kia, ba cái ăn, mặc, ở luôn luôn đầy đủ. Bởi vì cái nhu cầu cao mình đã chọn đúng hướng, mình lo mình xây dựng được đạo đức, xây dựng kiến thức cần thiết cho con người. Còn mà sau khi ăn, mặc, ở xong mà rảnh rỗi mình làm bậy đó thì kiếp sau là ba cái đó mất à, không đủ ăn, không đủ mặc, không đủ ở.

[1:24:35]Và chúng ta thấy đó làm cái kinh tế nó như vậy á, kinh tế là như vậy. Rồi ở đây thế này nè, chúng ta sẽ thấy cái nghề con người chọn, thường thường thì mình thích chọn cái nghề gì? Cái nghề mà có vẻ trên cao á, ví dụ mình làm một giáo sư, bác sĩ, những cái mà nó không có đi trong cái ăn, mặc, ở căn bản mà nó ở trên cao, có vẻ có giá trị hơn mà lương cao hơn nữa, phải không? Đó, lương cao hơn. Thì mình nói như trong đạo thôi, một giảng sư mà đi giảng thì dễ được cúng dường nhiều hơn, cúng dường vật chất nhiều hơn, quý Phật tử đồng ý không? Một ông thầy mà giảng hay là dễ được cúng dường nhiều lắm.

[1:25:14]Cho nên mình cứ nhìn, ví dụ bây giờ mình đến cái chùa Từ Tân mình nhìn cái chùa khang trang như thế này, tươm tất như thế này thì mình phải hiểu là thầy trụ trì ổng giảng rất là hay thì được cái sự cúng dường về vật chất lại, đó là nhân quả. Còn mình lên núi mình nhìn cái nhà tranh vách đất thì biết ông thầy trụ trì giảng dở, đó là cái nó tự nhiên như vậy. Nhưng mà tại sao như vậy? Thì phải hiểu rằng cái người mà họ có cái cái nghề nghiệp thuộc về cái cao cấp á, giảng dạy về tinh thần thì trước đây họ đã làm phước về cái ăn, mặc, ở rất nhiều. Thí dụ như thầy trụ trì Từ Tân đi, thì thầy đi giảng hay,

[1:25:49]thầy cất được bao nhiêu nhà cửa thế này nghĩa là những kiếp trước thầy lo cho người khác ăn, lo người khác mặc, lo người khác ở nữa. Nghĩa là lo được ba cái nhu cầu căn bản cho mọi người thì chính bản thân mình mới xuất hiện được cái năng lực tinh thần cao hơn, cao cấp ở trên cao hơn ba cái nhu cầu đó. Mà khi được cúng dường thì cũng được cúng dường ba cái ăn, mặc, ở. Cho nên nhiều người không biết, ví dụ như quý thầy có nhiều người chỉ mơ ước thích làm giảng sư để được người ta trọng vọng cúng dường, đó là sai á. Muốn làm giảng sư giỏi, phải công quả, phải lao động, phải làm phước, lo ăn, lo mặc, lo ở cho đại chúng,

[1:26:21]cho những người này người kia thì sau này tự nhiên vậy đó mà làm giảng sư giỏi. Còn chỉ lo mà học giảng không, đi ra không giảng được, phải có phước mới còn giảng được. Giảng được hay không là do phước. Đó đó, cho nên nhiều khi giáo hội mình cứ đào tạo nhiều cái khóa giảng sư mà quên dạy quý thầy phải làm phước trước, phải lo ăn, lo mặc, lo ở cho người ta. Ba cái nhu cầu căn bản thì tự nhiên ở trên đó rất nhiều cái năng lực cao cấp nó xuất hiện liền, còn ba cái đó mà mình lo chưa xong thì nó sẽ không xuất hiện được những cái cao cấp hơn. Còn mấy vấn đề nữa nhưng mà thôi chúng ta cũng hết giờ. Nhưng chúng ta chỉ nhắc lại trong cái loạt bài mà nói

[1:26:58]về kinh tế, chúng ta chỉ nhớ cái điều này là: mục tiêu chúng ta sống là đi tìm hạnh phúc chứ không phải đi tìm cái sự giàu sang, nhớ như vậy. Còn cái sự giàu sang chỉ là một khía cạnh nhỏ và cái việc mà xây dựng kinh tế cho một cái cộng đồng, một xã hội, một đất nước, cả thế giới cũng vậy, phải đặt trên nền tảng của đạo đức và phước, đạo đức và phước, nhớ như vậy. Thôi, nghỉ

[1:27:46]ha.

[1:27:56]Như mây như gió thênh thang, xin tâm đầy ắp yêu thương mọi loài.

[1:28:11]Tình thương dâng khắp muôn nơi, bao la làng xóm xa xôi vạn trùng.

[1:28:28]Như là một trái tim chung, như chung dòng máu, như cùng nỗi đau.

[1:28:38]Thương người nghèo khó lo âu, thương ai chẳng biết tìm sâu đạo mầu.

[1:28:54]Thương loài cầm thú hoang vu, chim bay cánh chuồn, sông sâu cá bơi.

[1:29:12]Thương người trong cuộc mộng say, nên mang tay bọt, bàn tay yếu rồi.

[1:29:25]Thương trong địa ngục đọa đày, từ lâu si ám nên gây tội tình.

[1:29:43]Lòng này thương hết chúng sinh, Cho dù kẻ oán người thân cũng đồng.

[1:30:13]Một lòng quỳ dưới Phật đài, nguyện người người biết chung xây tâm từ.

[1:30:26]Từ đây cho tận ngàn sau, mượn con tim nhỏ để yêu quý người.

[1:30:44]Đôi môi xin tặng cho đời ngàn lời trìu mến, vạn lời thân thương.

[1:33:12]Thương người trong cuộc mộng say, nên bàn tay mở vòng tay dịu êm.

[1:33:48]Cho dù kẻ oán người thân cũng đồng.

[1:34:13]Một lòng quỳ dưới Phật đài, nguyện người người biết chung xây tâm từ.

[1:34:43]Đôi môi xin tặng cho đời ngàn lời trìu mến, vạn lời thân thương.