Lời giảng: Ngã Và Pháp

[0:09]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Mời quý Phật tử ngồi xuống.

[0:22]Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Nay chúng ta lại gặp nhau, chúng ta cũng tiếp tục cái đề tài về sự khác biệt. Chúng ta dự định đi khoảng 20 đề tài về sự khác biệt này chắc cũng nghỉ. Hôm nay đề tài là "Ngã và pháp" là ta và người, hai cái phạm trù đối lập nhau mà thường được nhắc tới nhiều trong đạo Phật. Mà trong cái lý thuyết cao về đạo lý Bát Nhã. Ở đây chúng ta phân tích cái phạm trù đối lập ngã và pháp này cả trên cái cái khía cạnh đạo đức nữa để chúng ta có cái ứng xử cho đúng. Vì thực ra thì chúng ta cứ sống quen trong cuộc đời như vậy thì mình thấy là mình khác với con người, rồi mình phải đối xử với mọi người thế này thế

[1:21]kia từ nhỏ tới lớn như vậy nó thành một cái gì tự nhiên bình thường. Nhưng đến khi chúng ta dần dần ý thức ra, chúng ta mới thấy nó là một cái lạ. Thì tôi không hiểu là quý Phật tử có cái bị cái ý nghĩ như tôi không, chứ tôi hồi nhỏ tôi cứ hay bị cái này tôi không hiểu được. Tôi thấy ở bên trong mình là một thế giới riêng, trong đó mình cứ suy nghĩ chuyện này, suy nghĩ chuyện kia, mình cảm nhận công việc đó như vậy. Rồi tôi mới hỏi, tôi mới tự hỏi rồi như vậy là mỗi người họ cũng có một cái thế giới riêng như vậy sao? Cái thế giới của chính mình nó quan trọng, nó sống động, nó thực sự như vậy.

[1:59]Mình nhìn trời, trăng, mây, nước, con người, vũ trụ như vậy, rồi mình khóc, mình buồn, mình giận, mình vui như vậy theo cuộc đời. Rồi và như vậy là mọi người chung quanh mình ai cũng có một cái thế giới như vậy, cũng phải suy nghĩ, phải bận tâm, phải buồn, phải khổ như vậy hả? Tức là mỗi người là một cái thế giới như vậy. Sau này thì tôi lớn lên mới hiểu, à trong cái triết người ta hay trong văn chương người ta nói là mỗi người như tự thấy mình là một cái trung tâm của vũ trụ. Thì hồi nhỏ thì không biết như vậy, mà chỉ thấy là ủa mình có cái cái cái cảm giác như vậy, cái biết như vậy, một cái thực tại tồn tại vì mình như vậy, một người khác cũng vậy à?

[2:41]Lạ ha, mỗi người đều như vậy ha, sống với nhau, hồi nhỏ tôi hay bị cái ý nghĩ đó. Mà không biết tại sao? Thì sau lớn lên rồi lần lần nó quen, nghĩ chắc ai cũng như mình, thôi không có gì phải bận tâm. Cho đến khi gặp được đạo lý, gặp được Phật pháp thì Đức Phật mới phân tích về bản ngã, về cái giáo pháp bên ngoài, lần lần mới hiểu à đây là vấn đề muôn đời của chúng sinh. Kể cả khi chúng sinh mà xuất hiện trong cuộc đời này vậy là luôn luôn chúng ta bị cái cái cảm giác của bản ngã nó xuất hiện và thấy mình là quan trọng, thấy mình là tồn tại, là thực sự, là trung tâm, để rồi từ đó mình tạo thành một cái mối tương quan chằng

[3:26]chịt với mọi điều trong cái cuộc sống này và mình phải làm sao cho cái tương quan đó tốt, nó thành ra bổn phận, thành ra sự ràng buộc. Ở đây có những người mà nếu mà nói theo Phật pháp là cái bản cái chấp ngã họ mạnh quá, nghĩa là cái thế giới riêng đó nó quan trọng quá. Và họ chỉ cần thỏa mãn cái mong ước, cái khoái cảm, cái niềm vui của mình mà bất chấp những người khác, thì người như vậy gọi là người quá vị kỷ hay quá chấp ngã, trở thành bướng bỉnh và ác độc, tàn nhẫn, sẵn sàng làm mọi điều gì miễn làm sao cho mình được sung sướng, mình được có lợi, còn bao nhiêu người khác đau khổ thì mặc kệ.

[4:13]Đó là cái người mà chấp ngã nặng quá, cái cảm giác về ta mạnh quá. Ở đây nó là cái vô hình, khó phá. Ví dụ như bây giờ mình gặp một người, mình nói chuyện, mình thấy người đó họ khư khư, kênh kênh, bám chặt ý nghĩ của họ, cái quan điểm của họ, mình cố thuyết phục họ không nghe. Dù là mình rất hiền lành và cái điều mình nói nó cũng cũng không phải là vô lý, cũng hợp lý, nhưng họ bất cần, chỉ bám theo, chỉ suy nghĩ theo quan điểm của họ. Người như vậy là người quá quá giữ cố chấp cái ý kiến của mình. Thật ra cái cố chấp ý kiến đó là mình thấy mình gọi, mình đánh giá người này gọi là cố chấp ý kiến,

[5:00]chấp quan điểm mình quá, đó là mình đã nhìn sâu rồi đó, mà cũng chưa sâu nữa, vì cái sâu hơn là người này họ cái chấp ngã của họ nặng quá. Còn ví dụ như còn nếu mình hời hợt á thì mình chỉ nói cái người hay cãi, mà sự thật là sâu bên trong là người cố chấp cái ý kiến. Nên mình nhìn sâu vào trong thì mình dễ thấy bản chất của cái sự việc. Ví dụ như có hai người Phật tử thôi, rồi người này không bằng lòng người kia. Cái người A nghĩ xấu về người B. Nghĩ xấu về người B thì mới lên trình cho tôi biết, thì tôi nghe thì tôi biết nó không phải như vậy, nghe biết là cái người B này họ không có xấu như vậy,

[5:44]chỉ do người A nghĩa là trong tâm bị suy diễn như vậy chứ không phải xấu như vậy. Thì tôi mới im lặng không có nói để cho đang chờ cái cơ hội để chứng tỏ cho cái người A này họ thấy rằng cái người B không phải xấu như họ nghĩ thôi. Nhưng mà cái người A này họ hơi vội vã, họ mới đem cái ý nghĩ của họ, họ nói ra tràn lan, tức là tấn công nói xấu người ta nhiều quá. Cho nên đến lúc đó nghe câu chuyện lớn thì tôi mới phản ứng mạnh, tôi nói là: "Như vậy huynh đệ nói xấu nhau vậy không có được. Dù sao thì với cái người thường không phải là huynh đệ Phật tử, mình còn không nỡ nói xấu tràn lan, huống hồ là huynh đệ Phật tử với

[6:26]nhau mà cái điều đó thầy chưa có khẳng định thì không ai được kết tội. Thầy chưa có kết tội thì không ai được quyền kết tội nhau hết, phải hiểu như vậy". Rồi cũng đó khi mà tôi phản đối như vậy thì cũng xảy ra nhiều cái bất mãn, xung đột đủ thứ cho đến cái ngày người A thấy được lỗi mình, lên chùa sám hối. Thì tôi không có phân tích dài dòng, không có phân tích là người B có lỗi không có lỗi, tại sao đó, không phân tích dài dòng. Tôi chỉ nói ngay cái điểm trung tâm thôi, tôi nói rằng: "Vì Phật tử A này chấp cái ý mình quá, hễ cái ý nghĩ mình khởi ra, mình thấy nó đúng quá, quá đúng. Do chính chỉ nhiêu đó thôi mà tạo thành lầm lỗi,

[7:10]tạo thành xung đột, tạo thành nghiệp luôn. Đó là nguyên nhân có chút đó. Mà thật ra, cái chấp ý mình mạnh quá cũng do cái chấp ngã mình nặng hơn người thường". Nên cái khái niệm gọi là chấp ngã nó quan trọng. Thì bình thường á, nếu mà nói trên cái tiến trình tu tập để giải thoát á, cái người mà nhẹ chấp ngã dễ giải thoát hơn cái người nặng chấp ngã. Giải thoát tức là hoàn toàn mất hết chấp ngã, không còn, nghĩa là mình tồn tại giữa cuộc đời mà mình không còn thấy có mình nữa. Đây là một điều rất là vi diệu, rất khó tưởng tượng mà trong kinh Phật hay dùng cái chữ là không thể suy nghĩ, cũng không thể

[7:53]nói đến, gọi là bất tư nghì, tư là suy nghĩ, nghì là nghị luận bàn bạc á. Tức là ngôn ngữ mình không diễn tả được cái trạng thái này, cái ý nghĩ của mình không có nghĩ tới được cái chỗ này, cái tới cái chỗ cái giai đoạn, cái trạng thái mà mình đang tồn tại, vẫn hiểu biết, vẫn tỉnh táo mà không còn thấy có mình nữa, đây cái trạng thái rất là cao. Chứ bình thường như tất cả chúng ta đang tồn tại, đang suy nghĩ, đang hiểu biết thì mình luôn luôn có cảm giác mình là một cái gì thực sự hiện hữu khác biệt với chung quanh.

[8:31]Phải không? Có thấy như vậy không? Có không? Mà đến ngày nào chúng ta tu tập mà cảm giác nó biến mất, nghĩa là chúng ta vẫn tồn tại, vẫn hiện hữu, vẫn hiểu biết mà không còn thấy có mình với chung quanh khác nữa, thì đó gọi là vượt qua được chấp ngã. Cái trạng thái vượt qua được chấp ngã này thì nó lớn dữ lắm, nó không đơn giản như tôi vừa mới diễn tả vài chữ, không phải như vậy. Nó phủ trùm, nó thấu suốt, nó vượt thoát dữ dội lắm, mà ở đây chúng ta nói chúng ta gọi là sự giải thoát hoàn toàn.

[9:06]Nhưng mà ở mức độ nhẹ, nghĩa là người dễ tu là người cái chấp ngã nhẹ, còn người khó tu là người cái chấp ngã nó nó nặng quá. Đó, thì cái việc tu tập mình nói là chấp ngã nhẹ hay chấp ngã nặng nó làm cho mình dễ giải thoát hay không giải thoát. Nhưng mà không đơn giản chỉ nhiêu đó, nó làm thành cái ứng xử trong cuộc sống này để chúng ta có sống tốt đẹp được với mọi người hay không, chúng ta sống có đạo đức hay không. Nội cái mà chấp ngã nặng mình thành ra cái chấp ý mình nặng. Hay làm cái gì chỉ thích theo ý mình là bắt đầu đã xung đột rồi, mình đã nhìn cuộc đời khác đi. Đấy cố chấp ý mình dễ chống đối người khác,

[9:47]rồi dễ suy diễn xấu người khác, vân vân. Hễ binh ai thì mình binh quyết liệt, mà ghét ai mình ghét quyết liệt. Thì đó cũng gọi là cái chấp ý mình, như vậy đã là phiền toái, đã là loạn động. Mà mình chưa nói tới từ cái chấp ngã nặng tới cái chấp ý nặng rồi bắt đầu tới cái vị kỷ. Vị kỷ nghĩa là chỉ còn thấy cái niềm vui của mình là quan trọng thôi, còn những người khác không cần tới nữa, là nó đi tới cái giai đoạn đó giai đoạn nặng. Thường á thì người Phật tử chúng ta khi chúng ta biết tu tập chúng ta biết tu tập thì chúng ta có suy nghĩ về đạo đức, chúng ta có nghĩ tới việc làm lợi cho người khác, có cân nhắc khi chúng ta muốn thụ hưởng điều gì.

[10:34]Ví dụ chúng ta mình nói đơn giản, mình muốn ăn cái bánh thì mình không có ăn liền mà phải suy nghĩ coi còn có ai cần hơn để ăn hay không? Đó là một chuyện mình nói nhỏ. Rồi nhiều chuyện khác lần lần trong cuộc sống. Như là ví dụ như phải làm ăn, cái điều đó mình cạnh tranh, mình có làm khổ người khác hay không? Là người Phật tử mình luôn luôn biết suy nghĩ như vậy. Đó là cái mình cũng phải sinh sống, nhưng mà trong cái sinh sống làm ăn như vậy mình đều dè dặt, còn nghĩ tới quyền lợi của người khác. Đó là do người Phật tử mình nhiều năm tu tập rồi, lạy Phật nhiều, tin sâu nhân quả, tập buông xả bản ngã thì chúng ta dần dần đạt được như vậy, nó bớt vị kỷ.

[11:16]Đó là phần rất thô của cái ngã chấp. Còn cái người mà cứ để sống theo cảm tính tự nhiên cho tới lớn lên, nhất là được trong cái môi trường mà mọi cái điều mong muốn của mình ai cũng phải thỏa mãn, thì người này từ cái chấp ngã tới cái chấp ý tới cái chấp cái niềm vui của mình gọi là vị kỷ tột độ liền. Đây là cái cái đáng thương của những người được cái phước, được phước lớn. Nên chúng ta thấy cái luân hồi này nó kỳ khôi vậy. Mình tạo phước, phước nhiều quá, phước sẽ làm mình hư. Phước sẽ làm mình hư. Ví dụ như một người giàu, sinh vào trong gia đình giàu từ còn nhỏ là được đủ người chiều chuộng.

[11:58]Cái người cha, người mẹ thì bận công việc đâu có trực tiếp chăm sóc con cái nhiều nên con cái giao cho những người vú nuôi chăm sóc. Mà người vú nuôi thì thân phận là vú nuôi thì luôn luôn có bổn phận phải chiều người chủ dù đó là người chủ nhỏ, có những cái đòi vô lý cũng phải chiều. Nên cái người này nó có cái thói quen là hễ điều mình muốn, điều mình thích phải được thỏa mãn. Cái điều đó được nuôi dưỡng từ nhỏ nên khi lớn lên rồi cái vị kỷ và cái kiêu mạn nó khó vượt qua được. Đây là cái đáng thương. Hoặc là mình nói ngược lại thời phong kiến vào thời vua chúa này, những người hoàng tử, công chúa, nhất là những thái tử mà từ thuở

[12:42]bé là được mấy ngàn người, mấy trăm mấy ngàn người chung quanh hầu hạ từng chút từng chút từng cái ý nghĩ một. Ví dụ như trong kinh Phật nói Đức Phật có dùng cái từ đó là cái người hầu lúc nào phải coi chừng cái nét mặt của người chủ, coi cái nét mặt người chủ có đang vui hay đang buồn, đang vừa ý hay không vừa ý để kịp thời đáp ứng liền. Đức Phật Ngài phân tích sâu sắc vậy. Thì cái người mà luôn luôn được như vậy, mỗi một cái ý muốn, mỗi cái ý thích của mình đều có người phải làm cho thỏa mãn thì cái vị kỷ người đó được nuôi dưỡng dữ dội. Hễ mình coi cái đó là vui thì người ta phải tạo cái vui

[13:19]đó cho mình, hễ mình thấy cái đó là không ưa, người ta phải dẹp cái đó, tránh cái đó ra khỏi mình. Nên cái người này lần lần chỉ biết có mình, ư thành cái thói quen là sống chỉ để hưởng thụ niềm vui cho mình, không cần phải nghĩ tới người khác. Cho nên chính cái phước không ngờ lọt vào cái hoàn cảnh làm chúng ta nuôi dưỡng cái vị kỷ và kiêu mạn, đây là điều đáng sợ. Nên thường thường vậy những người mà hưởng phước nhiều quá trong cái hoàn cảnh như vậy thì qua những đời sau họ hay bị tổn phước nặng, bị đọa nặng là vậy. Là chính cái ích kỷ và kiêu mạn mới đáng sợ. Nghèo khổ không đáng sợ, cực khổ,

[13:57]đau đớn vì tật nguyền không đáng sợ, mà chỉ đáng sợ cái ích kỷ và kiêu mạn. Mà sợ hơn nữa là cái ích kỷ và kiêu mạn đó được nuôi dưỡng trong một cái môi trường thích hợp của cái người nhà giàu hay quyền quý là cái đáng sợ. Có một lần vô tình tôi xem cái bộ phim là Cưới vợ phương xa của một cái hài à của cái phim Những người da đen họ đóng, Eddie Murphy đóng, ừ đóng vai người hoàng tử. Sáng sớm thức dậy thì có người phải gọi dậy. Rồi đến ra rửa mặt thì có người nhe răng ra cho người thò cái bàn chải đánh đánh cái răng, hả họng ra người ta đánh răng, không làm gì hết. Nghĩa là mọi chuyện tới cái chuyện mà đánh răng cũng phải há miệng ra

[14:40]rồi người ta làm gì đó làm cái răng thôi, đó là hầu hạ như vậy. Thì nó là cái chuyện vui nhưng mà nghĩ có thể có vào cái cái đất nước vua chúa. Cái người hoàng tử mà được ông vua ổng cưng rồi thì đâu có ai mà dám làm trái, cái hầu hạ cho tột cùng. Đó. Và cái tới cái mức độ mà ích kỷ rồi kiêu mạn thì đã là nguy hiểm rồi. Thì khi mà chấp ngã mình nó phát triển tới cái ích kỷ và kiêu mạn thì chắc chắn là mình sống với mọi người chung quanh không có tốt đẹp. Hễ mình kiêu mạn mình coi thường mọi người, coi thường cái quan điểm, ý kiến người khác là không bận tâm tới nỗi khổ vui của họ, còn mình ích kỷ là mình chỉ giành giật nghĩ tới mình, sống chết mặc bay.

[15:23]Thì cái đạo đức đã đổ vỡ rồi. Mà từ cái chấp ngã, tới cái chấp ý nè, tới cái vị kỷ kiêu mạn nè, bước thêm một bước thứ tư nữa là ác độc nữa là đủ luôn. Là người này chuẩn bị vào địa ngục được rồi. Nên cái phát triển mỗi một bước mình nói đơn giản từng bước chứ nó cũng phát triển rất là lâu mới thành. Mà khi nó thành rồi rất là khó phá. Nghĩa là từ chấp ngã vô minh ban đầu bất cứ ai cũng bị, ai cũng có, người tu cũng bị. Mà nếu không biết tu tập thì mình sẽ thành cái người hay chấp cái ý kiến mình quá đáng, chấp cái tư tưởng mình quá đáng. Mà khi chấp cái ý mình quá đáng rồi mình không biết trừ diệt để vượt qua, mình nuôi dưỡng thì nó phát sinh tới cái vị kỷ và kiêu mạn.

[16:10]Vị kỷ kiêu mạn là đã đổ vỡ rồi, tức là mình đã sống xấu với mọi người rồi, nhưng mà cũng không được ai giáo dục, mình không biết vượt qua, cái đó nó được nuôi dưỡng thì nó bước tới một giai đoạn thứ tư là ác độc. Thì ác độc rồi thì hết, đó là cửa địa ngục đã mở rồi chờ đón, chờ mình chết vào đó thôi. Nên đây là cái đáng sợ. Mà có một điều chúng ta thấy là có một cái nguyên nhân để đưa tới cái bước mà vực thẳm đó là sự hưởng thụ, sự hưởng thụ. Cái này thì chúng tôi cũng nói trong nhiều những bài giảng khác, ở đây nhắc lại một chút để chúng ta cảnh giác. Cái mà hưởng thụ niềm vui luôn luôn làm xuất hiện vị kỷ.

[16:57]Đó, đó là cái công thức nha. Đây là công thức tuyệt đối đúng. Sự hưởng thụ niềm vui luôn luôn đưa tới ích kỷ. Niềm vui nào cũng vậy, bất cứ niềm vui nào. Kể cả những niềm vui mà do chúng ta làm phước mà có, cũng làm luôn chúng ta ích kỷ, kỳ khôi vậy. Còn những cái trò vui mà tầm thường của thế gian như là ăn nhậu, nhiều thứ nữa thì nó làm tăng ích kỷ mạnh hơn nữa. Mình nói ví dụ như trong gia đình mà người chồng có cái bệnh thích nhậu, nhậu cũng là một loại khoái cảm thôi. Uống rượu, ăn thịt rồi bạn bè nói chuyện lao xao, họ tụ họp lại với nhau cũng có cái vui của họ. Mà khi họ nhậu nhẹt như vậy có nghĩa là họ đã vị kỷ,

[17:44]họ không nghĩ tới đời sống của vợ con họ, nên trong cái vị kỷ nó bắt đầu mầm mống của sự ác độc. Chưa kể tới những người nhậu về buộc vợ phải đưa tiền và đánh đập vợ con là đã tới cái ác độc hẳn. Bây giờ thì cái khủng khiếp nhất là ma túy. Cái ma túy á, cái khoái cảm nó quá nhiều. Mình cũng không biết nó nhiều không mà chắc nó nhiều lắm, tại thấy ghê quá, thấy người ta ghiền khủng khiếp quá thì chắc là nó dữ dội lắm. Cái khoái cảm của nó quá nhiều, cho nên nó tạo thành cái vị kỷ tột độ. Nên cái người mà nghiện ma túy rồi đó, họ khó có cái lý trí để mà giữ đạo đức được nữa. Họ chỉ còn có một điều là làm mọi điều để có thuốc mà hút thôi, mà chích thôi.

[18:27]Bằng mọi phương tiện để vơ vét, quơ quào về cho mình gọi là vị kỷ, mà cái cách làm có khi là ác độc. Có khi giật một sợi dây chuyền người ta làm người ta té đập đầu người ta chết. Hoặc là lừa gạt, ai khổ thì khổ, mình lấy tiền đi hút chích cái đã. Nên cái khoái cảm nó tạo thành vị kỷ, vị kỷ tột độ tạo thành ác độc, đó là cái tiến trình. Thì người như vậy, cửa địa ngục đã mở ra rồi. Đó là điều đáng thương, nhưng mà cái sợ là cái đó nó lây lan. Nó lây lan quá. Nghĩa là chỉ cần người nhiễm cái là họ dính, qua người khác nhiễm là dính liền, không thoát ra được nữa, suốt cuộc đời rất khó thoát ra. Nhân cách sụp đổ đâu đó hết.

[19:07]Nên cực kỳ đáng sợ. Mình chưa nói tới người Phật tử chúng ta, mình chưa nói tới cái gọi là cái cái làm khổ người khác, mà nội cái khoái cảm quá đáng nó làm vị kỷ tột độ thì đối với người đệ tử Phật mình là một điều hết sức đáng sợ, rất đáng sợ. Chúng ta tu tập, sợ nhất là vị kỷ. Mà những cái khoái cảm của những cái điều đó, trên đời thì nó còn nhiều khoái cảm, nó vẫn làm cho chúng ta vị kỷ. Rồi trường hợp như ngay cả như chúng ta trong cái tu tập của mình, trong cái thiền định của mình có cái an lạc hỷ lạc cũng là niềm vui. Hoặc là khi chúng ta làm được một việc phước, chúng ta giúp đỡ ai, giúp đỡ người nghèo

[19:51]thì cái việc làm phước cũng khiến chúng ta có một niềm vui. Mà nếu chúng ta chấp cái niềm vui đó hoài, chúng ta bị vị kỷ xuất hiện trở lại liền. Nên đây là một cái cái nghịch lý. Có khi chúng ta thấy một người nào đó họ giỏi, chúng ta khen. Cái khen đó làm cho người ta vui, không ngờ cũng làm cho người ta vị kỷ, kiêu mạn. Rồi thấy người ta tu tập tinh tấn, làm phước, mình khen. Khen với ý nghĩ là nhờ cái lời khen này người ta vui mà người ta cố gắng làm thêm điều tốt nữa, đâu ngờ lời khen cũng làm người ta tăng thêm vị kỷ và kiêu mạn. Nó đáng sợ như vậy. Mà không khen, hổng lẽ trong cuộc đời này mọi điều tốt thì không nên khen?

[20:35]Thì cũng là một cái dở, phải không? Mình phải khen ngợi, phải ca ngợi điều tốt để cho con người biết đâu là tốt, là xấu, là phải, là trái để mà tránh điều xấu, làm điều phải. Nhưng mà được khen thì cái nguy hiểm cũng đã chờ đón ở phía sau, rất là đáng sợ. Nên đây là điều sợ. Nên vì vậy mà chúng ta khen ai, mình phải cảnh giác. Tại vì mình khen là điều khích lệ người ta làm điều tốt, nhưng cũng coi chừng cũng cấy vào lòng người ta một cái điều nguy hiểm nhỏ nhỏ. Còn người ta khen mình cũng vậy. Người ta khen mình thì mình hiểu thì mình chỉ cười cười nhưng trong lòng đừng chấp nhận lời khen đó, phải tỉnh á.

[21:15]Còn nếu mình đón nhận, mình sướng rơn lên, cái chữ sướng rơn là đúng lắm á, sướng rơn lên là cái vị kỷ mình đang tăng lên. Người tôi bị cảm giác đó rồi nên tôi biết. Hồi nhỏ vậy, hồi nhỏ có cái anh lúc đó tôi còn nhỏ thì cái anh đó ảnh học ở đại học. Ảnh hỏi một cái câu chuyên môn trong cái cái môn học của ảnh ở đại học, mình đâu có học đại học đâu mà biết. Ảnh hỏi ảnh vừa dứt lời tôi trả lời đúng liền không nói tiếng nào, mà tôi không biết đâu ra. Không biết đâu ra câu trả lời đó nữa mà mình chưa từng học tới. Ờ mà ảnh hỏi xong cái ảnh khen, mà khen trước mặt rất đông người. Mà một điều rất đặc biệt là ảnh hỏi bằng kiến thức đại

[21:53]học, mình không phải đại học, mà trả lời đúng ảnh khen, cái cảm giác sướng kỳ lạ trong con người. Nhưng cái chữ sướng rơn nó khó chịu, nó mệt gì đâu á. Ngồi cứ kềm chế mà hổng lẽ mình nhảy tưng tưng. Cứ ngồi trước mặt đông người cứ ngồi ráng mà kềm mà chịu. Chớ bây giờ mới hiểu. Nhưng mà may mắn là mình bị một lần rồi sau này lớn lên thì sợ. Lớn lên thì sợ thì nhìn lại có thể mình còn bị những điều tế. Nhiều khi mình có điều gì gọi là giỏi, được người ta khen thì sợ điều đó lắm, vì nhớ cảm giác đó một lần nó quá mạnh, nên sau này giữ gìn nhưng mà vẫn sợ, là sợ sao? Ví dụ cái thô mình không có nhưng còn cái tế.

[22:32]Thấy ai gặp mình cũng khen, ví dụ nói: "Thầy giảng pháp hay ghê, thầy thầy cũng đẹp hơn là là là cái ông ông Bảy Ba Gác bên cạnh nhà con nữa." Thấy họ khen nhiều khi mình cũng tỉnh tỉnh á, nhưng mà đôi khi trong tâm mình cũng còn có cái thích thú thì nó vẫn là bị cái vị kỷ nó phát triển, rất là sợ. Nên cái đó là cái mà nhiều khi trí tuệ mình không đủ để kiểm soát lấy mình trước cái lời khen thì phải nhờ cái gì? Ai biết? Phải nhờ sự gia hộ của chư Phật. Chớ đến những cái tế đó thì mình không đủ sức để vượt qua. Ví dụ còn những người mà mà trí tuệ mà không đủ á, hễ người ta nhúc nhích, người ta chê cái buồn,

[23:13]người ta khen cái sướng, chê cái buồn, khen cái sướng thì người đó khổ lắm, tâm động hoài. Còn có trí tuệ cao hơn chút xíu, nghe người ta khen hay người ta chê, mình tỉnh tỉnh, cái động của mình nó sâu bên trong. Thì cái sâu bên trong đó là mình nhờ công đức lễ Phật để để giữ gìn, để vượt qua. Chớ còn biết rằng trí tuệ mình không đủ để giữ lấy tâm mình. Nên ở đây cũng gọi là một sự khiêm tốn. Chúng ta tại sao phải luôn luôn lễ Phật như vậy? Là vì chúng ta phải hiểu rằng nhờ sự gia hộ chư Phật mà trong thẳm sâu tâm chúng ta, trong cái mức độ tâm thức mà chúng ta không tự biết được thì chỗ đó là nhờ công

[23:51]đức để giữ lại, công đức để giữ lại, chớ tự chúng ta không giữ được tâm mình đâu. Ví dụ như nói cái sự tinh tấn để tọa thiền thôi thì nó vẫn có chúng ta vẫn bị cái dãi đãi vi tế luôn luôn cản chúng ta: "Thôi đừng có ngồi ráng nữa, bữa nay mệt quá nghỉ một bữa rồi mai ngồi tiếp." Rồi cái có người rủ rê cái mình nói: "Thôi nay mới năm 2000 hay năm 2001 tu chắc cũng chưa muộn." Thế là trong cái vi tế chúng ta chúng ta vẫn bị cái dãi đãi. Mà chúng ta nhìn vô không thấy, thấy đâu có mình đâu có lười gì đâu, nhìn vô thấy tâm mình vẫn rộng rang, vẫn trong sạch, vẫn hăng hái. Nhưng mà cái dãi đãi nó thầm thầm ở đâu,

[24:28]lòn lòn ở đâu nó cứ lôi mình đi ngủ luôn, rồi đi chơi luôn à. Tới giờ phải tu cái lôi mình đi chơi luôn. Thì chỗ này là cái chỗ phải nhờ chư Phật giữ gìn, chớ tự mình không giữ gìn được. Đây là cái chỗ vậy. Nên luôn luôn chúng ta tu tập, không bao giờ được chủ quan là mình đã vững rồi, không ai được quyền hết. Tu tới mức độ nào thì mức, hiểu ra tới mức độ nào thì mức, vẫn không bao giờ được nghĩ rằng mình đã vững rồi. Ví dụ như quý Phật tử có thể đi nghe những bài giảng cao siêu của các vị Hòa thượng lớn giảng những bộ kinh lớn: Hoa Nghiêm, Bát Nhã, vân vân. Dù quý Phật tử đủ căn cơ để hiểu hết những ngôn từ của bài

[25:08]giảng, cũng đừng bao giờ cho mình vững rồi, vì nó mới hiểu à, nó chưa phải là cái chứng thực sự của trí tuệ. Mà dù có chứng được thực sự của trí tuệ thì vẫn chưa chứng viên mãn, vẫn còn những cái sai thầm kín chưa hết được. Cho nên chúng ta thấy có nhiều vị thầy tu chứng nha, tu chứng đắc định, đắc thần thông đàng hoàng, vẫn chưa hết sai lầm, sai lầm vẫn tồn tại. Vì sao? Vì nó còn ở trong mức tế quá đi, tế quá mấy thầy cũng không tự biết nổi, vẫn có thể phạm sai lầm. Nên vì vậy, ngày nào mà chúng ta chưa thành Phật thì chúng ta phải luôn luôn lễ Phật để nhờ sự gia hộ chư Phật. Mà Bồ tát Phổ Hiền, một vị đại Bồ tát rồi đó, mà vẫn lập cái nguyện là:

[25:53]"Nhất giả lễ kính chư Phật." Ngài làm gì làm, vẫn lạy Phật là chắc ăn trước. Thì Ngài còn vậy huống hồ mình, phải không? Cho nên dù mình tu giỏi tu dở gì mỗi ngày cứ lạy Phật cho chắc ăn trước. Thì Phật sẽ giữ gìn tâm hồn mình, giữ gìn nhân cách mình, giữ gìn cái cuộc đời của mình để mình luôn luôn đi đúng trong chánh đạo. Khiêm tốn một chút thì sẽ được mọi điều, còn mình kiêu mạn một chút thì sẽ đổ vỡ tất cả. Thì ở đây, chúng ta nói như vậy, từ cái chấp ngã mà nó đi dần dần cho tới cái ác độc để đưa chúng ta vào địa ngục, nó là một quá trình. Quá trình rất khó nhưng cũng không khó lắm. Từ cái chấp ngã qua tới chấp ý qua tới vị kỷ rồi tới ác độc, nó chỉ có bốn bước.

[26:37]Bốn bước cũng không dễ để tới đâu. Ví dụ bây giờ quý Phật tử đi, kêu quý Phật tử khởi tâm ác lên, nghĩ tới hại ai, quý Phật tử làm được không? Làm được không? Là không được đâu, phải không? Mình biết đạo rồi, nào giờ quen giữ giới sát sanh rồi, cũng quen phóng sanh rồi. Bây giờ ví dụ mình giận giận ai mình nói giận quá lại đánh người đó một bạt tai, mình đánh không được. Mình không đánh được. Đó là cái khó. Như vậy nó từ cái chấp ngã mình còn á mà tới đưa tay đánh người khác một cái mình đánh không được, đâu phải dễ, không dễ, nhưng coi vậy cũng không khó. Nếu một lúc nào đó cái vị kỷ và cái kiêu mạn của mình được nuôi dưỡng trong một môi

[27:20]trường thuận tiện, đánh người ta được á, coi không khó, địa ngục mở ra liền. Nên vì vậy, từ cái bước chấp ngã chúng ta đang có sẵn cho tới cái bước ác độc cuối cùng để vào địa ngục nó gần, không xa, không dễ cũng không khó. Nếu chúng ta có cảnh giác thì nó rất khó, không cảnh giác, bước qua liền. Bây giờ chúng ta nói lại là trong cái chấp ngã này, chúng ta thấy mình khác với mọi người. Và cái cảm giác về bản ngã nó vô hình nhưng mà nó kiên cố. Nhưng bây giờ chúng ta nhìn lại tâm mình, chỉ coi cái chấp ngã mình nằm ở đâu? Chúng ta tin rằng mình có chấp ngã không? Có tin không? Có thấy không? Thấy không? Không.

[28:09]Cái người mà thấy được là người đó chứng đạo rồi. Hai hai người đó chứng đạo rồi đó. Chấp ngã mà thấy được là siêu đẳng rồi, có thể mời lên đây ngồi nói chuyện được rồi. Chúng ta không thấy đâu, mà ở đây là vì chúng ta tin lời Phật dạy, rồi chúng ta có cảm giác có cái ta gì đó thôi, nhưng mà chấp ngã thật sự nó nằm ở đâu chúng ta không thấy được. Cho nên đã có nhiều người hiểu lầm ở chỗ này, là khi họ tu tâm được thanh tịnh, rỗng rang, cái họ nói tâm này là Phật. Đó là một hiểu lầm lớn vì họ không thấy được cái bản ngã, cái chấp ngã. Chứ còn mà nếu lúc đó họ thấy được chấp ngã, họ không dám nói tâm này là Phật, thì họ sẽ thấy rằng tâm này dù thanh

[28:51]tịnh vẫn còn chấp ngã trong, vẫn chưa hết, cái chấp ngã vẫn đang lớn trong đó. Mà đây một điều lạ nữa nha, điều lạ này, mình nghĩ rằng cái người mà tâm loạn động thì chấp ngã nhiều, tâm thanh tịnh thì chấp ngã ít, đúng không? Đúng không? Đa phần mình nghĩ như vậy, phải không? Nhưng mà có trường hợp ngược lại, là có người tâm thanh tịnh mà chấp ngã lớn hơn người ta, lớn hơn người thường luôn. Kỳ lạ như vậy, tâm họ thanh tịnh, họ tu tâm được thanh tịnh nhưng cái chấp ngã của họ lớn hơn những người không biết tu luôn, khủng khiếp chưa? Có trường hợp đó luôn. Mà có những người tâm đang động, đang loạn mà cái chấp ngã không có, nhẹ hều à.

[29:37]Lạ lùng như vậy, nên ở đây chúng ta đừng có đi theo nguyên tắc mà có khi bị sai. Ví như bây giờ mình gặp một người họ không biết tu, họ hay buồn, hay khổ, hay khóc, hay động tâm, nhưng mà nhìn vào tâm họ bề sâu cái chấp ngã họ lại rất là nhẹ. Họ dễ thương người, hiền lành, cái hiền lành là bảo đảm chấp ngã nhẹ. Nhìn cái người biết chấp ngã nhẹ hay nặng cứ coi họ hiền hay không hiền là biết rồi. Nên cứ nhìn một người hiền lành bảo đảm người này chấp ngã nhẹ, dù họ đang động, dù họ chưa tu thiền ngày nào. Còn có người có tu thiền, tâm có nhiếp được bước đầu thanh tịnh, nhưng mà cái quan điểm của họ họ nghĩ tâm họ là Phật,

[30:19]họ nghĩ nơi mình là Phật không cần phải lạy Phật bên ngoài, thì người đó tuy bề mặt tâm thanh tịnh nhưng ở bề sâu cái chấp ngã lớn hơn người thường, cái kiêu mạn lớn hơn người thường, nên người này sẽ đổ vỡ nặng hơn, sẽ đau khổ nặng hơn. Chấp ngã nhiều đau khổ nhiều, nên có những trường hợp như vậy. Thì bây giờ trong cái chấp ngã xuất hiện như vậy, buộc lòng mình phải thấy mình khác với mọi người, phải không? Mình phải có cái đối xử tốt như vậy. Ví dụ như bây giờ tôi gặp quý Phật tử thì tôi với quý Phật tử khác nhau rồi, buộc chúng ta phải có cái nói chuyện, cái xưng hô, cái đối xử với nhau nó thích hợp

[30:58]theo cái tương quan đó, vì nó đã tạo thành cái ngã và pháp, ta và người rồi. Có ta có người, có ngã có pháp rồi. Pháp là vạn pháp bên ngoài á, vạn hữu bên ngoài, ngoại cảnh. Nó đã tạo thành ta người ngã pháp rồi thì nó có cái mối tương quan của nó, thì chúng ta phải xử lý cái mối tương quan cho tốt đẹp. Thì gặp quý Phật tử thì tôi phải đóng vai trò là một ông thầy, quý Phật tử đóng vai trò một người cư sĩ, là người Tăng và người cư sĩ nói chuyện với nhau, đối xử với nhau, xưng hô như vậy là thích hợp. Rồi quý Phật tử thấy tội tôi quá, thấy tôi ốm yếu, xấu xí quá, cái móc tiền ra cúng 50, thôi 5.000 thôi,

[31:38]50 nhiều quá, cúng 5.000 thì tôi nhận cái 5.000 bỏ túi, rồi tôi khuyên quý Phật tử vài câu đạo lý, nghĩa là giống như có trao đổi đại khái vậy. Ông thầy thì đem đạo lý nói chuyện Phật tử, thì đạo lý đó không biết quý Phật tử có áp dụng đem về có no béo được không, nhưng mà cũng mất hết 5.000. Thì đó là cái cư xử. Rồi bây giờ tôi không gặp quý Phật tử, tôi đi ra tôi gặp anh công an, lúc đó tôi đi bị vi phạm luật giao thông, thì ông công an ổng lại ổng chào cái, ổng hỏi bằng lái xe, giấy xe đâu. Xong cái lúc đó mình có đứng cương vị ông thầy nói chuyện với ông công an được không? Không, bắt đầu là người vi phạm nói chuyện với một viên

[32:16]chức nhà nước thì hết có dám lên mặt ông thầy. Rồi không chẳng những là không được đồng nào phải móc hết bớt tiền ra đóng tiền phạt nữa. Hồi nãy được 5.000 ra đây đóng hết 50.000 lại. Thì cái mối tương quan nó biến đổi liền. Cho nên cũng một con người nhưng ở mỗi hoàn cảnh, mỗi đối tượng khác cái mối tương quan nó khác đi, khác đi từ từ. Bây giờ tôi về tôi gặp ba mẹ tôi, đi tu đi tu chứ về nhà vẫn còn tình cha mẹ con cái, chứ mình đâu có làm ông thầy cha mẹ mình được. Thì thí như ba mẹ mình đối xử mình cung kính hay không là tùy, nhưng bổn phận mình rồi cũng là người con, vẫn phải có cái cái lễ độ, vẫn phải cái tôn trọng gì đó của một người con.

[32:59]Nó qua thành cái vai khác. Nên cũng một con người này, khi thì đóng vai này, khi thì đóng vai kia cho nó thích hợp trong cái mối tương quan đó. Nó như vậy. Mà ở đây cái tương quan nó tạo ra rồi thì chúng ta phải biết xử lý cái tốt đẹp mối tương quan đó. Chúng ta xử lý tốt khi nào chúng ta có đạo đức và trí tuệ. Còn chúng ta không có đạo đức, không có trí tuệ, chúng ta sẽ xử lý kém. Xử lý kém là sao? Ví dụ như bây giờ hai Phật tử mình là bạn đạo với nhau, thì trong cái đó gọi là tình huynh đệ, gọi là bình đẳng, cùng thầy, cùng đạo, bình đẳng, không có tương quan huyết thống, không có ràng buộc về kinh tế,

[33:42]về bổn phận, mà chỉ có cái lòng tốt tự giác với nhau thôi, thích chơi không thích thì thôi. Giờ thì ở đây nếu mình là người có trí tuệ, mình hiểu đạo sâu, mình là người có đạo đức, thì với cái người huynh đệ của mình chả ràng buộc gì hết, không huyết thống, không bổn phận ràng buộc, nhưng mà vì mình có đạo đức có trí tuệ mình vẫn đối xử tốt. Mình thấy cái người huynh đệ mình bữa nay đi nghe Pháp được hay không mình rủ đi, chở đi giùm, rồi người ta có việc gì mình phụ đến mình lo lắng giúp đỡ, thì cái đó hoàn toàn tự nguyện là do đạo đức, do trí tuệ, chứ không phải bắt buộc. Còn mà nếu mình không có đạo đức, không trí tuệ thì đơn giản đến chùa

[34:20]gặp mặt gật đầu cười tươi, rồi còn ai làm nấy làm, không quan tâm tới nữa, thì cũng không ai bắt bở bắt bớ gì mình, vì không có cái sự bắt buộc về bổn phận, về sự ràng buộc tương quan gì cả. Nên ở đây là nó thuộc vào đạo đức và trí tuệ. Rồi bây giờ trong gia đình với nhau cũng vậy, như cha mẹ đối với con cái thì thường là cha mẹ thương con cái nhiều, chứ con cái thương cha mẹ thì không nhiều lắm đâu, không bằng cha mẹ thương mình đâu. Mình thương cha mẹ không bao giờ bằng cha mẹ thương mình, đó là quy luật. Thì ở đây nó có cái tình rồi, có bổn phận rồi, nhưng mà nếu mình có đạo đức trí tuệ thì mình vun

[35:00]đắp cái tình nó đẹp hơn nữa, đẹp hơn bình thường. Nên mình đối với cha mẹ mình nó đậm đà thêm chút, quan tâm hơn, săn sóc hơn, thì đó là cái có thêm cái đạo đức trí tuệ nó thúc đẩy cái tương quan tốt hơn. Còn nếu đạo đức trí tuệ mình kém thì cái mối liên hệ thiêng liêng giữa cha mẹ và con cái đó bị nhạt nhòa bớt đi, bị lỏng lẻo bớt là do mình ít chăm sóc, ít vâng lời, ít có tạo cho cha mẹ mình niềm vui, thì đó là đạo đức trí tuệ kém. Giống như có cái chuyện miền Tây Bác Hai ổng kể là cái người con đi làm ruộng, thì cái số ruộng do cha giao lại thôi, cha giao lại thì cái người con mỗi khi làm điều gì

[35:46]đều hỏi ý cha, hỏi hỏi chứ không có làm theo, tại biết cha mình cái kiến thức của ổng mấy chục năm trước trật lất hết trơn. Bây giờ cái giống lúa mới, thời tiết thay đổi, rồi cái thuốc mới, kỹ thuật mới, đâu có theo ba mình được, nhưng cứ phải hỏi. Mục đích là cho ba mình vui, cho ba mình thấy rằng ổng già rồi nhưng ổng còn có một cái cái giá trị trong cuộc đời, không phải là già rồi bỏ đi, tạo cho ổng một cái ý nghĩ như vậy ổng vui. Chúng ta luôn luôn như vậy, hễ mà chúng ta thấy mình là đồ bỏ đi trước mặt mọi người mình đau khổ lắm. Mình sống mình phải có cái giá trị, mình là một sự cần thiết

[36:23]của người khác, nghĩa là sự hiện diện của mình còn là sự cần thiết của người khác thì cuộc sống mình mới có ý nghĩa. Đây là một cái lý mà hôm khác chúng ta sẽ bàn lại vấn đề này, giá trị của cuộc sống. Bây giờ thì mình bước qua, nhưng mà ở đây cái người con nông dân đó đã khéo léo, chỉ bằng một lời hỏi han đã làm cho cha mình vui, thì như vậy người này có đạo đức, có trí tuệ khôn ngoan, vun đắp thêm cái mối tương quan giữa cha và con. Nên vì chúng ta xuất hiện có ngã, có pháp, có ta, có người nó chằng chịt nhiều mối tương quan khác nhau. Khi mình làm cha, khi mình làm con, khi mình làm bạn, khi làm anh, khi làm chị,

[37:03]khi mình làm một người đệ tử, khi mình làm một người thầy, đó, khi mình làm là người dân mà khi mình làm người đầy tớ của dân, ví dụ vậy, thì nhiều cái mối tương quan vậy, nhưng trong mỗi mối tương quan đó nếu mình có đạo đức có trí tuệ thì mình làm mối tương quan nó đẹp lên, còn mình không có đạo đức trí tuệ mối tương quan nó sẽ xấu đi. Ví dụ như anh em ruột với nhau, nhưng mà vì mình không có đạo đức, không trí tuệ có thể giành nhau gia tài dẫn đến giết nhau được, nên cái tương quan đã xấu đi. Và như vậy, chúng ta phải dùng đạo đức, dùng trí tuệ của mình, nghĩa là dùng đạo lý đó, để đối xử cho tốt với mọi người.

[37:43]Vì lỡ chúng ta đã xuất hiện, và đã có ta, có người, có ngã, có pháp, đã xuất hiện vô vàn mối tương quan. Thì vấn đề còn lại suốt trong cuộc sống là xử lý từng cái mối tương quan đó cho thích hợp, từng chuyện, từng chuyện cho tốt đẹp. Đó là cái trách nhiệm của chúng ta. Còn trong một vài trường hợp mà trách nhiệm không phải của chúng ta, mà do người khác đem tới. Ví dụ mình không xấu, người khác đối xử xấu, là mình không phải là một người hèn nhát, nhưng hoàn cảnh bất ngờ nó ập tới làm mình rơi vào cảnh khốn cùng, nghèo khó, vân vân, thì cái đó là mình nói rằng thôi do nghiệp đời trước, rồi mình an vui chịu đựng.

[38:25]Cái này không phải lỗi của mình. Còn những trường hợp khác thì do trách nhiệm của mình thì mình hết sức là ráng tạo sự tốt đẹp. Còn trong muôn một vì khách quan á, mình đổ thừa là tại người khác, thì lòng mình vẫn nhẹ, lòng mình nhẹ. Vì sao mình đã sống tốt rồi, mà cuộc đời này nó không tốt, thì không phải tại mình nữa, tại vì người khác, tại vì nghiệp quá khứ, chứ còn ngay bây giờ thì lòng mình thanh thản. Nên ở đây, chúng ta có một cái yếu tố nữa là để cho chúng ta sống an vui, mình phải sống cho tốt là vậy, sống cho đạo đức là vậy. Cho nên cái người mà có đạo đức á, ở trong cảnh khổ vẫn an vui là vậy.

[39:06]Mà họ không có lỗi, lương tâm họ không cắn rứt, họ không lo, không sợ. Còn cái người mà tạo nhiều lầm lỗi, cuộc sống bất an, có thể che đậy, lấp cái ăn năn, cái gian dối của mình bằng những cái trò vui giả tạm, đi nhậu, đi nhẹt, chơi bời cái nọ, để che đậy cái nội tâm loạn động do lầm lỗi. Còn cái người mà sống không lầm lỗi, họ bình thản, họ không cần phải che đậy. Họ không có niềm vui gì cần cái thụ hưởng, nhưng mà họ bình thản trước mọi điều, dù cái sự công kích ập tới hoặc là nghịch cảnh, khổ đau ập tới, họ tỉnh, họ không có lo lắng nữa. Ừ. Ở đây, khi chúng ta là đệ tử Phật thì tất cả chúng ta

[39:51]đều biết tới một cái mục tiêu cuối cùng trong đạo Phật là sự giải thoát. Giải thoát có nghĩa là ngã chấp tan biến, đó là sự chứng đắc tột cùng trong đạo Phật. Ở đây chúng ta phân biệt một chút là có chủ trương nói rằng trong tâm này có Phật tánh và có một chủ trương nói rằng trong tâm này có ngã chấp. Thì hai chủ trương đó chúng ta chọn cái nào? Hử? Phật tánh, đó con người cao siêu. Có ai chọn cái khác không? Hả? Ở đây thường thường nào giờ chúng ta hay nghe nói rằng trong tâm này có Phật tánh. Tôi thì tôi sợ Phật tánh. Mà điều tôi lo lắng là tôi biết trong tâm mình còn ngã chấp. Dù mình ráng tu, dù mình đang ráng tu rất vất vả,

[40:41]vẫn biết rằng ngã chấp luôn luôn tồn tại, rất đáng sợ. Thì một người, nghĩa là tin rằng trong tâm mình có Phật tánh để hy vọng, để lạc quan, với một người tin rằng trong tâm mình có ngã chấp để lúc nào cũng lo lắng, cảnh giác, thì hai thái độ này thái độ nào tốt hơn? Thái độ nào tốt hơn? Hử? Nghĩ rằng trong tâm mình có ngã chấp mà mình lo lắng, cảnh giác, thái độ này tốt hơn, phải không? Tốt hơn. Tốt là sao? Trước hết là mình khiêm tốn, mình không thấy mình cao, vì mình biết cái lỗi cuối cùng của chúng sinh, của con người luôn luôn tồn tại. Hễ dù mình tu tâm có được định, tạo được nhiều phước gì đó, nhưng vẫn biết ngã chấp

[41:28]đang luôn luôn còn tồn tại và sẵn sàng xúi mình làm nhiều chuyện bậy. Cho nên mình luôn luôn cảnh giác, lo sợ, khiêm tốn, giữ gìn, không dám lơ đễnh. Còn nếu mình tin rằng trong tâm này có Phật tánh nên mình lạc quan, mình hy vọng, thì mình dễ gì? Dễ lơ là, mất cảnh giác và kiêu mạn. Quý Phật tử đồng ý không? Đồng ý không? Có nhiều người chưa đồng ý. Quý Phật tử về suy nghĩ lại coi điều tôi nói có đúng hay không. Mà đây là vấn đề lớn. Tôi nói điều này nó cũng đụng chạm dữ lắm, đụng chạm với nhiều vị khác. Tại vì có nhiều vị đã gieo cho chúng ta một hy vọng là trong tâm này có Phật tánh để chúng ta hy vọng, lạc quan.

[42:18]Nhưng bây giờ thì tôi nói ngược lại, tôi nói trong tâm này luôn luôn tồn tại ngã chấp, phải cẩn thận, phải cảnh giác. Mà tôi không nói bi quan, tôi muốn đối diện với sự thật, mà sự thật có làm cho chúng ta hơi lo lắng, phải cảnh giác, thì tôi thấy cái này có lợi hơn. Nhưng mà có những vị khác thì chủ trương rằng nói rằng trong tâm này có Phật tánh để gieo cho con người cái niềm hy vọng lạc quan thì có lợi hơn, thì vấn đề đó là cái chủ trương của vị đó, chúng ta không có chống, không có chống, vì vẫn là một chủ trương và rất nhiều người đã tin theo chủ trương này. Còn tôi thì tôi chủ trương ngược lại:

[42:54]hãy nhìn trong tâm mình luôn luôn có ngã chấp để phải cảnh giác. Thì những người nào mà tin tôi thì, thì tôi không muốn nói giơ tay lên mà mà nói rằng nếu tin là tôi thì lúc nào cũng nhớ trong tâm mình còn ngã chấp để mà lo lắng, cảnh giác. Bây giờ ai theo tôi giơ tay lên. Thấy không, theo có phân nửa hả? Thôi thôi cảm ơn được rồi, như vậy là tôi không có cô đơn lắm. Anh Chánh Thái sao, chọn chủ trương nào? Thưa thầy, theo con nghĩ đó thì giác tánh, nhưng mà chắc chắn nếu mà có tánh giác á thì mình thấy được ngã chấp

[43:35]cần phải có tánh giác rồi, thì cả hai Cái ý kiến anh cũng hay lắm á. Ý kiến anh cũng hay. Sự thật thì thầy thấy thế này nè. Anh không muốn bỏ bên nào, anh cũng có cái hay của anh là cái giác tánh, mà thầy chỉ muốn nói nó là một sự tỉnh giác thôi. Tức là khi chúng ta cảnh giác rằng trong tâm mình có ngã chấp nên chúng ta tu tập thiền định, thì khi tu tập thiền định chúng ta xuất hiện cái sự tỉnh giác. Cái sự tỉnh giác đó để kiểm soát được cái ngã chấp của mình. Mà cái sự tỉnh giác đó thầy không dám gọi nó là Phật tánh hay giác tánh, vì cái Phật tánh, giác tánh nó cao quá, cũng dễ làm mình lạc quan một

[44:16]lần nữa mà trở thành kiêu mạn một lần nữa nên thầy hơi sợ. Cái suy nghĩ anh rất là đúng á, nhưng có điều là thầy sợ anh đánh giá cao cái tỉnh giác hơn cái giá trị của nó, nên nó dễ làm cho mình có cái kiêu mạn ngấm ngầm mà mình không ngờ. Đó, cho nên mình cứ cứ đối diện với cái xấu, vậy mà nó đỡ hơn, nó giúp mình hơn. Anh đồng ý với thầy không? Giờ chịu giơ tay chưa? Chưa? Thôi, cũng được. Trong đạo Phật có chia ra hai phần là ngã chấp và pháp chấp. Là có nhiều vị đã nói rằng tu chứng đến mức độ nào đó thì ngã chấp tan biến nhưng mà cái chấp pháp còn, tức là thấy vạn hữu còn tồn tại, thì thầy nói cái coi lý luận đó nó không có đúng đâu, không đúng đâu. Vì sao vậy?

[45:02]Vì ngã và pháp đối nhau, nếu mà ngã mất thì pháp cũng không còn. Cái ta không có thì cái ngoại cảnh nó không là gì hết. Ví dụ như chúng ta nói cái bàn tay này vậy. Là mình nói đây là lòng bàn tay, nói đây là lưng bàn tay. Thế là vì có bàn tay nên có lòng và có lưng, phải không? Lòng bàn tay, nếu tu tập mà đến cái lúc nào mà không còn cái lòng bàn tay nữa thì chỉ còn cái lưng bàn tay, có đúng không? Phải không? Lòng bàn tay không còn thì bàn tay đâu còn nữa mà còn lưng bàn tay, thấy không? Cho nên chỉ cần nói cái người tu cho đến hết chấp ngã tất nhiên là đã hết chấp pháp. Nó đương nhiên như vậy.

[45:44]Cho nên mình không cần chia ra làm hai như trước đây một số lý luận của Bắc tông đã nói là tu tới cho hết ngã chấp chứ coi chừng người đó còn bị pháp chấp. Đó là một lý luận lý luận hơi đơn giản. Hết ngã chấp này thì từ bi tuyệt đối và ngã chấp tuyệt đối. Vì sao như vậy? Là vì thế này. Cái này nhiều khi cái vị tu cũng không muốn mình đạt được cái lòng thương yêu tuyệt đối hay trí tuệ tuyệt đối đâu, nhưng mà chỉ khi ngã chấp hết tự Hết ngã chấp này thì từ bi tuyệt đối và ngã chấp tuyệt đối. Vì sao như vậy? Là vì thế này. Cái này nhiều khi cái vị tu cũng không muốn mình đạt được cái lòng thương yêu tuyệt đối hay trí tuệ tuyệt đối đâu,

[46:27]nhưng mà chỉ khi ngã chấp hết tự nhiên được à. Ví dụ, bây giờ quý Phật tử tưởng tượng đi, chúng ta cùng nhau tưởng tượng điều này. Là ví dụ bây giờ mình nhìn một cái người nào đó ngồi ở ngoài kia, ngồi ngoài giảng đường, người già, tóc bạc, mình nhìn cái người đó. Rồi bây giờ bỗng nhiên mình biến mất đi, chỉ còn lại người đó thôi, mình trở thành người đó luôn, mình trở thành người đó, mình với người đó là duy nhất luôn, thì điều gì xảy ra? Đây mình dùng tưởng tượng mà đi tìm. Cái này giống như Einstein vậy á. Ông Einstein ổng tìm đủ thứ quy luật vật lý bằng cái cây viết chì với ngồi tưởng tượng trong nhà, trong phòng,

[47:02]chứ không có phòng thí nghiệm, không máy móc nha, ông Einstein, nhà bác học. Bây giờ chúng ta cũng đang làm cái thí nghiệm giống như vậy á, tưởng tượng. Khi mình nhìn một người rồi mình tưởng tượng mình trở thành người đó thì chuyện gì xảy ra? Có phải là mình thông cảm hết mọi điều của người đó không? Thấy không? Biết rõ hết mọi điều về người đó không? Và rất thương yêu người đó không? Vì mình đã trở thành người đó. Tưởng tượng thử coi đúng không? Đúng không? Cái điều này nó khó lý luận lắm, mà nó trở thành trực quan rồi. Nó là cảnh giới của người chứng á, mình chưa chứng. Nhưng bây giờ mình lắng tâm, mình dùng cái trực quan toàn bộ mình để mình tưởng tượng

[47:41]và mình coi điều gì xảy ra sau khi mình trở thành duy nhất với cái người kia. Mình có cảm thấy rằng mình hòa đồng thành một người đó, thông cảm hết mọi điều của người đó, kể cả lầm lỗi của người đó như điều tốt đẹp của người đó, biết rõ hết về người đó, cũng như thương yêu người đó trở thành một. Mà cái thương mà không phải là có hai người, không phải là có người thương, có người được thương nữa, mà trong cái sự hòa đồng này tự nó là một cái gì thương, chỉ là một tình thương, tình thương mà không có người thương, không có người được thương. Chỗ này không có lý luận được. Quý Phật tử tưởng tượng ra chưa?

[48:15]Có thấy đúng vậy không? Có thấy đúng như chúng tôi diễn tả không? Có không? Đó, cái người đó giỏi đó. Đó thấy. Bây giờ thì có thể là trong nhất thời chúng ta không tưởng tượng được, nhưng mà bây giờ quý Phật tử tập thử ha, nhất là những người mà có tri thức, trí tuệ đó, nào giờ quen lý luận về toán học, vân vân. Bây giờ thử trong cuộc sống thử như vậy vài lần, mình ngồi lặng lẽ một chỗ, mình tưởng mình trở thành một cái người kia. Một người xa lạ thôi, đừng có tưởng về người thân quen của mình. Ví dụ cái mình ngồi trong cái ghế đá công viên vào buổi chiều mát, ở xa xa bên kia cũng có người ngồi ghế đá,

[48:58]mình nhìn thấy rồi mình ngồi mình mình tưởng tượng mình trở thành một người đó. Thì trong giây phút đó mình thấy mình thương yêu người đó nhiều hơn, hiểu biết nhiều hơn. Mình tưởng lại thì mình sẽ thấy như vậy. Cho nên ở đây, khi một người mà chấp ngã hết rồi thì người đó lập tức trở thành toàn bộ tất cả chúng sinh, vũ trụ, vạn hữu, thì cái tình thương phủ trùm hết chúng sinh và trí tuệ biết rõ mọi điều của chúng sinh và của vũ trụ. Chỗ này gọi là Phật á. Phật là như vậy. Cho nên Đức Phật sở dĩ tại sao mà chúng ta hết lòng tôn kính mà lạy mãi không chán là vì vậy. Chúng ta đang cúi đầu trước một cái trái tim từ bi tuyệt đối,

[49:41]một cái tâm hồn có trí tuệ tuyệt đối, do chấp ngã đã tan biến. Mà công đức mà để cho chấp ngã tan biến là tu cũng vài ngàn kiếp chứ không ít đâu, không có đơn giản. Cho nên chúng ta đừng có ham câu mà nói tu một kiếp đắc đạo. Tí ông thầy nào ổng đến ổng dụ mình tu theo pháp này một kiếp đắc đạo, đừng có tin, đừng có tin. Phải nhớ vậy, nó thời gian lâu. Thời gian lâu cho nên khi mà đắc được rồi, cái giá trị của nó là vĩnh cửu, không có gì phá hoại được nữa. Còn mình tu một kiếp đắc thì may kiếp sau nó bị phá lại. Đừng có tin cái gì mà tu ngắn ngắn thành. Tâm mình phải đủ để mà đi trong vô lượng kiếp,

[50:19]chấp nhận đi tìm đạo lý trong vô lượng kiếp, chứ đừng có đòi một kiếp, hai kiếp. Ở đây, cái chỗ mà mình hòa đồng cùng vạn hữu là một cảnh giới của người chứng đạo, mà nó cũng giống với cái cảm xúc của nghệ thuật, giống với cảm xúc của nghệ thuật. Ở đây ai hay làm thơ giơ tay lên? Chánh Thái có làm thơ không? Không có hả? Chứ hồi trước kia sao mà kéo được vậy? Trước có làm thơ hả? Trước kia. Ví dụ như một người thi sĩ này, họ đến một cái cảnh vật nào đó, họ có cái rung động thì nó có nhiều cái mức độ rung động lắm. Những người nghệ sĩ mà cái lạ là họ nhiều khi trong lúc mà giây phút rung động đó tâm

[51:04]họ giống như nhập định, họ hòa nhập vào cái cảnh vật lúc đó, nên cái sức sáng tạo tuôn trào ra, họ làm được những vần thơ tuyệt tác, mà có nhiều nhà thơ, nhà văn họ được cái trình độ đó, giống như ông Victor Hugo, nhà văn của Pháp, nhà văn mà viết nổi tiếng về cuốn "Les Misérables" á, Những Kẻ Khốn Cùng á, quý Phật tử đọc chưa? Những người khốn khổ đó, "Les Misérables" á. Thì ông này ổng lạ, có một lần ổng đi xem vào cái bảo tàng, cái ổng thấy cái bộ đồ mà của người thời xưa đời vua chúa mặc. Người vua chúa mặc thì nhiều nút lắm, mà lúc đó ổng cũng không có đếm. Mà mình đi coi mình có bao giờ mình đếm có bao nhiêu nút không?

[51:44]Cũng không, phải không? Mình biết à một hàng nút vậy thôi, đồ ngày xưa như vậy. Thì chuyện đó qua mấy tháng rồi, một lần đó ổng mới ngồi ăn tiệc với các bạn, thì chợt có một người nói chuyện xưa tích cũ rồi đặt vấn đề không biết cái nó bao nhiêu nút. Ổng nói: "Để tôi coi lại." Ổng ngồi nhắm mắt, ổng định thần lại, ổng tưởng tượng ra là ổng đứng trở lại cái viện bảo tàng đó, đứng trước cái bộ đồ đó, bắt đầu ổng đếm. Ổng đếm xong mở mắt ra ổng nói: "Mười mấy nút." Sau này người ta vào viện bảo tàng đếm đúng lại luôn. Cái khả năng giống như nhập định trở lại để nhìn lại cái cảnh quá khứ của Victor Hugo.

[52:17]Ổng có đôi mắt sáng lắm, tinh thần ổng mạnh, nên cái sức sáng tạo văn chương của ổng nổi tiếng như vậy, mà có những trường hợp vậy. Mà tôi cũng biết một nhà văn Việt Nam, anh này cũng vậy, ảnh cũng là nhà văn mà ảnh cũng có cái tâm linh kỳ lạ lắm. Ảnh có thể đoán được ý nghĩ người khác, có khi ảnh hồi tưởng được cái quá khứ của ảnh trong kiếp xưa, như vậy. Nên cái lời văn ảnh cũng sắc bén lắm, nhà văn Mường Mán, nổi tiếng. Đây có nghe nhà văn Mường Mán không? Đó, cho nên nhiều người vậy, họ có cái sắc bén của tâm linh để họ làm những cái công việc về sáng tạo, về nghệ thuật. Thì trong giây phút đó, sự thực là họ

[52:56]đang hòa nhập vào đối tượng, hòa nhập được vào thiên nhiên nên họ có cái tâm linh, chứ nó không phải là cái ý thức đơn thuần, sơ sơ. Nhiều cái nhà triết học thời xưa là như vậy. Nhiều cái nhà triết học thời xưa họ có cái tâm linh mạnh để họ tìm ra được cái đạo lý trong cuộc sống nhờ cái sức định tâm cũng như cái sức hòa nhập vào đối tượng để tìm hiểu đối tượng như thế nào, chứ nó không phải là chỉ suy nghĩ đơn giản như chúng ta. Nên những người đó như những nhà bác học họ cũng được cái đó. Nói chung là những người mà có cái tư tưởng vĩ đại làm cho chúng ta phải nể phục, họ đều giống nhau là tâm linh họ mạnh,

[53:32]và sức định họ có, họ hòa nhập vào đối tượng, tìm hiểu được đối tượng. Nên một nhà bác học mà khi họ nghiên cứu họ quên trời quên đất, mình cứ hay gọi họ là lãng trí là vậy á, vì lúc đó họ đang chìm trong cái định, trong cái đề tài của họ. Nhà văn, nhà thơ cũng vậy, hoặc là một cái nhạc sĩ là nhiều khi nhìn một cái cảnh thương tâm gì của con người họ họ có cái lòng thương yêu và buộc phải sáng tạo để nói lên điều đó. Nên nghệ thuật nó chỉ hay khi nó xuất hiện từ cái tình cảm chân chính là vậy. Tại sao chúng ta nghe một bài nhạc hay, người nhạc sĩ đó có lòng thương yêu, mà tại sao chúng ta nghe những bài nhạc nó tạm bợ, nó qua nhanh?

[54:12]Bởi vì người đó họ không có cái tình cảm chân chính sâu đậm, mà chỉ có cái tình yêu trai gái càn cạn thôi. Nên những bài nhạc tình bây giờ nó cạn cợt là vậy, vì nó không đòi hỏi nhiều cái cái tâm linh, không đòi hỏi nhiều sự cao cả của tâm hồn để thương yêu được tất cả, mà chỉ cần rung động trước một cái sắc đẹp đơn giản nào đó rồi cố ráng tạo một bài hát, nó cạn. Còn những cái tình thương yêu cao cả thì nó tạo thành cái sức sáng tạo mạnh, sức sáng tạo mạnh. Nên cái chỗ mà hòa đồng cùng vạn hữu nó là chỗ chứng của thiền định của đạo Phật, mà nó cũng là chỗ rất giống của những nhà nghệ sĩ sáng tạo.

[54:51]Muốn sáng tạo họ cũng phải có một cái sức định gì đó để hòa nhập được với sự việc, vào sự kiện, họ đau được nỗi đau của người khác, họ cảm thông được nỗi đau của người khác, nên có sự sáng tạo xuất hiện liền. Trí tuệ là như vậy. Bây giờ đó thì chúng ta đang còn chấp ngã, chúng ta chưa có tu mà để hết được cái chấp ngã, nên còn ở trong phân biệt thì chúng ta hãy đối xử tốt với người và với vạn vật, nó cũng là cái nhân để cho chúng ta hòa cùng vạn hữu, cũng là cái nhân để chúng ta phá được cái chấp ngã của chúng ta về sau này. Mình thì không biết hết chấp ngã là cái gì, mình tu chưa tới, nhưng mà hãy đối xử tốt với con người,

[55:35]hãy cảm thông cho con người thì đó cũng là cái nhân để mình mất cái chấp ngã về sau. Cái người mà họ không có chấp ngã đó thì họ hòa đồng được với người khác, nên cảm thông được với người khác. Bây giờ mình ngược lại, mình cảm thông với người khác, nên mình hòa đồng được với người khác rồi mình sẽ hết chấp ngã. Hai cái định lý đi ngược, đi thuận được. Đó là định lý nghịch và định lý thuận được. Mình nói lại, cái người mà tu chứng hết chấp ngã thì họ hòa đồng được với đối tượng, với vạn hữu, và họ cảm thông được những điều của đối tượng, của vạn hữu. Bây giờ mình đi ngược lại, mình từ cái cảm thông

[56:14]với con người, với vạn hữu, mình sẽ tìm được cái hòa đồng. Từ cái hòa đồng, mình tìm được cái hết chấp ngã của mình. Chúng ta đi con đường ngược lại, mà con đường ngược lại dễ đi hơn, là đi từ cái chỗ mà mình chưa chứng đạo. Còn mình đi con đường thuận, từ cái chấp ngã là phải chứng đạo rồi mới biết được. Bây giờ mình chưa chứng đạo, mình đi con đường dễ là sự cảm thông, sự thương yêu trước. Bây giờ ví dụ khi thấy một người nghèo khổ, mình cảm thông cái cảnh của người đó để thương yêu cái đã. Như mình thấy một người không có việc làm, nhưng mình hiểu rõ cái nỗi xót xa, cái sự lo lắng, cái ưu tư của người đó.

[56:53]Hoặc mình thấy một người mà khổ đau vì trong gia đình không hạnh phúc, mình nghe nói nhưng mình phải có cái trí tuệ mình cảm thông liền mọi điều của họ, cái nỗi ray rứt, cái chịu đựng, phải cái xót xa, cái khổ tâm khi thấy gia đình gây gổ, đổ vỡ, vân vân, mình hiểu được ra hết. Nghĩa là người ta nói một mà mình hiểu ra rất nhiều điều ở trong đó, đều là cái cảm thông. Mà cảm thông như vậy, thương yêu mình mới cảm thông, cảm thông rồi mình sẽ thấy mình hòa đồng được với hoàn cảnh của họ. Mình hiểu được hết về họ. Thì cứ gieo cái nhân vậy thôi, mà cái ngã chấp mình nó nhẹ dần nhẹ dần. Chưa tu thiền định cao mà cái chấp ngã nó nhẹ dần nhẹ dần,

[57:35]bởi mình cảm thông được cái đau khổ của người khác. Có một lần, ở trên núi này tôi rầy các đệ tử của tôi, tôi bắt quỳ nhang hết cả chùa luôn. Chỉ vì có một lần đó trời mưa, rồi có một số khách đi lên chùa vào trong trời mưa và mỗi người đều xách nặng, xách đồ cho chùa. Mà tôi nhìn cái thái độ là lúc đó các đệ tử của tôi không có ân cần ra đón để mà lấy cái đồ cho người ta. Vì sao? Vì nó hai điều, một là leo núi rất là cực với cái người ít leo núi, cái người khách đó. Thứ hai là trời đang mưa nữa, hai điều cực. Mà khi nhìn thấy cảnh đó, mình không hiểu được cái nỗi khổ người ta vừa trải qua cái đoạn đường từ dưới chân núi lên đây, mình không thông cảm được.

[58:15]Vì không thông cảm được nên mình hờ hững trong cái sự tiếp đón, tôi buộc hết cả chùa quỳ nhang liền. Mà tôi không biết bữa nay họ đã hiểu ra điều đó chưa. Tôi cho quỳ nhang, cho tự nghiền ngẫm mà tôi không giải thích. Tôi chỉ nói cái lỗi là không tiếp khách chu đáo, tôi không giải thích rõ. Cái điều tôi muốn nói là cái trí tuệ mình cảm thông, cái sự thương yêu, mình nhìn một cái việc mình phải hiểu sâu vào cái hoàn cảnh người ta để thông cảm trọn vẹn, mình mới thương yêu nhiều hơn. Mà khi thương yêu nhiều hơn vì thông cảm như vậy thì tự nhiên mình đối xử tốt liền, đối xử tốt. Đó là cái nỗi khổ người khác.

[58:50]Còn cái thứ hai là lầm lỗi của người khác đó. Ví dụ nghe người đó bị một cái lầm lỗi thì mình giống như mình đứng vào hoàn cảnh người khác để mình xem cái lầm lỗi nó nó từ đâu nó có, mình để mình thông cảm. Rồi mình biết cái nguyên nhân của nó, nhiều khi nguyên nhân lãng xẹt à, không có gì hết. Ví dụ như trường hợp nghe một ông thầy ổng ra đời, cái ông thầy ra đời mà ổng cũng có tiếng tăm á, thì mình đứng vào cái hoàn cảnh mình tìm cái lầm lỗi này đâu thì thấy nguyên nhân đơn giản tại ổng ít lạy Phật. Mà ổng không chịu lạy Phật luôn nữa, chỉ nhiêu đó rồi ổng ra đời á. Nên mình không có trách cứ nhiều, rồi có nghe chê ổng thế này

[59:27]thế kia thì mình cũng không có khinh thường, tại mình hiểu vì người ta không hiểu được cái quan trọng của việc lạy Phật. Cái người xuất gia mà ít lạy Phật thế nào cũng ra đời, còn cái người tại gia mà không lạy Phật thì không bao giờ xuất gia được. Công đức lạy Phật quan trọng như vậy. Cho nên nhiều khi vậy nhiều khi nghe một người lầm lỗi dữ dội, nhưng nếu mà đứng vào hoàn cảnh người đó mình xét một lát thì mình thấy cái lỗi họ không nhiều lắm như mình nghĩ, không nhiều lắm. Nó có những nguyên nhân này nguyên nhân kia tùm lum đó hết. Cho nên thường vậy, khi mà tôi nghe người này trách người kia

[1:00:00]là tôi lắng tâm tôi quan sát, tôi thấy lỗi của người kia không nhiều lắm như người này nói, vì nó có cái nguyên nhân này nguyên nhân kia. Như có một người mà hay nói bậy, tôi ngồi tôi xét một lát tôi thấy tại vì người này họ làm được nhiều việc cái họ hứng quá, trong lúc hứng chí phấn khởi quá cái họ hay nói những câu hớ hênh. Nó có cái nguyên nhân của họ thì làm cho người khác bực, nhưng mà nó có cái nguyên nhân. Hiểu được nguyên nhân rồi mình thông cảm rồi mình tìm cách sửa, sửa từ cái nguyên nhân sâu xa chứ không phải ngồi đó mà cứ trách cứ người ta. Cho nên người mình biết đạo, mình có cái cảm thông,

[1:00:33]mình không có tối ngày ngồi trách thiên hạ. Vì mình biết dù có trách có trách một đời cũng đã muộn rồi. Nghe cười là biết rành lắm, rành nhạc lắm rồi đó. "Dù có ước có ước ngàn lời, có trách một đời cũng đã muộn rồi." Vì cái lời mà trách cứ á, nó không có xây dựng được vì nó thiếu cái sự cảm thông. Cho nên trước cái đau khổ người khác, trước lầm lỗi người khác mà mình cảm thông, mình hòa đồng, mình có cái xử sự tốt hơn. Mà đó chính là cái nhân để phá cái chấp ngã của mình sau này. Rồi cũng vậy, ví dụ như bây giờ một người mình nhìn cây cỏ thiên nhiên đất trời, mình thấy như mình hòa nhập vào thì chuyện gì xảy ra?

[1:01:20]Ví dụ như mình trên chuyến đi mình nhìn biển trời bát ngát, nhìn rừng núi mênh mông xanh um như vậy, rồi khi tâm mình hòa nhập vào đó thì chuyện gì xảy ra? Thì cảm giác gì? Tâm trạng gì? Tâm lý gì? Tâm niệm gì xảy ra kế tiếp?

[1:01:38]Thì nó có một cái điều xuất hiện là tự nhiên lòng mình thương yêu thiên nhiên. Đúng không? Đúng không? Ngồi chưa bao giờ chưa bao giờ mình rung động trước cỏ cây trước núi rừng sao mà ngồi lơ lơ vậy kìa? Phải làm sao vậy? Chúng ta phải có lần nhìn biển trời mênh mông, núi rừng bát ngát mà lòng mình có cái cảm thông, hòa nhập, xúc động và thương yêu mới được, để rồi mình biết thương yêu thiên nhiên, giữ gìn thiên nhiên, bảo vệ cái thiên nhiên cho trái đất này. Tất cả mỗi người chúng ta vậy, đều phải có một trách nhiệm đối với cái hành tinh này trong việc bảo vệ môi trường sống. Chúng ta sống trên hành tinh này mà mình toàn phá hoại không.

[1:02:20]Kiểm điểm lại phá hoại không? Ví dụ như ở Sài Gòn mỗi cơn mưa là ngập nước, mỗi cơn mưa ngập nước thì theo sự tính toán của cái ngành cấp thoát nước á thì họ nói họ tính được rồi nước không ngập. Mà không biết làm sao đường cứ ngập hoài. Thì ra nguyên nhân là có bao nhiêu rác cứ quăng xuống cống. Nó có những cái cửa cống nho nhỏ đó, người bán hàng quăng đó, người đi đường quăng đó, cứ nghĩ mấy cái hố ga đó là cái chỗ đổ rác. Nó nghẹt cái nước nó không chảy được, rồi cái ngập đường ngập xá, tại mình. Thì chúng ta vậy, chúng ta sống nhờ trên cái hành tinh này, trên cái trái đất Mẹ này mà mình toàn là đục phá Mẹ mình.

[1:02:56]Mình là thứ những đứa con bất hiếu, báo hại, phá hoại. Phá rừng, phá thiên nhiên, rồi thải khí độc vân vân, nghĩa là mình làm nhiều chuyện tự phá lấy trái đất Mẹ của mình. Vì mình không biết thương yêu, mà bây giờ mình tu theo Phật pháp, mình nhìn thiên nhiên nhìn đất trời, mình có cái tâm cảm thông, hòa đồng để thương yêu, mình phải thấy trách nhiệm của mình. Từng người từng người phải có cái bổn phận giữ gìn cái hành tinh này, giữ gìn cái thiên nhiên này, để cho con cháu mình tiếp tục còn được cái hành tinh để sống. Mà nói con cháu mình chứ không phải con cháu mình đâu, mình đó. Bây giờ mình phá hoại cái trái đất này đến khi mình đầu thai trở lại để mình

[1:03:39]làm con cháu mình thì mình không còn điều kiện tốt đẹp để sống nữa. Lúc đó rừng đã hết, trái đất đã nóng lên, ngập lụt bão tố tùm lum thì mình là người chịu chứ không ai chịu đâu. Bây giờ mình phá, tương lai mình là người gánh chịu khi mình đầu thai trở lại một lần nữa. Cho nên là mình thương con cháu mình, sự thật không ngờ là chính mình hưởng đó, nếu mình biết bảo vệ trái đất này. Đó là cái là cái tâm mà hòa đồng, thông cảm và thương yêu. Trong mọi cái công việc mình nghĩ đến cái ích lợi của mọi người, của chúng sinh, của Phật pháp mà làm thì đó cũng là cái nhân để phá chấp ngã. Phá cái vị kỷ cũng là phá chấp ngã.

[1:04:20]Còn mình làm việc gì cũng nghĩ lợi cho mình thì cái vị kỷ sẽ tăng, chấp ngã sẽ tăng, thì không giải thoát được. Còn bây giờ mỗi công việc mình làm mình cân nhắc, làm cái này có lợi cho Phật pháp, có lợi cho mọi người thì làm. Đó là cái nhân để phá chấp ngã đó. Có nhiều trường hợp lắm, có khi hôm nay ví mình muốn là mình đi chơi cho khuây khỏa, mình để dành số tiền mình đi chơi. Rồi chợt mình nhớ tới ở trong chùa ở trong chùa là có thể ngày hôm nay có thuyết pháp mà trời mưa mà có một cái mái nó bị dột chưa có ấy, mình bỏ cuộc chơi, chạy qua chùa, mình nói với sư leo lên mình lợp nó lại chút, bỏ cuộc chơi.

[1:05:07]Nghĩa là trong cái cân nhắc công việc mình nghĩ tới cái lợi của Phật pháp, cái lợi của người khác một chút, bỏ cái cuộc vui của mình, thì đó là cái nhân mà để phá chấp ngã. Mình làm nghĩ lợi người khác mà không lợi cho mình. Bây giờ mình có làm ăn buôn bán cũng vậy, mình chọn cái nghề mà mình nghĩ có thể làm lợi cho cuộc đời được, vừa là tạo cái sinh kế cho gia đình mà vừa đóng góp được cái gì cho xã hội thì như vậy cũng là cái phá chấp ngã. Chứ còn mà mình khi mà đi làm ăn chỉ nghĩ đến cái lợi cho mình thì dĩ nhiên cái phước về sau nó sẽ hết. Mà trước mắt là cái đạo đức, cái đạo lý không tăng trưởng

[1:05:46]vì mình đang nuôi dưỡng cái vị kỷ, chấp ngã. Đó là cái mà chúng ta phải suy nghĩ trước. Ở đây, hôm trước có một số người lên núi, Phật tử vậy có hỏi tôi câu này, rồi tôi thấy cũng hay, cũng liên quan với đề tài này nên hôm nay chúng ta nêu ra nói luôn. Người đó nói thế này, nói: "Thưa thầy, thì đạo Phật là đạo từ bi, vị tha, nhưng có người cũng nói rằng, cái chủ trương rằng là phải lo cho mình trước vì mình có tốt đẹp rồi mình mới lo cho người khác được. Ví dụ mình tu có chứng rồi mình mới dạy người khác được, mình có giàu có vững vàng là mình mới giúp đỡ người khác được. Thì thầy nghĩ thế nào?" Quý Phật tử thấy có lý không? Có lý không?

[1:06:28]Thì cũng có lý chứ không phải không. Hỏi: "Thì nó cũng đúng." Thì tôi nói thế này: "Thì nếu mà mình nghĩ mục đích cuối cùng là để lo cho người khác thì cái tâm đó là tâm vị tha, nên nó đúng. Nhưng mà chỉ sợ chỉ sợ là trong cái thời gian mà mình ráng lo cho mình á, cái lần lần cái vị tha nó mất. Vì mình đang vị kỷ mà, lo cho mình là đang vị kỷ, thì nó mất từ từ. Rồi khi nó mất luôn, rồi khi mình được rồi, mình giàu rồi cái mình quên hết thì nó nguy hiểm. Cho nên ở đây là chúng ta có một chủ trương nữa là cứ xả thân lo cho người khác, tự nhiên mình sẽ được đầy đủ, cũng là một chủ trương. Vì cái người mà chủ trương như vậy là tin luật nhân quả, phải không?

[1:07:12]Là nói có luật nhân quả, cho nên mình cứ lo cho người ta đi, tự phần mình sẽ có Phật lo, có trời Phật lo, không sao hết. Họ tin luật nhân quả nên người này họ cao hơn một bước. Cao hơn là họ có tin được luật nhân quả. Còn cái người trước thì thực tế hơn là lo cho mình cái đã rồi mới lo cho người khác. Nghe vẻ thực tế. Còn người sau thì không thực tế, nhưng mà lại dựa vào một đạo lý nhân quả. Nên cả hai, mỗi bên đều có cái đúng của họ. Về đúng với họ. Thì ở đây thế này, ở đây cái người đó mới hỏi tôi: "Như vậy là nên chọn? Hai chủ trương đều hợp lý hết thì chọn cái nào?" Tôi nói: "Nên chọn cái thứ ba, chủ trương thứ ba."

[1:07:53]Trương thứ ba là sao nữa? Ai biết chủ trương thứ ba là làm sao không? Chủ trương thứ nhất là lo cho mình trước, rồi mình có khả năng lo cho người khác. Chủ trương thứ hai lo cho người ta trước, tự mình có đầy đủ sau. Hỏi tôi, tôi nói thôi nên chọn chủ trương thứ ba. Nếu hai cái đó đúng hết thì mình nên chọn cái thứ ba. Thứ ba là sao? Thứ ba là thế này. Thứ ba là mình xem ta và người như nhau, mình và người khác như nhau, rồi tùy duyên mà lo. Khi thì lo cho mình, khi thì lo cho người, khi lo người, khi lo mình. Tại mình với người ta giống nhau. Mình không còn phân biệt ta và người quá đáng như trong hai chủ trương trước nữa.

[1:08:34]Trong hai chủ trương trước thì phân biệt ta và người quá đáng. Phải lo cho người hoặc phải lo cho mình. Còn bây giờ chủ trương thứ ba, thôi mình với người ta giống nhau luôn. Hễ mình bệnh, mình uống thuốc; người ta bệnh, mình cho người ta uống thuốc. Xong chuyện. Tức là khi mình đói thì thôi mình đem cơm cho mình ăn, người ta đói thì đem cơm cho người ta ăn. Tùy duyên mà lo, mà xem mình như người ta. Chủ trương thứ ba này nghe lọt tai không? Lọt không? Lọt, nó hơi dễ chịu hơn. Rồi nhưng mà cái anh Phật tử ảnh cũng ghê, ảnh cũng nói chung ảnh cũng tinh tế, ảnh nói là: "Bây giờ thưa thầy, giờ lúc này con đang bệnh,

[1:09:11]thì con có 5000 để mua thuốc cảm uống thôi, nhưng mà gặp người khác cũng bệnh, thì chỉ vừa đủ 5000 để mua thuốc hoặc là con uống hoặc người khác uống. Thì bây giờ con nên mua thuốc con uống hay nên lo cho người khác uống?" Ghê chưa? Đó ông này cũng ghê. Tức là trong trường hợp mà đặt ta và người căng thẳng, không còn chọn được là ta, người như nhau nữa, mà phải chọn một trong hai. Thì tôi nói thế này, tôi trả lời: thì cái thì cũng coi ta, người như nhau, nhưng mà quan trọng là sau khi lành bệnh ai làm chuyện gì có lợi. Ví dụ như bây giờ anh anh lành bệnh xong anh đi dạy học, còn người kia lành bệnh thì ở nhà nằm nghỉ thì

[1:09:48]bây giờ anh uống đi đừng cho người kia uống. Tại vì sau đó anh làm việc lợi cho người khác hơn. Còn nếu mà anh hết bệnh rồi anh nằm nghỉ chơi, người kia phải đi dạy học thì mình phải nhường cho người ta uống liền. Nên ở đây không có phân biệt ta, người mà chỉ tùy là sau đó ai làm được cái lợi cho cuộc đời, nên vẫn tiếp tục giữ quan điểm là ta và người là một. Giữ chặt quan điểm thứ ba đó mà ứng xử, không có sợ chạy, không trật, không chạy ra khỏi. Quý Phật tử đồng ý không?

[1:10:16]Đó đó, đó là cái đạo lý như vậy. Cho nên khi mình phân biệt ta và người quá để đi tìm một cái giải quyết hợp lý, nó không hợp lý, sẽ vô lý. Bây giờ mình đứng trên đúng lập trường của đạo Phật dù mình chưa chứng đạo, dù mình chưa thấy ngã và pháp là một, ta và người là một, nhưng mình cứ suy nghĩ trên quan điểm đó, mình suy nghĩ thôi chứ chưa chứng, mà đối xử cho tốt đẹp, mà tùy duyên và hợp lý, hợp lý. Nên mọi cái mà hy sinh hết cho người khác nhiều khi cũng không hợp lý đâu, không hợp lý đâu. Nên có những trường hợp mình nhiều khi phải lo cho mình mà điều đó là hợp lý, mà có nhiều khi phải lo cho người khác, có khi đó là hợp lý. Vì sao?

[1:10:56]Vì ta và người là một, tùy lúc mà làm. Cũng như tôi cũng vậy, cái tính tôi thì cũng hay nhường nhịn, nhưng mà nhiều khi mình phải lo cho mình là vậy. Ví dụ như có một cái miếng thuốc tốt, thuốc bổ tốt thì hễ thấy thuốc tốt là tôi nghĩ là muốn cho người khác rồi đó, nhưng mà lúc đó sắp đi giảng, cái hũ thuốc thôi phải đành phải uống. Vì lúc đó mình làm cái việc cần thiết hơn. Nên không có nghĩ, đây không phân biệt ta, người mà chỉ nghĩ rằng cái nào đem đến hiệu quả nhiều cho nhiều người hơn thì mình làm. Quý Phật tử đồng ý không? Từ đây về sau áp dụng được không? Nhớ nha! Đồng ý rồi, lọt tai rồi là phải áp dụng nha.

[1:11:38]Nên đi nghe giảng không phải nghe cho vui nha. Từ đây về sau bước ra khỏi cái giảng đường này là lúc nào cũng nghĩ ta và người là một, như nhau. Từ đây đối xử như vậy, đừng nghĩ lo cho mình là ưu tiên nữa, mà cũng đừng có vị tha một cách mù quáng nữa. Phải nhớ như vậy. Nhiều khi lo cho người ta một cách vô lý cũng là một điều không hợp lý, sai. Có khi phải lo cho người, có khi lo cho mình. Tại vì tùy cái lúc đó là quan trọng là cái phía sau nó là lợi ích nào lớn hơn cho nhiều người hơn, cho Phật pháp, cho đạo đức, cho con người hơn là như vậy. Ở đây đó là lý tưởng, chúng ta sống cuộc sống như vậy được là rất lý tưởng.

[1:12:19]Tuy nhiên, cuộc sống thực tế thì nó không như vậy. Nó đầy những sự ràng buộc của vị kỷ, nó buộc chúng ta phải quay lại để lo cho mình. Cuộc sống là như vậy thì bây giờ mình phải làm sao? Vì mặc dù chúng ta muốn giữ vững cái quan điểm, cái nhìn ta và người là một, nhưng mà trong cuộc sống thực tế thì cái vị kỷ nó ràng buộc chúng ta. Ví dụ bây giờ mình phải đi làm ăn để nuôi gia đình mình. Tức là khi làm ăn như vậy mình hoặc là mình phải lãnh lương, chứ không thể mình làm mà nói: "Không, tôi vị tha, tôi làm tôi không lãnh lương." Được không? Không ai nuôi gia đình mình. Hoặc là mình đi buôn bán là phải có lời, chứ:

[1:12:58]"Tôi mua nhiêu tôi bán nhiêu, thậm chí tôi bán lỗ bởi vì tôi vị tha" thì được không? Ba ngày sập tiệm. Cho nên buộc đi làm phải lãnh lương, buộc buôn bán phải có lời. Mà cái dấu hiệu đó nó có giống như vị kỷ không? Giống không? Rất giống vị kỷ chứ gì nữa, hoàn toàn phải không? Mình đi tìm cái lợi cho mình mà. Đi làm lãnh lương, buôn bán lấy lời thì rõ ràng nó là dấu hiệu của vị kỷ. Nó là sự thực tế, nó là sự ràng buộc của đời sống, buộc chúng ta phải vị kỷ. Trong khi chúng ta là người đệ tử Phật, chúng ta không muốn vị kỷ, chúng ta muốn thấy ta và người như nhau, cuộc sống chan hòa, vị tha, nhưng mà cuộc sống bắt buộc chúng ta phải vị kỷ.

[1:13:40]Nó kéo chúng ta đi ngược đạo lý, trong khi chúng ta muốn đi theo đạo lý. Vậy phải làm sao? Thì cũng khó làm sao lắm, cũng khó làm sao lắm vì cuộc sống nó bắt là không khó làm sao được. Nhưng mà chỉ có cái là trong suy nghĩ, trong suy nghĩ để nó chúng ta gỡ lại bớt cái vị kỷ. Như nãy chúng ta nói, bây giờ mình đi làm ăn lương thì mình nghĩ nè, nghĩ thứ nhất là lo gia đình thì cũng là vị tha một phần. Dù cái gia đình nó làm cái mở rộng bản ngã ra, nhưng mà nó đỡ hơn là chính một mình mình, dù sao nó vẫn là nhiều người. Thì như vậy lãnh lương nuôi gia đình đó làm cũng là một cái vị tha hơn vị kỷ.

[1:14:20]Đồng thời là trong công việc làm, mình tâm nguyện sẽ làm lời hơn cái lương của mình. Tức là nếu mình làm lãnh lương được một triệu thì mình nói mình sẽ làm cái công việc đó nó xứng đáng một triệu rưỡi, xứng đáng triệu rưỡi để phục vụ cho con người nhiều hơn nữa. Cái đồng lương mình lãnh để nuôi bên đây, nhưng mà công việc mình làm để lo bên kia. Bên nào mình cũng đóng góp được hết. Đó, đó là ta và người là một. Quý Phật tử đồng ý không? Đồng ý không? Rồi bây giờ trường hợp mua bán. Nghĩa là mình mua bên này bán bên kia lấy lời nuôi gia đình. Bây giờ mình suy nghĩ làm sao để mà vị tha? Suy nghĩ sao?

[1:15:06]Hễ mình mua giùm cho cái người kia thì cũng là mình nghĩ rằng giúp ích cho họ được, phải không? Giúp ích cho họ vì họ bán được món hàng. Rồi mình bán cho cái người cần thiết thì mình nghĩ là họ đi mua đâu xa họ về họ mua nơi mình thì cũng là một cái cái tiện lợi cho họ. Rồi mình lấy ít đồng lời để nuôi gia đình mình, nghĩa là bên nào mình cũng lo hết. Tuy nhiên, cái thái độ phục vụ mà mình mong muốn cho mọi người đều tốt là mua mình cũng cố gắng nghĩ đó là một điều giúp đỡ cái người mà họ họ bán hàng. Rồi khi mình đem bán lại, mình cũng nghĩ đến sự giúp đỡ nên mình có cái thái độ phục vụ nó ân cần, nó đàng hoàng.

[1:15:42]Cái phục vụ nó tươi cười, ân cần đó nó không phải là một lối khuyến mãi hay một lối dụ khách hàng gọi là: "Vừa lòng khách đến mà mà bấc lòng mất mích lòng khách đi", không phải. Mà mình chỉ nghĩ là vì lòng tốt với con người thôi, lòng tốt với con người. Nhiều khi vậy, nhiều khi tôi nhìn tôi thấy ví dụ như một người khách hàng họ bước vào cái cơ quan hay vào một cái cửa hàng mà cái nhân viên phục vụ trong đó thờ ơ với khách hàng, tôi buồn lắm, tôi buồn. Tôi nghĩ họ làm việc lâu quá rồi cái tâm họ chai lì mà mỗi ngày họ không được nuôi dưỡng bởi đạo lý. Cho nên khi khách hàng đến với họ thay vì đó là niềm vui vì một ngày mình

[1:16:20]tiếp xúc được biết bao nhiêu người để mình thương yêu, mà họ lại dửng dưng, lạnh lùng mà nhiều khi nói năng nói gắt gỏng, tôi buồn lắm. Tôi buồn vì con người chưa thương nhau. Tôi chờ đợi một ngày nào xã hội tốt đẹp vì khi mà người khách hàng bước vào cái cửa hàng hay bước vào cơ quan nhà nước hay vào cửa hàng phục vụ thì cái người nhân viên gặp khách hàng luôn luôn có cái gì quý mến, thân tình nó thật sự trong tâm hồn. Đó là ngày mà xã hội hạnh phúc, thế giới là thiên đường, con người thương nhau. Thì bây giờ cái điều đó người Phật tử mình phải làm trước. Trường hợp mình làm ăn lương thì dễ rồi, mình đóng góp bên này, nuôi bên kia.

[1:16:58]Còn khi buôn bán thì khéo hơn. Khi mua, khi bán thì mình đều có cái thương con người. Nên trong cái mua bán nó không có giả dối, không lường gạt mà nó có cái ý phục vụ nhiều hơn, gọi là dịch vụ, dịch vụ thương mại. Nó có ý phục vụ nhiều hơn cũng làm cái phước bởi cái tâm vị tha, dù trong thực tế mình vẫn phải lấy đồng lời để nuôi gia đình. Nhưng lúc đó mình sẽ không qua lấy lời quá đáng, không lường gạt để lấy lời quá đáng, cũng là một cái thái độ tốt. Nên trong cái cuộc sống mà đầy sự thúc đẩy, ràng buộc của vị kỷ, mình biết vượt lên khỏi cái vị kỷ đó bằng cái sự suy nghĩ chân chính, bằng cái quan điểm chân chính.

[1:17:36]Lúc nào cũng nghĩ ta và người như nhau. Lúc nào cũng tìm cách trong công việc của mình làm ăn vị kỷ, nhưng mà vẫn tìm cách để phục vụ cho con người nhiều hơn, nhiều hơn cái mà mình hưởng được. Đó, người Phật tử phải biết suy nghĩ điều này. Thành công hay thất bại là ở chỗ này. Cho tới ngày mình chết, mình làm mình suy nghĩ được cái này nhiều hay không là mình chết đi về đâu. Còn cả cuộc sống chỉ lo làm lãnh lương, buôn bán lấy lời, chỉ nghĩ như vậy cho mình thì chết đi về nơi tăm tối ráng chịu. Còn từ đây mình lật ngược cái suy nghĩ lại, Làm để giúp đỡ bên này, giúp đỡ bên kia, chuyện gì cũng làm lợi cho người khác,

[1:18:16]không có cho mình nữa thì mình chết mình đi về một chỗ khác. Cố gắng từ đây cho tới cuối đời quý Phật tử phải suy nghĩ về điều này cho thuần thục nha, đừng nghe mà tai này qua tai kia. Đây là chuyện quan trọng. Cái đạo lý mà ta là người là một, dù trong cái làm ăn sinh kế vị kỷ mà vẫn suy nghĩ để làm lợi cho người khác là một quan điểm quan trọng của người đệ tử Phật, không được mất, không được mất. Rồi trường hợp như là chúng ta bị sự ràng buộc của cái lòng tham ái nữa. Ví dụ người xuất gia thì phải tránh tham ái, nghĩa là tình yêu riêng tư. Tránh thôi chứ tránh không hết đâu, nghĩa là vẫn còn chút chút gì đó,

[1:18:55]cũng thương riêng người này, thương riêng người kia chút chút, chứ tránh hết hoàn toàn cũng không hết đâu, vì người xuất gia vẫn chưa phải chứng đạo. Thì né được miếng nào đỡ miếng đó thôi, chứ không phải là tránh hết hoàn toàn. Vì trong cuộc sống chúng ta nhiều khi vẫn thiên vị, vẫn thương người này nhiều hơn, thương người kia ít hơn một chút vẫn có nha. Vì tôi xét lòng tôi tôi thấy điều đó vẫn còn tồn tại. Tùy theo cái duyên của đời trước á, ví người đó có duyên với mình nhiều, nhiều khi duyên mình ít. Và mình nhìn trong lòng, trong tâm mình thì muốn thương tất cả chúng sinh, nhưng mà trong thực tế mình vẫn thấy mình vẫn bị thiên vị vì cái duyên

[1:19:29]đời trước người này gắn bó nhiều hơn, ân nghĩa nhiều hơn vẫn bị. Thì nhưng mà tránh cái tham ái riêng tư quá đáng, là vậy. Nhưng mà người tại gia thì bị ràng buộc hẳn, tức là mình phải thương vợ, thương chồng mình, thương con cái, thương cha mẹ mình, thì những cái đó là cái tình cảm vị kỷ dữ lắm, mà nhất là tình yêu đôi lứa, nam nữ, vợ chồng, cái đó còn rất mạnh nữa. Nên ở đây là chúng ta phải biết thăng hoa cái tình cảm đó, làm sao biến cái tình yêu vị kỷ đó trở thành lòng thương yêu chúng sinh. Là hai vợ chồng phải cùng biết đạo, là cùng nguyện trước Phật là nếu còn thương nhau quá thì nguyện đời đời gặp nhau cũng được,

[1:20:05]nhưng mà nguyện gặp nhau để tu và để thương yêu tất cả chúng sinh, chứ không còn gặp nhau để ràng buộc trong tuyến ái nữa. Nhờ lời nguyện đó mà chúng ta vượt qua từ từ khỏi cái tình cảm vị kỷ. Dù người ta nhìn ta vẫn thấy hai vợ chồng vẫn sống nhau bình thường, nhưng đâu biết rằng bên trong hai vợ chồng đang tu và đang chuyển cái tình vợ chồng vị kỷ đó thành tình thương yêu tất cả chúng sinh. Đó là cái vượt qua sự vị kỷ, dần dần như vậy. Đây ai có vợ có chồng rồi nhớ thực hành điều này. Còn mà ai mới biết yêu thì cũng phải cẩn thận điều này. Còn ai chưa yêu né luôn giùm thầy, né luôn, tu luôn cho khỏe.

[1:20:44]Tình yêu gia đình, tình yêu quê hương cũng là những cái tình cảm vị kỷ, nhưng mà nó mở rộng lớn ra, nó đỡ vị kỷ hơn. Tuy nhiên cái dấu vết của bản ngã vẫn còn. Như tôi yêu quê hương tôi, tôi yêu gia đình tôi, cái tôi nó vẫn còn tồn tại. Mặc dù nó mở rộng ra nó vẫn cao cả hơn là mình chỉ vị kỷ cho chính bản thân mình, nó vẫn tốt đẹp hơn, nên đó vẫn là cái quý. Tuy nhiên, chúng ta vượt qua cái tôi cuối cùng để tôi yêu đất nước của thiên hạ, tôi yêu gia đình của thiên hạ. Nhưng mà thường mình khó thương yêu được tất cả, mà mình chỉ thương yêu có gia đình của cái cô hàng xóm không à, chứ còn cái ông hàng xóm mình không thương.

[1:21:25]Mình mến già, yêu trẻ, thương phụ nữ mà hay ghét thanh niên là vậy, vì nó chưa có... Ở đây là một cái tình cảm nó được mở rộng nhưng mà dấu vết bản ngã còn, nên chúng ta cố vượt qua lần cuối cùng, chứ cái người mà yêu đất nước được đã là quý rồi đó, quý, tình cảm đã cao thượng rồi. Chứ đa phần chúng ta không biết. Bây giờ hỏi lại có yêu nước không, xét lại lòng mình có khi mình quên, chưa yêu nước. Chứ còn như tôi nhớ hồi năm lên lớp 5 tôi bắt đầu biết yêu nước, mà yêu mạnh mẽ lắm. Đến khi gặp đạo Phật thì vượt qua để yêu cả cả nhân loại. Nhưng bây giờ thì tôi cảm thấy tôi nhiều khi trong nói chuyện với mọi người không bắt gặp cái tình cảm yêu nước,

[1:22:03]yêu nhân loại nơi người khác, nên tôi có cái cảm giác, không biết cảm giác có sai không, là dường như lúc này cái tình yêu nước, tình yêu nhân loại hơi yếu. Con người ta hay chạy theo những cái gì đó trò vui, những bài hát cái gì tầm thường, chứ không có cái tình yêu nước, yêu nhân loại mạnh. Những bài hát mà "Tôi yêu đất nước tôi, tôi yêu tiếng nước tôi từ khi mới ra đời, mẹ hiền ru những câu xa vời" là những cái dòng nhạc luôn luôn nuôi dưỡng tâm hồn tôi từ nhỏ đấy. Rồi có một cái quán tưởng nữa là chúng ta luôn luôn nghĩ rằng cái ta này không có thật khi ngồi thiền. Khi chúng ta ngồi thiền thì chúng ta biết rõ toàn thân,

[1:22:42]giữ tư thế bất động, rồi biết hơi thở ra vào, biết cái thân này không thật, rồi lâu lâu nhắc cả cái ta này không thật, bản ngã này không thật, lâu lâu nhắc như vậy. Tưởng như mình là thoát ra khỏi cái ta để thấy ta và mọi người như nhau luôn. Như bây giờ mình ngồi đây thì mình thấy ta khác mọi người, nhưng mình lúc nào vậy mình lắng cái tâm thấy cái ta này không có thật để thấy cái cái người ngồi đây và bao nhiêu người ngồi kia bình đẳng giống như nhau. Lâu lâu mình phải suy nghĩ như vậy, nhất là những lúc ngồi thiền. Còn trong cuộc sống ví dụ như rảnh rỗi mình đạp xe đi trên đường hoặc là mình

[1:23:17]lái xe gắn máy đi trên đường, mình cũng thử tưởng tượng à ta đang ngồi xe gắn máy và bao nhiêu người đang ngồi xe gắn máy như nhau, không khác. Lâu lâu khởi ý nghĩ như vậy một chút cũng là cái nhân để vượt qua được chấp ngã, vượt qua được cái ta và người như vậy. Tuy nhiên cái đạo lý mà xem ta và người như nhau, cái đạo lý này nó hơi cao, vì đây là đạo lý của những người chứng đạo mà chúng ta chưa chứng. Nên vì vậy chúng ta phải cẩn thận với cái đạo lý này. Nên cái đạo lý này là đạo lý để giấu kín trong tâm để suy nghĩ, để quán tưởng, không được nói ra ngoài miệng. Không được nói ra ngoài. Không được nói ra ngoài miệng, ví dụ như mình gặp người bạn vỗ vai

[1:23:59]há, nói, "Tao với mày như nhau là một." Người bạn không hiểu. Mày nói, "Mày sao biết được, đây là đạo lý cao siêu nhà Phật." Mở miệng nói câu đó mình hết tu liền. Cho nên nếu mình có mình đứng trước người bạn mình mà mình nghĩ mình với người bạn như một, chỉ nghĩ trong đầu, không được nói ra. Nói ra là sai mà nhiều khi mình hành động, thí dụ như người ta đang lơn tơn người ta cầm cái bánh, cái lại xớt cái bánh mình ăn, cái nói, "Ủa, sao bánh tao chưa ăn mày ăn?" Nói, "Tao với mày là một, mày ăn như tao ăn, tao ăn như mày ăn, thắc mắc gì mày ơi." Thì cái đó bắt đầu hơi chuẩn bị mà phải đi Biên Hòa rồi đó, đúng không?

[1:24:32]Tức là cái đạo lý nó hơi cao siêu quá, mình phải nghĩa là phải đến Biên Hòa để tu tập thêm cho mau đắc đạo, thì như vậy. Nên ở đây vậy, cái đạo lý mà nói ta và người là một nó cao, mình chỉ giấu trong đầu để tu, đừng có nói ra. Nói ra đã sai mà làm mà kiểu như mà của người ta mình giành mình ăn nữa thì hơi nguy hiểm rồi đó, hơi tới mức nguy hiểm nên mình tránh. Cho nên biết mà chưa phải là chứng, hiểu chưa phải là chứng. Mình chỉ tập huân tập kín đáo trong lòng. Lúc nào cũng cân nhắc cái đạo lý ta và người là một, ta và người là một để mình thương yêu con người, mình đối xử hợp lý và công bằng.

[1:25:09]Mà tuy ta và người là một á, nhưng mà phải làm sao? Hễ công đức, hễ niềm vui thì nhường cho người, mà khó khăn thì thì nhận về mình. Chứ không phải thấy ta và người là một thì khó khăn mình đẩy người khác, "Thì nó khổ như mình khổ chứ gì đâu." Mà thấy cái vui cái mình giành, "Ồ, thì mình vui cũng như nó vui chứ gì." Đừng nghĩ như vậy. Cho nên là phải ta và người là một nhưng mà nỗi khổ thì xin nhận về mình và niềm vui thì xin dâng tặng người. Đó, như vậy mới là ta và người là một nha. Bây giờ chúng ta so sánh vài điểm. Là bây giờ nói á ta và người đều là không, ngã và pháp đều là không thì nó sẽ xuất hiện cái tâm trạng là tự tại.

[1:25:49]Đối với cuộc đời thì mình nhạt nhòa, coi nhẹ, mà mất từ bi luôn. Kỳ lạ như vậy, mất từ bi. Thì mình thấy mình không có, mình thấy mọi người trước mặt mình cũng không có, không cần phải thương ai hết. Nên tuy được cái tự tại nhưng sẽ mất từ bi. Cẩn thận với cái đạo lý mà nói tất cả đều là không. Còn bây giờ ta bằng ta là người là một và có thật, không phải là không, thì chuyện gì xảy ra? Thì nó có từ bi. Vì ta và người là một á nên mình có thương yêu con người, nhưng mà nó có cái nhược điểm là làm cho mình phải lo lắng, phải có trách nhiệm với con người, với cuộc sống này. Như vậy quý Phật tử thích tự tại để rồi không có từ bi hay là thích

[1:26:33]có từ bi mà phải có trách nhiệm với cuộc sống, cái nào đẹp hơn? Tốt hơn? Có từ bi và có trách nhiệm đẹp hơn phải không? Chứ còn mình đi tìm một đạo lý sống tự tại không còn ngó thấy ai trên cuộc đời này hết, không còn phải lo cho ai hết, tuy được tự tại nhưng mất từ bi, nguy hiểm á, mất từ bi nguy hiểm. Được tự tại sướng vài năm, rồi tới chừng hết phước nó đọng lại. Nhưng mà có từ bi nó là một cái đẹp vĩnh cửu. Cho nên chúng ta thấy ta và người là một, nhưng đừng nghĩ ta và người đều là không, sẽ mất từ bi. Chưa phải tới lúc đó, chưa phải tới. Giờ người mà nói ta bằng với Phật thì người này sao?

[1:27:15]Phải bình đẳng không? Phải là người tâm bình đẳng không? Có người nói bình đẳng là thấy ta và Phật là một, không bình đẳng đâu. Đó chỉ là đua đòi, ảo tưởng và ngã mạn. Chừng nào mình thấy ta và con chó đang sủa là một á, đó mới là bình đẳng. Đó mới thật sự là bình đẳng. Mình thấy mình thấp mình bằng cái người thấp hơn mới là bình đẳng, còn mình đòi bằng Phật thì đâu phải bình đẳng, đó là đua đòi và ngã mạn. Chúng ta còn vài phút, có Sư cô Hương Nhũ là một người đang đi học ở Ấn Độ, đang theo đuổi cái bằng cấp tiến sĩ ở Phật học, thì cô có ý muốn tặng quà cho quý Phật tử là mỗi người cái hình Phật mà cô chụp được tại thánh tích tại Ấn Độ đó.

[1:28:02]Không biết ở đâu rồi ta, thỉnh Sư cô ra chút. Mời Sư cô lên nói vài điều nha. Dạ, thỉnh Sư cô. Xong rồi Sư cô hồi hướng giùm luôn ha. Mô Phật, con xin nói... Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Dạ, trong chuyến từ Ấn Độ và dạ xin kính mời quý vị đạo hữu ngồi xuống ạ. Dạ, trong chuyến từ Ấn Độ trở về Việt Nam để nghỉ được sau kỳ thi, nghỉ trong lần này thì có nhân duyên được đến một số các đạo tràng để thăm các phật tử hay là các cái trường hạ của ni và để nói chuyện về các thánh tích của Phật giáo Ấn Độ. Bởi vì ai cũng biết rằng Ấn Độ là cái nôi của Phật giáo. Nơi đó, Đức Phật đã sanh ra, đã lớn lên, rồi xuất gia, tu khổ hạnh,

[1:29:02]rồi thiền định, thành đạo, thuyết pháp dưới bồ đề, thuyết pháp tại Varanasi, rồi sau đó nhập Niết bàn tại Câu Thi Na. Thì cái chuyện đi học chỉ là một cái nhân duyên mà cái mục đích chính là tăng ni sinh chúng tôi được đến viếng Đức Phật và được chiêm bái các thánh tích tại đất Phật. Ở đất Ấn thì có rất là nhiều những cái gọi là xá lợi Phật hay là đất thiêng của Phật. Nhưng mà thực sự là để mang về thì nó quá nặng nề, vì đi một tuyến đường rất xa, và phật tử để mà mong đợi những cái gọi là đất thiêng, vật thiêng của Phật á thì rất nhiều. Cho nên cuối cùng thì tôi chỉ mang về một số hình Phật thỉnh tại

[1:29:49]Bồ Đề Đạo Tràng để nếu có nhân duyên đến những nơi có quý phật tử đến các đạo tràng để nghe pháp thì được kính cúng dường. Đó là một cái quà kỷ niệm từ đất Phật. Và tại vì từ ở đất Ấn về và được chiêm bái các thánh tích Phật giáo, cho nên muốn nói với tất cả các phật tử rằng: Đức Phật Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni của chúng ta, đó là một nhân vật lịch sử, một vị Phật là một con người thật sự, một con người lịch sử, chứ không phải là một vị thần linh ban phước giáng họa như là các cái vị thần linh hay là các cái vị là lãnh đạo trong các tôn giáo khác. Một con người bình thường như chúng ta, nhưng mà tu theo đúng giáo

[1:30:35]pháp Phật, hành trì đúng pháp Phật, hành trì đúng chân lý, và cuối cùng thì Ngài đã đạt được quả vô thượng chánh đẳng chánh giác. Sau 49 ngày đêm thiền định thì Ngài đã thành đạo tại Bồ Đề Đạo Tràng. Những nơi đó, khi mà tăng ni sinh chúng tôi đến đó để được chiêm bái, thì những di tích đó vẫn còn nguyên vẹn. Tuy rằng hơn 2.000 năm, nhất là thời kỳ mà Hồi giáo xâm chiếm Ấn Độ đó, thì với cái chủ trương của họ là chân lý và bạo lực, chân lý và thanh gươm, cho nên đi đến đâu là họ tiêu diệt đến đó và tiêu diệt Phật giáo đến tận gốc rễ. Cho nên chẳng hạn như Đại học Nalanda hay các thánh tích của Phật đều

[1:31:20]bị Hồi giáo tàn phá và chỉ còn những vết tích hoang tàn thôi. Về sau này, thời