[0:14]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:20]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:37]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:47]Rất lâu chúng ta mới có duyên gặp lại nhau ở đạo tràng chùa Phước Hải. Mà hôm nay, cái đối tượng của cái bài nói chuyện này thì thì lại ngồi ngoài hàng.
[1:05]Trong gia đình Hiểu và Thương là những sinh viên, học sinh và tốt nghiệp, vì lúc trước có một số em mà thầy thầy giảng hồi đó ở gia đình Hiểu và Thương khoảng 8, 9 năm trước. Bây giờ ra trường làm kỹ sư, bác sĩ hết trơn mà vẫn còn duy trì cái sinh hoạt. Có số em mới thì không biết mặt. Thì hôm nay là chủ yếu nói chuyện với các em, nhưng mà các em lại ngồi ngoài hàng còn lại nhường lại cho các bô lão ở trong đây. Kính thưa quý anh, cái đề tài nói chuyện hôm nay là: Người tri thức và đạo Phật.
[1:42]Thì từ lâu, chúng ta cứ nghĩ rằng cái tín ngưỡng là thuộc về những người ít học, hoặc là nói riêng hơn nữa, như là chúng ta nhìn vào đạo Phật cũng vậy, cứ nghĩ là một tôn giáo chỉ dành cho những người già nua, không còn việc gì để làm và cũng không phải là có học hành nhiều lắm, đi tu như vậy. Vì có một thời gian chúng ta đến chùa, chúng ta cứ thấy là toàn các cụ già rảnh rỗi. Mà cụ già mà người nam cũng ít nữa, tại mấy ông rảnh thì lại cũng không thích đi chùa lắm, cứ thích kiếm nhau ngồi đánh cờ tướng và nói chuyện tào lao. Chỉ có các bà thì thích đi chùa. Có lẽ do tấm lòng của người nữ cũng là dịu dàng,
[2:33]dễ thương, phù hợp với đạo Phật sao không biết, lại thích đi chùa hơn. Nhưng một thời gian như vậy nên những người mà họ không biết gì về tôn giáo cũng như không biết gì về đạo Phật thì có cái suy nghĩ: tôn giáo hoặc đạo Phật chỉ dành cho những người mà năng lực của cuộc đời đã hết rồi, đã cạn rồi, về để tìm một cái nơi, nơi an ủi cuối cùng để chờ cái ngày mà ra đi về nơi xa xăm, mịt mùng nào đó. Cách đây mấy hôm, tôi có đến thăm mấy ngôi chùa, lúc đó chùa đang mở khóa huân chay, thì chúng tôi có gặp mấy cụ già, cụ già đi thọ bác quan chay. Nhìn gương mặt của các cụ, tôi thấy một vẻ gì đó nó an phận.
[3:20]Tôi mới hỏi: Có phải các cụ đi chùa là tìm cái sự an ủi trong những ngày cuối của cuộc đời phải không? Cụ nói: Dạ, phải. Tôi thấy ôi, đó đó là một cái hiểu sai về đạo Phật, cũng giống như là hiểu sai về bổn phận của người Phật tử, không phải như vậy. Mà đa số một thời gian dài chúng ta bị như vậy, nhưng mà nếu chúng ta chịu khó đi sâu vào giáo lý một chút thì chúng ta sẽ kinh ngạc trước cái mênh mông, kỳ bí của đạo Phật. Mà nếu với một cái trí tuệ tầm thường, ít ỏi, chúng ta không thể nào hiểu được thấu đáo. Vì như vậy mà nhiều nơi trên thế giới, những người trí thức họ rất thán phục đạo Phật,
[4:04]vì họ đủ tầm cỡ để tìm hiểu được những cái sâu xa, uyên áo trong Phật pháp. Mà quả thật là họ mới thấy rằng đạo Phật là một con đường sống hết sức là thiết thực, cần thiết cho mọi người, chứ không phải là một cái giải trí hay là một cái gì của dành cho những người yếu thế. Đạo Phật có cái hay vậy, có cả hai khía cạnh. Nó có cả cái khía cạnh thư giãn cho những người nào mà có lúc mệt mỏi đối với cuộc đời, là lánh cuộc đời để tìm một cái góc nào đó yên ổn trong tâm hồn mình để tạm nghỉ ngơi. Nhưng đạo Phật cũng có con đường hết sức là năng động, xông xáo, dấn thân dành cho những người mà còn năng lực,
[4:43]còn nhiệt huyết để có thể có hướng đi đúng trong việc đem lại ích lợi, đóng góp được nhiều giá trị cho cái xã hội, cho cuộc sống. Đạo Phật có nhiều khía cạnh như vậy. Ngoài ra, đạo Phật còn nhiều khía cạnh giúp chúng ta có thể thăng tiến được tâm linh nữa. Cho nên sự thật là những người mà có tri thức mà có trí tuệ lại rất dễ đến với đạo Phật, rất dễ. Như ngay cả như bản thân chúng tôi vậy, ừ là thầy làm trụ trì thì cũng phải nhận người xuất gia. Nhưng mà người nào tới xin tu mà hỏi thăm mà thấy có học, có văn hóa thì cũng có phần yên tâm. Vì với cái người mà quen sử dụng trí tuệ, suy luận trong toán học,
[5:29]trong lý luận thì vẫn dễ tiếp thu được đạo lý của đạo Phật vốn rất là khó khăn. Còn ví như cái người đến tu mà nhiều khi thấy có đạo đức, có thể làm người xuất gia được, nhưng mà cái tri thức văn hóa ít quá thì cũng cũng lo, cũng lo vì việc đến với đạo, đi sâu vào giáo lý cũng sẽ khó khăn, hạn chế. Mà ngay cả khi bắt đầu bước vào thực hành để đi sâu vào nội tâm mình thì cái người mà không quen tinh tế, không quen nhìn vấn đề sâu sắc cũng khó thấy được nội tâm mình. Tại vì nội tâm mình rất là trừu tượng. Như chúng ta nói mình suy nghĩ cái gì mình có thể biết cái điều mình đang suy nghĩ. Có thể một cô Phật tử gật đầu ý.
[6:12]Nếu mình nghĩ cái gì mình cũng biết đúng không? À ví dụ như trong tâm mình vang lên khúc nhạc là mình biết trong tâm mình đang có nhắc lại khúc nhạc nào đó mình đã nghe, hoặc là mình nhớ lại câu chuyện mình đã nói với ai thì mình biết rằng mình đang nhớ lại câu chuyện đang nói với ai. Mình biết nữa, nhưng mà không đơn giản như vậy, qua khỏi những cái lớp đó, nó vào vào sâu hơn nữa thì vô vô số, trùng trùng những cái tâm niệm vi tế, bí mật mà nó chi phối cuộc sống của mình, chi phối cả tâm hồn và nhân cách của mình rất là biến hóa. Mà nếu người mà không có cái trí tuệ tỉnh táo, tinh tế, sâu sắc, nhìn không ra, nhìn không ra.
[6:52]Nên dù sao với người mà đã quen có cái trình độ văn hóa nhất định nào đó thì dễ đến với đạo Phật trên lý luận cũng như trong nội tâm.
[7:04]Bây giờ chúng ta nói: Người tri thức là gì? Thật ra nói người tri thức này nó liên quan đến cái định nghĩa về khoa học. Nhưng hôm nay thì chúng ta chưa nói tới sự tương quan giữa khoa học và đạo Phật. Chúng ta hơi nói trệch qua một chút xíu là người tri thức và đạo Phật thôi. Chúng ta hẹn kỳ tới, không biết không biết vào lúc nào. Tại vì chúng tôi cũng chưa dám nhận lời là trình bày ở đây mỗi tháng một lần. Vì nhiều việc quá. Nhưng khi nào tìm được sẽ báo trước. Nhưng mà lần tới thì chúng ta sẽ nói về đề tài: Đạo Phật với khoa học. Thì chúng ta sẽ đi khía cạnh đó. Bây giờ chúng ta nói: Người tri thức và đạo Phật.
[7:43]Thì người tri thức là gì? Người tri thức nói cho đơn giản là người có học, có hiểu biết, đơn giản là vậy. Còn học cái gì, hiểu biết cái gì thì thuộc cái ngành nghề, thuộc cái chuyên môn của riêng cá nhân người đó. Thì có thể cái người tri thức này là người tri thức của thời đại hôm nay là đã đi qua hết cái văn hóa lớp 12 và bước vào đại học hoặc là đi qua đại học và lên trên đại học. Hoặc là người này sau đó, ngoài cái nhà trường đã tự nghiên cứu thêm nhiều vấn đề khác mà trong nhà trường chưa có dạy, thì đó cũng gọi là người tri thức của thời đại hôm nay. Họ có thể có đi vào cái ngành chuyên môn của họ như
[8:23]là kỹ thuật, hoặc là y học, hoặc là nhân văn. Thì thì tùy cái sở thích, cái thiên khiếu của họ. Nhưng mà chung như vậy. Còn cái người tri thức của thời đại xưa thì cũng tùy cái quốc gia. Như ở Đông phương chúng ta thì người tri thức phải là người giỏi về đạo Nho, Việt Nam chịu ảnh hưởng lịch sử Trung Quốc ngày xưa này, rồi học về Khổng, Mạnh, những tư tưởng lớn của Trung Quốc. Nhưng mà đây là một điều mà đa số tất cả những nhà khảo cứu về sử học đều thiếu khi mà nghiên cứu về các nhà Nho Việt Nam ngày xưa, tức là người tri thức của Việt Nam thời xưa, hầu hết bị thiếu. Đây là điều mà tôi thấy ngạc nhiên mà tôi không biết tại sao,
[9:06]có khi là tại vì cái cái cái chủ quan của người quy hướng những nhà sử học, là ví dụ như khi nghiên cứu một ông quan như Nguyễn Trãi, Chu Văn An thì nhà sử học chúng ta ngày hôm nay chỉ nhìn thấy các vị đó là giỏi Nho học, giỏi giáo lý Khổng Mạnh, một số lý thuyết về kinh tế chính trị nhất định, chỉ như vậy, rồi dạy học trò, dạy học trò đào tạo thành những nhân cách lớn để ra làm quan mà xây dựng đất nước, chỉ thấy nhiêu đó. Nhưng không phải, cái nhà Nho ngày xưa dữ dội lắm, phức tạp lắm, khủng khiếp lắm, không có đơn giản, không có đơn giản như vậy. Mà ngày hôm nay chúng ta nhìn có chút xíu à.
[9:50]Là nhà nho ngày xưa đó phải giỏi ít nhất bốn cái: nho, y, lý, số, ít nhất. Ngoài ra còn có thể thêm nữa là võ học nữa, binh pháp, mặc dù người này không có nghiên cứu, không đi làm võ tướng, nhưng một nhà nho phải giỏi luôn điều đó luôn. Cho nên nhà nho ngày xưa mà khi bước ra đi thi mà mình nghe nói ông đó đậu trạng nguyên mình cứ tưởng là ổng học chữ cho giỏi, làm văn hay chữ tốt rồi đậu, không có đâu. Mấy cái ông trạng nguyên ngày xưa giỏi khủng khiếp lắm. Nghĩa là có thể ngồi đây, nghĩa là ước tính việc ngoài ngàn dặm, ngồi đó. Chưa gặp một con người là đoán trước con người mình sắp gặp là người như thế nào.
[10:32]Nghĩa là vừa mới bắt đầu công việc là đoán trước cái hậu vận, tương lai của việc đó sẽ đi về đâu. Mà ngồi ở thổ Việt Nam nhiều khi đoán được cái việc ở bên Trung Hoa nữa. Những cái người xưa đó, thì họ tinh thông rất nhiều lĩnh vực. Mà hễ mà nói tới binh pháp, tức là trận chiến, thì họ có thể nhắc lại một cái chiến trận vào thời xưa, biết được từng toán quân đóng ở đâu, chiến thuật chiến lược như thế nào, thắng bại mỗi bên như thế nào, từng chi tiết nhỏ. Nghe các nhà nho ngày xưa đó. Cho nên họ đó, giỏi cả võ luôn. Mà thường thì họ không phải quá xuất sắc nên họ không đi vào võ tướng, họ làm quan văn, nhưng phải hiểu rằng, nhà nho rất giỏi võ, họ đa dạng lắm.
[11:14]Vì bây giờ những điều đó đã thất truyền, ít còn ai hiểu này được chúng ta không biết. Chớ nếu mà chúng ta may mắn được sinh vào trong một gia đình nhà nho trí thức ngày xưa, chúng ta nhìn họ nhiều cái. Rồi ra bước ra ngoài dường như là hoàn toàn. Nói về Nho học, tức là văn học, thì giỏi rồi; y học cũng phải biết, phải biết bắt mạch nè, lý luận âm dương, nội kinh; rồi lý số, lý số này tức là cái lý tức là dịch lý đó, họ có thể tính toán bấm độn biết được chuyện quá khứ vị lai; số tức là tướng số, toán pháp, tử vi, biết hết, tinh thông hết. Trong cái số này còn có cái toán số, cái việc làm ngày xưa lạ lắm.
[11:53]Hát cái toán học ngày xưa không giống cái toán học bây giờ đâu. Toán học bây giờ đó thì chúng ta phát triển từ cái số học, hình học căn bản, mà dựng lên lần lần tới những cái toán học phức tạp của đại học, trên đại học. Còn cái số tức là cái toán ngày xưa đó, nó liên quan với cái bói toán, thì cũng tính toán, cũng biết bình phương, biết lập phương, ngày xưa họ biết hết, biết hết. Tức là ở Đông phương những cái toán số đó biết hết, nhưng mà khi mà tính toán những con số phức tạp đó xong rồi thì họ gắn vào trong tử vi, trong âm dương để mà tính toán bói toán, đây là một điều lạ, mà cũng đúng lắm rồi mới tồn tại được mấy ngàn năm.
[12:28]Bây giờ những cái khoa đó thất truyền dần dần, nên một cái trí thức ngày xưa họ giỏi. Bên cạnh những cái nho, y, lý, số, binh pháp, võ thuật, thì những nhà nho mà thật sự của Việt Nam còn thêm một cái nữa là Phật học. Trong một gia đình nhà nho những điều đó phải biết hết, là nhà nho trí thức ngày xưa. Giống như là, ở đây một nhà nho mà có danh tiếng với đất nước và gần gũi với chúng ta trong thời đại nhất là cụ Nguyễn Sinh Sắc, tức là cụ thân sinh của Bác Hồ, là ông đậu Phó bảng, ổng sinh trong gia đình nhà nho nghèo ở Nghệ An, cụ đậu Phó bảng, bây giờ giống như Phó tiến sĩ, cũng ra làm quan, nhưng vì lúc đó là đất nước ờ
[13:11]đất nước nô lệ, nên cụ buồn, rồi cụ đấu tranh thẳng thắn, bây giờ dùng cái chữ là bị đì, rồi sau cụ cáo quan, cáo quan đi lang thang vào trong Nam. Vào trong Nam rồi thì cái sở học về Nho không sử dụng được nữa trong cái thời đại mà Tây đã chiếm Việt Nam làm thuộc địa, nên cụ chỉ còn dùng lại cái y để chữa bệnh; lý, có địa lý, dịch lý thì cụ để coi mồ, coi mả, cất nhà cửa, vân vân; rồi số nè, cụ lấy tử vi, biết bói toán; đồng thời cụ mới phát huy cái sở trường của nhà nho ở ngoài Bắc là Phật học, thế là cụ đi sâu vào nghiên cứu đạo Phật và chỉ ở các chùa thôi, dịch kinh đạo Phật ra, đi giảng kinh cho mấy thầy trong chùa luôn, đó là cụ Nguyễn Sinh Sắc.
[13:56]Ngoài ra cụ rất giỏi võ. Và đó là lý do mà Bác Hồ cũng như vậy, tại Bác Hồ hồi lúc mà ở với cụ ấy, trong gia đình là cũng được đào tạo đủ những điều đó hết. Trước khi vào học ở Quốc học Huế thì lúc Bác Hồ còn nhỏ, cùng với ông anh mình là Nguyễn Sinh Khiêm vậy, là đều cụ Nguyễn Sinh Sắc dạy hết những điều đó. Nên cách đây vài hôm thì tôi được gặp một một một vị giống như già, cách mạng lão thành ngày xưa, ổng kể lại cái quãng đời của ổng lúc mà Nhật chiếm Pháp, rồi cái việc giành độc lập, vân vân, kể lại, rồi ổng kể lại về những lúc ổng ra Bắc rồi gặp Bác Hồ, vân vân, thì tôi ngồi tôi nghe ổng kể
[14:37]lại, thì tôi mới thấy rằng đúng là cái cái điều mà tôi tìm hiểu là đúng. Thì lúc đó họ, ổng nói rằng Bác Hồ cực kỳ giỏi tử vi và về lý số. Tôi nói đúng rồi, đúng là đó là sở học của nhà nho trí thức ngày xưa ai cũng vậy hết trơn á. Thì đó là cái những người gần gũi mà chúng ta có thể tìm hiểu được, đó là những nhà nho trí thức ngày xưa. Bên cạnh cái Nho học họ rất giỏi đạo Phật, rất giỏi, nhưng mà như cụ Nguyễn Sinh Sắc thì về già mới có điều kiện để đi sâu hẳn luôn, chứ lúc quãng đời trẻ thì biết căn bản đạo Phật thôi, rồi bận mải đi theo quan trường làm việc, lúc về già rồi cụ mới dồn hết tâm lực để mà nghiên cứu Phật pháp.
[15:20]Còn nhà trí thức ngày nay thì chúng ta bị ảnh hưởng bởi Tây học nhiều hơn, nên những cái điều của Đông phương chúng ta quên lãng, chúng ta quên lãng nhiều. Nên cả cái nho, y, lý, số thì mình không biết gì hết. Ví dụ ngành y thì giao cho bác sĩ lo, ai đi học ngành y mới biết, chứ còn một cái cái người mà văn hóa bình thường tới lớp 12 thì không biết nhiều lắm về y học, chúng ta có học được một ít sinh học trong nhà trường biết sơ sơ về cơ thể con người, chứ không thể chi để chữa được sự lầm hỏng cả. Lý, số thì những chuyện giống như mê tín mình gạt luôn. Nên nhà trí thức ngày nay thì khác trí thức ngày xưa.
[15:57]Còn đối với Phật học, thì ai có duyên, gia đình người nào là là đệ tử của đạo Phật, hoặc là người này chờ có cái duyên nghiên cứu đạo Phật thì mới mới có thể biết được thêm đạo Phật, chứ còn ngoài ra nói trí thức căn bản, nghĩa là người này cũng chưa có gặp gỡ đạo Phật lắm, chưa gặp gỡ lắm. Ừ tuy nhiên trên cái giống nhau của một người trí thức thì chúng ta đều thấy là họ là người có học, có hiểu biết, và những kiến thức đó có thể là do đào tạo một cách có hệ thống, hay là do nghiên cứu tự phát. Tức là, họ được đào tạo có hệ thống nghĩa là họ học qua trường lớp, hết lớp 12 rồi sau đó lên đại học, tức là đào tạo có hệ thống.
[16:45]Hoặc là họ nghiên cứu một cách tự phát, nghĩa là người này qua lớp 12 rồi sau đó họ tự nghiên cứu để trở thành một học giả, có những công trình được mọi người công nhận thì cũng trở thành một học giả. Đất nước chúng ta cũng có nhiều người như vậy, như ông Nguyễn Hiến Lê, ông nhà học giả Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, vân vân, cũng đều là những người học giả nghiên cứu tự phát, nhưng mà đều có những công trình nghiên cứu mà được mọi người chấp nhận thì cũng gọi là học giả. Và cái giống nhau giữa những người trí thức như thế là họ đã quen quan sát, đánh giá, nhận định, suy luận và sáng tạo vấn đề, đều giống nhau hết.
[17:23]Và những cái khả năng đó là những khả năng cao cấp của con người, của con người. Ở đây là nếu mà chỉ mới học thì chúng ta chỉ mới là cái giá trị căn bản của con người thôi. Vì loài vật, những loài vật như là khỉ, heo coi vậy chớ đều có học, hoang dại có học hết. Chúng ta nghe nói hơi lạ ha, có đó. Nhưng mà dĩ nhiên là cái học nó chưa phải là cao cấp. Ví dụ nếu chúng ta quan sát sinh hoạt trong một cái đàn bầy của khỉ, chúng ta sẽ thấy rằng cái khỉ mẹ nó biết dạy khỉ con cách để tự bảo vệ, cách để hái trái, cách để sử dụng dụng cụ. Ví dụ như là con vượn nó có thể dạy con nó cách dùng đá để nó đập cái vỏ của một cái trái bị cứng, hạt cứng đập vỡ ra để lấy ăn, nó biết.
[18:15]Và kiến thức đó nó dạy từ cái thế hệ này sang thế hệ khác, nhưng mà không phát triển nhiều hơn, cao hơn. Cũng có học có dạy, hoặc là một con heo rừng mẹ cũng dạy cái con heo con nó cách dùng cái nanh để tấn công đối thủ như thế nào, chứ không phải là không, có dạy có học. Nhưng mà không bằng loài người ở chỗ là loài người ngoài cái mà mình được được dạy, tức là mình có học có dạy được dạy, thì mình có có suy luận, có nhận định, có phán đoán và có sáng tạo thêm. Đó là cái của loài người. Và những điểm đó nơi con người thì thật là phong phú và vô hạn. Chúng ta nói vô hạn là vì loài người cứ mãi mãi sáng tạo,
[18:59]mãi mãi sáng tạo, cứ mãi mãi đánh giá lại những cái cũ và sáng tạo thêm những cái mới, đó là cái đặc tính của con người đến vô hạn luôn. Ngày hôm nay con người vẫn chưa dừng điều đó. Là người trí thức là như vậy, nên cái người trí thức là đại diện cho giá trị của loài người. Chúng ta nói như vậy là không có ý chúng ta phủ nhận những người ít học. Vì những người ít học cũng có cái khả năng đó, nhưng vì họ không may mắn được học thôi, chứ nếu đã là con người cũng đều có cái khả năng đó. Tuy nhiên, họ không được có trong cái môi trường được học để mà phát triển tri thức. Nên chúng ta nói chung là người trí thức
[19:39]là đại diện cho loài người một cách sáng giá nhất, tiêu biểu nhất. Vì luôn luôn chúng ta nhớ hai điều: đánh giá lại cái cũ và sáng tạo thêm cái mới. Cái đánh giá lại cái cũ nó độc đáo lắm. Độc đáo vì sao? Vì từ xưa đến nay có rất nhiều tư tưởng, rất nhiều kiến thức mà tổ tiên của chúng ta đã để lại cho con cháu, đã nhiều lắm rồi. Và cứ mỗi ngày, mỗi tháng đi tới, thì con người ngày hôm nay đều đánh giá lại cái tư tưởng, kiến thức của người xưa để lại. Vì không phải luôn luôn những gì của người xưa để lại đều đúng đâu, luôn luôn đúng đâu. Cả lĩnh vực tôn giáo cũng vậy, cả lĩnh vực khoa học cũng vậy,
[20:29]nhiều điều, nên có những cái những cái gọi là những kiến thức hay là những cái đề tài của khoa học ngày xưa mà ngày hôm nay đánh giá lại trật lất. Ngày nay đánh giá lại trật lất à. Ngay cả vậy, có lần tôi nghe chuyện về có một cái ông giáo sư thì khi ổng sang nước ngoài ổng làm cái luận án tiến sĩ... Thì cái đề tài ổng đưa ra, ổng lý luận nguyên một hội đồng đánh giá đó chấp nhận hết. Nghĩa là khi chất vấn thì ổng giải quyết trả lời hợp lý hết nên đồng ý cho ổng đậu tiến sĩ. Thì ổng về nước ổng dạy, đi dạy học. Nhưng mà 10 năm sau thì những cái phát minh liên tiếp của khoa học nó chứng tỏ rằng cái đề tài tiến sĩ của ổng trật hoàn toàn. Sai hết trơn.
[21:17]Vì cái thời ổng mà ổng làm luận án tiến sĩ chưa có đủ cái cái kỹ thuật để mà kiểm chứng lại cái lý thuyết ổng đưa ra trong cái luận văn tiến sĩ đó. Nhưng 10 năm sau lúc ổng đã trở thành giáo sư đi dạy rồi thì những kỹ thuật mới phát minh mới đánh giá lại là cái cái đề tài, cái luận văn của ổng, lý luận của ổng trong bài luận văn tiến sĩ trật hoàn toàn. Nhưng mà lỡ cấp bằng tiến sĩ thì thôi ổng cứ làm tiến sĩ và cứ đi dạy, không ai moi ra nữa. Nhưng mà nó như vậy đó. Cứ những cái phát minh mới, những điều kiện kỹ thuật mới giúp chúng ta đánh giá lại thì không hẳn luôn luôn là tiền nhân đã đúng.
[21:53]Và chúng ta phải đánh giá lại, có những điều mà tiền nhân đúng chúng ta phải trân trọng, quý giá để làm cái bàn đạp chúng ta bước vào tương lai. Chúng ta nhờ quá khứ huy hoàng của tiền nhân để lại để chúng ta xây dựng cho loài người một cái tương lai rực rỡ hơn nữa. Đó đó là cái cái mà đánh giá quá khứ. Rồi tiếp tục phát minh cho gì? Cho tương lai những cái điều mới nữa, mới nữa vì con người luôn luôn khao khát hiểu biết. Mà nhất là những người trí thức, không bao giờ chúng ta chấp nhận với những gì đã biết. Chúng ta biết rằng như như Newton nói: "Những điều tôi biết như là một giọt nước, mà những đề điều tôi chưa biết như là một đại dương." Đó,
[22:37]đó là cái tinh thần của một nhà khoa học chân chính và ai cũng như vậy. Nhưng mà ở đây chúng ta nói thế này, là tuy người trí thức được học nhưng mà bản thân người đó phải có cái khả năng tinh thần, là khả năng gì? Khả năng tiếp thu cái điều được dạy. Chứ nếu mà người ta dạy mình học không nổi thì cũng phải bỏ học nửa chừng và không thể là người trí thức được, phải không? Ít ra cũng phải có cái mức độ thông minh bẩm sinh nào trong tâm mình. Rồi kế đó là mình phải có khả năng kết nối, phối hợp hết những kiến thức đó để tạo thành cái sự hiểu biết của chính mình. Ví dụ ông thầy ổng dạy mình là diện tích của hình chữ nhật
[23:15]là dài nhân rộng, biết vậy đó là ông thầy ổng dạy, nhưng mà mình phải phối hợp, phải kết nối, phải áp dụng được. Ví dụ khi ở nhà mình xây nhà bao nhiêu mét vuông mình phải biết đem ra mình tính liền. Vân vân. Nghĩa là những cái đó lần lần lấy kiến thức đó thành của mình thì người đó cũng phải có cái thông minh chừng mực nào đó thì mới gọi là người trí thức.
[23:38]Rồi trên những cái mà tạo cho những cái điều mình học thành cái hiểu biết của chính mình thì người này phải có khả năng sáng tạo những giải pháp mới để làm cho khoa học tiến bộ mãi. Vì nếu mà chúng ta học mà không có sáng tạo thì khoa học cứ cứ đứng tại đứng tại một chỗ vậy thôi. Ông bà ta có nói câu này: câu này tôi không biết nó xuất hiện từ bao giờ mà tôi nghe từ hồi nhỏ mà mà những cái những cái tài liệu văn chương trước thì không có thấy nên tôi sợ là nó không phải là xưa lắm mà chắc đâu mới đâu đây. Mà có vẻ hơi nôm na, chất bình dân: "Một người tính, chín người làm". Không biết Phật tử cô có nghe không?
[24:23]Có nghe một người tính thì chín người làm? Có nghe chưa? Có, nghe hồi nào? Chắc chừng mấy chục năm nay hả, phải không? Chứ trước đó thì mình không thấy cái bản văn nào nói. Ví dụ như trong cái cuốn mà Tục ngữ, thành ngữ, ca dao Việt Nam mình không thấy câu đó. Hình như câu này mới có đâu đây à: "Một người tính tới chín người làm". Thì cái câu đó để ca ngợi điều gì? Ca ngợi người trí thức. Người có đầu óc. Nghĩa là muốn làm một công việc gì chúng ta phải có kế hoạch trước. Mà cái người mà vạch ra kế hoạch đó, cái người đó mới quan trọng. Vì việc thành hay bại là do cái người vạch kế hoạch đầu tiên.
[25:04]Rồi còn những người mà theo kế hoạch đó mà làm coi vậy chứ đơn giản. Nên ở đây một người đó vạch ra kế hoạch thì biết bao nhiêu người phải làm theo. Mình nói một người tính chín người làm là ở trong phạm vi nhỏ, chứ ở cái tầm mức lớn hơn có một người tính mà năm chục ngàn người phải làm cái công trình đó, có những trường hợp như vậy. Hoặc là ông lãnh đạo ổng nói một câu là cả đất nước phải làm theo luôn. Nghĩa là là cái giá trị của người trí thức, người có đầu óc nên quan trọng chứ không phải là đơn giản. Và như vậy chúng ta thấy một đất nước mà muốn tiến bộ thì vai trò chính nằm ở đâu? Nằm ở người nào?
[25:44]Coi vậy chứ người trí thức á. Mặc dù chúng ta biết ơn, chúng ta trân trọng cái công sức của người công nhân lao động. Vì nếu mà để người tính không ai làm hết thì cũng không không xây dựng được đất nước, xã hội. Tính cho đã rồi không ai làm hết thì cũng không được. Nhưng mà cái người tính là quan trọng. Ở đây chúng ta phân biệt ra ba hạng người: người mà tính toán, kế hoạch để làm, gọi là người trí thức, người vạch kế hoạch, người trí thức; rồi cái người làm, tức là người công nhân, người chuyên viên này nọ, người lao động; và người thứ ba là người có thể có trong một xã hội của tư bản là người chủ đầu tư bỏ tiền ra lấy lãi.
[26:26]Cái mâu thuẫn của xã hội phát sinh mà chúng ta không đào sâu hôm nay là cái mâu thuẫn giữa cái người chủ họ đòi lấy lời nhiều quá và họ trả lương cho công nhân thấp quá nên chúng ta gọi là bóc lột. Hôm nay chúng ta không bàn đề tài đó. Và chúng ta không có đặt cái vấn đề người bỏ vốn ra hôm nay gạt qua một bên. Nay chúng ta chỉ nói tới cái vai trò mà xây dựng xã hội bởi hai cái người là cái người trí thức vạch ra được kế hoạch và cái người công nhân thực hiện kế hoạch đó, cả hai người đều sáng giá như nhau. Nhưng mà người trí thức thì quan trọng. Vì dù sao trí thức là đầu óc vẫn là tiêu biểu của loài người nên quan trọng.
[27:10]Chứ một thời gian dài chúng ta đã coi thường người trí thức là một điều là một điều không nên nhắc tới nữa. Người trí thức rất quan trọng. Phải có học trong mọi lĩnh vực. Dù là một chúng ta làm cái việc nhỏ chúng ta vẫn phải thấu đáo công việc của mình. Còn mà nếu tiến xa hơn nữa thì vẫn phải biết được nhiều điều thì mới có thể làm lợi ích cho người khác được. Còn nếu mà cái người trí thức mà hiểu sai, vạch kế hoạch sai thì xã hội sẽ đi vào chỗ sai lầm và nghèo cùng luôn. Còn nếu người trí thức mà thấy đúng, vạch kế hoạch đúng thì xã hội sẽ phát triển. Chúng ta thấy cái vai trò của người người trí thức quan trọng như vậy á chứ không phải dễ.
[27:52]Và do đó, nếu mà chúng ta đã là người trí thức, là người có ăn có học, chúng ta phải nhận lấy cái trách nhiệm của mình đối với xã hội chứ đừng có thờ ơ. Vì nó quan trọng, không có đơn giản. Chúng ta phải biết, thấy cái vai trò của mình và phải cố gắng nhiều hơn, nhất là chúng ta đang là người đệ tử Phật. Chút chúng ta nói thêm. Bây giờ chúng ta nói về nhân quả của người trí thức. Là không phải ai cũng có thể là người trí thức được đâu vì nó lệ thuộc vào nhân quả. Cái nhân quả này là thế này. Vì người muốn người có trí thức á phải có hai cái điều kiện: một á là hoàn cảnh giáo dục, nghĩa là chúng ta phải sinh
[28:34]vào trong cái môi trường mà chúng ta được dạy dỗ. Chứ nếu mà chúng ta sinh vào một môi trường không được dạy dỗ thì mình không thể trở thành người trí thức. Điều kiện thứ hai là mình phải có cái khả năng bản thân của mình, tức là cái sự thông minh chừng mực nào đó để mình đón nhận được cái sự giáo dục đó. Phải có hai điều kiện đó mới trở thành người trí thức. Bây giờ nếu mình không may mình sinh vào cái vùng trong kinh Phật gọi là biên địa, mà bây giờ mình gọi là vào những vùng dân tộc thiểu số ít người trong rừng sâu thì có thông minh thì cũng chịu, có thông minh thì cũng không thể tiếp thu được cái nền học vấn lớn lao của của nhân loại được.
[29:12]Mà nếu mình có thông minh ở trong cái bộ lạc đó mình có lém lỉnh, khôn ngoan rồi sau này được bầu lên làm tù trưởng là mặc cái quần xà-rông mà mà giắt cái lông gà ở trên đầu rồi cứ nhảy cà tưng cà tưng mà mà kêu mưa gọi gió gì đó thôi chứ cũng không thể nào trở thành một người trí thức đúng nghĩa được. Như vậy chúng ta là sinh vào cái môi trường, một cái xã hội văn minh và được giáo dục là mình đã có cái phước của đời trước để lại. Mình nói theo đạo Phật tin vào nhân quả luân hồi là rõ ràng mình có cái phước gì đó nên mình đã được vào trong cái hoàn cảnh có giáo dục mà không có sinh vào cái bộ tộc để mà giắt cái lông chim ở trên đầu rồi nhảy cà tưng.
[29:52]Đó là cái may mắn. Ở đây mình có nhảy thì nhảy cái gì khác thôi. Và thứ hai nữa là mình có cái phước gì đời trước để đời này mình có cái thông minh chừng mực nào đó mới tiếp thu được cái sự giáo dục của thầy cô của mình. Nên hai cái hai cái đó đều là có nhân quả của nó. Chứ nếu mà đời trước mà mình không có cái nhân lành thì đời này hai cái điều đó không có, hai điều đó không có. Đời trước rõ ràng mình có làm cái phước gì đó nên đời này mình mới là người trí thức. Mà cái phước nào khiến mình đời này là người trí thức? Phước nào? Mình đã gieo cái nhân gì?
[30:34]Nó có nhiều nguyên nhân, mà có nhiều nguyên nhân nghe tức cười lắm. Có một lần, à cách đây hai hôm thì tôi vào dự đám giỗ của Hòa thượng Lệ Hưng, thì tôi cũng gặp quý thầy ngồi nói chuyện với nhau. Thì trong đó có ông thầy ổng làm MC, bây giờ mình kêu MC tức là dẫn chương trình đó. Thì ổng làm xướng ngôn viên đó, ổng cầm micro ổng nói chuyện hay lắm. Nhiều khi nói chuyện lát ổng đọc nguyên bài thơ nghĩa là nghe thích. Thì ổng nổi tiếng. Thì lúc ổng đang nói chuyện với tôi vậy là thầy Nguyên Hiền, thì có một thầy khác ở ngoài Phan Rang vào, xin thầy Nguyên Hiền cho thu băng cái những lời mà thầy đọc
[31:12]dẫn chương trình để thầy học mà có thể về làm MC ở ở cái Phan Rang của mình. Thì tôi mới nói: "Vậy là thầy tìm đúng địa chỉ rồi đó. Bây giờ cứ đi theo thầy Nguyên Hiền, một tay cầm cái máy cassette thu băng, một tay cầm cái ly nước, cái khăn để mà hen phải phải phải phải hầu hạ sư phụ mà mới học nghề. Nhưng phải nhớ về mà gánh nước, nấu cơm cho đại chúng nữa." Ổng mới ngạc nhiên sao kỳ. Nói: "Ờ, cái người mà mở miệng mà nói lưu loát là đời trước gánh nước cho người ta không á." Thì cái ông thầy Nguyên Hiền ổng nhìn tôi ổng cũng lạ nữa, sao kỳ, cái nhân quả gì kỳ vậy, hồi đó gánh nước mà bây giờ tự nhiên nói năng lưu loát? Nói:
[31:49]"Ờ, cái nhân quả nó kỳ khôi vậy đó. Nghĩa là cái người mà đời trước á đem cái sức lao động mình phục vụ người khác, bàn tay chân thôi, à gánh nước, nấu cơm, bửa củi nè, giặt quần áo, lau nhà đó. Vậy đó mà làm cho thuần thục rồi đó, tự nhiên cái vùng ngôn ngữ trên não mình mở ra, mình nói năng lưu loát." Vì vì tôi nhớ hồi xưa tôi cũng gánh nước dữ lắm. Giờ...
[32:16]Nên ở đây mà ai mà muốn làm MC nè, ai muốn làm giảng sư nè, ai muốn làm giáo sư thì chịu khó về nhà mình đi gánh nước phong tên cho hàng xóm xài. Tức là nhiều khi những công việc tay chân mà mình làm với cái lòng vị tha, mình làm với cái lòng tận tụy, cái phước nó lâu ngày bỗng nhiên nó làm khai mở cái vùng não của ngôn ngữ, bỗng nhiên mình sáng tạo và nói năng lưu loát. Đó, ai không tin cứ về làm thử biết, cứ về làm thử biết. Tự nhiên nói: "Sao thầy con cứ bị nói cái tật nói cà lăm hoài, nói không ra nói, cứ một chữ lắp lắp lắp hoài?" Nói: "Cứ đi gánh nước." Gánh nước rồi về cho người ta xài,
[32:51]mai mốt hết nói cà lăm, nói lưu loát mà nói hay vô cùng. Đó là một cái nhân quả, hoặc là những cái nhân quả khác như là ngày xưa mình đã cất trường học ở trong làng cho cho trẻ em đi học, hoặc là mình cho sách cho vở, vân vân. Là những cái phước chút chút vậy chớ làm cho mình đời sau mình trở thành người tri thức lớn mà mình không ngờ. Tức là vừa được cái hoàn cảnh giáo dục mà vừa được cái trí thông minh trong tâm mình. Đó, những cái nhân quả như vậy, chứ không phải ngẫu nhiên, cho nên không phải trên đời này có cái chuyện ngẫu nhiên đâu. Là tự nhiên á mình sinh ra cái mình được ở trong hoàn cảnh
[33:25]được đi học như vậy, rồi được có trí thông minh. Không có cái gì tự nhiên có hết. Rồi bây giờ mình đổ thừa là tại Thượng đế, cũng không đâu. Vì sao vậy? Vì Thượng đế không có lẽ tự nhiên ông Thượng đế ổng thiên vị, tự nhiên ổng bắt cái người này phải sinh ra ở trong cái bộ tộc phải nghĩa là cà cái răng và căng cái tai, mà đeo cái vòng đủ thứ mà bôi mặt đủ thứ màu ha, phải không? Không phải, rồi ổng bắt cái người kia phải sinh vào trong cái cái hoàng cung để làm công chúa, phải không? Hoặc là không lẽ ông Thượng đế ổng thiên vị, ổng bắt tôi phải tu ở Việt Nam rồi bắt quý sư cô này phải tu bên Pháp như vậy, không lẽ có ông Thượng đế đã thiên vị như vậy?
[34:02]Cho nên mà cái nhân duyên nó có cái nguyên nhân của nó, chứ Thượng đế không thiên vị. Vì nếu có Thượng đế, Thượng đế đó phải là fair, phải công bằng chứ không thể là là thiên vị, mà cũng không thể ngẫu nhiên. Ừ, không thể là ngẫu nhiên được, cho nên nó có cái nguyên nhân của nó và nó rất công bằng. Thì cái sự công bằng đó hoặc là do Thượng đế tạo ra sự công bằng, hoặc đó là một cái luật tự nhiên của vũ trụ mà mình gọi là luật nhân quả nghiệp báo, nó đem lại sự công bằng cho mọi người. Thì cái luật nhân quả mà công bình chi phối khắp vũ trụ này là một quan điểm lớn của nhân loại, một quan điểm lớn.
[34:47]Vì từ ngàn xưa khi mà con người ta thắc mắc nhiều cái vấn đề của vũ trụ, người ta muốn tìm cái nguyên nhân tại sao, là tại sao trời có mưa,
[35:02]ừ, tại sao nước sông cứ chảy mãi, ừ, tại sao con gái thì đẹp mà con trai thì mạnh, ví dụ. Cứ tại sao như vậy và người ta luôn luôn đổ thừa là có một ông trời. Và người ta dễ chấp nhận. Mấy cái quan điểm đó rồi lần lần mấy những nhà gọi là những nhà giáo sĩ họ củng cố tiếp cái lý luận rằng thực sự có một Thượng đế để tạo ra điều này, tạo ra điều kia trong trời đất. Nên củng cố mãi cái niềm tin và cái lý luận về một Thượng đế. Cho đến khi một số đạo sĩ Ấn Độ và nhất là Đức Phật xuất hiện thì cho rằng trong vũ trụ này tồn tại một cái quy luật tuyệt đối phủ trùm chi phối tất cả một cách công bình, đó là luật nhân quả nghiệp báo.
[35:49]Tức là nếu chúng ta làm điều lợi ích, hạnh phúc cho người khác, chúng ta sẽ đón nhận được hạnh phúc đền bù trở lại và lớn hơn nhiều. Vì phần thưởng luôn luôn có lãi, nghĩa là mình cho người ta 10 đồng, mai mốt mình nhận lại 50 đồng, 100 đồng. Vì hạnh... vì cái quy luật như vậy, luôn luôn có lãi. Mà nếu cũng vậy, mình làm khổ ai thì mình sẽ đón nhận lại đau khổ, đó là sự công bình. Và cái quan điểm quan điểm về sự công bình đó, tức là cái tư tưởng về cái luật nhân quả nghiệp báo chi phối khắp vũ trụ đó là một quan điểm lớn của nhân loại, rất lớn. Đây là một sự tiến bộ mới, thế làm cho con người biết
[36:29]rằng mình phải chịu trách nhiệm lấy chính mình. Mỗi khi mình làm cái hành động gì thì mình phải là Thượng đế của chính mình để phán xét cái tội, cái phước, cái thiện, cái ác trong nơi cái hành động của mình, chứ mình không còn phải trông đợi một ai đánh giá mình nữa. Đó, đây là một quan điểm lớn, đã đem cái trách nhiệm về nơi chính từng người, không còn giao trách nhiệm đó cho Thượng đế nữa. Đây là một quan điểm lớn. Vì trước kia đó, khi mà chưa tin nhân quả đó thì chúng ta giao trách nhiệm cho Thượng đế về sự phán xử. Là chúng ta có thể làm sai, làm đúng, mình biết hay không biết, mình làm tội,
[37:06]làm phước, thiện hay ác mình không biết vì việc phán xử đó dành cho Thượng đế. Và nói rằng Thượng đế cũng không phán xử khi mình đang sống nữa, chỉ sau khi mình chết Thượng đế mới phán xử. Nhưng mà khi luật nhân quả xuất hiện thì cái sự phán xử đó không còn nằm nơi Thượng đế nữa mà đã nằm nơi chính chúng ta. Là mỗi khi chúng ta làm một hành động gì đối với con người, chúng ta phải tự biết nó đúng hay sai, thiện hay ác, điều đó là tội hay phước. Chúng ta cân nhắc mà quyết định mình nên làm hay không nên làm một điều nào đó. Đây là cái điều quan trọng, đây là một quan điểm lớn của nhân loại, phải nói là một sự cách mạng trong tư tưởng về đạo đức của nhân loại.
[37:49]Và một điều nữa, cái nguyên nhân của tri thức mà chúng ta nói theo cái nhân quả nghiệp báo thì nó còn có nằm trong cái gen, cái bản chất của con người đó là cái tính hay tò mò.
[38:01]Chính cái vì cái tính hay tò mò mà chúng ta cứ muốn tìm hiểu thêm những điều mới, phải không? Vì nếu mình không tò mò, mình không tìm hiểu. Nếu mình không tò mò là tại sao mặt trời cứ mọc ở phương đông và lặn ở phương tây? Tại sao những ngôi sao trên trời cứ mỗi tháng lại xê dịch khang khác khác đi, tại sao như vậy? Mà nếu mình không muốn tìm câu trả lời thì không bao giờ có sự phát triển của khoa học và tri thức. Nhưng vì con người là tò mò nên họ cứ cố đi tìm cái câu trả lời và thế là cả một cái hệ thống lý luận khoa học ra đời nhờ cái sự tò mò của con người. Đây là nó nằm trong cái gen. Có một loài cũng tò mò là loài nào, ai nhớ?
[38:45]Khỉ cũng tò mò, khỉ cũng tò mò. Đó là đặc điểm nên cái tính tò mò là đặc điểm của khỉ và người. Vì có một lần có một người cho chùa chúng tôi một con khỉ và tôi thành thật biết ớn.
[39:03]Thấy cột nó thì tội mà thả ra bắt đầu nó vô nhà kho, bất cứ cái gì nó cũng lục ra cầm nó nó chụp đồ nó cầm coi cái nó quăng, chụp cầm cái nọ. Nguyên cái nhà kho là xuống đất hết, bể tung tóe hết trơn. Thành thật biết ớn luôn vậy đó, nhờ. Là sự có mặt của của con khỉ đã tăng thêm phần nghĩa là kinh hãi cho chùa chúng tôi, chúng tôi xin thành thật biết ớn con khỉ là vậy.
[39:27]Còn loài người mình cũng tò mò, nhưng mà mình đàng hoàng hơn một chút. Tức là mình có tò mò ở bên nhà hàng xóm có cái gì thì mình cũng không có mà leo cái cái nóc nhà người ta xuống để mà giở tung đồ. Mình chỉ đứng bên đây núp bên cửa sổ nhìn qua cái khe rình rình coi bên thiên hạ làm cái gì đó thôi. Thì con người mình biết điều hơn một chút. Ở đây có không? Có ai tò mò kiểu đó không?
[39:50]Ở đây khỉ thì tò mò, nhưng mà thua con người một điểm là không có khả năng suy luận trừu tượng. Cho nên nó chỉ muốn biết cái gì mà mắt thấy tai nghe, biết như đó đủ rồi. Còn con người thì mắt thấy tai nghe chưa chịu, đi tìm cái quy luật phía sau của những cái những cái cái vật chất đó nữa. Ví dụ như mình thấy mặt trời quay đi từ hướng đông lặn sang hướng tây, thì mắt mình thấy như vậy. Một thời gian dài thì mình nói là mặt trời quay quanh Trái Đất. Nhưng mà con người mình kỳ cục, kỳ khôi, kỳ dị nên mình tò mò và mình đi tìm mãi, cuối cùng mình mới phát hiện ra là chỉ bởi vì Trái Đất tự quay quanh chính
[40:31]mình mà tạo thành cái mắt mình thấy là mặt trời đã quay quanh Trái Đất. Cái tò mò con người hay như vậy, là có khả năng suy luận trừu tượng nên đã tìm ra được những quy luật giấu phía sau những điều mà tai nghe mắt thấy. Đó cái hay của loài người. Nên cái tính tò mò cũng là nguyên nhân đưa đến tri thức. Và một cái khác nữa cũng đưa đến tri thức nữa, là cái lòng vị tha của con người. Chính cái lòng tốt của con người cũng tạo thành cái khoa học và tri thức. Là sao? Là ví dụ thế này. Ví dụ như mình là một người thông minh đi, cái mình nhìn thấy cái người trong gia đình mình và người làng xóm họ muốn xách một được cái thùng nước ở dưới giếng
[41:18]sâu cực khổ để lên tưới nước, để lên sử dụng, mình thấy tội nghiệp. Và mình muốn tìm một cách nào đó để họ múc được cái nước dưới giếng lên nó dễ hơn. Đó chính cái đó đó, chính cái đó đã tạo thành kỹ thuật. Và loài người như vậy cái họ ngồi họ suy nghĩ, bện thành dây, tạo thành cái guồng quay vân vân, tạo thành chân đế. Thì trong cái quá trình mà làm một cái quay để múc nước ở dưới giếng sâu lên, thì con người bất ngờ phát hiện ra thêm nhiều quy luật về cái trục quay, về cái cánh tay đòn bẩy, về momen lực, momen lực. Học chưa? Học momen chưa? Cánh tay đòn tích số nhân với cái lực, phải không, là tạo thành momen.
[42:00]Thì cái tay quay này nó phải lớn hơn cái momen của cái thùng nước với cái cái ổ trục. Học chưa? Cái này hồi lớp mấy? Lớp 10 phải không? Lớp 10 hay lớp 7 cũng có, lớp 10 học lại, lớp 7 có. Đó, đó là chính trong khi mà chúng ta đi tìm một cái giải pháp xách nước cho dễ cho cái người thân yêu của mình, cho bà con láng giềng của mình, con người ta phát hiện thêm nhiều quy luật khác của của khoa học kỹ thuật. Đó, nên như vậy là chúng ta thấy có ba cái ba cái yếu tố đưa đến cái tri thức, đưa đến trở thành con người tri thức: thứ nhất là cái nhân quả ở kiếp trước mình đã làm được một số việc lành gì đó nên đời này mình có ăn có học;
[42:40]thứ hai, cái bản chất tò mò nằm trong gen của con người và con khỉ, nhưng mà con người hay hơn; và thứ ba là cái lòng vị tha, cái lòng thương yêu những người thân của mình muốn cho họ tiện nghi hơn trong cuộc sống nên đã khiến cho con người phát minh, sáng tạo, tìm tòi và hiểu biết. Nên ba cái yếu tố đó đã làm cho con người ta trở thành tri thức. Đó, bây giờ chúng ta nói cái sự liên quan giữa kiến thức và đạo đức.
[43:10]Thì bên cạnh những nhà khoa học phải đi tìm chân lý hoặc là đi tìm cái sự tiện nghi cho cuộc sống, thì cũng có những nhà đạo học đi tìm chân lý theo một cái hướng khác hẳn luôn, là đi tìm cái cái quan điểm cuộc sống, cái cách sống, cái tương quan giữa người và người. Nên đây là con đường của nhân văn. Nó có hai có hai cái hạng tri thức như vậy. Chúng ta so sánh lại một chút xíu: bên cạnh các nhà khoa học đi tìm kỹ thuật, đi tìm những nguyên lý của khoa học, thì có những nhà đạo học cũng đi tìm chân lý giống như những nhà khoa học nhưng mà họ đi theo một cái hướng khác, là họ đi tìm cái quan điểm đối xử giữa người và người,
[43:55]mình gọi là đạo đức á, cái triết lý, triết học, đạo học. Họ đi theo một hướng khác và cũng là đi tìm chân lý, vì nó cũng là một sự thật lớn, mênh mông, trừu tượng, kỳ ảo, đang chờ nhiều người bước vào khám phá. Tuy nhiên vì chúng ta ảnh hưởng cái nền văn hóa của phương Tây nên chúng ta đã xem trọng khoa học vật lý nhiều hơn. Còn cả một cái thế giới mênh mông của tâm linh, của đạo đức, của đạo học, của triết học, của nhân văn, tương quan giữa người và người, cả một thế giới mênh mông, kỳ vĩ thì chúng ta chưa bước vào lắm, chúng ta chưa bước vào nhiều. Mặc dù cũng có nhiều người đã đi vào và họ đã đi một cách thành công để trở
[44:42]thành những vị thánh lỗi lạc cho nhân loại, có rồi chứ không phải không. Phải không? Và như vậy chúng ta thấy là có tri thức chưa hẳn là có đạo đức. Hai lĩnh vực nó khác nhau. Nên cái quan điểm sống để sử dụng con dao như thế nào là một quan điểm khác, là một môn học mới.
[45:03]Nhà khoa học làm ra con dao đem bán rồi đó, ông thương gia là đem bán lấy lời rồi đó, xong rồi đó. Bây giờ cầm con dao, chúng ta sẽ sử dụng như thế nào? Chúng ta sẽ cầm nó để làm thành một bữa ăn ngon cho cái người thân yêu của mình, hay là chúng ta sẽ cầm con dao đó đâm vào trái tim của người đồng loại? Đó, đây là cái cách sử dụng cái cái thành tựu của khoa học như thế nào thì nó lại thuộc về một quan điểm mới, không thuộc về khoa học, không thuộc về tri thức nữa, nên nó đã bắt đầu bước vào cái đạo học, đạo đức rồi. Đó, thì cũng vậy, như ông Nobel ổng chế ra được cái thuốc nổ, mìn nổ, nhưng mà rồi người ta đã dùng nó để giết nhau, tạo thành chiến tranh.
[45:51]Chứ hồi xưa lúc mà ông Nobel ổng chế ra thuốc nổ như vậy, dĩ nhiên là không phải là ông là từ đầu nhưng mà ông đã hoàn thiện nó như vậy, là để làm cầu làm đường thôi, để phá núi phá đồ, làm cầu làm đường, có lợi cho nhân loại. Nhưng rồi người ta đã lợi dụng cái phát minh đó tạo thành vũ khí giết nhau. Cho nên đến cuối đời của ông, ông ông đau khổ lắm, ông Nobel đau khổ. Mặc dù ông rất là giàu, vì cái ông thành công trong kinh doanh, từ cái phát minh của mình ông rất là giàu, nhưng mà ông đau khổ vì người ta đã dùng sai cái kỹ thuật của ông. Nên ông mới để lại hết toàn bộ gia tài của ông lập thành cái giải thưởng,
[46:30]cái giải thưởng Nobel á, và nhờ cái Hội đồng Hoàng gia của Thụy Điển mỗi năm đi tìm những người nào trên nhân loại mà đã có những cống hiến xuất sắc cho loài người mà để phục vụ hòa bình, phục vụ hòa bình. Đó cho nên đến đến ngày nay thì giải Nobel cũng rất là nổi tiếng là vậy đó. Nên ai mà được lãnh giải Nobel thì phải nói là một cái vinh dự lớn cho người đó và cho đất nước của người đó nữa. Cho nên ở đây là hy vọng các em mà còn trẻ nè, sau này ráng lượm cái giải Nobel cho Việt Nam, Việt Nam chưa có đó. Thì đó là chúng ta thấy so sánh chuyện đó cũng vậy, là một cái kỹ thuật đưa ra mà sử dụng kỹ thuật đó như thế
[47:11]nào nó thuộc về cái quan điểm đạo đức của con người. Nên ở đây, cái tri thức hay là cái khoa học chưa đủ để xây dựng thế giới này thật tốt đẹp, chưa đủ. Mà cần phải có cái đạo đức, phải có cái đạo học. Cái đạo đức giúp con người thiết lập mối tương quan tốt đẹp với người khác, với loài khác. Là không phải với người không, mà với muôn loài nữa. Không phải là chúng ta chỉ thương yêu con người là đủ đâu. Vì nếu chúng ta thương yêu con người để phục vụ con người rồi chúng ta giết hại bò, trâu, nghé, dê đồ để cho con người ăn uống cho phủ phê, nó vẫn không là đạo đức, đó là cái sự tiêu diệt thế giới.
[47:55]Hoặc là nói chúng ta thương yêu con người rồi sau đó chúng ta tàn sát hết rừng cây, cây cỏ, chim muông mà để gọi là cất nhà cho con người ở thì đó cũng là một sai lầm. Nên cái tình thương đó mà đạo đức dạy chúng ta vậy là cái tương quan tốt đẹp để đối xử giữa người với muôn loài, là với con người với nhau, với chim với thú và với cả cây cỏ nữa. Chúng ta phải yêu quý cả rừng cây nữa, từng chiếc lá xanh này chúng ta phải nhìn chúng ta phải có được cái lòng thương yêu. Chúng tôi nói không đùa đâu, chúng tôi nói không đùa, chúng tôi không hề cường điệu khi mà nói rằng chúng ta phải thương yêu từng cái chiếc lá xanh.
[48:33]Chỉ trừ những chiếc mà lá lá bằng vải bằng nhựa thôi, thì thương không thương thôi tùy mỗi người, không có bắt. Nhưng mà nếu lá thiệt ở trên cây, phất phơ theo từng cơn gió sớm, lấp lánh từng cái hạt sương khuya, đều đáng cho chúng ta thương yêu, trân trọng. Huống hồ là những con chó, con mèo, con chim, con cá lội dưới nước, con chim bay trên trời. Huống hồ là những con người mà xinh đẹp như thế này sống đầy chung quanh chúng ta, trong một cái cộng đồng thế giới tốt đẹp như thế này thì chúng ta còn phải thương yêu biết bao nhiêu nữa, phải không? Nên và đạo đức dạy chúng ta điều đó, nhắc nhở chúng ta điều đó, thôi thúc chúng ta điều đó.
[49:15]Và chúng ta cũng vậy, cũng phải tự răn tự nhắc trong lòng mình mỗi ngày mỗi đêm. Mỗi đêm, khi ánh mặt trời chiều đã lặn, công việc hằng ngày đã nhẹ nhàng, đã dừng lại trong cái yên tĩnh, tĩnh lặng của bầu trời chiều hôm. Khi mà những ánh sao đã giăng lấp lánh trên bầu trời, vào những lúc im vắng đó, chúng ta thắp hương lên bàn Phật, chúng ta quỳ xuống, chúng ta đảnh lễ Phật với lòng tôn kính. Và chúng ta nguyện trước Phật là mình sẽ thương yêu muôn loài.
[49:58]Xin cho con được lòng thương yêu đến với tất cả vạn loài trong vũ trụ, cả những người con biết và chưa biết, có quen và chưa quen, cả những người trong thế giới hữu hình, trong thế giới vô hình, tất cả những chúng sinh ở trên trời hay dưới nước, hay trong rừng thẳm. Xin cho con thương yêu được từng cánh hoa, từng chiếc lá trên trái đất này. Chúng ta phải nguyện hứa trước Phật như vậy. Và đó là điều mà tôn giáo, mà đạo Phật, và đạo đức hay đạo học đã dạy cho chúng ta từng ngày, từng giờ trong cuộc sống. Rồi luật nhân quả sẽ đem lại cho chúng ta sự đền bù xứng đáng khi mà chúng ta đã biết sống một cuộc sống đầy thương yêu như vậy.
[50:42]Thương yêu sẽ đem đến hạnh phúc. Thương yêu sẽ đem đến hạnh phúc. Không có điều gì đem đến hạnh phúc chắc thật, bền bỉ đâu. Tất cả chỉ là những trò vui tạm bợ, giả dối thôi. Thí dụ như bây giờ chúng ta có đi Water World, đi trượt nước nhào lộn gì đó, mà đi Suối Tiên, Đầm Sen gì đó, hay là những ai bạo tợn hơn là đi vô disco, vũ trường discotheque gì đó không biết, thì những trò vui đó coi vậy chứ nó tạm bợ, giả dối, ngắn ngủi, nông nổi, hời hợt. Cái hạnh phúc trầm lắng, bền bỉ, lâu dài nhất vẫn là lòng thương yêu của chúng ta đối với vạn loài. Rồi chúng ta sẽ thấy, nhiều khi mình chỉ vừa mới thương yêu thôi,
[51:24]chưa làm được điều gì, lòng mình đã bắt đầu nhen nhúm hạnh phúc rồi. Mà còn nếu nhiều hơn nữa, mình đã thực sự làm được điều gì đó cho con người, là đem đến cho bà cụ già nghèo đói ở cuối xóm một bịch gạo, đến chăm sóc cho ông cụ già neo đơn, pha cho ấm nước chè vào đầu ngày, chút chút thôi, làm chút chút, mình sẽ thấy cuộc đời mình đầy ngập niềm vui. Khi mình có làm được cái điều gì đó thực sự, chứ không phải là mình chỉ nói suông. Mà nhiều khi chưa làm, chỉ mới khởi lòng thương yêu con người mình đã thấy hạnh phúc rồi. Cho nên thương yêu đem lại hạnh phúc. Ở đây chúng ta thấy thế này,
[52:06]cái mà tại sao vậy, nhiều người cũng như cá nhân tôi vậy, tôi quý trọng cái văn hóa của Đông phương vì ở cái giá trị là tình nghĩa. Như những nhà nho ngày xưa vậy, những điều mà được dạy trong đạo Nho cũng như là đạo Phật, cái cách cư xử của người quân tử là đề cao tình nghĩa. Và nhiều khi chúng ta thấy đề cao nó quá đáng luôn. Nhưng mà kệ nó, cứ quá đáng vậy cho nó đẹp. Ví dụ như là cha mẹ chết, ba năm con cái phải để tang tưởng nhớ, tưởng nhớ. Mà trong ba năm đó là không dám vui điều gì, vì như vậy là bất hiếu. Chúng ta thấy cái lòng hiếu của người xưa đề cao như vậy, và đó là tình nghĩa. Bây giờ mình nghĩ là có khi quá đáng, nhưng mà coi vậy nó đẹp.
[52:57]Nó đẹp, nó giữ gìn cái giá trị tình nghĩa cho con người. Hoặc là bạn bè đối xử với nhau vậy, chí tình chí nghĩa, như là: "Làm ơn không nên nhớ, mà thọ ơn không nên quên." Những cái câu dạy về tình nghĩa của người xưa như vậy là muôn đời là giá trị không bao giờ mất. Như ngày xưa vì Khổng Tử mất, một người đệ tử của ông, tôi lại quên tên, cất lều ở bên cái mộ thầy mình ba năm luôn. Tôn trọng ông thầy mình như vậy, và cái lòng hiếu đễ đối với thầy như vậy, cái tình nghĩa được đề cao như vậy. Nó sẽ có hai hạng người không chú ý tình nghĩa. Một là những người chỉ biết trọng vật chất. Hai là những người hiểu đạo Phật mà hiểu sai,
[53:39]cho rằng đạo Phật chỉ chú trọng cái sự tự tại, bỏ hết tình nghĩa. Đó là người hiểu sai về đạo Phật, cũng không quan tâm đến tình nghĩa. Chứ còn người hiểu đạo Phật cho đúng thì rất chú trọng cái tình nghĩa. Và chúng ta thấy trong cuộc sống này, giữa cái mà vật chất quay cuồng, những phát minh mới, kỹ thuật mới đem đến cho con người nhiều cái tiện nghi thiên về vật chất, và giá trị của tình nghĩa mỗi ngày bị quên lãng, thì đến lúc này chúng ta thấy là cần phải kêu gọi xây dựng lại cái tương quan tốt đẹp với con người qua cái biểu tượng là tình nghĩa. Chúng ta phải đối xử với con người có tình nghĩa nhiều
[54:22]hơn nữa, chứ vật chất coi vậy chứ không quan trọng.
[54:28]Cho nên nhiều khi chúng ta hay nghe nói vui với nhau đó: "Tình nghĩa là chín mà tiền bạc là..." Là gì? Là mười hả? Thôi. Ủa, ủa vậy sao? Tình nghĩa là chín mà tiền bạc là mười?
[54:51]Vậy mình cứ tưởng là tình nghĩa là chính mà tiền bạc là phụ, té ra tiền bạc mới là mười đó hả? Rồi một điều nữa mà chúng ta bắt gặp trong đạo Phật nữa là khái niệm là lòng từ bi vô tận. Đây là một cái khái niệm lớn, lớn đáng kinh ngạc của đạo Phật. Vì cái tình nghĩa căn bản nó đã là đẹp rồi, vậy mà chưa đủ. Ví dụ như chúng ta thương yêu cha mẹ mình, vợ chồng mình, anh em mình, con cái mình, rồi thương yêu láng giềng, bạn bè mình, cuộc sống như vậy đẹp lắm rồi. Còn những người mình chưa quen chưa biết thì thôi không có gì để nói, với những người mình đã biết mình đều đối xử tốt, cuộc sống vậy đẹp lắm rồi.
[55:35]Vậy mà chưa đủ, đối với đạo Phật chưa đủ. Đạo Phật buộc chúng ta, kêu gọi chúng ta phải thương yêu, thương yêu hết tất cả chúng sinh trong vũ trụ này. Dù chúng ta chưa hề biết, chưa hề gặp mà lòng mình đã mở ra sẵn như vậy, là với bất cứ ai mình cũng đều phải thương yêu như vậy.
[55:57]Nên đây là một quan điểm hết sức là lớn lao, đáng kinh ngạc trong cái tư tưởng của nhân loại. Mà cái tư tưởng này đã có 2500 năm trước mà đến ngày hôm nay vẫn chưa mấy người áp dụng được. Vì chúng ta làm sao đó không biết, sao mà chúng ta vẫn chưa áp dụng được, chứ đây là một quan điểm lớn lao của đạo Phật đối với nhân loại. Bây giờ ví dụ như là chúng ta ngồi đây, chúng ta nhìn hết trong cái hội trường giảng đường này, chúng ta nhìn bao nhiêu con người này chúng ta có khởi được lòng thương không? Mắt mình nhìn thấy con người, mình có khởi tâm thương yêu nãy giờ không? Hỏi thật, xin hãy thành thật khai báo trước
[56:36]bình minh, hãy tự thú trước bình minh. Mắt mình chạm thấy nhìn bao nhiêu đây con người mình có khởi lòng thương yêu chưa nãy giờ? Có chưa? Có chưa? Một người có, mười người chưa. Người nào có là giỏi. Bây giờ mình bước ra ngoài đường, nghĩa là bao nhiêu người xe cộ xuôi ngược vậy, mắt mình chạm nhìn thấy bao nhiêu con người, mình đã khởi được lòng thương yêu chưa? Có chưa? Có ít thôi, thường là quên, phải không? Cứ đi rồi hậm hực, sợ thằng này đi ẩu kia sao đi quẹt suýt đụng mình, đi chi mà chật đường chật xá. Đó, chúng ta thấy chúng ta dễ quên. Chúng ta không luôn luôn nhắc được lòng mình là phải thương yêu mọi người.
[57:19]Còn nếu mà trong cuộc sống mắt mình chạm, nhìn thấy con người là tim mình khởi lên tình thương yêu, chúng ta sẽ thấy tâm hồn mình thay đổi, nhân cách mình thay đổi, mình đang vươn lên, đang lớn lên lần lần, đang trưởng thành lên lần lần. Chúng ta trưởng thành là bởi vì lòng thương yêu, chứ không phải chúng ta trưởng thành vì tuổi tác đâu. Không phải. Mình đừng có nghĩ là mình lớn từ từ 40 tuổi, 50 tuổi, 60 tuổi là mình đang già, đang lớn, không có đâu. Chỉ khi nào lòng thương yêu mình lớn lên thì mình mới đang trưởng thành. Hãy nhớ điều đó. Cho nên bây giờ ở đây vậy, chúng ta không đánh giá trên
[57:56]tuổi tác nữa mà đánh giá trên trái tim thương yêu. Ai mà có trái tim thương yêu lớn, xin cứ đưa ra, người đó sẽ là người lớn nhất ở đây, người trưởng thành nhất. Bây giờ chúng ta nói về chỗ điểm chính là Đạo Phật và tri thức. Thì hầu hết những người ngồi ở đây đều là những người có duyên nợ với Đạo Phật. Phải không? Thì chúng ta mới đến chùa mà nghe pháp như vậy. Thì chúng ta đã đến với Đạo Phật bằng cách nào? Thì hoặc là chúng ta đến với Đạo Phật bằng niềm tin, hoặc chúng ta đến với Đạo Phật bằng lý trí. Niềm tin thì không có giải thích. Nghĩa là ai nói cái tin liền là vào đạo luôn. Còn bằng lý trí là phải suy xét,
[58:41]người đó nói, mình nghe mình cân nhắc đúng hay không, hợp lý hay không. Chừng nào thấy quá đúng, quá thuyết phục rồi, Đạo Phật quá cần thiết rồi thì mình mới đến với Đạo Phật. Như vậy, có hai con đường để chúng ta đến với Đạo Phật: một là niềm tin và hai là lý trí. Nó cũng có ba trường hợp: hoặc là do truyền thống gia đình, nghĩa là mình lỡ mình sinh trong một gia đình có truyền thống Đạo Phật, thế là thôi mình cũng theo Đạo Phật một cách đơn giản, không suy xét. Mà như vậy trong trường hợp này cũng gọi là chúng ta đã theo Đạo Phật bằng niềm tin. Hoặc là một khuynh hướng bí mật từ một kiếp xưa nào đó.
[59:19]Nghĩa là một kiếp xưa trước đây mình đã từng theo Đạo Phật rồi, mình đã gây cái nhân lành đầy đủ, thì trong kiếp này nhiều khi gia đình của mình không phải Đạo Phật, nhưng mình vẫn bị thôi thúc phải theo Đạo Phật. Đó đó là cũng thuộc về niềm tin, mình không lý giải được. Tự nhiên vô chùa, nhìn thấy quý sư cô sao mà dễ thương quá. Đó. À. Vì chưa nghe mấy cô rầy mắng, nhìn mấy cô dễ thương quá, cho nên thích đi chùa. Tự nhiên nhìn thấy tượng Phật, tự nhiên mình bị xúc động, rồi thế là mình theo đạo, cứ đến chùa hoài, phải không? Rồi, đó là một cái nguyên nhân thứ hai là bí mật từ kiếp xưa. Nguyên nhân thứ ba của niềm tin nữa là do một dân tộc có văn hóa Đạo Phật.
[1:00:03]Ví dụ như là chúng ta là người Việt Nam đi, thì văn hóa của người Việt Nam từ ngàn xưa gắn bó mật thiết với Đạo Phật, là chúng ta thừa hưởng cái văn hóa đó, mình đến với Đạo Phật luôn, đơn giản. Đơn giản không suy xét, không tính toán. Một là do gia đình nè, hai là do kiếp trước nè, ba là do văn hóa của cả dân tộc nè. Ba cái này làm mình đến với Đạo Phật một cách nhẹ nhàng, không tính toán. Còn trường hợp mà mình đến với Đạo Phật bằng lý trí thì khác à. Đó là mình đến bằng niềm tin đó, nhưng mà sự thật để mình hiểu được Đạo Phật thì phải cần một trí tuệ lớn, một trí tuệ lớn. Vì giáo lý của Đạo Phật thật là mênh mông, kỳ vĩ.
[1:00:46]Quá sâu sắc, quá uyên thâm, mênh mông. Nên một người mà thật sự tìm hiểu Đạo Phật cho tới nơi thấu đáo rồi, thì không ai có thể làm cho lung lạc được nữa. Vì giáo lý Đạo Phật chặt chẽ quá sức, chặt chẽ từ trong nội tâm, cho đến hoàn cảnh, cho đến quá khứ, cho đến tương lai. Tất cả mọi lĩnh vực thì Đạo Phật đều có thể lý giải và hướng dẫn chúng ta được hết. Quá mênh mông, quá kỳ vĩ, quá chặt chẽ, nên những nhà trí thức lớn trên thế giới đều thán phục Đạo Phật. Ví dụ như là nhà toán học cũng là nhà triết học Bertrand Russell. Ông cũng nói: "Nếu tôi phải chọn một tôn giáo để theo, tôi sẽ chọn Đạo Phật." Như là nhà bác học Einstein,
[1:01:29]nhà bác học tiêu biểu nhất của thế kỷ mà của cả thiên niên kỷ. Thì ông nói rằng: "Trong tương lai, một cái tôn giáo phải đáp ứng được hai yếu tố của nhân loại. Thứ nhất là tâm linh của nhân loại và thứ hai là sự tiến bộ khoa học của nhân loại." Nghĩa là tôn giáo nó phải được cả hai điều đó, chứ không phải tôn giáo là chỉ đi tinh thần, chỉ về tâm linh không, không phải. Tôn giáo nó phải bao gồm được cả cái khái niệm của khoa học và hướng dẫn được tâm linh. Và ông nói luôn: "Chỉ có Đạo Phật mới đáp ứng được điều đó." Nghĩa là nhà bác học Einstein thì không biết ông nghiên cứu Đạo Phật lúc nào mà ông đã kết luận như vậy.
[1:02:10]Thường khi những cuốn sách mà viết về nhà bác học Einstein thì không hề nói là ông đã bỏ công nghiên cứu Đạo Phật như thế nào. Chỉ thấy là ồ mấy tuổi ông lấy vợ, mấy tuổi ông đưa ra thuyết tương đối hẹp, đến lúc nào ông đưa ra thuyết tương đối lớn, lúc nào ông đưa ra cái thuyết trường đồng nhất mà chưa chứng minh được, rồi những lúc nào ông được giải Nobel, lúc nào ông đi thăm viếng các nước trên thế giới, lúc nào ông bỏ qua Mỹ, lúc nào ông nhập quốc tịch, vân vân. Nghĩa là nói về ông nhiều điều, nhưng mà không bao giờ nói là ông Einstein đã đọc sách Phật như thế nào. Nhưng mà chắc chắn là ông phải đọc,
[1:02:45]đọc rất kỹ, đọc rất nhiều, nên ông mới nói như vậy. Ông mới nói rằng chỉ có Đạo Phật mới là một tôn giáo đáp ứng được cho cái nhu cầu của tâm linh và khoa học của nhân loại trong tương lai. Hoặc là Thủ tướng Nehru, rất nhiều, rất nhiều những nhà trí thức trên thế giới đều thán phục Đạo Phật như vậy. Và chúng ta thấy rõ ràng là là phải có trí tuệ lớn mới hiểu được Đạo Phật, chứ không có dễ dàng, không đơn giản. Cho nên chúng ta càng có văn hóa, chúng ta càng có tri thức thì chúng ta càng dễ đến với Đạo Phật. Thì trước hết, Đạo Phật như là một cách sống, một cách tu dưỡng của bản thân. Trước hết là như vậy.
[1:03:24]Đạo Phật nhiều vấn đề lắm, nhưng mà trước hết Đạo Phật như là một con đường để sống, một cách để sống, một cách để đối xử với con người, giữ gìn tâm hồn mình, đó. Mà bản thân mình tốt thì mình mới làm lợi ích được cho cuộc đời. Từng con người tốt, từng con người tốt thì cả cuộc đời này sẽ đẹp lên. Còn nếu từng con người xấu, từng con người xấu thì xã hội sẽ hỗn loạn liền, hỗn loạn liền. Có một lần vô tình tôi xem mấy cuốn phim khoa học viễn tưởng, trong đó Sylvester Stallone đóng vai chính là ông là một cái thẩm phán di động trên đường phố. Thì lúc đó cái cái phim truyện nó đưa ra rằng vào cái thời đại tới mà khoa học quá tiến bộ
[1:04:09]thì người ta bắn giết nhau xèo xèo, không có pháp luật nào trị nổi hết. Thì phải có những cái thẩm phán, vừa là cảnh sát vừa là thẩm phán, nghĩa là bắt được tội phạm trên đường phố tuyên án và xử tử tại đó luôn. Chứ không có mà lập toà, không có thời gian để mà bắt nhốt mà đem ra toà kịp thời nữa, vì tội phạm đã giăng đầy. Mà không có nói tới tâm linh, không có tôn giáo nữa, khoa học đã tràn ngập và người ta bỏ tôn giáo hết. Và xã hội hỗn loạn luôn. Nghĩa là cái cuốn phim nó cảnh báo cho thế giới, một cuộc sống mà chỉ có sự tiến bộ kỹ thuật mà không có sự tiến bộ tâm linh là cực kỳ nguy hiểm. Nên ở đây khoa học kỹ thuật càng tiến bộ chừng nào thì
[1:04:47]đạo học phải tiến bộ kịp theo và vượt hơn như thế. Đây là trách nhiệm của những người đệ tử Phật chúng ta. Những người mà ý thức được rằng đạo đức là quan trọng thì chúng ta phải hết sức cố gắng rèn luyện bản thân mình, tu dưỡng bản thân mình, cũng như đem cái đạo đức đó đến cho mọi người để kềm lại cái kỹ thuật. Cũng giống như là người ta đã chế được con dao thì mình phải cố gắng dạy cho mọi người sử dụng con dao đó một cách có lợi, chứ đừng có sử dụng con dao đó trở thành việc bạo lực và hành động hành động ác độc, tàn hại con người. Phải cẩn thận như vậy.
[1:05:27]Một điều nữa chúng ta thấy thế này: Đạo Phật không phải là một đối tượng để chúng ta tôn thờ, mặc dù chúng ta phải biết ơn Phật, phải tôn kính Phật. Đây là một cái điểm mà chúng ta tinh ý để ý một chút, không khéo chúng ta lầm. Vì Đức Phật xuất hiện giữa cuộc đời, Đạo Phật có mặt giữa cuộc đời để dạy cho chúng ta cái cách sống với con người, với cuộc đời. Nghĩa là chúng ta đón nhận lời Phật dạy, rồi chúng ta sống với con người cho tốt, cho thương yêu, cho tôn kính, cho khiêm hạ, biết chịu đựng những nghịch cảnh, biết can đảm trước những khó khăn và biết bao dung những lầm lỗi của con người. Chúng ta nhận lời dạy của Phật từ như thế và để chúng ta sống với con người như thế,
[1:06:13]chứ không phải là chúng ta nhận một Đạo Phật để rồi chúng ta chỉ biết hướng về Đức Phật, hướng về Đạo Phật tôn thờ, cung kính, phụng sự rồi quên đi con người. Đây là một cái hiểu lầm lớn, hiểu lầm lớn. Chúng ta biết ơn Phật, tôn kính Phật vì Phật cho chúng ta con đường để chúng ta thương yêu được con người, để chúng ta giữ được tâm hồn mình trong mọi nghịch cảnh, trong mọi khổ đau. Và vì như vậy nên chúng ta biết ơn Phật, tôn kính Phật, chứ không phải Đạo Phật xuất hiện trên cuộc đời để thu hút chúng ta để chúng ta quay lưng hết với mọi người mà chỉ biết có Đạo Phật. Chúng ta phải nhớ điều đó. Cho nên khi cái người trí thức mà đến với Đạo Phật,
[1:06:56]tiếp nhận được Đạo Phật thì phải áp dụng được Đạo Phật để mình sống với cuộc đời, để kềm lại cái sự tiến bộ điên cuồng của kỹ thuật hiện nay. Chứ không phải xem Đạo Phật là một đối tượng để phụng thờ mà quay lưng với nhân loại. Nhớ điều đó. Chúng tôi nói điều này để cho quý Phật tử
[1:07:18]phân biệt được là có những cái giáo phái xuất hiện gần đây đã kêu tín đồ quay lưng với nhân loại mà chỉ biết gom hết tiền của để phụng thờ cho cái giáo phái đó, cho cái giáo chủ đó. Nên đây là chỗ chúng ta nhận ra được thế nào là tà giáo, thế nào là chánh đạo, chỗ đó. Vì cái chánh đạo mà biểu tượng như là Đạo Phật là không phải là đối tượng để chúng ta tôn thờ, mà đối tượng để chúng ta phụng sự, tôn thờ, thương yêu chính là con người. Còn đối với Đức Phật hoặc là đối với chư Tăng, những người mà có công giáo dục chúng ta thì chúng ta có biết ơn, có tôn kính. Thì chúng ta phải biết ơn. Nhưng đó không phải là đối tượng, mà đối tượng là những con người,
[1:08:00]là những người nghèo khổ sống ngoài lề đường, những người mà nãy giờ reo có năm đồng, mười đồng cái bao gì đó, đó. Là những cái người mà họ thất cơ lỡ vận lang thang, những người mà không còn niềm tin vào đạo đức và cuộc sống. Đó chính là những đối tượng mà chúng ta phải để tâm tới để chuyển hóa họ, giúp đỡ họ quay về, dựng lại niềm tin với cuộc sống, tin vào nhân quả nghiệp báo và sống có thương yêu, biết thương yêu con người. Chính là những đối tượng mà chúng ta phải bận tâm là những điều người đó như vậy. Rồi đến một lúc nào đó, đến lúc nào đó khi mà cái sự tu tập của chúng ta tiến bộ là chúng ta sẽ nhìn thấy mình
[1:08:42]như là một chúng sinh bình đẳng như những chúng sinh khác. Chỗ này hơi khó. Vì thông thường á là chúng ta thấy mình khác với mọi người, phải không? Mình là người đệ tử Phật, thương yêu những người khác nên có ta và có người, nó phân biệt rõ nè. Nhưng khi mình tu đến một lúc nào đó, tiến bộ, tự nhiên mình thấy à mình đang ngồi đây và những người đang ngồi chung quanh đây hoàn toàn bình đẳng, không khác gì hết. Ở đây có ai đạt được cái trình độ đó không? Thì lúc đó là ví dụ như mình có tu tập, mình có làm các điều công đức, là vì sao? Vì đó cũng là một chúng sinh đáng được độ cũng giống như những chúng sinh khác.
[1:09:27]Mình không còn phân biệt à mình phải giỏi hơn, mình phải tu nhiều hơn những người khác, không có nữa. Mình xem mình bình đẳng như những chúng sinh khác, chúng sinh khác cũng phải tu và mình cũng phải tu, không khác nhau gì hết. Là tới trình độ như vậy. Ở đây ai đạt được cái nhìn bình đẳng như vậy? Thôi mình ráng tu thêm, ráng tâm hồn mình lắng thêm.
[1:09:52]Rồi một điều nữa là đạo Phật mở ra một cái lĩnh vực tâm linh. Vũ trụ này có hai lĩnh vực: một là cái thế giới vật lý, hai là thế giới tâm linh. Cái vật lý là đối tượng tìm hiểu, nghiên cứu của khoa học, và bỏ trống nguyên cái cái lĩnh vực tâm linh cho các nhà tôn giáo. Và chính vì là lĩnh vực tâm linh bị bỏ trống nên các nhà tôn giáo đã tha hồ tô điểm, vẽ vời, và nhiều khi đã tạo thành sự mê tín, dị đoan, superstition, che phủ tâm hồn của con người. Ở đây, chúng ta mong mỏi một ngày nào đó khoa học phải bước sang lĩnh vực tâm linh, là ngoài việc nghiên cứu vật lý, khoa học phải thấy tâm linh là một điều tồn tại
[1:10:47]có thật trong vũ trụ để mà đặt những bước đầu tiên để nghiên cứu. Giống như ngày xưa mà chúng ta đã đặt được cái tiền đề đầu tiên của hình học mà ngày hôm nay toàn bộ khoa học phát triển luôn. Cái tiền đề đầu tiên của toán học là gì? Là cái định đề Ơ-clit. Từ một điểm ngoài đường thẳng, chúng ta chỉ vẽ được một đường song song với đường thẳng ấy và chỉ một mà thôi. Thì từ một định đề đơn giản như vậy mà ngày hôm nay chúng ta dựng lên được cả một cái hệ thống toán học cho khoa học hết sức là kỳ vĩ. Cũng vậy, bắt đầu bây giờ chúng ta cần những cái định đề đầu tiên cho tâm linh học. Khoa học phải bước sang tâm linh học.
[1:11:31]Thì như vậy, khi mà tâm linh đã được khoa học để mắt tới, nghiên cứu tới thì những nhà tôn giáo mà không có chân chính sẽ không còn không còn được quyền tô điểm, vẽ vời, nói dốc nữa.
[1:11:46]Là khi chúng ta nói tới vấn đề tâm linh, chúng ta phải nói hết sức là chân thật, nghiêm túc vì nó là sự có thật. Phủ nhận nó cũng là một tà kiến, một điều sai lầm. Mà tô điểm nó một cách sai lầm cũng là cũng là sai lầm luôn. Tương lai như vậy, và trong đạo Phật đã có định hướng cho nhân loại đối với vấn đề tâm linh đó rồi.
[1:12:13]Trong đạo Phật là cái sự tu tập về tâm linh là một điều quan trọng, thiết yếu. Cái người đến với đạo Phật là phải biết, tin có các cõi: địa ngục, ngạ quỷ, chư thiên, tin có luân hồi, có nhân quả, và phải biết ngồi thiền, lắng tâm mình cho thanh tịnh, và vượt qua các tầng lớp thiền định để lần lần đạt được sự khai mở trí tuệ, biết được cả cái thế giới vật lý này và cả cái thế giới tâm linh kia. Nên trong đạo Phật có cả cái con đường tâm linh cho chúng ta đi, và đạo Phật đã gợi ý cho khoa học phải hướng về vấn đề tâm linh này, không nên bỏ bỏ trống cái tâm linh cho những nhà tôn giáo không chân chính,
[1:12:56]vì họ sẽ làm nên những chuyện bậy bạ, lừa gạt con người khác. Có một điều thế này, chúng ta đừng nghĩ luôn luôn người trí thức sẽ là người không sai lầm.
[1:13:10]Có thể người trí thức ít sai lầm, nhưng vẫn có sai lầm.
[1:13:16]Mọi người đồng ý với chúng tôi vậy đó không? Đồng ý không? Bằng cớ là rất nhiều cái giáo phái bậy bạ xuất hiện trên thế giới gần đây đã thu hút được rất nhiều người trí thức. Như cái đạo Aum ở bên Nhật Bản, đạo Aum Shinrikyo, rất nhiều nhà trí thức là tín đồ của cái đạo đó. Hoặc là những cái đạo mà Ngôi Đền Mặt Trời ở Thụy Sĩ, là Cổng Thiên Đường ở Mỹ, rất nhiều cái giáo phái sai lầm tầm bậy tầm bạ mà những tín đồ đều là trí thức hết. Cho nên chúng ta đừng nghĩ trí thức là không sai lầm, trí thức vẫn có sai lầm. Và để chỗ này là chỗ để chúng ta khiêm tốn lại, chúng ta phải biết khiêm tốn lại. Cho nên chúng ta có trí thức rồi, đó là một cái ưu điểm đầu tiên.
[1:14:08]Sau đó, chúng ta phải tìm đến một cái tôn giáo chân chính để chúng ta nương tựa suốt cuộc đời còn lại, chúng ta được gợi ý cái con đường đi đúng suốt cuộc đời còn lại. Chứ nếu chúng ta chủ quan, một ngày nào đó chúng ta vẫn có thể rơi vào sai lầm là tin theo một cái tà giáo, ngoại đạo thì sẽ vô cùng nguy hiểm. Nên ở đây, cái giá trị của người trí thức đối với đạo Phật là như thế, là tuy chúng ta là trí thức, chúng ta biết được nhiều điều, chúng ta là vai trò dẫn đầu trong việc xây dựng xã hội, xây dựng cuộc đời, xây dựng thế giới, nhưng chúng ta cần bên cạnh đó một cái hệ thống đạo đức để chúng ta dựa đi theo song song với cái tri thức về khoa học.
[1:14:56]Mà trong cái hệ thống đạo học đó, chúng ta thấy đạo Phật là ưu việt vô cùng, vô cùng ưu việt. Mà chúng ta phải có cái hướng đi về tâm linh chứ đừng để bỏ trống cái tâm linh của mình, mà một ngày nào đó cái tà giáo ngoại đạo họ chen vào, họ dụ, một lúc nào đó mình vẫn có thể lạc lòng. Đừng bao giờ chủ quan nghĩ mình sẽ không sai lầm. Nên cái hay nhất vẫn là cái tiêm một vắc-xin phòng ngừa cho cái sự sai lầm của tương lai, và cái liều vắc-xin đó là đạo Phật. Chúng ta hãy đến với đạo Phật, tin chắc vào luật nhân quả, nghiệp báo. Chúng ta hãy tin chắc vào cái lòng từ bi làm cái hướng đi đúng. Chúng ta hãy tin chắc rằng một cái cuộc sống vị tha hoàn
[1:15:39]toàn, không còn sống cho mình nữa là một lý tưởng đẹp. Chính những điều đó giữ chúng ta không bao giờ bị lạc vào cái quan điểm tâm linh sai lầm nếu bất ngờ có một người nào đó đem cái vấn đề tâm linh, tín ngưỡng đến nói chuyện với chúng ta thì chúng ta đã có chỗ dựa vững chắc rồi, không bị lệch bước rồi, nên đó là một điều cần thiết. Bây giờ chúng ta nói qua cái về một loài người mới. Không phải con người sẽ luôn luôn như vậy mãi, một ngày nào đó con người sẽ thay đổi, khác đi.
[1:16:13]Một vài nhà khoa học thì tiên tri rằng có thể trong một triệu năm tới loài người sẽ thay đổi, không còn giống như vậy nữa, là do bị cái gọi là giống lý thuyết của Darwin là tiến hóa, những đột biến di truyền về gen sẽ làm cho loài người thay đổi, như vậy. Nhưng ở đây chúng ta không nói về điều đó. Không phải đợi đến một triệu năm nữa, mà có thể chỉ 200 năm nữa thôi thì loài người trên thế giới sẽ biến thành một loài người mới. Một loài người mới này không phải thay hình đổi dạng do đột biến di truyền mà bởi vì có thể trong 200 năm tới khoa học đã bước vào lĩnh vực tâm linh, các học sinh đến với trường học đều được học
[1:16:59]về thiền định, đều được học về luật nhân quả, nghiệp báo. Lúc đó con người ai cũng biết thiền hết, tâm ai cũng thanh tịnh hết, và tâm linh được khai mở. Tâm linh khai mở rồi, người ta có thể hiểu được nhau trong cái nhìn đầu tiên. Như bây giờ mình muốn hiểu nhau thì sao? Thì ông bà mình đã nói là thức đêm mới biết đêm dài, ở lâu mới biết lòng người trước sau, phải không? Nghĩa là mình muốn hiểu một người nào đó thì đừng có đánh giá qua cái răng khểnh, cái má lúm đồng tiền, hay đôi mắt bồ câu, coi chừng bị trở quẻ. Mà phải sống lâu, phải sống lâu nói chuyện nhiều, phải giả bộ cho mượn tiền người kia có quên trả hay không,
[1:17:42]vân vân, có nhiều cái như vậy mới biết được con người. Nhưng mà đến một ngày nào đó, khi mà nhân loại đều biết tu tập thiền định và cái thiền định đó nó quan trọng như là một môn toán học trong nhà trường, ai cũng phải ngồi thiền hết, và con người ta tâm linh khai mở thì không cần phải sống lâu mới biết lòng người trước sau nữa mà chỉ nhìn nhau nơi cái nhìn đầu tiên là hiểu biết nhau hết liền. Và như vậy, loài người sẽ tốt đẹp vô cùng. Khi mà mình biết được tâm hồn nhau hết rồi thì đâu có ai dám nghĩ xấu phải không? Đâu ai dám làm bậy. Nên tự nhiên loài người bỗng nhiên biến thành chư thiên tử như là người cõi trời.
[1:18:21]Cõi trời là vậy đó, họ biết được tâm nhau hết nên không có một vị thiên tử nào nghĩ bậy. Nhưng mà loài người mình thì chuyên gia nghĩ bậy, vì ý nghĩ mình không ai biết, mình tha hồ nghĩ bậy trong đầu mình. Nhưng một ngày nào đó khi mà một cái chuyện buồn nó tới là ai cũng biết được tâm nhau hết thì lúc đó mình hết dám nghĩ bậy thì loài người sẽ vô cùng thánh thiện. Đó, đó là một cái cái loài người mới. Và một loài người mới nữa là là khoa học sẽ hiểu được con người, hiểu được vũ trụ với quan điểm lớn hơn, với quan điểm lớn hơn hẳn như bây giờ, không như bây giờ đâu. Bây giờ chúng ta hiểu về vũ trụ với những cái lực hấp dẫn,
[1:19:02]với các tổ chức của thiên hà, những tinh vân, hoặc là chúng ta đưa ra một phỏng đoán về cái vụ nổ Big Bang đầu tiên của vũ trụ thì coi vậy chớ cũng là những quan điểm nhỏ về con người thôi, về vũ trụ chưa lớn lắm đâu. Một ngày nào đó mà khi chúng ta đi vào tâm linh song song với khoa học, chúng ta sẽ hiểu về loài người, hiểu về vũ trụ với những cái hiểu hoàn toàn khác hẳn. Khi mà trí tuệ con người tăng trưởng thì đạo đức sẽ tăng trưởng và hạnh phúc sẽ lớn lao hơn. Đó là loài người mới như vậy, là loài người có trí tuệ lớn, có đạo đức lớn và có hạnh phúc lớn. Chúng ta mong mỏi đến một ngày mà thế giới không còn có
[1:19:46]ranh giới, là không còn có ranh giới quốc gia nữa. Mà khuynh hướng toàn cầu hoá hiện nay như là cái dấu hiệu báo động, những cái dấu hiệu ban đầu của cái việc là tiến đến một thế giới không có ranh giới. Nhưng cũng sẽ không có cái tự do xô bồ như quan điểm của Tây phương đâu. Tự do xô bồ như quan điểm Tây phương cũng là một cái điều cần phải chỉnh đốn lại. Chứ cái sự mà nghiêm túc như Đông phương mới là một cái đẹp, một cái cần thiết. Khi mà một thế giới đã không còn ranh giới quốc gia nữa, thì những cái vùng nghèo sẽ được thúc đẩy phát triển bằng kiến thức, kỹ thuật, bằng đạo đức, bằng tâm linh để tiến lên,
[1:20:27]chứ không thể mà chúng ta cứ đem tiền viện trợ cho những nước nghèo mãi đâu. Nếu mà nước đó không tự mình có kiến thức, không có cái đạo đức, không có tâm linh thì quốc gia đó mãi mãi chỉ nhận tiền viện trợ, không bao giờ tiến lên được hết. Chỉ khi nào quốc gia đó tự mình có kiến thức, xây dựng được một hệ thống đạo đức chặt chẽ trong nhà trường, rồi kiểm soát vấn đề tâm linh được thì quốc gia đó sẽ tiến bộ. Và như vậy đến ngày đó thì ranh giới giữa các tôn giáo cũng nhạt nhoà. Vì các tôn giáo cũng tiếp thu những điều hay lẫn nhau. Ví dụ như cái người đạo Hồi, nhiều khi cũng phải nhận được cái hay từ trong đạo Phật, hoặc là trong Thiên Chúa giáo
[1:21:10]là cũng nhận được cái thiền định của đạo Phật, vân vân. Là các tôn giáo rồi sẽ đón nhận những cái hay lẫn nhau và cái sự phân biệt về tôn giáo cũng sẽ nhạt nhoà khi mà loài người đã tiến bộ. Mà loài người tiến bộ hay không, là các tôn giáo có vượt qua được ranh giới với nhau hay không, các quốc gia có xoá đi ranh giới hay không cũng là do chính con người trước. Mà vai trò quan trọng đầu tiên cũng là những người có hiểu biết, những người trí thức. Chính mình là đầu tàu để xây dựng một thế giới có đạo đức lớn, có hạnh phúc lớn và không còn chia rẽ, không còn hận thù nữa. Hôm nay chúng ta nói với nhau một vài điểm căn bản về Đạo Phật và Trí Thức
[1:21:54]như thế, thì hy vọng rằng lần khác à chúng ta sẽ gặp lại nhau à vui hơn. Có thể lần sau thì mọi người chuẩn bị câu hỏi, thì chúng tôi sẽ dành thời gian để mà giải đáp ha. Thôi bây giờ mình nghỉ ha. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.