[0:05]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:33]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Thì theo tinh thần chúng ta biết á, nói là giảng hạ mà thật ra tôi giảng cho cái khóa trụ trì, cái mà đừng có Kim Cang. Cái đề tài này nó giống như là quản lý Phật sự. Nhưng cái điều mình nói nghe cho oai một chút là dạy khóa trụ trì, để quý thầy học để làm trụ trì. Cái bài này thì hôm trước tôi có giảng ở cái tuần rồi ở Kim Cang. Nhưng tôi thấy cái đề tài nó quan trọng, nên hôm nay giảng lại ở đây để quý thầy nắm. Đề tài này cũng quan trọng không bỏ, là vấn đề tài chánh ở trong chùa đó, tổ chức tài chánh trong chùa sao cho nó hợp lý. Đề tài là như vậy. Chúng ta thấy cái này là cái vấn đề này chúng ta đặt ra với
[1:21]nhau hôm nay vì nó có một cái mâu thuẫn trong việc thực hành các điều luật trong đạo Phật giữa bây giờ với thời xưa. Là khi chúng ta thọ giới Sa di thì đã được dạy cái điều luật là không được không được sao? Giữ tiền, phải không? Từ thời Đức Phật đến giờ là cái điều đó được tuân thủ rất là kỹ. Nhưng bây giờ mình có không giữ tiền được không? Phải giữ. Như vậy là giữa cái mà điều luật là buộc mình là không được giữ tiền và một cái là mình thấy mình giữ tiền một hồi nó cũng dễ tu hơn. Cho nên hôm nay chúng ta bàn cãi ra vấn đề này để từ đây về sau mình không có thắc mắc nữa, để mình yên tâm yên tâm mà mà giữ tiền.
[2:07]Nó không có còn mặc cảm tội lỗi nữa. À tuy nhiên là mình phải giữ tiền cách nào cho nó hợp lý, vấn đề tổ chức tài chánh này cho kỹ, vì tiền bạc cũng ghê gớm lắm. Như ông bà mình nói á: Đồng tiền nó liền khúc ruột. Nghĩa là làm sao? Đồng tiền liền khúc ruột. Ông bà mình nói câu đó, nếu bữa nào mà quý thầy à dạy làm bài văn bình giảng cái câu "đồng tiền liền khúc ruột", thì quý thầy phải giải thích làm sao cho nó ra. Đồng tiền liền khúc ruột có nghĩa là đồng tiền á nó là hoặc là mình bỏ trong túi, hoặc là mình bỏ trong tủ, mà ai mà lại lấy đi mất bỗng nhiên ruột non của mình nó đau, nó đau cái ruột non.
[2:50]Nó kỳ như vậy. Nên ông bà mình nói đồng tiền liền khúc ruột là vậy. Bởi vì cái tài sản cái sở hữu của con người trong thế gian này là vấn đề rất quan trọng. Ngoài cái chấp ngã, người ta còn chấp cái ngã sở rất là lớn. Ngã sở là ngã sở hữu, là những cái mà của ta. Những cái của ta thì Đức Phật phân tích ra nhiều lắm, từ tâm tới thân đều là của ta, nhưng mà đó là những cái vật nội thân. Còn những vật ngoại thân thì như là tiền bạc, nhà cửa, xe gắn máy, máy móc, tủ, bàn ghế, vân vân, là vật ngoại thân đều là những sở hữu. Thì những cái sở hữu đó được luật pháp tôn trọng, coi như là những cái điều thiêng liêng của con người.
[3:34]Nếu mà người khác tước đoạt là mang phạm tội. Do đó vì nó có tính quan trọng như vậy, nên là chúng ta phải đặt nó ra. Nhưng mà theo cái lý tưởng của đạo Phật cũng như theo điều luật ban đầu mà chúng ta tu á, thì người xuất gia lại không được giữ một đồng xu nhỏ nào hết. Hoàn toàn tuyệt đối Đức Phật như vậy. Bây giờ thì chúng ta không giữ được nữa, không giữ được cái điều luật đó được nữa. Nhưng mà vào thời Đức Phật thì chính Đức Phật không giữ và các vị tỳ kheo không giữ đồng nào. Và cái điều luật đó coi như là một điều cực kỳ quan trọng. Cái điều đó nó quan trọng giống như là bây giờ mình phải ăn chay tu vậy đó.
[4:13]Tuy nhiên là Đức Phật mà không cho giữ tiền á nó có mấy cái lý do, chúng ta phải hiểu chứ không phải đơn giản là một cái. Cái điều đơn giản thứ nhất á là biểu lộ cái đạo lý vô tham. Cái này là cái căn bản, cái lõi của nó. Nhưng mà sự thật là có nhiều cái lý do bí mật ở trong đây. Chúng ta mà nghiên cứu về Đức Phật, mỗi khi Đức Phật dạy làm điều gì á, Ngài không bao giờ chỉ có một lý do duy nhất, Ngài không giải thích hết. Ví dụ như mùa mưa là phải an cư, không có lý do đơn giản là chỉ là không giẫm đạp trùn dế. Nó nhiều chuyện lắm. Vấn đề không giữ tiền cũng vậy. Thì cái yếu chỉ quan trọng vẫn là đạo lý vô tham nhưng mà có nhiều cái lý do.
[4:53]Lý do kế nữa là để bảo đảm cái an ninh cho cái người tu thời đó. Vì lúc đó là đâu phải lúc nào cũng có lực lượng cảnh sát hay công an dày như bây giờ, thưa thưa mới có quân lính của triều đình đóng thưa thớt á. Nên nếu mà cái người tu mà có giữ tiền dễ bị ăn cướp tấn công. Mà chúng ta nhớ cái đồng tiền hồi xưa nó không phải như tiền giấy bây giờ mà có một cắc, hai đồng, ba đồng, ngàn, hai ngàn, không có. Hồi xưa một đồng tiền tức là một đồng tiền bằng bạc hoặc đồng tiền bằng vàng. Và đó là cả một tài sản. Một đồng tiền bằng bạc là cả một tài sản. Đồng tiền bằng vàng là cả một tài sản lớn. Cho nên nếu mà cho phép người tu giữ tiền
[5:33]thì ăn cướp nó biết là người tu nào trong túi cũng có một đồng, hai đồng là nó chặn đường nó giết lấy liền, nên không an toàn. Và vì vậy là không giữ tiền là bảo vệ, cắt hẳn cái phần lo âu đó đi. Với một điều nữa là vào cái thời đó tiền rất ít thông dụng, không có tiền giấy thông dụng, còn những tiền bằng à vàng, bằng bạc thì ít người có, nên đa phần người ta trao đổi với nhau là trao đổi trực tiếp hàng hóa. Người này xách con gà mái đem qua bên kia đổi ít thúng nếp về sống vậy thôi, nên nó đơn giản. Và các vị tỳ kheo không có lý do gì phải giữ tiền, trong khi một ngày chỉ sống ăn mấy bữa cơm chút đỉnh,
[6:11]còn vật dụng gì sơ sơ thì thôi tùy duyên mà Phật tử cúng. Nên đó là lý do như vậy. Rồi sau 100 năm, lúc đó là cái tiền bạc ở trong cái xã hội nó lưu hành nhiều lên dần dần dần dần, quý thầy theo thực tế cuộc sống cũng bị ảnh hưởng. Rồi quý thầy có khi phải dùng tới tiền để trao đổi mua bán nên bắt đầu quý thầy giữ tiền. Ở phía Bắc của Ấn Độ bắt đầu giữ tiền. Rồi hôm đó Trưởng lão Da Xá ổng mới đi lang thang qua miền Bắc, ổng vân du. Ổng phát hiện ra là ở các tỳ kheo ở phía Bắc Ấn Độ phạm luật hết trơn. Là giữ tiền hết. Rồi giữ thức ăn qua đêm, giữ muối trong chùa, nhiều khi trong tịnh xá có bếp nấu luôn.
[6:52]Ổng tá hỏa lên tại đó là những điều mà cấm kỵ từ thời Đức Phật. Ổng phản đối thì những vị tỳ kheo phương Bắc cũng phản đối lại. Mặc dù ngài là một cái vị Trưởng lão rất là lớn. Thì ngài mới vận động triệu tập cuộc kiết tập kinh điển lần thứ hai sau Phật 100 năm để mà minh định lại những điều luật đó, phải xác định lại là ngài muốn lấy cái thế của những Trưởng lão lớn với số đông buộc các vị tân tỳ kheo ở phía Bắc là phải tuân thủ lại điều luật giống như thời Đức Phật. Chúng ta nhớ cái điều này nha. Trong đạo Phật không có người lãnh đạo giáo hội, chính thức không có, chỉ có những vị uy tín trong đạo Phật
[7:28]thôi, chứ không có những người lãnh đạo hay cái chức vụ. Trước khi mà Đức Phật nhập Niết bàn thì ngài A Nan có hỏi Phật là, "Thế Tôn nhập Niết bàn giao quyền lãnh đạo Tăng đoàn lại cho ai?", Đức Phật nói, "Không. Trong pháp của ta chỉ có Pháp và Luật là người lãnh đạo, chứ không có người lãnh đạo. Nghĩa là chư Tăng sống nha hòa hợp theo Pháp và Luật ta đã định lại." Đức Phật khẳng định nên không có. Cái chuyện mà nói rằng là Đức Phật truyền y bát lại cho ngài Ca Diếp chỉ là một huyền thoại không có thật. Rồi ngài Ca Diếp truyền lại cho A Nan cũng là một huyền thoại không có thật. Vào thời đó Đức Phật để lại cái một cái lơ lửng như vậy, một giáo hội không chặt chẽ.
[8:08]Là chư Tăng chỉ tu nhiều chừng nào thì tự nhiên sẽ gắn bó với nhau nhiều chừng nấy. Thế còn không thì sẽ bị rời rạc lơi lỏng, nên ráng mà tu để mà gắn bó với nhau. Và cái vị nào tu hành tốt nhất, nghĩa là Tăng chúng nể nhất thì tự nhiên là người lãnh đạo tinh thần, nói gì Tăng chúng sẽ nghe, chứ nó không thành cái chức rõ ràng như chúng ta bây giờ. Chúng ta phải nhớ cái điều đó, đạo Phật là như vậy. Thì cái tinh thần đó tinh thần là cái quyền lãnh đạo của đạo Phật nó chỉ là quyền lãnh đạo tinh thần. Mà quyền lãnh đạo tinh thần đó tự nhiên thôi, tự nhiên nó sẽ tập trung về nơi những người tu hành có uy đức nhất.
[8:50]Đó chúng ta hãy nhớ tinh thần này. Ngày hôm nay chúng ta không triển khai được nữa, không còn hiểu được nữa, nhưng chúng ta phải nhớ tinh thần này để sau này biết đâu lúc nào đó chúng ta sẽ áp dụng lại được. Một khi mà Phật pháp hưng thịnh, một khi mà Tăng Ni tu hành chân chính đầy hết rồi thì chúng ta sẽ lập lại một cái Tăng đoàn như thời Đức Phật. Và quyền lãnh đạo là quyền lãnh đạo tinh thần thôi. Mà tự nhiên sẽ tập trung về nơi những con người chứ không phải một con người, nơi những vị mà tu hành chân chính nhất, vậy thôi, nhẹ nhàng. Thì lúc đó Trưởng lão Da Xá mới tập trung kết tập kinh điển lại.
[9:25]Thì đầu tiên là kết tập Kinh tạng rồi tới Luật tạng, Luận tạng. Mà tới Luật tạng á thì mới bàn cho ra... Luật tạng là mới bàn lại những điều luật, thì đa số các vị trưởng lão thì thấy không lý do gì mà phạm luật, vì không thể lẽ mới một trăm năm giờ phạm luật lấy lý do gì. Cho nên ai trong cái buổi kết tập đó cũng nhất trí là phải không được giữ tiền, không được giữ muối, không giữ thức ăn qua đêm, không có bếp trong tinh xá, vân vân. Thì sau cái buổi đó rồi, thì các vị tỳ kheo ở phía Bắc họ tách bỏ giáo hội luôn, họ lập một giáo hội riêng của họ luôn, gọi là Đại chúng bộ. Rồi những vị mà thượng tọa với giữ gìn truyền thống kỹ thì gọi là Thượng toạ bộ.
[10:09]Thì đầu tiên nó chỉ là cái xích mích về điều luật này thôi, nhưng mà chính cái sự xích mích về điều luật này cái nó đưa tới cái sự phân hóa về giáo lý, là những vị mà ở Đại chúng bộ đó bắt đầu họ hiểu lời Phật dạy một cách khác, thoáng hơn, cởi mở hơn. Còn những cái vị mà ở Thượng toạ bộ thì hiểu giáo lý một cách cách cái là kỷ cương hơn, không dám mở rộng. Ở đây á, nếu mà nhìn trên điều luật thì giống như là các vị tỳ kheo phương Bắc dở hơn phương Nam là đã bỏ rơi một số điều luật. Nhưng mà không ngờ nhờ cái đó thì nó lại mở ra một con đường mới và làm cho cái giáo lý của Phật được giải thích rộng
[10:46]rãi hơn, thoáng hơn, có nhiều con đường để đi hơn. Đó là cái trong hên có xui, trong xui có hên mình không biết được. Bây giờ chúng ta thấy thế này, bây giờ mình so sánh cái bối cảnh đó với ngày nay mình thấy là hiện nay thì trong cái thời đại tân tiến này, có những nơi nhiều khi chùa cũng không cần giữ tiền nữa. Ở những vùng quê nghèo, bây giờ thì bắt đầu khó có vùng đó rồi, giờ vùng quê là cũng đang khá lên từ từ, chứ hồi trước đây có những vùng quê nghèo, tiền ít có lắm. Ví dụ mình ở đây nhiều khi mình thấy tờ mười ngàn, năm chục ngàn là thường, có những vùng quê ngoài miền Trung cái tờ hai ngàn kiếm không ra, ít có lắm.
[11:22]Lúc này thì nhiều rồi, chứ lúc trước không có, và người ta vẫn hay trao đổi với nhau bằng hàng hóa và nó đơn giản. Người xách một thúng gạo đi đổi một con gà, xách con gà đổi con cá gì đó, nó vậy thôi. Như cái chùa ở trên núi Chứa Chan, ở núi Gia Lào á, có cái chùa Bửu Quang lúc tổ Bửu Thanh tu tập, thì cũng ra cái điều luật là không được nhận tiền cúng dường. Phật tử tới cúng thì chỉ cúng gạo, cúng vật dụng vậy thôi chứ không có cúng tiền, thì cũng nằm trong cái ý là để tránh cướp. Chứ nếu chùa mà nhận tiền, cướp tới liền. Nên chúng ta thấy cái vấn đề điều luật không giữ tiền á, ngoài cái ý là không tham, còn có cái là bảo vệ an ninh nữa,
[11:59]để đừng có gợi cái lòng tham cho người người khác là vậy. Nhưng mà nơi phố thị á, thì cái sinh hoạt bằng tiền là chủ yếu, rất khó mà không giữ tiền. Ngày nay sinh hoạt trao đổi với nhau rất là khó không giữ tiền. Và chúng ta thấy điều này, mình cái gì mình cũng nhờ Phật tử giúp đỡ hết. Phật tử cúng á, Phật tử cũng cảm thấy gọn nhất là đem cúng tiền, quý thầy cần gì quý thầy sắm, dễ. Thì trong thời gian mà không sắm thì tự nhiên số tiền nó biến thành số tiền tích trữ, đều là phạm. Cầm tiền là phạm mà tích trữ là phạm. Nhưng mà đâu phải là cúng là mình cầm mình chạy đi mua liền được, ha, có tới chưa tới lúc mua, mà mình cũng cảm thấy vậy nó dễ.
[12:40]Nhưng mà có cái là giữ tiền thì bắt đầu thành vấn đề là mình áy náy trong lương tâm. Nhưng mà ở đây chúng ta thấy ví dụ như là muốn có một số cái ghế nhựa để cho Phật tử ngồi nghe pháp, à, mà mình không có tiền, mình không giữ tiền, tuân thủ điều luật đó, bây giờ mình muốn có thì phải làm sao? Phải đi đi xin. Mà xin ai? Thì xin cái người nào á họ có, tức là họ có bán hoặc là có họ đang xài mà mình nhắm nhắm họ hơi nhiều. Thì khi mình tới, đầu tiên là mình chắp tay mình chào người Phật tử chủ nhà, hỏi thăm mạnh khỏe không, bữa ăn được mấy chén cơm, vân vân, rồi bắt đầu mình mới thuyết cho một bài pháp,
[13:19]Bát chánh đạo là chánh kiến hay là Tứ diệu đế là khổ, tập, diệt, đạo. Kết thúc bài pháp, nói: "Cho thầy mấy cái ghế nhựa nha." Mất thời gian, mất nhiều chuyện rườm rà. Nên chi bằng có tiền thì thôi mình chạy đâu có không quen không quen gì cứ chạy qua mua cái xong có ghế về Phật tử ngồi. Thì do đó mình thấy lần lần là có bộ có tiền nó dễ tu, nó gọn, chứ còn không có tiền mà muốn có một món đồ gì cái đi vòng vòng nó rườm rà quá. Mà nói phải nói nói Phật tử, mai mốt cái Phật tử mà thấy mình tới cái biết rồi, thôi thầy nói gần nói xa, hôm qua thầy nói thiệt thầy cần gì thầy nói đại đưa cho rồi. Thì lúc đó mình mới đành nói thiệt.
[13:54]Thì lúc đó mới nói là vì cái bây giờ hổng có vải may đồ, thôi nếu mà thầy tính là thuyết pháp rồi thầy mới xin, mà Phật tử hiểu ý thôi bây giờ cho trước khỏi thuyết pháp cũng được. Thì cái hoàn cảnh nó như vậy cho nên lần lần mình thấy giữ tiền có bộ nó khỏe. Thì đây là một cái nó cũng là chúng ta phải đánh đổi. Đánh đổi cái là nó tiện dụng cho sinh hoạt của chùa, nhưng mà nó làm cho chúng ta rắc rối là mình phải giữ tiền, có cái tích trữ, có cái tủ giữ tiền. Thì cái tủ giữ tiền á, nó làm cái gì nữa? Nó lại giống người thế gian. Người thế gian cái tủ giữ tiền nó quan trọng lắm. Ở trong đó mà mất là đau còn hơn đau ruột dư mà đi mổ nữa.
[14:32]Về chùa mình cũng vậy, cũng phải cẩn thận giữ gìn rồi cũng sợ mất, rồi ôm chìa khóa rồi lúc nào cũng cầm xâu kỹ lưỡng, thì nó lại cái nó làm cho mình áy náy xong người tu không thanh thoát, không như người xưa mà ba y một bát đi vân du không cần cái gì hết, làm cho mình áy náy. Chúng ta phải đánh đổi, nghĩa là có tiền để sinh hoạt dễ cho chùa, gọi là dễ tu á, thì lại khó tu ở chỗ khác. À, còn người xưa họ không giữ tiền thì sinh hoạt họ khó thì đời sống tu hành hơi khó, nhưng lại tâm lại an ổn. Đó, mỗi cái đều có cái cái phải đánh đổi. Ở đây chúng ta hôm nay là chúng ta đã đánh đổi rồi, chúng ta đã phải giữ tiền là phải đánh đổi rồi.
[15:08]Nhưng hôm nay mình phải đánh đổi cách nào để mình có lời, để mình vẫn giữ được đạo lý cho nhiều. Hôm nay bàn với nhau là như vậy. Chúng ta thấy cái người thế gian á, cái chấp ngã rồi cái chấp ngã sở hữu là cái điều nó bám chặt trong tâm thức. Cái chấp ngã là gì thì chúng ta đã nói qua những bài nói chuyện trước, là thấy mình có một cái ta thật. Từ cái ta này mà khởi lên vô số những cái vô minh, phiền não, tham ái, đủ thứ hết là từ cái ta này. Nhưng mà kèm thêm đó nó còn cái gọi là chấp ngã sở hữu, chấp cái của ta, mà chủ yếu nhất là tiền, tài sản, vật chất. Ở đây á chúng ta thấy là con người ta cái lòng tham không bao giờ cùng tận.
[15:50]Chúng ta có tiền rồi, chúng ta muốn sao nữa? Phải phải có thêm và thêm cho nhiều, là mình giữ chặt cái mình đang có và mình kiếm thêm để cho có cho đầy cho nhiều. Và chính vì cái lòng tham vật chất, tham tài sản này mà bao nhiêu là tội lỗi đầy ngập trên mặt đất này, bao nhiêu máu, bao nhiêu nước mắt, bao nhiêu mồ hôi đã đẫm ướt cái trái đất này. Ông Kim Dung á ổng có cuốn truyện gọi là truyện Liên Thành Quyết, truyện kiếm hiệp á, Kim Dung viết truyện kiếm hiệp trong đó nói chuyện đánh võ không à. Quý thầy khi nào rảnh mình gọi là nghiên cứu thêm, luyện là luyện chưởng thêm đó. Thì cái trong cái câu chuyện Liên Thành Quyết đó đó,
[16:32]dĩ nhiên là truyện tình tiết nó gay cấn, éo le lắm, nhưng mà nó có một cái vấn đề là ngày xưa trong lúc chiến tranh, những người quan chức họ đã gom được một số vàng bạc, châu báu họ giấu, rồi họ để lại cái cách để tìm lại, một bên là bài thơ, một bên là những con số của những chữ trong bài thơ đó. Nghĩa là người có bài thơ phải gặp cái người có con số. Thí dụ như số thứ ba là cái chữ thứ ba, số thứ mười lăm là chữ thứ mười lăm, thì ghép lại thì mới tìm ra hết một cái câu à nói rõ cái chỗ ở là trước là tài sản nó giấu tại cái chùa nào chùa nào, ghi rõ luôn. À, thì trong nghĩa là quần hùng mới đi tìm,
[17:06]rồi cái sau này thì người ta đã tìm được. Tìm được thì không ngờ, không biết ông Kim Dung ổng nói cái gì không biết nhưng mà ổng lại cho là phía dưới cái chùa lại giấu cái châu báu đó. Thì một cái vai tay này là thủ cái vai ác, tìm được cái chùa đó rồi mới thấy không có gì hết mới tức, giận quá cầm cái dao chém vào cái tượng Phật, thì không ngờ chém nó mới lòi ra là tượng Phật bằng vàng, khối vàng đặc. Bên ngoài sơn đen. Ổng xô cái tượng Phật qua một bên, ở dưới là một hầm châu báu. Nhưng ngay phút ổng vừa tìm được thì lúc đó quần hùng khắp nơi cũng tìm được tới địa điểm đó luôn, họ cũng giải mã được hết luôn.
[17:39]Là một cuộc tranh giành, họ nhào vô họ hốt vàng họ bỏ vô túi họ, hốt châu báu ngọc ngà bỏ vô túi. Thì cái bức tranh đó rất là bi đát. Cái người nhân vật vai chánh á, con người mà vô cùng đau khổ trong suốt cái cuốn truyện đó, là mồ côi, bị người yêu bỏ, bị tù đày, tình, tiền, tù, tội đủ thứ đều bi đát hết trơn là con người mà sau này được võ công cái thế đó, là người đó mới chứng kiến cái việc mà quần hùng tranh đoạt cái hầm vàng, ổng nhảy lên trên nóc chùa ổng ngồi ổng dòm. Còn quần hùng á thì những người mà cùng đinh mạt vận, khù bơ khù bất cũng nhào vô ôm hốt vàng bỏ vô túi, mà tới những người mà anh hùng hảo hán hằng ngày biểu lộ
[18:15]ra cái đạo đức, liêm sỉ rồi đường đường chính chính thì cũng là ôm súng giành giật nhau mà hốt vàng bỏ túi. Nhưng mà hổng biết ông Kim Dung ổng gài cái ý gì, ổng lại nói rằng, không ngờ là người xưa khi chôn cái châu báu họ đã tẩm thuốc độc ở trong vàng bạc châu báu hết. Thì khi mà ta hốt vàng ta bỏ vô người vậy cái độc dược nó thấm vào trong da, thì cái độc này nó không làm người ta chết mà nó làm người ta điên. Một cái điên thế này: là khi chất độc nó thấm vào máu rồi thì bỗng nhiên cái người đó sẽ nhìn mọi người chung quanh mình đều thấy là kẻ thù hết. Và thế là quánh nhau tơi tả, nghĩa là xác chết chồng đống chồng đống nơi
[18:48]cái đống châu báu đó, chỉ có cái người mà vai chính mà không màng tới một đồng nào đó cười nhạt, nghĩa là phi thân đi về ngọn núi xa để ẩn cư. Thì cái câu chuyện ổng là chuyện ẩn ý gì không biết, nhưng ngày nay mình thấy vàng bạc nó không có được nhuộm thuốc độc như của Kim Dung, nhưng mà tự nó có thuốc độc. Tự nó có thuốc độc là sao? Thuốc độc nó cũng vậy, cũng đều làm cho mình mà khi chụp tới nó rồi bắt đầu nhìn người chung quanh là kẻ thù. Ví dụ bây giờ nè quý thầy thấy, cứ nhìn huynh đệ mình là biết à là người đó đã nhiễm độc chưa. Ví dụ thấy huynh đệ còn nhìn mình với cặp mắt ưu ái là biết người này chưa bị nhiễm độc.
[19:24]Nhưng mà bỗng nhiên có cái người huynh đệ tự nhiên đổi tánh, ổng đi ra chợ ổng về cái ổng đổi tánh, ổng nhìn ai cũng thấy như kẻ thù, là ổng ra ngoài ổng ai giao cho ổng một cục độc rồi đó. Cục độc, không biết một cây vàng hai cây vàng gì rồi đó, là bắt đầu thấy ổng len lét dòm ai cũng lườm lườm lườm lườm sợ sợ là rồi rồi đó, nhiễm độc của Kim Dung rồi, nghĩa là chất độc trong vàng nó thấm vào, nhìn thấy ai cũng là kẻ thù. Đó chúng ta thấy cái ổng nói câu chuyện đùa vui gì không biết, nhưng mà so trong thực tế thì thật là cay đắng như vậy. Nghĩa là cái tiền mình bỏ vô túi thì cái tình nó bước ra khỏi cửa, vậy đó.
[20:02]Tiền bỏ vô túi thì tình ra khỏi cửa, lúc đó tự nhiên huynh đệ không còn ý nghĩa gì nữa hết, mà nhìn ai cũng sợ không biết người ta có biết mình có tiền chưa, đêm nay không biết nó vô nó đè cổ mình nó lấy hay không, tự nhiên lo sợ, bậy bạ. Chúng ta thấy cái tham lam vậy là nó làm cho máu nhuộm đỏ cả trái đất này, là vậy. Vì vậy, khi mà xây dựng một cái đạo Phật cao cả, thoát tục, Đức Phật đã giương cao cái đạo lý vô ngã và vô ngã sở. Là cái vô ngã là thấy không có cái ta, là Đức Phật phân tích để cho các vị tu thấy rằng cái tâm này không có cái ta ở trong. Những tâm thức nối nhau nối nhau nó hợp lại thành một cái giống như
[20:45]có cái ta, nhưng kỳ thực cái người mà chứng đạo, vào sâu các định từng lớp từng lớp rồi, thấy không có ta, mà được giải thoát. Rồi các vị Tỳ kheo lúc đó vậy, tu chưa chứng, có chứng rồi thì không nói, chứng A-la-hán rồi thì thì vô ngã, còn người nào mà chưa chứng cũng hằng hằng tâm niệm như vậy: Cái ta này không có thật. Và nhờ như vậy mà họ sống với nhau rất an vui. Cái ta này nó nhỏ hay lớn vậy chứ nó ảnh hưởng với người khác nhiều lắm. Nghe ví dụ thế này, cái thân của chúng ta ở đây một người chỉ mấy thước, mấy tấc đó thôi. Là ở đây cái người nặng nhất nhiêu ký? Người nặng nhất như thầy mấy ký? Sáu chục hả?
[21:21]Sáu chục. Người nhẹ nhất? Người nhẹ nhất mấy ký? Chắc cũng phải bốn mấy gì đó, phải không? Bốn mấy. Thì bình thường á mình một không gian vừa đủ mình đứng, mình ngồi, không đụng tới ai. Nhưng mà cái ngã mình to á, đụng á. Cái ngã to, ví dụ cái người ngồi góc kia, người ngồi góc này, thân không hề đụng nhau, nhưng mà nếu hai người cái ngã đều lớn, đụng nhau liền. Tự nhiên nhìn nhau cái lườm lườm, người này nói câu, người kia trả lời lại một câu, người kia trả lời một câu, người này nạt lại một câu, mà dòm thấy ai cũng đáng ghét: "Ờ, cái ông đó trơ trơ, nhìn nhỏ hách dịch." Thấy có mình mình tốt à, là đụng nhau liền.
[22:00]Còn mà cái ngã mình mà nhỏ đó, tự nhiên sống với nhau an vui. Là ngồi có thể vai đụng vai, tay đụng vai, chân đụng chân, đi quẹt nhau vấp té vậy, mà lòng vẫn an vui không thấy đụng chạm. Thân có đụng mà tâm không đụng, vì cái ngã nó nhỏ. Nên chúng ta thấy trong cái cuộc sống của đại chúng này, hoặc là trên thế gian này cũng vậy, cái người nào mà cái ngã nhỏ lại là sống chan hòa được với mọi người, còn cái người mà cái ngã lớn quá, sống đâu đụng chạm khó chịu. Đó là vô ngã. Còn cái vô ngã sở là thấy không có gì là của ta, không có sở đắc được cái tài sản nào ngoài ba y một bát. Cái tinh xá có là của chung rồi, còn vật dụng của vị Tỳ kheo chỉ là ba y,
[22:43]bình bát, cái kim may đồ, một ít vật dụng chút đỉnh ngoài gói thuốc uống gì đó thôi. Sẵn đây chúng ta nói về cái ba y một bát một chút, là coi như là cái tiện nghi sinh hoạt tối thiểu cho chư Tăng mà Đức Phật đã khéo léo sắp đặt. Mình nghe ba y một bát mình nghĩ là đời sống nó bị đơn giản, phải không? Xin thưa không có đâu nha. Ba y là thuộc loại người giàu á, tiêu chuẩn người giàu thời xưa mới có. Vì y á, một bộ y là gồm có một cái khăn quấn che phần dưới, một cái áo hở nách á, hở vai á là che phần trên, gồm cái y quấn bên ngoài, mỗi vậy là một bộ, ba cái như vậy mới là ba bộ y. Mà y thì chia ra làm y ngũ, y thất, y cửu, phải không? Đó.
[23:29]Mà một cái y mấy thước? Không, y Bắc tông mình á thì sáu thước thôi, nhưng mà y Nam tông mấy thước? Mười thước hơn. Mà hồi xưa mười thước hơn này là ít hay nhiều? Nhiều ít? Nhiều. Mà ba y như vậy là nhiều hay ít? Rất nhiều, hồi đó là dệt vải bằng tay nha, không phải là bằng máy. Cho nên ba mươi mấy thước đối với một con người vào thời xưa là rất nhiều, nghĩa là Phật cho một tiêu chuẩn dư dả cho Tỳ kheo. Chứ không phải là đơn giản đâu, chúng ta đừng tưởng Phật cho đơn... không có. Bởi vì Ngài biết là đi nơi này nơi kia đó, mồ hôi mồ kê rồi mưa gió đó phải có ba bộ thay đổi. Thời đó con người đó bình thường á là người ta chỉ có hai
[24:10]bộ y thôi, hai mươi mấy mét vải thôi vì vải rất là hiếm. Có những người chỉ có một bộ rưỡi, có người chỉ có một bộ, có người chỉ có nửa bộ. Chúng ta đọc lại những cái sự thời Đức Phật có những người nghèo họ chỉ có tấm chăn quấn phía dưới thôi. Khi mà họ tắm họ chỉ vào khuất vắng vẻ họ tắm, giặt, rồi họ leo lên họ phơi, ở trong bụi ngồi chờ, gió thổi đong đưa đong đưa gì đó. Mà đừng có gió bay luôn, gió bay luôn ra ngoài đường thì thôi họ đứng nhức luôn, còn không là đó rồi sau đó chờ hơi ráo ráo rồi lên rồi quấn vô, trong khi quấn đi tức là đi lách tới lui rồi khô luôn là vậy đó. Là có những người nghèo như vậy vì thời đó hiếm vải,
[24:46]nên chúng ta nhớ đó là một tiêu chuẩn đưa chuẩn khá dư dả. Rồi sau này cái mình không hiểu, cái mình bắt người đệ tử người chỉ có ba bộ đồ mặc hết á, ba y, không phải. Thời đấy nó khác, thời này vải dư dả rồi, cho nên một vị Tỳ kheo, người tu mà năm bộ là ít nhất để cho nó thong thả, với lại là vải quá nhiều nên nó không cần thiết nữa, không cần thiết. Hồi xưa ví dụ mình mà trên ba bộ lúc mà Tỳ kheo dư dả quá thì hơi ác, tại bên ngoài người ta không có, nên mình đừng có dùng nhiều. Nhưng mà thời bây giờ thì không phải, bây giờ vải vóc dư mình có dùng nhiều cũng không sao, với lại ba cái đồ si-đa mở bán đầy đường, vừa đẹp vừa rẻ, không sao hết trơn á.
[25:23]Mà còn một điều nữa, chúng ta thấy Tỳ kheo mà sở hữu ba mươi mấy mét vải là một tài sản nhiều, có thể bị cướp lấy. Thủa ban đầu là đã có những Tỳ kheo bị cướp lấy vải. Sau này Đức Phật mới nghĩ ra một cái cách để bỏ để chặn đứng điều đó bằng một phương pháp rất là lãng mạn, là Đức Phật mới ra cái lệnh là y phải cắt từng miếng ra. Cắt từng miếng ra rồi ráp lại. Ráp lại thì Ngài giải thích với một cái lý luận rất là lãng mạn là nó như một cái miếng ruộng. Là cho Phật tử họ cúng dường cho chư Tăng là tượng trưng cho chư Tăng là cái ruộng phước, ai cúng dường sẽ được phước nhiều. Nhưng mà kỳ thực cái ý Phật á là cắt ra rồi là ăn
[26:05]trộm bán không được, lấy rồi bán không được. Đó, cái ý thật sự Phật vẫn là vẫn là vấn đề an ninh để cho Tăng Ni. Nên Đức Phật nói một đường nhưng mình phải hiểu nó còn hai ba ý nữa, nhưng mà hiểu ý kia nó trần trụi quá, cho nên Đức Phật mới nói: "Thôi, cắt ra giống như là cái phước điền." Chứ sự thật không phải vậy. Nhưng mà thời nay cái đồ mà Tỳ kheo có bị ăn cắp không? Thời nay nè, bây giờ nè? Hồi xưa là ăn cắp bán không được nên do đó là không bị ăn cắp, nhưng mà thời nay có bị ăn cắp không? Có không? Có, để làm gì? Để đi khất thực.
[26:41]Khổ ghê á, thời bây giờ là có những cái người mà đi ra đường họ cũng mặc y mang bát, đi ngơ ngơ ôm bát gặp ai cũng chìa tay xin tiền, bây giờ biết ngay cái bộ đồ này mới ăn cắp ở đâu ra á. Khổ vậy. Đức Phật coi như đã tính hết đường để đừng ăn cắp rồi, mà cũng thua mấy cái ông mà mấy ông ăn mày giả thời thế kỷ 20, 21 này. Cũng qua mặt Đức Phật nữa, khổ thiệt. Bây giờ đó, trong cái thời đại mà vật chất dồi dào quá rồi thì đời sống tu sĩ mình cũng bị ảnh hưởng dần dần. Nên chúng ta thấy là chúng ta khó tưởng tượng ra cái sinh hoạt của chùa thời nay mà không có dùng tới cái tiền bạc. Mình thấy nhiều việc ví dụ nội cất chùa,
[27:20]hoặc mua sắm vật dụng cho nó nhanh lẹ là phải dùng tiền. Ngay cả như các vị bên Nam tông họ giữ giới kỹ lắm á, ở bên Tích Lan, bên Miến Điện mà ngày hôm nay cũng phải sử dụng tiền, cũng phải dùng tiền, không tránh được. Đó là cái gì nó phổ thông bình thường nên mình đi theo thời đại từ từ từ từ rồi cũng bị ảnh hưởng. Mà là vì mình thấy nó cũng không có trở ngại gì cho việc tu hành lắm, cho nên mình chấp nhận giữ tiền. Dĩ nhiên nó có cái đánh đổi, nó có tâm mình cũng bị thay đổi, nó khác với cái người không giữ tiền. Cái người không giữ tiền cái tâm họ vẫn sẽ thanh thản hơn, khi mình giữ tiền tâm mình cũng sẽ nặng nề hơn.
[27:54]Nhưng một lát mình sẽ giải quyết lại cái chuyện đó một chút. Cái thời bây giờ đó mà muốn mà không giữ tiền á là phải là người nào? Người nào là người không giữ tiền? Là người cực kỳ có phước mới không giữ tiền được. Sao kỳ vậy? Là cái người đó ho một tiếng là người ta có hết liền. Nói: "Sao thèm tô mì quá!", lật đật có người chạy ra mua đem vô. "Sao cái bộ đồ xiêm đẹp ghê!", lật đật có người chạy ra chợ mua xiêm về may liền. "Thấy chiếc Dream Trung Quốc màu bọc dưa dễ thương nè!", có người chạy mua chiếc Dream Trung Quốc về cho liền. Nghĩa là chỉ nói một tiếng có liền, người đó khỏi giữ tiền. Ở đây ai được vậy?
[28:28]Ai ho một tiếng có liền? Thôi, đừng xạo. Thầy nghèo thấy mồ đây.
[28:36]Mình phải ho ba tiếng chưa thấy ai đem thuốc lại đây cho uống đây kìa, ở đó! Thì đó đó là trường hợp như vậy á, nên có thiền sư ở Miến Điện, Ajahn Chah gì đó, ổng cũng phát nguyện không giữ tiền. Nhưng mà ổng phát nguyện lúc đó ổng cũng là một vị Tỳ kheo vững vàng rồi, mà tới bây giờ thì ổng là một Thượng tọa nổi tiếng thế giới, thì tới giờ ổng không cần giữ tiền, tại ổng ho một tiếng có liền. Thì những trường hợp như vậy, chứ còn mà bây giờ một thầy tu nghèo thì đành phải giữ tiền, phải tiết kiệm rồi đủ thứ, giữ còn không đủ nữa kìa. Có một lần tôi gặp cái có cái chuyện này làm cho tôi suy nghĩ.
[29:11]Hôm đó tôi nói chuyện với ông sư khất sĩ, có ông sư khất sĩ ổng đến nói chuyện, lúc lúc tôi chưa lên núi, thì ổng nói chuyện cũng đạo lý mà vui bình thường chứ không có gì. Ổng nói xong cái ổng đi. Thì có một thầy Bắc tông lại nói chuyện tiếp, nhưng thầy Bắc tông này cái ổng ngồi ổng dèm pha mấy ông khất sĩ, hạ họng lại dèm pha. Thì cái tánh của ông thầy này ổng hay vậy, tôi cũng kệ ổng. Mà cái điều ổng nói lại làm cho tôi suy nghĩ về vấn đề hôm nay là vậy đó. Hôm đó ổng dòm tụi tui, "Khất sĩ không có giữ tiền." Ừ, "Đi Khất sĩ không có trang sức, không giữ tiền. Nhưng bởi vì để coi giờ nó phải có cái đồng hồ,
[29:45]không có đeo bỏ trong túi, nhưng mà đồng hồ mà nó xấu quá mau hư, cho nên đồng hồ phải Rado rồi trở lên mới được. Với Khất sĩ là không giữ tiền, nhưng mà đi đây đi kia nó phải thủ thân á, nó phải bỏ trong túi mình may kỹ, khoảng 7 chỉ vàng lận bỏ trỏng." Ổng nói nhẹ nhàng mà cái giọng châm biếm cười lắm. Thì thôi tôi không có cười nhưng mà sau đó thì tôi suy nghĩ, tôi nghĩ đúng là cái thời đại nó tới cái lúc mà người ta khó mà không giữ tiền, phải gan lắm mới không giữ tiền mà đi vân du được. Những vị rất là có phước mà rất là can đảm mới không giữ tiền mà đi vân du nơi này nơi kia được á. Thì làm cho tôi suy nghĩ chút xíu do cái ông thầy này ổng chọc ông sư kia vậy.
[30:24]Và những cái tiện nghi vật chất như nhà cửa, máy móc, xe cộ lần lần nó trở thành tài sản của Giáo hội, của chùa, của cá nhân tu sĩ một cách rất là bình thường. Như bây giờ cái xe gắn máy. Bây giờ hồi xưa là một chùa mà không có một chiếc Honda để đi nữa, giờ một chùa có khi có 2, 3 chiếc. Có những chùa ở Sài Gòn mỗi thầy một chiếc xe gắn máy để đi học. Tại mấy thầy là bây giờ đang còn trong cái đà đi học á, nên ai cũng tới giờ đi học là đâu có ai chở ai được nữa. Mỗi người đi học trường khác, rồi mạnh ai nấy đi. Mà thấy nó bình thường. Rồi chùa sở hữu những cái tài sản lớn, vân vân, thấy nó dần dần bình thường.
[30:59]Thì ở đây chúng ta thấy á là nhớ lại hồi xưa chút, là như ngài Ca Diếp á, ổng là chủ trương khổ hạnh. Khổ hạnh và đơn giản cực độ. Nhưng ngài Phú Lâu Na thì ổng lại phản đối. Hai ngài đều là đại đệ tử Đức Phật, đều là những vị A La Hán chứng thánh nhưng mà hai quan điểm ngược nhau hẳn luôn. Ngài Ca Diếp á thì đơn giản, chỉ sống ở rừng núi, không làm gì hết, làm gương. Nhưng ngài Phú Lâu Na thì lại đi hoằng hóa, và ngài chủ trương là cái việc mà đời sống nó thoải mái chút cũng không có gì quan trọng, nó cũng cần, cũng là cái phương tiện cho việc hoằng hóa. Chủ trương của ngài Phú Lâu Na lại thoáng hơn, ngài Ca Diếp thì lại khổ hạnh.
[31:40]Thì cả hai cái quan điểm của các ngài ngược nhau, nhưng chúng ta thấy đều không sai và cũng đều có lợi, nên chúng ta thờ cả hai ngài. Vì vậy, là có những lúc chúng ta cần đời sống đơn giản, chúng ta giữ tinh thần của ngài Ca Diếp làm căn bản, nhưng khi mà phải có phương tiện để làm việc cho Phật pháp thì bây giờ chúng ta có thêm phương tiện, chúng ta cũng cảm thấy không có gì tội lỗi lắm theo quan điểm của ngài Phú Lâu Na. Là cả hai cái đó bổ sung nhau. Như tôi giờ cũng vậy, giờ tôi buộc phải có xe hơi mà chạy, chứ mình cũng không muốn mà hơn le với ai, nhưng mà không có xe hơi làm sao mà đi? Đi xuống mà đi Honda thì đâu có đi xa nổi, phải không?
[32:19]Mà đi xa mà đi xe đò thì chết luôn. Đón xe từng chặng, từng chặng, đi ra đi vô bến xe mua vé rồi, xe ôm nắm lôi kéo quăng lên lúc mà xuống xe là chắc cũng chết. Nhất là ốm yếu, ho hen nữa. Nên vì vậy là buộc lòng mình phải đau khổ mà đi xe hơi thôi. Nó việc phương tiện như vậy. Ngồi suy nghĩ rồi thấy đúng là cái tới giai đoạn mà cái vật chất nó nhiều rồi nó ảnh hưởng vào trong chùa. Chứ thời xưa đó các thầy cũng đơn giản, như thời đầu tiên mà Pháp bắt đầu nó đem chiếc xe đạp qua đó, quý thầy đâu có dám đi xe đạp. Tại quý thầy đi bộ, trong cái luật ghi là đi bộ là không được đánh đòn xa nữa phải không?
[32:55]Tay cầm nón lá, tay cầm cái đãy, giả bộ cầm cái gì đó cho nó yên cái tay mà đi nghiêm trang, tề chỉnh. Chứ còn chiếc xe đạp cái thời xưa nó giống như xe đạp mà đó xe đua đó, leo lên đạp rồi ngồi cong lưng xuống, dòm thấy không có oai nghi, chứ đâu có giống như chiếc xe mini bây giờ. Xe mini giờ mình ngồi thẳng lên mình đạp tàn tàn được, cái xe xưa là họ ngồi cong lưng như cua rơ vậy đó. Thì quý thầy mình ngồi hổng dám ngồi giống con châu chấu cào cào vậy, coi kỳ thấy mồ phải không? Rồi cái oai nghi rồi áo quần luộm thuộm. Thôi, nhưng mà sau này vì công việc thấy đi xe đạp nó nhanh nó tiện, quý thầy mình cũng lên leo lên khom lưng đạp thử.
[33:29]Leo một vòng không có thấy Phật tử nào chê hết, thấy thầy cũng đẹp trai như xưa. Nên quý thầy mình rồi leo lên đạp tới luôn không sao hết. Tới chừng mà có xe máy, nhất là cái xe Gô Ben, ở đây quý thầy biết xe Gô Ben không? Đó. Cái xe cái thế ngồi nó làm sao? Ngồi chồm hổm, ngồi hơi chồm hổm như con châu chấu vậy đó, mà nổ máy xình xình xình xình cười thấy mồ. Chắc quý thầy không dám đi, nhưng mà sau này vì việc Phật sự nhanh gọn á cũng phải leo lên đạp gò lưng đạp một vòng về cái Phật tử vẫn khen đẹp trai như thường, không có gì trở ngại. Cũng đường đường tăng tướng với dung mạo khả nghi thôi bình thường. Rồi cứ đạp tới.
[34:03]Sau này có chiếc xe Dream á, lúc mà đời Cup qua nhiều có Dream, quý thầy mình chưa dám đi, tại nó đẹp quá. Nhưng mà ngày hôm nay là nhờ Trung Quốc giải phóng, họ đổ bộ qua xe Trung Quốc nó rẻ tiền, vừa đẹp, thì mình đi thật giả lẫn lộn chả ai biết. Thấy ông thầy đi xe đẹp, chắc xe Trung Quốc cũng rẻ tiền thôi. Phật cũng không trách nữa, không nói ổng giàu, ổng sang gì, thôi cứ đi tới luôn. Thật sự bây giờ thôi mấy thầy mình tha hồ đi xe đẹp, xe sang là vậy. Thôi cái thời đại nó vậy thì thôi rồi, ai dòm ai cũng cười trừ, không có chuyện gì hết trơn. Rồi thì chùa thì cái sở hữu những cái tài sản lớn, xem nó bình thường.
[34:34]Ví dụ muốn cất cái chùa nè, mình phải tích lũy bao nhiêu năm những cái số tiền lớn như vậy. Là vì Phật sự là thôi, nó thông qua hết. Nhưng tuy nhiên dịp hôm nay chúng ta bàn lại chút xíu. Là cái mà Phật không cho giữ tiền á, là vì lý do gì? Hử? Vì lý do gì? Là vì vì cái đạo lý vô tham này. Vì nếu có lòng tham thì chúng ta không tu được, không đi về sự giải thoát được mà đạo đức mình cũng hư luôn nữa. Hễ có lòng tham rồi mình sẽ sân, sẽ si. À ở đây chút xíu nữa, ngày xưa Đức Phật á nói với thứ tự là tham, sân, si. À theo nguyên bản của kinh tạng Pali: tham, sân, si. Nhưng mà có nhiều vị nói thấy cái thứ tự đó vô lý, phải nói là si, tham, sân.
[35:17]Có si mê rồi mới tham, rồi tham rồi mình đụng chuyện mình mới nổi sân, phải không? Các vị giờ giải thích nhưng Đức Phật là tham, sân, si. Nhưng mà chúng ta nên nhớ mình không bao giờ bằng Phật được đâu. Phật mà nói cái thứ tự tham, sân, si là có lý do hết. Mà lý do tại sao, thì thôi để quý thầy suy nghĩ, bữa nào trả lời cho Phật tử, còn tôi bí à. Phật không sai, Phật nói là có cái hợp lý của nó. Thì ngày hôm nay mình không có so sánh, nhưng mà nói thế này: cái tham là cái chướng ngại ban đầu rất là lớn trong sự tu tập, gây nên nhiều tội lỗi, nên để tránh cái tham lam đó, Đức Phật buộc cái người đệ tử xuất gia của mình là phải không giữ tiền.
[35:54]Thì như vậy cái không tham lại cái lõi, còn cái giác bên ngoài là: không giữ tiền. Đó là cái hình thức. Nhưng mà ngày hôm nay đó, cái giác này là mình còn giữ được không? Cái hình thức này không còn giữ được, tức là mình mất cái giác này, thì cái lõi này đừng cho mất nha. Thầy cái lõi vô tham này mà mất thì mình không còn xứng đáng là đệ tử xuất gia của Phật nữa. Người đệ tử tại gia thì không sao, tại người đệ tử tại gia là phải có gia đình, phải lo cho gia đình mình, cho nên khó mà không còn cái tham vi tế. Tuy là người đệ tử biết đạo, à biết làm phước, nhưng buộc cũng phải nghĩa là tính toán làm ăn nên
[36:31]thế nào cũng phải còn tham, thì Phật không trách. Nhưng người đệ tử xuất gia mà còn tham là không xài được á. Cho nên không được tham lam. Vì vậy, nó giống như một cái cây gỗ quý, chúng ta nhớ cái người tu như là một cây gỗ quý. Thì khi mà đốn về để làm đồ á, thì cái giác này vài năm, vài chục năm hư. Không tới vài chục năm đâu, hai, ba năm là cái giác này mục. Nhưng mà cái lõi này có những cái cây gỗ nó tồn tại 500 năm. Những cây gỗ quý, những cây gỗ to á, cây gõ, cây cẩm lai to có khi 500 năm mà để trong bóng mát nó vẫn còn, không hư cái lõi này. Thì hôm nay chúng ta phải như vậy. Nghĩa là chúng ta đã mất cái giác mà Phật dạy rồi,
[37:12]thì cái lõi còn lại Phật dạy phải giữ cho kỹ, là lòng mình đừng tham, tuyệt đối không tham. Nếu mà lòng mình có cái tham lam rồi, mình không xứng đáng là đệ tử Phật nữa. Chúng ta phải nghiêm khắc kiểm soát cái lòng mình như vậy. Bây giờ mình phải giữ tiền bạc rồi, mình phải có cái cách để mình giữ được cái đạo lý vô tham này. Cái cách nào để giữ cái đó? Thì nó bằng hai cái. Một là bằng giáo dục, hai là bằng cơ chế. Cơ chế thì lát nữa chúng ta nói, còn bằng cái giáo dục là như thế này. Hoặc nếu sau này quý thầy là trụ trì, à hay ai đã là trụ trì rồi, thì phải dạy dỗ đệ tử mình cái đạo lý vô tham này cho kỹ.
[37:52]Phải thường nhắc Phật đệ tử mình là người tu không được tham, dù cái số tiền rất nhỏ, dù số tiền rất lớn. Nghĩa là nói là: "Không tơ hào một đồng xu nhỏ." Cái câu đó nghe hay không? Không tham dù một đồng xu nhỏ, câu đó nghe hay không? Hay không? Hay, phải không? Rất hay. Nhưng mà lại hổng hay là sao vậy? Vì đồng xu nhỏ ít ai tham lắm. Một đồng, một đống cho lớn lớn, một đống cho lớn lớn thì. Bởi nói cái đạo đức con người mình thế nó có cái giá, chứ không phải là vô hạn. Ví dụ như nói là, à: "Thầy này là vô cùng đạo đức, không tham." Nhưng mà cái đạo đức ổng cái giá có 5 triệu à. Tức là 4 triệu rớt trước mặt ổng không lượm,
[38:35]nhưng mà 5 triệu ổng dòm dòm qua dòm lại không có ai ổng lượm. Rồi có người cái giá của đạo đức là 100 triệu, giá người này cao thì 90 triệu là lượm kiếm người đem trả lại, nhưng mà tới 100 triệu rồi là đành phải thở dài thôi đem về luôn. Nghĩa là chúng ta chưa được cái lòng tham vô, còn lòng vô tham mà tới bất tận, hoàn hảo. Chỉ có ai mới hoàn hảo?
[38:59]Chứng tới A-na-hàm mới sạch lòng tham á, chúng ta nhớ. Hiện nay chúng ta thế nào cũng còn tham. Nhưng mà chúng ta phải kềm nó, phải giữ nó, không để cho nó bộc phát và không làm cái điều gì mà bị lòng tham sai khiến, dù lòng tham bên trong mình còn. Nhớ điều đó. Thì như vậy chúng ta mới xứng đáng là đệ tử của Đức Phật. Và để tâm nguyện, đó là cái mình là giáo dục á, dạy dỗ đệ tử mình không tham, nhắc nhở hàng ngày hàng giờ: "Các con sống, các con tu không được tham lam tiền bạc. Hãy chấp nhận chết mà không bao giờ lấy của ai cái điều gì. Hãy sống hy sinh cái của mình có đi", nhắc nhở. Còn chính bản thân mình á thì mình phải tâm nguyện
[39:39]hàng ngày hàng ngày để mà diệt cái lòng tham đó. Cái tâm nguyện đó là: "Mãn nguyện chư Phật gia hộ cho con trong từng giờ từng phút con tỉnh giác để con không có tham lam, không bao giờ con thấy cái gì là của con trong cuộc đời này, không bao giờ con khởi cái ý muốn có thêm được cái gì cho mình. Cả cuộc đời này con nguyện sẽ hiến dâng cho Phật pháp, cho chúng sinh, làm vô số điều lợi ích cho Phật pháp, cho chúng sinh, không bao giờ con tham lam điều gì". Thì mình cứ tâm nguyện như vậy mãi á, thì lần lần cái tâm tham mình nó bị kềm chế từ từ. Nó kềm chế thôi chứ nó không hết đâu. Mình phải tu rất là cao, nhất là tu thiền á,
[40:12]đắc cái định rất sâu mới chấm dứt được cái lòng tham. Còn bình thường là như vậy. Bây giờ chúng ta nói qua cơ chế. Trước hết chúng ta nói cơ chế tài chánh của chùa. Là cái chùa mà đông người á, có một ông thầy và nhiều trò, thì cơ chế tài chánh của chùa hiện nay là chúng ta phải có cái cơ chế là người tu trong chùa, chúng trong chùa tuyệt đối không được giữ tiền riêng. Chúng ta lặp lại cái điều luật đó, không giữ tiền riêng. Tiền là nộp chung lại, giữ chung ở trong cái quỹ của chùa hết. Và cái quỹ đó do cái người trụ trì trực tiếp giữ hoặc người trụ trì giao lại cho một người thủ quỹ nào mà có đạo đức nhất giữ.
[40:57]Cái người mà giữ tiền chùa đó hoặc là có quyền mà sử dụng tiền chùa đó, người đó phải đủ hai cái điều kiện này: Thứ nhất, là có lòng thương yêu đại chúng, biết lo lắng chăm sóc cho đại chúng. Thứ hai, là người đó phải khôn ngoan để bảo vệ cái an toàn tài chánh cho chùa. Nghĩa là cái người giữ tiền chùa phải được hai cái điều kiện này. Hai điều này là sao? Nghĩa là chúng á, họ không giữ đồng nào hết, hoặc lỡ có ai cúng riêng cho họ về họ cũng nộp vào trong quỹ hết. Hoặc là và họ không cần phải mưu cầu tìm gì tiền riêng cho mình, vì họ biết cái tiền mà của chùa đang có là tiền của họ, họ yên tâm.
[41:35]Họ biết khi họ cần là các thầy lớn sẽ lo lắng cho mình, sẽ chăm sóc cho mình. Họ yên tâm họ không cần giữ tiền, vì tiền đó là tiền của chung. Mà họ yên tâm được như vậy là do biết quý thầy lớn giữ tiền là những người thương yêu họ. Ông thầy mình thương mình, các sư huynh giữ tiền đó ổng thương mình. Khi mình cần thì mình xin ổng sẽ cho trong những cái điều hợp lý, thì họ sẽ yên tâm mà họ không giữ tiền. Còn nếu mà cái người giữ tiền mà không có được tính chất này là cái cơ chế tài chánh này không thành lập được. Như có lần tôi nhớ tôi sống ở trong chúng vậy, thì cũng theo cái điều luật là không được giữ tiền, nên ai cũng nộp tiền vào trong quỹ hết.
[42:17]Nhưng mà không ngờ cái người giữ tiền đó họ không có thương chúng. Nên lúc có vài người bị bệnh, xin tiền không được cho. Cái lần lần chúng bí mật giữ tiền lại hết luôn. Mà lúc đó tôi là người bí mật đầu tiên giữ tiền lại. Tôi rất là nghiêm chỉnh, con người dòm mặt quý thầy thấy là mình không phải là, mặt của thầy thấy nó không có lừa đảo thấy không? Rất đàng hoàng. Thì tôi là người nghiêm chỉnh, nghĩa là Phật tử cúng này kia là nộp nghiêm túc. Nhưng một lần đó cái thấy người huynh đệ mình bệnh, xin tiền không được, là tôi phải đi ra ngoài tôi mượn tiền về cho huynh đệ mình chữa bệnh, uống thuốc.
[42:53]Và từ đó tôi thề là tôi giữ điều luật là bí mật giữ tiền. Phật tử cúng nhiều giấu bõng đơn hết, là để lo cho huynh đệ, mà không có lòng tham. Quan trọng quý thầy nhớ điều này, giữ tiền mà có lòng tham là mình không còn là người xuất gia nữa nha. Nếu phải giữ tiền thì vì ai giữ tiền chứ không phải là vì mình, không được có lòng tham. Thì lúc đó tôi giữ cái tâm mình không tham, nguyện giữ tiền để lo cho huynh đệ thôi, bí mật giữ tiền. Vậy, mà cái mặt tôi có cái hên là quý thầy bởi vì quý thầy là nên xấu nên ốm như tôi vậy, chứ mà hay hơn là quý thầy đẹp trai nguy hiểm. Nhờ tôi xấu tôi ốm mà Phật tử dòm thấy mặt cái thương cái hay cho tiền.
[43:29]Vậy chứ ở trong chúng lúc đó là hồi còn ở trong chúng là tôi là một người chúng bình thường, tầm thường bất kỳ, mà hay được Phật tử cho tiền. Tại vì thấy mình xơ xác, ốm yếu, xấu xí rồi họ thương. Thì tôi giữ tiền giấu bõng đơn hết, để sau này huynh đệ nào cần biết mình cho, cho, cho để họ khỏi xin bên ngoài. Nhưng chỉ có điều là không qua mặt được cái anh sư huynh Trưởng Liêu. Tại vì tiền bõng đơn á giở ra lấy thế nào ổng cũng biết à. Nên phải năn nỉ ổng trước. Đấy năn nỉ: "Sư huynh đừng ghi sổ đen đem nộp lên Hòa thượng, tội nghiệp em. Em đâu có phải giữ cho em gì đâu". Năn nỉ ổng thôi ổng làm lơ, thế là mới giữ tiền
[44:03]được cho tới cái ngày mà đi khỏi chúng vậy. Thì tôi mới thấy đúc cái kinh nghiệm là cái điều luật mà không giữ tiền riêng trong chúng là điều luật rất là lý tưởng của đạo Phật. Vì nếu mà giữ tiền riêng á, bắt đầu cái mỗi thầy mới đi tìm một vài Phật tử làm thân riêng để có người ủng hộ giúp mình nha. Thế là ông thầy cứ là kiếm hai ba Phật tử, ông thầy kiếm hai ba Phật tử rồi khi giành Phật tử với nhau. Đó, bắt đầu thủ thế nha, giống như hồi nãy mà ông Kim Dung nói á, tiền rớt vô túi rồi bắt đầu nhìn chung quanh thấy ai cũng là kẻ thù. Hồi sống gần chung trong chùa là đã chia rẽ rồi, sau này lớn lên đi ra các chùa, mỗi chùa thì chia rẽ tan nát hết.
[44:41]Nên đó là lý do tại sao đạo Phật mình bị chia rẽ nặng nề, là vì ở trong chúng mình được giữ tiền riêng. Mà cái hệ quả đó là 50 năm sau, 100 năm sau đạo Phật bị chia rẽ tan nát hết, không có sức mạnh đoàn kết. Lý do đơn giản như vậy. Mà để không giữ tiền riêng thì ông thầy trụ trì phải rất cứng rắn và phải thương chúng. Thương chúng là để chúng biết rằng đời sống mình được bảo đảm bởi ông thầy mình, nghĩa là nghèo cùng nghèo, giàu cùng giàu, chứ không phải là cái người giữ tiền, ông thầy giữ tiền ổng giữ riêng cho ổng, tiền đó là của mình. Khi hợp lý là ông thầy sẽ chi cho mình. Vì vậy yên tâm và như vậy mình sống với huynh đệ trong tình thương yêu
[45:18]trọn vẹn vì không ai có giữ của riêng, không cần phải giành Phật tử riêng, không cần Phật tử tới để chiếm cảm tình làm thân riêng. Chúng ta thấy điều luật mà không giữ tiền riêng cực kỳ quan trọng cho vận mệnh của Phật pháp về sau này, chứ không phải là cho chuyện giữ điều luật đơn giản cho giữ đúng giới thôi, không phải là chỉ để giữ giới, mà là cho vận mệnh của Phật pháp muôn đời về sau là ngay từ ban đầu trong chùa chúng không giữ tiền riêng. Nhưng mà để giữ được điều đó thì phải bảo đảm là cái người giữ tiền, người có quyền trong chùa phải là người thương yêu chúng, lo lắng cho chúng. Khi chúng bệnh hoạn, ốm đau, cần đi học,
[45:52]cần may quần áo là chi xài, chi xài hợp lý cho chúng trong cái lòng thương yêu đó. Và cái điều kiện thứ hai mà chúng ta nói là người này phải có cái trí tuệ khôn ngoan, bảo vệ cái an toàn tài chánh của chùa. Là chi mọi việc nhưng mà phải có cái mức an toàn tài chánh. Ví dụ như bây giờ chùa 10 người thì quy định cái mức an toàn là 3 triệu. Thì bây giờ xài thì từ từ từ từ tới mà nó gần tới 3 triệu rồi là đừng xài nữa hoặc là phải chi dè xẻn. Ví dụ như bây giờ một người trong chùa tới nói: "Thưa thầy, bây giờ con cái dép con nó hư, con phải hay đi học, con xin thầy mua cho con đôi dép tốt một chút, đôi dép tốt." Không xin đôi dép thường
[46:32]mà xin đôi dép tốt, thì ông thầy thấy điều đó hợp lý thôi: "Ờ thôi thầy mua cho con đôi xăng đan tốt để đi cho bền." Thì mua cái số tiền có thể là tới 200.000đ ví dụ, mua chi thoải mái. Nhưng mà tới khi số tiền nó tụt xuống gần tới cái mức giới hạn mà mình đã quy định là mức an toàn 3 triệu rồi, nó đang tới 4 triệu rồi, còn triệu nữa là tới cái mức giới hạn rồi thì: "Thưa thầy mua cho con đôi xăng đan." - "Nói thôi bây giờ chùa đang kẹt, bây giờ thầy chỉ mua cho con đôi dép cao su đỡ thôi. Con chịu khó đi đỡ vì mình đang thiếu tiền." Thấy không? Đó là tùy cái mức độ đó là cái người khôn ngoan,
[47:03]vừa thương chúng mà vừa khôn ngoan để chi lúc nào nhiều, chi lúc nào ít. Thì điều đó, người đó phải có trí tuệ mà làm đúng với lương tâm, tự nhiên chúng sẽ tin tưởng. Lúc đó mình chi mua cái đôi dép ít chúng không buồn, phải biết ông thầy cũng thương mình, nhưng lúc này chùa đang nghèo. Tại vì sao? Vì cái lúc mà có tiền á là thấy ông thầy ổng thương mình ổng chi đầy đủ không phải là ổng thiếu. Nên cái lòng tin đối với cái người giữ tiền làm cho họ yên tâm, họ không thèm không thèm giữ tiền. Hoặc có đi nửa đường có ai cúng riêng đem về nộp liền. Đó là cái cơ chế đó sẽ thành công là quan trọng là do người giữ tiền.
[47:36]Nếu mà người giữ tiền mà không có cái bản lĩnh đó, là hai điều kiện đó, thì cơ chế này không thành công. Mà không thành công thì Phật pháp muôn đời về sau cứ tiếp tục chia rẽ, bởi vì ngay từ lúc họ sống với nhau trong chùa, họ đã chia rẽ vì được phép giữ tiền riêng. Rồi trong trường hợp mà có những người mà phải đi đây đi kia làm việc, họ phải có tiền đi theo, ví dụ như chùa sai họ đi công tác đâu mấy ngày, họ đi mua đồ gì đó, có người nào mà hút thuốc không ta? Hả? Ai nói đừng hút thuốc nha. Nếu mà có cái người phải có việc đi ra ngoài thì phải sao? Phải đem tiền đi thấy không? Đi tiền xe, đi tiền mua sắm, thì những người đó phải có cái sổ chi
[48:16]thu cá nhân hết, mỗi người trong chúng có sổ chi thu cá nhân. Khi đi ra ngoài đó chi những đồng nào là ghi rõ hết, rồi hoặc nửa đường đi có người cúng dường mình cũng ghi vào đó. Khi về tới chùa nộp hết toàn bộ lại, nộp cái sổ chi thu đó để cho thầy kiểm soát là đã chi những cái này đã hợp lý hay chưa, và nộp hết tiền dư lại. Thì ông thầy ổng nhìn cái sổ chi thu đó ổng sẽ dạy cho cái cách xài tiền. Ví dụ như ổng nhìn vào cái sổ chi thu này thì ổng thấy rằng con mua cái món này hơi vô lý, nó đắt quá, nếu mà con khéo một chút xíu con mua cái món này sẽ được rẻ hơn, như vậy. Rồi trong khoản chi thu đó có ghi là cúng 20.000đ cho một người
[48:53]bạn ngày xưa cũng đi tu mà nửa đường bị bệnh đi bệnh viện. Thì ông thầy ổng nói: "Con cúng 20.000đ này không có cái tình, bởi vì lúc đó trên đường con về chùa mà trong túi con mang về 1 triệu đồng, thì ông thầy đó là người huynh đệ, cũng là người xuất gia với nhau, trên đường đi bệnh viện mà cúng có 20 mà con đánh giá là người này đang thiếu thì như vậy là không thể hiện được đạo lý. Lần sau nếu trường hợp này con phải cúng 200." Tức là mình mang cái sổ chi thu về để ông thầy ổng chỉ cho mình cách sử dụng vừa tiết kiệm mà vừa thể hiện được đạo lý. Thì như vậy, thì đi thì cầm sổ chi thu và cầm tiền đi,
[49:26]đi công việc xong về nộp sổ chi thu rồi nộp tiền về. Thì ở đây, nửa đường có được cúng riêng cũng phải đem về nộp hết mà xem cái tiền đó là tiền của chung. Ở đây chúng ta phải tôn thờ cái đạo lý này: không có tiền nào là của riêng mình hết, dù mình được cúng riêng. Chúng ta phải tôn thờ cái đạo lý này, bởi vì nếu không tôn thờ được cái đạo lý này chúng ta cũng không còn là người xuất gia trong đạo Phật nữa. Nếu mà mình giữa đường mình gặp người Phật tử họ cúng cho mình 100.000đ, mình nghĩ đó là hoàn toàn của riêng mình, mình nhớ ngay phút đó mình đã gieo nhân thế tục.
[50:03]Thề nhớ, một ngày nào đó ra đời là vì cái tâm niệm đó, ráng chịu. Là không bao giờ có một giây phút nào được xem đồng tiền nào của riêng mình, và phải về nộp lại đầy đủ. Ví dụ về báo cáo 100 ngàn, nói: "Dạ, con được người cúng 50, nộp 50, giấu lại 50", người đó là người vứt đi trong Phật pháp. Cái người mà đối với vấn đề tiền bạc mà không minh bạch, không thật thà, người đó là người không xài được trong Phật pháp. Chúng ta nhớ cái điều đó nghe. Phải giữ cái lòng mình chỗ này trong sạch đối với tiền bạc, là hoàn toàn minh bạch và thật thà về vấn đề tài chánh. Mà sau này quý thầy có nhận đệ tử cũng phải coi cái vấn đề này,
[50:40]coi cái người đó có minh bạch và thật thà về tài chánh hay không, có tham hay không. Vì tôi nhớ hồi xưa tôi đi tu tôi cũng bị thử cái đó một cái rồi mới được nhận vô trong chúng. Khi vô chùa xin ở, quý thầy bàn với nhau: "Thôi cho nó ở đi, thấy nó cũng ham tu." Thì vô, vô ít bữa cái ông thầy quản chúng ổng sai làm... khuya sau mỗi sáng sau khi mấy thầy mà tụng Lăng Nghiêm xong, thì lên trỏng lau quét tượng Phật và hương đăng. Thì được mấy bữa, cái một sáng khi mà quý thầy đang trời đang còn lờ mờ sớm á, leo lên trỏng lau quét tượng Phật, đồ quét tước cái thấy được một đống tiền. Hồi đó lượm lên được bảy mấy đồng, bảy mấy đồng hồi đó lớn lắm.
[51:16]Cái đem xuống mới trình thầy quản chúng: "Thưa thầy, không biết tối hôm qua Phật tử nào đi tụng kinh mà rớt tiền quá chừng." Cái ổng cầm ổng đếm đếm đếm rồi cái ổng bỏ túi rẹt, ổng nói: "Thôi được rồi." Thì thấy ổng bỏ túi rẹt tôi biết ngay tiền của ổng liền, cái cách ổng bỏ túi á. Vì nếu mà tiền của người ta đó, ổng lấy giữ giùm để trả lại, cách bỏ túi nó khác. Còn cái tiền ổng đem lên giả bộ ổng quăng ở đó ổng thử mình, ổng bỏ túi nó khác. Chợt nhận ra: "À, ổng thử mình", thôi cười cười rồi bỏ đi luôn. Biết, nhưng mà từ đó ổng nhận ở trong chúng luôn, là biết cái thằng này nó không tham, từ từ được.
[51:46]Thì có khi quý thầy học cái cách đó nữa, thử đệ tử mình. Nhưng mà sợ cái cách này được phổ biến rồi cái đệ tử biết, muốn làm cách nào bí mật hơn nữa kìa, cái cách này bữa nay là coi như lộ rồi. Thì đại khái cái người phải minh bạch và thật thà về tài chánh á, nó mới là cái thước đo đạo đức của người tu sĩ, không có sai lầm, không có gian dối một đồng nhỏ nào hết. Cái việc giữ tiền riêng á nó làm cái sự ích kỷ tăng lên, rồi nó tạo ra cái khuynh hướng tích lũy, rồi tăng trưởng cái tham chấp. Vì vậy ở các chùa mình á, mình phải cứng rắn mà xây dựng thành công cái cơ chế là nội chúng không giữ tiền riêng.
[52:24]Phải cương quyết cái này. Cái bản lĩnh tu tập là ở chỗ này. Quý thầy phải cứng rắn sau này cho đệ tử của mình. Điều này là đóng góp vào cái tiền đồ, cái sự phục hưng lại cho Phật pháp. Đạo Phật mình chia rẽ rất nặng, nó có nhiều cái lý do, trong đó có một lý do rất đơn giản là cho chúng giữ tiền riêng. Vì vậy quý thầy phải cố gắng điều này cho kĩ. Cái cơ chế tài chánh thứ hai là cơ chế tài chánh của tổ đình. Cơ chế tài chánh của tổ đình là thế này: là... Cái tổ đình là gì? Tân, là gì nè? Thí dụ ban đầu có cái ông thầy, ha, ổng có nhận đệ tử. Rồi sau này cái đệ tử lớn lên chia nhau đi trụ trì chùa này chùa kia.
[53:08]Thì cái chùa gốc ban đầu đó gọi là tổ đình. Thì ở nơi đó là ông sư phụ mình ở đó, hoặc ông sư phụ ổng tịch rồi thì ông sư huynh lớn mình ổng kế thế ổng trụ trì ở đó. Cho nên tổ đình giống như là một cái nơi lãnh đạo những cái chùa chi nhánh. Nhưng mà Đạo Phật mình có cái dở này: là khi mình chia ra đi trụ trì rồi là cắt đứt luôn, tình nghĩa đôi ta có thế thôi, hen, ngang đó chấm dứt luôn, chỉ lâu lâu thăm giỗ gì chút đỉnh thôi, chứ còn không có mối liên lạc giữa các chùa chi nhánh với tổ đình, hay giữa các sư huynh sư đệ với nhau. Và như vậy chúng ta thấy đó là một cái yếu của Đạo Phật, yếu căn bản, Đạo Phật mình dở, yếu đủ thứ chuyện là vì lý do đó.
[53:49]Ngày hôm nay mình phải củng cố lại. Chúng ta chưa có đoàn kết chặt chẽ cả Giáo hội được, thì trong từng tổ đình cũng phải đoàn kết gắn bó với nhau được từng tổ đình, từng tổ đình. Thì ở đây đó, muốn mà đoàn kết gắn bó là phải xây dựng cho được cái cơ chế tài chánh thống nhất của tổ đình. Cái cơ chế tài chánh thống nhất của tổ đình nghĩa là thế này: nghĩa là tổ đình sẽ là cái nơi kiểm soát, điều phối tiền bạc của những chùa chi nhánh hết. Nghĩa là mỗi huynh đệ khi chia ra đi trụ trì rồi, mỗi tháng phải báo cáo chi thu về cho tổ đình. Tồn bao nhiêu, đã chi những điều gì, đã thu những điều gì, cái số tiền quỹ còn bao nhiêu, báo đều đặn về cho tổ đình mỗi tháng hết.
[54:30]Nó không cần phải cầm đi. Thời đại bây giờ mình có máy vi tính, mình gõ vi tính nó chạy tuốt về tổ đình liền trong chớp mắt liền. Thì ở đây đó, mình không cần phải nộp tiền về tổ đình, nhưng mà luôn luôn nộp con số, và tổ đình... Cái người trụ trì tổ đình á đòi hỏi trong trường hợp này phải là một người rất đạo đức, rất công minh, không tham lam. Con người này mới đứng ra điều phối, kiểm soát tài chánh của các chùa sư đệ của mình hết. Khi báo cáo về mới báo là: "Sư đệ dừng lại cái việc mà định xây tháp chuông đi." Tại vì nói là bây giờ quỹ của em trong chùa đây còn 100 triệu, nhưng em dự định xây cái tháp chuông, dự trù là 80 triệu. Nói:
[55:07]"Dừng ngay lại chuyện đó. Sư huynh không cho phép chuyện đó." Bởi vì sao? Bởi vì cái chùa bên kia là họ đang sập cái nhà bếp, chưa đủ tiền sửa, sư đệ cúng qua bên đó 30 triệu. Tức là cái lệnh của tổ đình ban xuống là chùa nơi này phải chuyển tiền qua bên kia, phải thật thà như vậy. Cái điều đó mà cái người trụ trì mà làm được là phải do hồi trong chúng á họ đã có cái thói quen không giữ tiền riêng mà minh bạch về tài chánh, thì lớn lên mới xây dựng được cái cơ chế tài chánh của tổ đình. Thì lúc đó đó, tổ đình lúc đó là điều khiển, chỉ huy một nhóm chùa. Những cái điều đạo lý khác thì mình chưa nói,
[55:43]nhưng riêng về tài chánh thì họ được điều phối là sẽ san sẻ từ cái nơi nhiều qua cái nơi ít, từ cái nơi có qua cái nơi không, nơi dư qua cái nơi thiếu. Thì đó là một cái hình ảnh Đạo Phật cực kỳ đẹp. Quý thầy có thấy vậy không? Cực kỳ đẹp. Mà cái người lãnh đạo tổ đình phải là người rất là đạo đức, để cho các chùa khác họ tin tưởng. Họ biết cái ông sư huynh mình lãnh đạo tổ đình á, thầy mình tịch rồi, ông sư huynh ổng lãnh đạo, ổng là người rất đạo đức, không tham. Ổng rất ít khi kêu là lo cho tổ đình, mà chỉ san sẻ chùa này qua chùa kia. Thì khi mình biết là mình san sẻ cho cái người huynh đệ mình ở chùa
[56:22]khác trong lúc thiếu thốn á, đến lúc mình đụng chuyện thì tổ đình lại sẽ điều phối tiền từ nơi khác đưa về lại nơi mình. Họ biết như vậy nên họ yên tâm mà tham gia cái cơ chế tài chánh của tổ đình, là để tạo thành một cái khối thống nhất, một cái sức mạnh về tài chánh. Chúng ta thấy đó, cái kinh tế nó quyết định quyền lực, cái kinh tế nó quyết định con người rất là nhiều. Thì cũng vậy, mình nói Đạo Phật đoàn kết với nhau hay không á, cái biểu lộ trước hết là do cơ chế tài chánh trước. Cái cơ chế tài chánh mà riêng rẽ rồi á thì mạnh ai nấy sống, không ai nói ai nghe. Còn cái cơ chế tài chánh mà nó thống nhất lại được
[57:01]thì tự nhiên cái khối các chùa đó trở thành duy nhất, Đạo Phật sẽ có sức mạnh. Mà ban đầu cũng đúng là phải do từ hồi lúc còn ở trong chúng á là ông thầy mình ổng đã cứng rắn buộc mình không giữ tiền, xây dựng cái cơ chế tài chánh của chùa rất là vững chắc, không ai tham lam, ai cũng nghĩ tiền là của chung. Thì khi mà lớn lên á, chia nhau đi rồi, cái tinh thần đó còn, cái đạo đức vô tham nó còn. Thì khi chùa mình được Phật tử cúng cả một số tiền lớn, thì mình vẫn không có tâm niệm là tiền này của riêng chùa mình. Dù là Phật tử cúng riêng chùa mình, mà trong tâm vẫn phải tâm niệm tiền này của chung của toàn bộ tổ đình hết.
[57:44]Thì phải là như vậy mới thành lập được cái cơ chế này. Chúng ta thấy, một cái điều tốt đẹp luôn luôn nó phải đi đôi giữa cái đạo đức và cái cơ chế. Hễ đạo đức không có, cơ chế không thành công. Hoặc đạo đức có mà cơ chế không có thì cũng không có điều tốt đẹp xảy ra. Giống như chúng ta nói về ở ngoài thế gian cũng vậy, là mình muốn là chống tội phạm thì đòi hỏi nó có hai điều: một là cơ chế luật pháp, hai là đạo đức của những viên chức nhà nước. Vừa có cái luật pháp quy định cái xử lý tội phạm, nhưng vừa có những viên chức nhà nước rất đạo đức, họ mới thực thi cái điều luật đó một cách nghiêm túc.
[58:23]Chớ còn hai cái thiếu một cái là không chống tội phạm được. Ví dụ bây giờ có cơ chế, có luật pháp rồi, nhưng mà không có những viên chức đạo đức, ông nào cũng bầy hầy tham nhũng thì không chống tội phạm được. Hoặc là có những viên chức nhà nước rất là đạo đức mà không có cái luật để chống tội phạm thì họ không có vin vào đâu để họ làm được hết. Vì vậy, chúng ta thấy cái điều tốt đẹp nó đòi hỏi cả hai: vừa là cơ chế mà vừa là giáo dục. Cái điều này sau này chúng ta bàn sau nếu có còn gặp nhau. Vừa cơ chế và đạo đức tự giác, tức là do giáo dục mà thành á, thì hai cái đó luôn luôn phải song đôi. Thì cái việc mà thành lập cơ chế của tổ đình,
[58:59]cơ chế tài chánh tổ đình hay cơ chế tài chánh của chùa cũng do hai cái đó: do cái quy định tức là do cơ chế, thứ hai là do cái đạo đức tự giác của từng người tham gia thì mới thành cái điều tốt đẹp. Mà cái đạo đức tự giác nó phải là cả một quá trình giáo dục từ nhỏ tới lớn, từ khi mình mới vào chùa mình tu, mình đã sống trong cái không khí như vậy thì nó thấm nhuần vào tim, vào óc mình, thì lớn lên mình mới thực hiện được cái cơ chế tài chánh tốt đẹp này, và làm cho Đạo Phật mạnh lên, chắc lên, vững lên. Quý thầy nữa lớn làm được không? Được không? Quyết tâm làm. Hãy vì Phật pháp, vì chúng sinh.
[59:38]Từ bây giờ mình hãy cố gắng xây dựng cái cơ chế tài chánh của chùa và khi lớn lên quyết tâm mình tổ chức cái cơ chế tài chánh của tổ đình. Vì Phật pháp, chúng ta hãy cố gắng làm điều này. Quý thầy hứa điều này được không? Dám không? Sao im ru bà rù hết trơn vậy trời? Rồi làm sao Phật pháp được hưng thịnh? Phải mạnh dạn, phải quyết tâm làm điều này. Tuy đây là những sự cải cách, nhưng những sự cải cách này nó làm cho chúng ta về lại với cái cội nguồn của Đức Phật từ thời xưa. Cái sự cải cách này làm cho đạo Phật hưng thịnh hơn ở ngày mai sau này. Và vì vậy chúng ta phải gan dạ, phải có cái sự cải cách này.
[1:00:19]Quý thầy phải gan, phải quyết tâm đi, hãy suy nghĩ về điều này và quyết tâm thực hiện điều này cho bằng được. Được như vậy đạo Phật rất là đẹp. Quý thầy chịu không? Chịu không? Có một thầy nói xìu xìu chứ không phải chịu nữa. Chịu không? Được ba ông vậy trời. Nên như vậy là quý Phật tử phải thấy là đạo Phật mình cũng còn u ám lắm. Thành cái cơ chế lý tưởng như vậy mà quý thầy mình chưa dám làm. Quý thầy phải ráng làm để cho đạo Phật tốt đẹp hơn. Mà ngay từ bây giờ mình phải tâm nguyện cái điều này. Bây giờ qua tới một cơ chế còn tuyệt vời hơn cả mơ nữa là cơ chế tài chánh của giáo hội. Cái điều này nó quá đẹp, quá tuyệt vời, quá lý tưởng,
[1:01:06]nó như một giấc mơ mà giờ mình mơ mộng cho nó trở lại thôi, thành sự thật thôi. "Dreams come true" hả? Là ước mơ trở thành sự thật chứ không phải là chiếc Dream mà mua được thành sự thật đâu nha, không phải đâu. Đây là một cái ước mơ quá lý tưởng, quá đẹp mà chúng ta trao đổi với nhau. Chúng ta hy vọng một ngày nào đó xa xôi sau này thì điều này thực hiện được. Nhưng mà trước mắt điều này chỉ là một lý tưởng, là cơ chế tài chánh của giáo hội. Cơ chế tài chánh của giáo hội là sao? Tức là, ví dụ như mình nói trong một tỉnh thôi. Trong một tỉnh như vậy thì toàn bộ các chùa đều báo cáo tài chánh về cho ban trị sự.
[1:01:57]Mà ban trị sự, cái người lãnh đạo ban trị sự mà điều phối tài chánh của các chùa trong tỉnh á, phải là người đạo đức gần như ông thánh. Thứ nhất là vị này không bao giờ tham. Thứ hai là vị này sáng suốt. Thứ ba là vị này giữ bí mật tài chánh cho các chùa. Tại vì các chùa báo lên á, mà hễ xì ra cái ăn cướp nó tới liền, tới thăm mấy chùa kia liền. Nên việc vấn đề tài chánh phải là vấn đề giữ bí mật rất là cao. Mà muốn xây dựng cái cơ chế tài chánh này á, là vị mà lãnh đạo giáo hội phải là người đạo đức vô cùng như ông thánh á, thì chùa họ mới chịu họ tham gia. Chứ mình báo cáo có bao nhiêu tiền báo cáo ổng sạch cái ổng xuống
[1:02:35]ổng xin riết chịu không nổi, cái trốn luôn giấu luôn. Bởi nhưng mình báo cáo về, không bao giờ ổng đụng tới một đồng nào của mình. Nhưng mà ổng có hướng dẫn cho mình chi thu, về có điều nào nên chi hay điều nào không nên chi. Và cũng như vậy giáo hội giữ vai trò điều phối qua lại giữa các chùa với nhau để hỗ trợ cho nhau. Thì có cái chùa đó đang xây vùn vụt lên, ổng kêu: "Thôi tạm ngưng nhường để giúp cái chùa gần sập." Cái chùa sập mới là gấp, thấy không? Cái chùa kia dù sao cũng không cần thiết. Ổng phân tích ra và chùa tuân thủ cái lời dạy của vị lãnh đạo giáo hội, thế là trích bớt tiền qua đi cúng dường cho cái chùa đang thiếu.
[1:03:14]Thì đạo Phật mình như vậy là đạo Phật làm sao? Đạo Phật trong mơ. Thiên đường là đây, Cực Lạc là đây. Bữa hôm tôi nói chuyện điều này có ông thầy than, ông kể chuyện than. Kể chuyện thầy đó coi như chỗ ở bị hư, bị sập á. Ổng mới đến ổng xin tiền cái chùa lớn gần đó, cái chùa rất lớn, trong đó có một vị tôn túc rất là uy tín. Thì ổng nghĩ rằng chùa chùa với nhau đó sẽ sẵn lòng giúp nhau. Ổng đến ổng xin, mà ổng nghĩ rằng cũng không nhiều lắm so với cái bề thế của cái chùa kia. Thì cái chùa lớn mới trả lời thẳng thừng, mà vị tri sự trả lời thẳng thừng là: "Chúng tôi không thể giúp gì được. Thì chúng tôi phải lo cho chúng của chúng tôi và chúng tôi lo cho hoà thượng của
[1:03:52]chúng tôi, nên thầy thông cảm đi chỗ khác." Nghĩa là cay rất là cay đắng. Ổng về mà ổng cay đắng, buồn, tại vì nghĩ chùa với chùa không thương nhau. Nhưng mà cái buồn ít, ít cho tới khi mà nghe tôi nói về cái cơ chế tài chánh giáo hội này ổng buồn nhiều hơn nữa. Đưa ra cái hình ảnh lý tưởng này, ổng buồn tê tái luôn. Thì ở đây á là chúng ta thấy bây giờ ví dụ đặt quý thầy trong cái trường hợp quý thầy là người ở cái chùa lớn ha, mình giữ tiền cái chùa lớn, rồi có một người ở một cái chùa nhỏ nghèo lắm, họ tới xin tiền mình, xin y như vậy quý thầy trả lời sao, xử sự sao nói tôi nghe? Nghĩ im thế này?
[1:04:34]Khôn ngoan là thế này: mình phải biết cái túi tiền của chùa mình còn bao nhiêu phải không? Biết cái quỹ còn bao nhiêu. Rồi chùa có nhu cầu gì? Rồi cái ông thầy kia có nhu cầu gì, nhu cầu có cấp bách hay không, mà cái quan trọng là có thiệt hay không nữa. Chứ nhiều khi ổng giả lên ổng xin tiền cũng không nên, mình phải khôn ngoan. Từ bi nhưng phải khôn ngoan, không để lừa. Ví dụ như bây giờ trước hết là nói: "Nếu sự thật là ông thầy này ổng đang gấp rút lại cái chỗ ở bị hư phải không? Rất là gấp rút, mưa, đang mùa mưa nữa, phải giúp." Nhìn trong quỹ mình đang có dư, mà chùa mình chưa có việc gì cần gấp, nên có thể giúp.
[1:05:10]Phải lòng từ bi nha! Nhưng mà không phải vô móc túi đưa liền. Rồi sau đó: "Ờ, được rồi, chúng tôi sẽ cố gắng sắp xếp. Thầy cứ về ha, chúng tôi sẽ đến thăm." Phải đến thăm, nhìn tận mắt coi cái chỗ ổng coi có bị sập thiệt hay không. Phải như vậy, phải nhớ điều đó. Phải khôn ngoan. Rồi sau khi vậy rồi, bắt đầu mình mới quyết định là trích bao nhiêu tiền để cúng dường. Đó là trong trường hợp mà chùa mình có dư và ông kia là nhu cầu có thật. Bây giờ trong trường hợp quý thầy mà chùa không dư mà nhu cầu có thật thì quý thầy tính làm sao, nói nghe coi? Đó, thử quý thầy cái, coi có làm việc lớn được không?
[1:05:53]Tức là ông thầy kia ổng nhu cầu ổng có thật, là cái chỗ ở ổng sập, mà mùa mưa tới rồi phải gấp rút cất lại. Mà mình biết nhìn vô trong quỹ mình, mình giữ quỹ mà, biết là cũng chẳng dư gì. Mà mình, ví dụ có thể có đang có số tiền đi, nhưng mà chùa mình cũng sắp sửa làm cái gì quan trọng. Thì trong trường hợp này á thì tôi gợi ý luôn, là có thể mình tạm ngưng cái công việc mình một chút để giúp ổng trước. Tại vì trong cái lòng từ bi đạo Phật thì ông thầy đó mặc dù ngoài chúng, nhưng nhiều khi mình cũng coi như ruột thịt đi, giúp ổng trước, còn mình chưa xây cái đó cũng không quan trọng, mà ổng không xây là ổng không có chỗ ở, cái đó mới tội nghiệp.
[1:06:28]Nên nhiều khi mình ngưng công việc mình một chút, giúp ổng trước. Đó. Cái đó là cái mình có. Giờ đặt trong trường hợp mình không có luôn, ổng thì đang cần gấp mà mình thì không có. Giờ trả lời sao, xử sự sao, nói nghe coi? Ai? Giơ tay. Hử? Ai có ý kiến gì? Đâu, thử coi. - Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Kính bạch thầy, thì nếu mà theo như con thì gặp cái trường hợp đó thì mình cũng trích cái tiền quỹ của chùa nhưng mà trích ít hơn cái phần mà mình dự định cho. - Nói gần tới rồi, nhưng mà bị lúc này đang chùa đang nghèo, trong trường hợp chùa đang nghèo chứ không phải có để trích nữa. Giờ phải xử sự làm sao đây?
[1:07:15]Hà Môn coi, hạng nhất cuối khoá. - Mô Phật, bạch thầy, theo như con trong trường hợp này á thì bởi vì lúc đó con là người giữ tài chánh cũng như là theo dõi tài chánh của giáo hội cho nên con có thể là... - Không không, cái này trong trường hợp của chùa thôi, chứ chưa tới giáo hội. Tức là một mình đang làm cái chùa, rồi một chùa khác tới xin, ha, nhằm cái lúc chùa mình đang nghèo, rồi mình phải xử sự làm sao? Chứ không phải là giáo hội. - Dạ, trường hợp này nếu mà như vậy mình có thể nhờ một ngôi chùa khác hả thầy? Nhờ dựa vào cái uy tín của mình hả?
[1:07:54]Đó cũng là một cái thiện chí, bày tỏ thiện chí. Thì có thể là mình không nhờ được nhưng mà người ta không buồn, huynh đệ mình có cái tin cậy giữa chùa và chùa với nhau, đạo Phật nhờ vậy mà đoàn kết. Thì ở đây á, cái cách xử sự mà tôi gợi ý, có khi quý thầy sau này sẽ nghĩ ra cách hay hơn, là mình cũng nói thật là chùa đang rất là là eo hẹp. Vì vậy mà mình chưa thể giúp liền được, ha, nhưng mà trước hết là mình cũng cúng dường thầy một ít tiền xe đi về cái đã. Tiền xe dĩ nhiên không thiếu đâu phải không? Nó quá ít, không thiếu. Mình: "Thôi thầy cầm tiền xe đi về đỡ và là tôi sẽ vận động thêm các chùa khác hoặc
[1:08:26]một vài Phật tử mà tôi quen biết á, thầy cứ cho biết địa chỉ hay điện thoại rồi có gì chúng tôi liên lạc." Tức phải bày tỏ thiện chí là mình muốn giúp, chứ không có được trả lời thẳng thừng như kiểu ông thầy hồi nãy. Để làm cho người huynh đệ có khi mình chưa được giúp nhưng mà vẫn ấm lòng, vẫn tin cậy giữa cái tình huynh đệ, tình đồng đạo, đồng tu với nhau như vậy. Quý thầy nghĩ như vậy hợp lý không? Phải như vậy chứ. Nên sau này quý thầy nhớ, có khi mình không phải là chùa giàu, có khi mình lại là chùa giàu, thì một chùa khác không phải huynh đệ mình mà đến nhờ vả, hãy nhớ những điều chúng ta nói với nhau ngày hôm nay.
[1:09:03]Phải nhớ như vậy, để cho đạo Phật gắn bó nhau hơn, thân thiết hơn, đoàn kết hơn, và như vậy Phật pháp mạnh hơn. Phật pháp mạnh thì ai có lợi? Chúng sinh có lại, Phật tử mà đến chùa họ tin cậy, rồi họ tin rằng đạo đức của các thầy các cô rất là vững chắc, họ đó là tấm gương để họ học. Nó đau lòng nhất là thế này nè. Đau lòng nhất là thế này: là người Phật tử đó, họ gặp quý thầy quý cô họ xưng con, nhưng mà trong lòng họ không tin, nó mới chết người chứ. Họ không tin là quý thầy quý cô này có đạo đức trọn vẹn, nó mới chết chứ. Mặc dù ở bên ngoài theo quy định thì họ vẫn xưng con. Đó là cái đau ghê gớm.
[1:09:42]Phải làm sao cho người Phật tử họ xưng con với thầy với cô, họ xưng con mà họ xưng con trọn vẹn, họ tin tưởng trọn vẹn, vì họ biết cái đạo đức của thầy cô này đáng cha đáng mẹ mình ở cái cấp độ cao như vậy thì cái chữ xưng con nó xứng đáng. Chớ nhiều khi các Phật tử đi chùa này chùa kia biết là chùa này gièm xiểm chùa kia, chùa kia gièm xiểm chùa nọ, họ đi tới chùa này họ không dám nói tới chùa kia hết vì sợ chùa này ghét. Chúng ta thấy đau không? Một ngày nào đó làm sao cho Phật tử khi họ tới chùa A, họ vẫn mở miệng họ kể về chùa B, họ khen chùa B thoải mái vì họ biết chùa A vẫn sẵn lòng nghe và vui vẻ vì điều đó.
[1:10:15]Tức là các chùa sẽ thương yêu nhau như vậy. Điều đó thật là tốt đẹp và lý tưởng. Thì các quý thầy quý cô mình phải tu dữ lắm. Trong các điều tu này nó có một cái điều đau lòng nữa là sự thật cái đường lối mà tu trong đạo Phật mình á, cả một thời gian dài không có căn bản á. Vì cái hồi mà cái thập niên 20, 30, 40, lúc các vị tôn túc mà gấp rút chấn hưng Phật pháp lại, sau gần cả trăm năm bị Pháp đô hộ á mà mình nghĩa là đạo Phật bị đè xuống, không phát triển, thì những vị tôn túc mới tới lúc mà phải phải chấn hưng Phật pháp lại thì các ngài gấp rút là chỉ xây trường học thôi, đào tạo. Tức là xây dựng là dạy học chứ không dạy,
[1:10:57]mở các trường Phật học viện nơi này nơi kia để dạy kinh điển, giới thiệu kinh điển, rồi phần tu thì thôi tăng ni sinh về rồi tự tu sau. Nhưng mà nó thành cái đà tới bây giờ là quý thầy quý cô mình đổ xô đi học thôi, không có đổ xô đi tu, không đổ xô đi tu. Nên ở trong chùa cái tu gọi là chỉ là cái tượng trưng, chứ mình chưa hề biết kiểm soát nội tâm mình như thế nào, chưa từng được một chuyến chiến đấu với nội tâm mình trong thiền định để đi tìm sự an lạc thiền định thanh tịnh như thế nào, không có. Mình tu rất là nhẹ. Cho nên cả một thời gian dài cái đạo Phật của mình thiếu tu. Đó là lý do tại sao mà chúng ta thấy đạo đức suy giảm, đạo Phật thì chia rẽ.
[1:11:41]Thế này nè, nên vì vậy trách nhiệm của chúng ta là những người mà chúng ta kế thừa Phật pháp, chúng ta không trách những người đi trước nữa bởi vì chuyện đã qua rồi, nhưng chúng ta có trách nhiệm với mai sau, với hậu thế, với vận mệnh của Phật pháp sau này, chúng ta có trách nhiệm. Mà cái trách nhiệm đó là gì? Là ngày giờ phút này, từng giờ từng phút, chúng ta phải thật sự tinh tấn tu hành, kiểm soát được tâm hồn mình, giữ gìn được đạo đức mình để chúng ta có cuộc sống đẹp với nhau trong những giờ phút còn bên nhau trong mái trường như thế này. Mình sống không giữ tiền riêng, hỗ trợ thương yêu quý mến giúp đỡ nhau để
[1:12:18]sau này mình đứng ra gánh vác việc Phật pháp ở những ngôi chùa lớn hơn thì mình còn sẽ giúp được nhiều ngôi chùa khác hơn như là ngày xưa lúc còn ở trong chúng mình đã từng giúp đỡ những huynh đệ của mình ở bên cạnh. Thì cái đà nó lớn lên mình sẽ giúp đỡ được các chùa nơi khác và Phật pháp nhờ vậy mà đoàn kết, mà cũng nhờ ở buổi ban đầu mình tinh tấn tu tập thật sự chứ không phải chỉ chạy theo cái học. Bây giờ tăng ni chỉ chạy theo cái học, học nhiều quá, không ai chạy theo cái tu hết. Người nói mà đây là gọi là hơi tâm sự một chút là như bản thân tôi, tôi không có duyên để được học như quý thầy đâu.
[1:12:55]Tôi không có được học, không được học lớp sơ cấp nữa. Mà cuộc đời tu hành mình chỉ toàn là đau khổ, đắng cay, nghịch cảnh không. Mà tôi nghĩ sau này tôi nghĩ lại, tôi nghĩ giống như Phật gia hộ, buộc mình phải học trong cái tu và học trong nghịch cảnh. Trong bao nhiêu đau khổ, khó khăn, chướng ngại rồi phải học trong đó, tìm được đạo lý trong đó, rồi học trong cái tu. Tu rồi mình mới hiểu đạo lý ra nó không phải một điều như vậy, mà khi tu vào mình mới thấy đạo lý đó nó tẻ năm bảy nhánh như vậy, khác như vậy, là tôi học học trong đó không à. Mà không ngờ là điều đó lại sau này được nhiều người ủng hộ.
[1:13:31]Nhiều người đồng quan điểm với tôi là chỗ đó, là mình hiểu đạo lý, mình trình bày đạo lý nó bám sát vào cuộc sống thực. Bám sát cuộc sống thực, bám sát vào nội tâm và đem lại ích lợi, đem lại chuyển hóa. Là cái tu như vậy, cái học như vậy nó có giá trị thực. Còn không mình đến Phật học viện có khi mình chỉ được nghe giới thiệu kinh điển. Có một lần tôi gặp một ông thầy, ông thầy này ổng cũng rất là giỏi, ổng đang đi học lấy tiến sĩ, thì tôi bàn với ổng, nói sau này mở một cái Phật học viện hay một cái đại học Phật giáo mà vô đó là tu. Ở ngoài học nhưng mà vô đó phải ngồi thiền, mà ngồi thiền, thời gian ngồi thiền nhiều khi còn nhiều hơn thời gian học.
[1:14:10]Thì lúc đó đó họ sẽ học trong cái tu của họ rồi đối chiếu với kinh điển thêm. Thì như vậy khi một người mà bước ra khỏi cái trường đó, họ vững vàng cả cái gì, bản lĩnh tu hành và nắm vững cả giáo lý. Giáo lý họ hiểu rất sâu sắc. Còn mình không có tu mình học coi chừng mình hiểu giáo lý cạn sợt à, không có gì đâu. Không hết, hiểu không hết giáo lý, nhưng có tu rồi hiểu sẽ trọn vẹn hơn. Và như vậy đạo Phật sau này sẽ đẹp hơn. Nên quý thầy hãy nhớ chúng ta không có trách người đi trước nữa nhưng chúng ta phải có trách nhiệm với vận mệnh của Phật pháp sau này bằng cái từng giây phút hiện tại mà mình nỗ lực tinh tấn tu hành.
[1:14:51]Giờ chúng ta nói về phần kinh tế Phật giáo. Nói tới tiền bạc, nói tới kinh tế, làm kinh tế đó. Là theo quan điểm căn bản đó thì ban đầu đạo Phật mình không có kinh doanh, làm kinh tế gì hết, là mình chỉ sống nhờ cái sự giúp đỡ của đàn na tín thí, là của Phật tử. Phật tử cúng nhiều thì mình dùng nhiều, cúng ít thì dùng ít, mà không cúng thì... thôi chạy đi xin chứ nhịn không được. Nhưng mà sau một thời gian á thì có những cái chùa thì có phước rồi thì thôi chỉ lo tu thôi, nhưng có những chùa cảm thấy là sự giúp đỡ của Phật tử cũng không có đủ đáp ứng nhu cầu của chùa cho nên phải làm kinh tế thêm,
[1:15:32]làm cái gì để ra tiền mà sống, hoặc có chùa nghĩ rằng là mình làm kinh tế như vậy nó nhẹ bớt cái sự giúp đỡ của Phật tử. Thì cái việc như vậy, cái suy nghĩ như vậy thì cũng hay nhưng mà cũng phải có cái giá để đánh đổi là chỗ này: là chúng ta muốn bớt lệ thuộc vào Phật tử thì mình phải tốn thời gian để làm kinh tế. Còn cái người mà nhận tiền Phật tử cúng dường để ăn tu á, thời gian có vẻ rảnh hơn, nhưng lại nặng lòng ở chỗ khác là thấy mình mắc nợ. Vì cái mắc nợ này nó làm cho mình phải có cái trách nhiệm phải tu để đền đáp cái ơn của đàn na tín thí. Như vậy. Còn cái người mà mình tự làm kinh tế á thì mình cảm thấy mình độc
[1:16:14]lập, không cần lệ thuộc Phật tử, cũng không cần phải tu lắm. Hoặc là người nào mà vừa làm kinh tế mà vừa tu được thì đây là người giỏi nhất, nhưng mà hiếm như vậy. Đa phần chúng ta phải chọn lựa một hai bên. Mình nhận tiền của Phật tử á thì mình ít tốn thời gian, đồng thời mình thấy mình có trách nhiệm ráng tu vì phân nửa cái công đức tu hành của mình là đều phải trả cho đàn na tín thí. Mình tu 10 mình chỉ hưởng 5 thôi, 5 là dành cho đàn na tín thí. Những người cúng cho mình họ được hưởng cái phước đó. Còn người mà phải làm kinh tế thì nhẹ bớt cái nợ đối với đàn na, nhưng mình cũng bị lại một cái là mất thời gian và đôi khi
[1:16:53]mình cảm thấy không cần phải có trách nhiệm với ai. Nên có một số thầy cũng tổ chức làm kinh tế. Sau khi làm kinh tế một thời gian cái ổng đủ sống luôn, ổng tự túc được luôn. Ổng sống được cái khu vườn là cây trái rồi đầy đủ rồi, tiêu, nhãn, cà phê đầy đủ rồi cái ổng cảm thấy rằng bây giờ Phật tử cúng không cúng không cần, sống đủ rồi, dư dả rồi, tiền đó để dành cất chùa rồi được, rồi từ từ hư luôn. Dễ sợ như vậy. Vì cảm thấy không cần phải quan tâm tới dư luận và sự đánh giá của Phật tử nữa. Còn cái người mà họ lệ thuộc Phật tử đó họ phải quan tâm sự đánh giá của Phật tử. Nên có những thầy đủ rồi cái cũng có tâm lý đó,
[1:17:32]dĩ nhiên số đó sẽ ít thôi không có nhiều, nhưng mà cũng có trường hợp đó nữa, thấy nó lại là ác vậy. Thì những cái hình thức làm kinh tế thông thường là gì? Thầy nào có làm rồi biết? Hử? Là cái gì? Nhất là là làm nhang. Quý thầy quý thầy có ai biết làm nhang chưa? Chưa hả? Quý cô thì hay làm ha, làm nhang. Cái người mà làm không có bao nhiêu công hết trơn á, nhưng mà cái chùa bỏ vốn ra bán á thì nghe nói cũng có lời. Nhưng mà quý thầy đừng ham giành mối của người ta, thôi đừng có làm. Nói vậy thôi để dành cho quý cô làm. Làm nhang. Thứ hai là làm cái gì? Làm tương, làm chao. Tôi nghe nói làm tương chao cũng có tiền lắm, mà bị vì tôi hổng biết làm,
[1:18:18]người ta giấu nghề hổng chỉ thôi, tôi cũng hổng làm được. Chứ có thời gian tôi cũng đau khổ, cũng tính đi làm kinh tế lắm, hồi ở chùa nghèo á. Làm tương làm chao thì nghe nói cũng có tiền, nhưng mà thôi, nghe cái gì mà nghe có tiền thì đừng nhào vô mình giành của người ta, người ta ghét. Né đi, kiếm cái nào hổng có tiền mà làm. Cái thứ ba nữa làm cái gì? Ừ tiệm cơm chay. Nơi nào mà mình thấy Phật tử đông á, mình mở tiệm cơm chay thì cũng sống được. Nhưng mà nó còn có cái màn này nữa nè: là đời ông tổ mình á, ổng giáo hóa được cái vùng đó mạnh, Phật tử tu nhiều thì đời này mình làm con cháu mình hưởng
[1:18:53]phước, chùa mình mở tiệm cơm chay đắt. Nhưng mà nhằm ông thầy, ông tổ mình đời xa xưa ổng giáo hóa cái vùng đó ít người theo đạo Phật quá, đời này mình mở tiệm cơm chay là mình lỗ, mình thua. Cho nên đây là, nghĩa là phước đức là của ông bà con cháu hưởng hay không là ở chỗ này. Nên có những cái vùng mở tiệm cơm chay sập á, nhưng có những cái nơi mở tiệm cơm chay đắt. Rồi gì nữa? Phòng phát hành kinh sách, phải không? Băng giảng, kinh sách, rồi tượng Phật, xâu chuỗi, áo tràng, mấy cái tấm liệm người chết ở đó cũng được. Nó cũng có tiền lắm à, chứ hổng phải không. Cái chùa mình mở kèm thêm cái đó cái cũng là một cái cái hay.
[1:19:35]Rồi cực hơn nữa là cái gì? Là là may y phục của Phật giáo. Như may pháp phục đó, áo tràng, y áo, đồ vạt khách này kia nọ, may đó thì cũng cực nhưng mà cũng sống lây lất được. Cực nhất là cái gì? Là làm ruộng, đúng. Cực nhất là làm ruộng. Chúng ta nhớ nông dân là người nghèo nhất ở bất cứ quốc gia nào. Chỉ trừ trường hợp mà những người mà họ có nông trại lớn mênh mông, có máy móc, thuê công nhân, họ đứng hưởng á thì họ sống được, nhưng mà những người công nhân làm cho họ vẫn nghèo. Hiện nay trên đất nước mình á, cái thu nhập của nông dân là thấp nhất so với tất cả những ngành nghề khác. Là hiện nay nhà nước đang bàn tới cái chuyện là miễn thuế nông
[1:20:16]nghiệp hoàn toàn luôn, là bất cứ nông dân không đóng thuế nữa, không đóng thuế đất đai nông nghiệp nữa, đang bàn vụ đó. Mà tại sao vậy? Bởi vì tính ra đó, toàn bộ cái thuế nông nghiệp mà đóng vô ngân sách của quốc gia á chỉ có 3% à. Quá ít, tại vì thu nhập của nông dân quá thấp, không thể đóng cao hơn được. Thì 3% đó đâu có đáng gì lắm, thấy không? Không được. Nếu mà mạnh dạn bỏ luôn cái thuế đó luôn, còn lại bao nhiêu kia là thôi để chi phí cũng được rồi, cho nông dân họ nhẹ gánh một chút. Và không đóng thuế nông nghiệp luôn, đang bàn mà hình như cũng chưa có quyết định được á. Người nông dân muôn đời là vậy.
[1:20:53]Nghĩa là đổ vốn cái mua phân mình là mua mắc, vì phân là hàng công nghiệp, hàng công nghiệp luôn luôn lớn. Nhưng mà đồng lúa mình bán ra luôn luôn rẻ vì đó hàng nông nghiệp. Chúng ta nhớ vậy. Hàng công nghiệp luôn luôn cao giá hơn hàng nông nghiệp. Mà hàng công nghiệp còn thua cái hàng gì nữa? Thua sản phẩm, thua sản phẩm tin học. Nghĩa là cái gì mà cứ trí thức càng cao thì giá càng đắt. Đơn giản nhất là nông dân rất ít tri thức thì cái giá sản phẩm rất là rẻ. Đó là cái cuộc đời là vậy. Cho nên chùa mà hồi xưa mình không có cái công nghiệp gì để làm, không có cái ngành nghề gì làm thì mình làm làm ruộng.
[1:21:30]Nếu khôn ngoan hơn thì mình có cái cách gì khác, chứ làm ruộng rất là vất vả, mất thời gian. Vì vì cái này chúng tôi cũng làm. Hồi ở chùa cũng đi làm ruộng đập lúa. Coi ốm yếu vậy chớ là chuyên gia đập lúa, xin báo cáo đừng có khinh. Nhưng mà ở đây đó, chúng ta thấy đó, mỗi chùa có cái phước. Có chùa có phước giàu, có chùa có cái phước hơi nghèo. Mà ở đây mình có cái đạo lý để xử lý. Nếu lỡ xui mà chùa mình giàu á thì mình phải biết xử lý cái giàu đó là sao? Lo cho chúng tu, phải không? Đồng thời san sẻ cái tiền đó để làm phước nơi này, làm phước nơi kia, đừng có khờ mà tích lũy. Như có cái ông thầy nghe kể chuyện, ổng chết rồi vô nhà nước lục ra trong tủ ổng
[1:22:12]gần 1000 cây vàng, ổng tích lũy cả một đời không làm được gì cho ai có lợi hết. Chết không mang theo được, mà không hề có phước để mang đi. Tại vì tiền để lại rồi, đâu có làm ăn được. Đau lòng. Cho nên lỡ quý thầy sau này mà giàu, mà trong đây tôi nhìn mặt thấy nhiều thầy tương lai giàu lắm á thì phải biết lo cho chúng tu và làm phước, rồi không ngờ giúp đỡ các chùa khác, làm các việc từ thiện. Đó là đối với giàu. Còn mình lỡ hên mà mình nghèo á thì mình sống an vui với cái nghèo của mình. Mình lấy cái nghèo đó là cái để mình tu, mình tập, mình sống đời đơn giản như ngài Ca Diếp. Nên cái nào mà mình không chạy vạy, không cầu cạnh.
[1:22:50]Cái sai lầm của đa số quý thầy mình á là khi nghèo là mình đều có ý cầu cạnh Phật tử cúng dường và mình chết vì cái chỗ này. Lúc đó đạo hạnh mình tuột xuống liền, đạo lực mình tuột xuống liền và bị Phật tử coi thường liền. Phật tử thấy ông thầy chưa coi thường, biết ông thầy nghèo không dám coi thường, nhưng ông thầy đó có ý cầu cạnh cúng dường bắt đầu coi thường trong tâm liền. Hãy ghi cái chỗ này. Quý thầy lỡ mà có nghèo, phải gan điều này: không thèm cầu cạnh, cứ an ổn lo tu đúng với đạo lý của Phật pháp. Chỗ này là chỗ mà bản lĩnh tu hành hay không là như vậy. Mà Phật tử họ ghê lắm. Nói nói xấu Phật tử kỳ, chứ Phật tử tinh tế ghê lắm.
[1:23:28]Ông thầy nhúc nhích họ biết liền, họ đánh giá liền. Ông thầy tốt hổng tốt, tham hổng tham, biết liền. Nên có lần vậy, có người Phật tử cúng dường cho ông thầy xong ra nói, tôi nghe được: "Ông thầy coi vậy chớ còn tham". Trời ơi, mình nghe mình đau, tại vì thầy tu với nhau mà nghe mình đau giùm người ta. Làm sao vậy? Vì cách ông thầy đó cầm cái tiền cúng, bị người ta đánh giá là tham. Ở đây á, bên Khất Sĩ, Nam tông á thì đưa tiền cúng á họ đều kêu để trên bàn ha, họ để tay lên chứng minh thôi, chừng nào đi rồi mới cất cái tiền đó. Bên Bắc tông mình nhiều khi đơn giản, sề xòa, đưa thì thầy cũng đưa tay cầm.
[1:24:02]Nhưng mà khổ, mình cầm á là mình biểu lộ cái quý trọng cái sự cúng dường của Phật tử, dù ít dù nhiều vẫn quý trọng. Nhưng đừng để Phật tử đánh giá mình tham. Cái đó là cái khó. Tức là mình cầm ân cần quý trọng đồng tiền của họ, nhưng không tham. Quý thầy phải tập luyện điều đó. Nhớ lát nữa về người này đưa người kia tập cầm. Phật tử giờ ghê lắm vậy đó chứ không phải dễ đâu. Họ nhúc nhích là họ đánh giá liền, khổ vậy. Mà mình có ý cầu cạnh tới nó lòi ra liền. Nên vì vậy biết ông thầy đó nghèo, không có tiền, nhưng mà ổng bình thản ổng sống, nghèo ổng sống theo nghèo, Phật tử từ từ kính trọng. Mà như vậy là đạo lý, như vậy là niềm vui, không cần.
[1:24:44]Chúng ta phải tin nơi sự gia hộ của Tam Bảo, dù nghèo nhưng mình giữ vững sự tu hành, vậy từ từ chùa sẽ đủ, mình làm phước chút chút từ từ phước sẽ tăng lên. Không có nên cầu cạnh. Cái tâm mà cầu cạnh Phật tử cúng dường phải dẹp bỏ nó xa, để giữ cái phong thái nghĩa là cái bản lĩnh vững vàng, cái chững chạc, cái tự tại của một người tu, nhớ như vậy. Có câu chuyện của ông doanh nhân và ông ngư dân. Ông doanh nhân ổng ra bờ biển ổng chơi, cái ổng thấy một cái ông ngư dân cắm cái cần câu câu cá, ngồi dựa lưng cục đá nhìn mây trời. Cái ổng đi qua lại chơi, cái ổng thấy ông ngư dân làm ăn kiểu đó ổng bực, tại cái lối người doanh nhân họ quen năng nổ rồi.
[1:25:24]Cái bắt đầu ổng bắt chuyện, bắt chuyện cái từ từ ổng trách. Ổng nói: "Anh á anh phải cắm 100 cái lưỡi câu từ đầu này tới cái đầu kia, anh chạy tới chạy lui anh coi cái nào mà nó có cá rồi anh gỡ bỏ vô giỏ, rồi anh thay mồi. Chứ làm ăn kiểu anh làm sao anh sống, làm sao có tiền nuôi vợ nuôi con?". Cái ông ngư dân nói: "Cắm 100 cái cần câu rồi làm sao nữa?". "Thì anh phải làm vậy anh có ăn, anh mới từ từ mới khá lên được rồi anh mới sắm lưới, anh bao hết cả vùng anh đánh." Rồi ông ngư dân hỏi: "Sao nữa?". "Thì thì anh khá lên nhiều anh mới sắm được một cái tàu đánh cá, anh mướn được công nhân, anh đánh bắt xa bờ." Nó mới tăng lên, ông ngư dân hỏi:
[1:25:54]"Rồi sao nữa?". "Nếu mà gom để dành được anh sẽ sắm được cả một đoàn tàu." Ngư dân nói: "Rồi sao nữa?". "Thì lúc anh mới giàu được, anh bảo đảm được cuộc sống của tuổi già của anh, cho vợ con cho bản thân anh. Lúc anh mới có thể rảnh rỗi anh ra bờ biển, anh mới có thể ngồi dựa cục đá anh nhìn mây trời." Ông ngư dân nói: "Ủa, nãy giờ tui đang làm chuyện đó đây." Thì chúng ta thấy, nhiều khi nó có cái như hạnh phúc trong tầm tay của mình, cái mình quăng đi, mình chạy một vòng đi kiếm. Kiếm lát quay lại, lượm cái nãy mình bỏ lên lại. Thì nhớ như vậy, từ cái ngày mình đến với Phật pháp, mình đặt cái bước chân đầu tiên vào chùa, mình đã có cái hạnh phúc gì đó rồi.
[1:26:28]Mà vì mình coi chừng mình không thấy thôi, mình đã có. Rồi một đời bôn ba nhiều khi mình quên tu hành, chạy theo giàu nghèo kinh tế, đã đời một vòng mình mới ngộ ra được cái giây phút mà mình từ bỏ gia đình mình, hạnh phúc xách cái túi xách đi vào cổng chùa, cái hạnh phúc, cái hân hoan đó, nhiều khi tới lúc mình tu rồi bao nhiêu mệt mỏi đắng cay quay lại đó mới là hạnh phúc. Chớ không phải là trụ trì ngôi chùa lớn thì có nhiều tiền là hạnh phúc, không phải. Nhiều khi cái hạnh phúc nó bình dị, đơn sơ như vậy, đẹp đẽ như vậy mà mình không hay. Chúng ta nhớ hôm nay chúng ta nói chuyện với nhau về cái cơ chế tài chánh của chùa.
[1:27:04]Và chúng ta nói rằng: "Ngày hôm nay chúng ta buộc phải giữ tiền, nhưng mà chúng ta phải giữ cái lõi là không tham lam." Chúng ta nói về cái xây dựng cơ chế tài chánh cho chùa là chúng không giữ tiền riêng và người giữ tiền phải là người vừa có từ bi vừa có trí tuệ. Chúng ta nói tới cái cơ chế tài chánh của tổ đình, tức là nhiều chùa chung một tổ đình sẽ điều phối tiền bạc qua lại với nhau để tạo thành cái thống nhất, cái đoàn kết trong huynh đệ trong tổ đình. Chúng ta cũng mơ ước đến một cơ chế tài chánh của giáo hội, trong đó giáo hội được lãnh đạo bởi những vị như bậc thánh, điều phối tài chánh của tất cả các chùa để cho chùa nơi này san sẻ qua nơi kia.
[1:27:41]Chúng ta cũng nói tới cái vấn đề làm kinh tế trong chùa. Và trong vấn đề làm kinh tế này chúng ta cũng nhắc nhau là chúng ta bình an, chúng ta tự tại và có cái bất cần, và quan trọng là ráng tinh tấn chúng ta lo tu hành. Thì hôm nay cũng là cái chúng tôi được yêu cầu là nói về đề tài trụ trì, thì nó cũng là quan điểm Phật sự nhưng cũng là trụ trì. Cho nên quý thầy tương lai là trụ trì thì chúng ta nhớ điều này, quyết tâm làm những điều này vì một vận mệnh tươi sáng của Phật pháp mai sau. Chúc quý thầy sẽ thành công sau này. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Có ai hỏi gì không? Dạ thưa thầy, theo cái sự mà quan sát của con mà
[1:28:22]đi tới nhiều chùa và nhiều cái phòng giảng á, con thấy á mà người ta nói á cái người nữ á là cái nghiệp nặng, mà tại sao mà phòng giảng nào cũng đông, trong khi người nam nhẹ hơn tại sao mà ít quá, một hai người siêng tu? Đúng rồi, cái nhận xét đạo hữu này, chúng tôi cũng thấy như vậy. Các khóa tu phụ nữ đông ghê, mà vô tu là phụ nữ tu mà mấy ổng đang nhậu. Mấy ổng do khẩu nghiệp nhiều á, cho nên nhậu để cho nó nghiệp thêm chút để đi tu sau. Còn phụ nữ người ta thấy là nghiệp nặng người ta lo tu rồi. Rồi tới chừng nào đó mai mốt mà khi chết rồi đó, thì phụ nữ lại lên thiên đường, đàn ông... đang nhậu dưới địa ngục.
[1:29:01]Cho nên cái đạo hữu hỏi câu này cũng là một câu khen ngợi phụ nữ. Và phụ nữ chúng ta một lát ra về, bày tỏ cái gì đó đối với lại cái đạo hữu này tối nay. Cho nên đây chẳng có ai nghiệp nặng nghiệp nhẹ hết. Cái đó là nghiệp quá khứ, nghiệp quán định. Cái việc trước mắt á là ai đến chùa nhiều, ai biết tu tập nhiều, hoan hô người ấy trước. Cho nên vì vậy, để chúng ta cần thêm đồng minh ha, đạo hữu về ráng rủ ha, tiếp tục lại.
[1:29:30]Dạ thưa thầy, theo cái sự hiểu biết của con biết á là ví dụ như khi mà mình mà chết đi á thì sẽ tùy theo cái phước của mình tạo ở trần này đó là lành dữ sau đó, khi mình tái sanh á thì mình sẽ được hưởng những cái những cái mình đã tạo. Thì như vậy á, theo con biết á, khi một người chết đi á thì nó sẽ tái sanh thành một người. Nhưng mà cách đây một trăm năm á, lúc đó có khoảng chừng một tỷ người, bây giờ tới sáu tỷ, vậy là cái năm tỷ này ở đâu ra? Cái câu này nhiều người khoa học hay hỏi lắm. Nhưng mà chúng ta đâu biết là cái số người tăng thêm á, đồng nghĩa với biết bao nhiêu cái sinh vật trên trái đất này đang bị tiệt chủng.
[1:30:12]Phải không? Có báo động đỏ có những sinh vật mà đang trong cái danh sách đỏ cần phải bảo vệ. Biết bao nhiêu con cọp ngày nay chỉ còn có mấy con thôi, biết bao nhiêu con cá voi bây giờ sống trên biển không biết còn bao nhiêu con. Rất nhiều loài vật đang tiệt chủng, thì xin thưa nó đang ngồi ở đây. Thấy nó chỉ mặt ai sợ giận luôn. Nhưng mà đã rất nhiều con vật đang lên làm người, làm dân số tăng lên. Nhưng có những con vật nó hiền thiện lên làm người thì người đó hiền tốt. Nhưng có những con vật rất là dữ lên làm người thì có những con người chúng ta thấy là rất thô tục, ác độc và hiếu chiến. Và xáo trộn lại cũng làm cho cái phước toàn bộ nhân
[1:30:46]loại bị giảm xuống, giảm xuống như ngày nay. Cho nên luân hồi luôn luôn đúng, mà chúng ta không phải chỉ nhìn trên con người, mà phải nhìn ra mọi loài, mọi giới là mới thấy được điều đó. Thí dụ như ngày xưa đi, 65 triệu năm trước là khủng long tiệt chủng hết trơn. Rồi đi đâu? Chờ để đầu thai lại. Thì cái người nào á mà dữ á, thì có khi người đó là khủng long ngày xưa. Còn người nào quá dữ coi chừng là loại khủng long bạo chúa. Khủng long bạo chúa là cái con này nè, con mà các nhà
[1:31:27]khoa học đặt tên là T-rex. Khủng long này nó ăn thịt tất cả đồng loại luôn, bất cứ cái gì nó đứng thì thôi. Còn không biết đạo hữu thuộc loại nào. Dạ thưa thầy, bây giờ theo mà cái sự đó mà con thấy đó là chẳng hạn như bây giờ là thầy nói thì đúng là ở con thấy, mà nếu mà con nhìn á nhìn về một cái hướng gì nhưng mà chẳng hạn như con nhìn về cái hướng duy tôn giáo á, con thấy là cái triết thuyết của thầy nói hay bất cứ những vị thầy khác mà họ theo con nghiên cứu kỹ á thì nó rất là đúng. Nhưng mà về khách quan mà nhìn về một cái con người dưới cặp mắt mà duy vật biện chứng á, thì người ta thấy đó là những người tu á là những người không
[1:31:55]có làm ra được cái của cải cho xã hội, thành ra không có ích lợi gì cả. Như vậy chưa chắc là duy vật biện chứng á là đã là sai, mà Phật giáo duy tâm á mà chưa chắc cũng là sai, mà như vậy theo con thấy á thì nó là chỉ là tương đối thôi, chứ không có gì tuyệt đối cả. Một thời gian dài người ta nghĩ rằng cuộc sống này trước hết cần vật chất. Chúng ta cần ăn, cần mặc, cần nhà ở, cần bàn ghế, cần viết tập v.v. cần vật chất. Nhưng mà càng về lâu người ta mới càng hiểu ra rằng là cái tinh thần để sống với cái vật chất đó quan trọng hơn cái vật chất. Đó là lý do tại sao bây giờ thù lao của một người ca sĩ một đêm mười mấy triệu.
[1:32:43]Một người nông dân làm một năm chưa được mười mấy triệu. Nhưng mà người ta sẵn sàng trả thù lao cho một người ca sĩ nổi tiếng mười mấy triệu một đêm. Vì lý do gì? Mà tiền ở đâu ra? Tiền ở đâu? Chính người khán giả, phải không? Khán giả đến coi đông thì tiền thù lao ca sĩ cao. Mà tại sao khán giả đến coi đông? Bởi vì người ta chấp nhận trả món tiền lớn cho cái thù lao ca sĩ, cho cái đêm mà người ta vui cái niềm vui tinh thần. Rõ ràng nghe nhạc là tinh thần hay vật chất? Tinh thần. Nhưng người ta chấp nhận so với vật chất người ta trả số tiền rất lớn cho niềm vui tinh thần. Nhưng mà một món ăn của vật chất người ta không trả bao nhiêu hết.
[1:33:21]Một bữa ăn tô phở 50.000 xong. Nhưng mà chấp nhận là trả 100.000, 200.000 cho một cái vé của ca sĩ. Như vậy trong thâm tâm của tất cả chúng ta, giá trị của tinh thần, giá trị của niềm vui tinh thần cao hơn hẳn những cái gì của vật chất. Và con người ta đồng ý với nhau rằng đúng, cuộc sống ban đầu cần vật chất, nhưng để phát triển là một con người người ta cần rất nhiều giá trị tinh thần. Và vì vậy, những sản phẩm thuộc về trí thức tinh thần cao đều có giá hơn những sản phẩm vật chất mà gửi vào đó rất ít tri thức. Đây là điều mà con người khác con vật. Ban đầu chúng ta định nghĩa là con người sống chỉ cần vật
[1:33:59]chất, chúng ta đang đánh giá con người bằng con vật. Nhưng mà sau này người ta phát triển lý luận, đúng là ngoài cái vật chất này còn rất nhiều cái tinh thần, mà cái tinh thần mới làm nên giá trị của con người. Và chính vì vậy, người ta đã mua những giá trị đó cao gấp ngàn lần, gấp triệu lần cái giá trị vật chất. Hãy nhớ điều đó. Và do đó, cái người tu không làm nên được vật chất nhưng đã cung cấp được cái giá trị tinh thần cao tột cho con người, cho xã hội ở cái đạo đức, sự bình an, hạnh phúc của nội tâm. Cái giá trị vật chất không bao giờ so sánh được. Nhưng mà với điều kiện người tu đó phải chân chính
[1:34:33]mới đem được, còn người tu không chân chính đúng là gánh nặng vật chất cho xã hội. Chúng ta ghi nhớ. Thôi đứng lên. Nguyện đem công
[1:34:59]đức này, hướng về khắp tất cả, đệ tử và chúng sanh, đều trọn thành Phật đạo.