[0:09]Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:17]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:30]Mời quý cô, quý Phật tử ngồi xuống.
[0:43]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Kỳ trước chúng ta nghỉ một lần rồi gặp lại. Lần này chúng ta cùng đi tiếp cái chủ đề về sự khác biệt giữa những cặp phạm trù đối lập với nhau. Lần này chúng ta bàn qua về cái cặp phạm trù tình cảm và lý trí. Vì trong cuộc sống của chúng ta cũng vậy, chúng ta luôn bị giằng xé giữa hai cái mâu thuẫn lớn là: một là tình cảm thôi thúc chúng ta muốn làm một điều này và lý trí lại bảo chúng ta phải làm một điều kia. Và nhiều khi vậy chúng ta cũng khổ tâm. Nên ở đây chúng ta xem lại sự tương quan giữa hai cái đó để có khi chúng ta áp dụng được trong cuộc sống của mình.
[1:37]Làm sao trong cái cuộc sống này mọi việc làm, mọi suy nghĩ chúng ta nó cân phân được giữa tình cảm và lý trí, cũng giống như là chúng ta sẽ chọn được cái quyết định nào là hợp lý nhất cho cuộc đời của mình. Bởi vì chúng ta là người đệ tử Phật thì chúng ta không được phép sai sót hay là sai lầm hay là tạo lầm lỗi trong cuộc sống. Vì giữa cái thế gian muôn trùng khác biệt, đầy những cái cám dỗ, đầy những cái lầm lỗi này chúng ta nếu không có một cái hướng đi vững, không có cái đạo lý để soi sáng cho cuộc đời mình, chúng ta dễ làm nhiều điều sai lầm. Mà hễ đã làm cái điều sai lầm thì luôn luôn chúng ta có cái giá phải trả.
[2:28]Có khi chúng ta phải trả trong đời này, có khi chúng ta phải trả trong những đời khác. Mà ở đây chúng ta đã là đệ tử Phật, được cái đường đi, được cái định hướng, cho nên chúng ta cố gắng đem đạo lý của Đức Phật soi rọi hết mọi điều và mọi ngõ ngách từng ly từng tí của cuộc sống mình, kể cả trong từng những ý nghĩ thầm kín, để làm sao chúng ta rút ra được cái kết luận, cái quyết định đúng nhất cho cuộc đời. Mà trong cái những cái quyết định cho cuộc sống này, chúng ta luôn bị chi phối bởi tình cảm hoặc là lý trí. Mà rất nhiều lần trong cuộc sống của mình thì tình cảm đã thắng. Quý Phật tử có đồng ý không?
[3:15]Rất nhiều lần trong cuộc đời của mình tình cảm đã chiến thắng và lý trí coi ghê gớm vậy chứ đã rất nhiều lần phải chịu thua. Bây giờ chúng ta xem lại vai trò của hai cái phạm trù đó để chúng ta hiểu rõ nó hơn và hi vọng rằng từ đây cho đến cuối đời chúng ta sẽ có nhiều lần quyết định đúng hơn là trong quá khứ. Bây giờ thì chúng ta nói về tình cảm trước. Tình cảm là cái gì? Tình cảm thì biểu tượng của nó là hai cái: thương và ghét. Chúng ta nói tổng quát, hễ nói cái hoạt động của tình cảm thì chúng ta đưa hai cái biểu tượng chính là thương và ghét ra.
[4:04]Nhưng mà sự thực là còn rất nhiều loại tình cảm bên trong đó. Nếu mà chúng ta kể ra hết những hoạt động của tình cảm, có khi tới vài trăm loại, vài ngàn loại nếu phân tích ra vi tế luôn. Ví dụ cái ưa, nó chưa phải là thương mà mới ưa, hoặc là hơn ưa một chút, thích, chưa phải thương, mới thích. Hoặc là ghét là dữ dội nhưng mà chưa tới mức độ ghét thì mới chán à. Mà khi chưa chán, mới chê à, rứa vậy. Hoặc là có những cái tình cảm mà nó tới cực độ hơn, thay vì ghét, nó là căm thù. Nó dữ dội hơn ghét nữa. Hoặc là mình nói thương nó có cái là nhiều hơn cả cái thương nữa, nó tới cái sự kính trọng mà nhiều
[4:49]khi nó vượt hơn cả sự kính trọng, nó là một sự ngưỡng mộ vô cùng nữa. Nên chúng ta thấy nó nhiều loại, nhiều loại lắm. Ở đây, ví dụ như những người mà đã sống đời cuộc đời này qua nhiều cái giai đoạn, đối diện với nhiều hoàn cảnh thì trong lòng mình cũng vậy, đã từng xuất hiện nhiều loại tình cảm đó thì bây giờ nói ra chúng ta dễ thông cảm, phải không? Ví dụ như những cái tình cảm nhỏ nhỏ mình dễ gặp: ưa, chán, ghét, thích là chút đỉnh dễ gặp. Nhưng mà để đi tới những tình cảm phải căm hờn hay là ngưỡng mộ tột độ thì ít khi gặp. Chúng ta phải đối diện với những sự kiện đặc biệt rồi mới gặp được.
[5:30]Như trong bài kinh mà Angulimala chúng ta nghe vậy, ngài Angulimala ban đầu là một tên tướng cướp chuyên giết người. Đến khi gặp Đức Phật thì ở xa xa nhìn thấy bóng người, ngài chỉ muốn rượt theo giết thôi theo cái dự định của mình. Nhưng đến khi gặp Đức Phật thì Đức Phật với cái đĩnh đạc, hiền lành, từ bi, uy lực và thần thông, ngài bước từng bước ngài đi. Angulimala với sức mạnh của một kẻ có khả năng đuổi theo được con nai rừng đang chạy mà vẫn không rượt được Đức Phật trong khi Đức Phật bước từng bước thong thả. Rồi cái ông mới kêu Đức Phật đứng lại thì lần đó ngài nói một bài kệ ngắn, nói ngài đã dừng lại mà Anguli mới là người đang đi.
[6:21]Thì câu chuyện nó dài cho đến khi sau này ngài Angulimala bởi một câu nói Đức Phật, buông gươm theo Phật xuất gia rồi đắc đạo. Khi đắc đạo rồi, ngài mới nói lên một bài kệ để kể lại cái cuộc đời của mình, sự tu hành của mình và kết quả ngài chứng được. Trong đó có một cái câu: "Từ khi ta bị thác nước cuốn". Cái câu đó bí mật mà ai bị thác nước cuốn rồi mới biết. Thác nước cuốn biểu tượng rằng nghĩa là khi gặp Đức Phật, trong lòng ngài bị tràn ngập, bị trùm phủ bởi cái sự ngưỡng mộ tột cùng mà chưa bao giờ ngài gặp trong cuộc đời trước đó. Nên đã thay đổi hẳn con người, từ cái ác tâm giết người trở thành một người tu hành thánh thiện.
[7:09]Mà phải một người như Angulimala mà phải gặp một người như Đức Phật thì chúng ta mới có dịp ở trong đời mình một lần mà chúng ta khởi lên cái sự ngưỡng mộ tột độ để rồi cuộc đời mình đi qua một cái hướng khác. Trong cuộc sống bình thường của mọi người chúng ta thì ít có khi nào chúng ta có dịp để khởi lên một cái tình cảm mạnh mẽ. Chúng ta thường là có những tình cảm nhẹ nhẹ, nhẹ nhẹ trong cuộc đời mình: buồn chút đỉnh, vui chút đỉnh, thương chút đỉnh, ghét chút đỉnh chứ không có mãnh liệt, trừ những trường hợp mà chúng ta nghe kể trong truyện hay trong phim, mà không biết đây ai có không là tiếng sét đầu tiên đó.
[7:46]Không biết đây có ai có bị? Một lần gặp rồi cái cả một đời nghĩa là ray rứt, cái đó cũng có trường hợp nữa. Không biết đây ai có thì giơ tay lên?
[8:00]Và có những trường hợp chúng ta nghe như những người như ngày xưa, vào những lúc mà đất nước chúng ta bị bị nô lệ thì có những nhà chí sĩ, những anh hùng họ có một trái tim lớn với cái tình yêu quê hương, yêu đồng bào mãnh liệt, tha thiết và họ dám xông pha vào nguy hiểm, khó khăn, chiến đấu, cực khổ để giành lại cái độc lập, tự do cho quê hương thì những người đó cũng vậy. Những người đó mới hiểu được thế nào là cái tình cảm lớn trong cuộc đời. Chứ còn đa phần cái tình cảm chúng ta trong cuộc sống này nó nhỏ bé, cạn cợt và nếu không muốn nói là đôi khi tầm thường. Vì vậy, có một danh nhân họ nói thế này:
[8:48]"Chỉ có những trái tim lớn mới có những hạnh phúc lớn". Goethe, như Goethe nói câu đó, thi sĩ Goethe của Đức: "Chỉ có những trái tim lớn mới có hạnh phúc lớn". Cái câu nói của ông hơi vắn tắt. Nếu muốn triển khai chúng ta phải triển khai: chỉ có những trái tim lớn mới có những cái tình yêu thương lớn, phải không? Và có cái tình yêu thương lớn chúng ta mới làm được những hành động vĩ đại. Mà khi làm được những hành động vĩ đại cho con người, cho nhân loại, chúng ta mới cảm nghe được cái hạnh phúc lớn. Cái câu đó nó phải dài dòng như vậy. Vì vậy, con người chúng ta xuất hiện trong thế gian này có những trường hợp là chúng ta mặc cho cuộc đời nó đưa mình đi đâu thì đi.
[9:38]Chúng ta được cha mẹ nuôi ăn học, lớn lên lập gia đình, tiếp tục trôi theo cơm áo. Đó là cuộc đời cứ đưa mình đi tới đâu tới. Và trong cái cuộc sống mà trôi nổi theo duyên như vậy thì chúng ta khi thì thương yêu, khi thì ghét bỏ, khi thì ưa thích, khi thì chán chê. Chúng ta cứ trôi theo dòng đời như vậy, tùy duyên. Nhưng có những con người có mặt trên cuộc đời này định hướng được cuộc đời họ. Nghĩa là từ thuở bé họ có cái lý tưởng của cuộc đời họ, họ có cái suy nghĩ và có tình thương yêu lớn trong đó. Và họ định được cái cuộc đời họ đi về đâu luôn chứ không có trôi theo dòng đời. Thì những người đó họ có thể cảm nhận được thế nào
[10:25]là những tình thương lớn của trái tim mình. Chúng ta gặp nhau ngày hôm nay ở đây thì có người hãy còn nhỏ, còn trẻ, còn nhiều ước mơ phía trước, có người cũng luống tuổi, đã đi qua nửa phần cuộc đời thì quá khứ thôi ngày hôm nay chúng ta không tính nữa vì nó đã lỡ rồi. Dù người trẻ hay người già mình không nói tới nữa nhưng mà từ ngày hôm nay chúng ta hiểu cái tình cảm nó quan trọng và chúng ta sẽ hứa với nhau cũng giống như là chúng ta hứa với Phật: phần đời còn lại chúng ta sẽ tìm ra cho cuộc đời mình những cái tình cảm lớn
[11:09]để chúng ta làm được những điều gì đó có ý nghĩa trong cuộc sống còn lại của cuộc đời mình, chứ chúng ta không để cho dòng đời cuốn trôi mình như trước nữa. Chúng ta sẽ làm lại, đứng lại, gượng lại và đi vào một cái ngõ khác nó cao cả hơn, có ý nghĩa hơn.
[11:31]Chúng ta biết á, cái tình cảm nó chi phối hành động của con người rất là nhiều. Hầu hết như vậy. Như khi đứa trẻ chúng ta bảo nó là bây giờ con muốn đi học hay là đi water park, công viên nước, thì đứa trẻ nó chọn cái gì? Thì công viên nước liền. Mặc dù á khi nó nghe cha mẹ nói rằng con đi học lớn lên con mới nên người, mới làm ông này bà kia được, thế còn nếu con ham đi chơi con không được. Nhưng mà lúc đó nó chỉ giãy nảy hễ mà chọn đi chơi thì chỉ thích đi chơi. Vì lúc đó nó thích hơn, nó thuộc về tình cảm. Còn cái mà phân tích lý lẽ đi học cực khổ hay là khi bị đánh đòn nó là một cái lý trí cho tương lai nó không biết, không cần.
[12:20]Cái tình cảm quyết định mạnh hơn. Thì trong cuộc sống chúng ta cũng vậy, rất nhiều lần. Ví dụ như là chúng ta chọn bạn để giao tiếp vậy, thì cái người nào mình cảm thấy thích mình chơi, có khi người đó cũng không tốt. Hoặc là chúng ta chọn mua một cái ngôi nhà vì chúng ta thích, có khi vì cái thích cái người hàng xóm thôi. Hoặc là chúng ta chọn cái nghề nghiệp vì chúng ta có cái cảm nhận chúng ta thích, chứ cũng không hẳn là vì cái lợi của công việc đó. Đôi khi vậy. Cho nên hầu hết trong cuộc sống chúng ta nếu tính ra nói là mười phần thì hết bảy phần hoặc tám phần chúng ta đã chọn chọn theo tình cảm.
[13:02]Chỉ có hai, ba phần là chúng ta cân nhắc, chọn lựa, quyết định, đắn đo, suy tư theo lý trí. Đa phần bảy, tám phần. Cho nên tình cảm đã chi phối hành động của con người rất nhiều. Bây giờ chúng ta xem xét từ đâu mà xuất hiện tình cảm? Chúng ta biết á, tình cảm thúc đẩy chúng ta hành động rồi đó, bây giờ chúng ta đi tìm ngược lại: do đâu mà chúng ta có tình cảm, nghĩa là do đâu chúng ta có thương, có ghét? Thì có có năm nguyên nhân để làm phát sinh tình cảm.
[13:47]Nguyên nhân thứ nhất là do duyên nghiệp từ quá khứ. Do duyên nghiệp từ quá khứ làm chúng ta khởi sinh tình cảm. Bây giờ giữa người và người cũng vậy. Khi chúng ta gặp một người nào đó, chúng ta đem lòng yêu mến thì nhiều khi vô cớ, không biết sao mà thương cái người đó. Người dưng nước lã chả quen biết gì hết trơn cứ thương. Thì cái đó là do duyên nghiệp quá khứ. Hoặc là mình gặp một người mà từ buổi đầu tự nhiên mình ác cảm, cũng là cái duyên nghiệp từ quá khứ không có lý giải được. Bây giờ như chúng ta vào đạo cũng vậy, là ừm tự nhiên mình gặp ông thầy đó cái mình thích, mình quý mến, mình đi theo.
[14:37]Thì hỏi tại sao vậy? Thì mình cũng dẫn chứng, mình cố gắng biện minh là tại ông thầy tu tốt, hiền lành. Khí không hẳn như vậy, nó là cái duyên xưa thúc đẩy tình thầy trò với nhau như thế nào. Hoặc là mình gặp sư cô nào đó, vị thầy nào mình gặp ngay buổi đầu mình không ưa. Thấy ông đó ốm, xấu quá, nói kì quá, cái không ưa. Đó là cũng là cái duyên quá khứ có cái ác cảm gì với nhau từ xưa không có thuận duyên. Bây giờ vậy, ví dụ như một vị thầy ra giáo hóa rồi được đông đảo Phật tử, tín đồ đi theo, cũng không chắc là tại ông thầy đó ổng hay, tại ổng giỏi, ổng đắc đạo, mà vì kiếp xưa ổng gieo duyên lành
[15:20]với chúng sinh nhiều, ổng hay bố thí, hay giúp đỡ, hay tận tình gì đó, vậy thôi. Ví dụ như ngay bản thân của tôi vậy, thì tôi cũng đi giảng Pháp, rồi nhiều vị thầy khác cũng đi giảng Pháp. Thì có những người có duyên gì với tôi vậy, cứ khen tôi giảng hay, thích băng tôi giảng vậy. Nhưng cũng có người khác nghe băng tôi giảng thì chê rồi chán, ghét. Thì vậy tôi cũng không biết là tôi giảng hay hay giảng dở, tại vì nghe người này nói vầy, nghe người kia nói đằng kia, tôi cũng không biết sao nữa. Rồi như có trường hợp vậy: có một sư cô đó, cô nói: "Thầy giảng mấy băng đằng trước hay, mấy băng sau này giảng dở." Cái tôi hết hồn.
[16:03]Tôi nói mình tu làm sao mà sao giảng càng lúc càng dở, chết rồi, chắc giờ phải lo mà đóng thất tu lại. Rồi gặp mấy vị khác thì nói: "Thầy giảng mấy băng về sau càng lúc càng sâu sắc." Tôi tính tôi đóng thất tu, nghe khen câu cái thôi, thôi khoan tu đã, còn giảng được. Nghe hai, ba ý kiến rồi không biết làm sao. Cũng vậy, có những người gặp thì thích, có người gặp thì họ không thích và thậm chí họ công kích, nói xấu kịch liệt nữa. Cho nên mình hiểu một điều á, dựa vào cái tình cảm người khác đối với mình để đánh giá hay, dở nó không chính xác lắm. Vì sao? Vì cái nguyên nhân của nghiệp duyên quá khứ chi phối rất nhiều ở trong đó.
[16:41]Nó là một nguyên nhân lớn để mà tạo thành cái tình cảm này. Ví dụ như một người khi lớn lên đi học, chọn ngành nghề, người ấy tự nhiên thích đi dạy. Nó cũng là một cái nguyên nhân của đời xưa vậy. Có người thích lớn lên làm phi công, có người thích lớn lên làm làm sĩ quan quân đội, có người thích làm cảnh sát cho oai vì coi phim á thấy cảnh sát bắn đồ hay, thích lớn lên đi làm cảnh sát, có người thích lớn lên đi làm điệp viên 007, ví dụ vậy. Vì cái đó nhiều khi nó lại là do cái nghiệp duyên quá khứ chi phối, không lạ. Như tôi có quen cái anh đó vậy, ảnh làm phi công. Ảnh mới nói: "Cũng lạ lắm thầy, hồi mà trước khi mình thi
[17:30]vào phi công là nằm mơ cứ thấy bay không à. Thấy mình leo lên bánh xe ngồi, bánh xe nó cũng bay luôn đó. Rồi sau đó mới tự nhiên thích cái phi công rồi đi chọn đúng." Nên nó là không phải là cái quyết định của cái lý trí nào mà không ngờ cái kiếp xưa, cái nhân duyên gì đó bây giờ tự nhiên mình thích. Nên cái thích nó là như vậy. Rồi trong tình cảm giữa người và người, cái mạnh nhất là cái tình thương yêu vợ chồng hoặc là cái tình yêu nam nữ để đi đến hôn nhân, cái tình cảm đó đa phần vậy, đa phần là do nghiệp duyên đời trước quyết định hết. Thì có những trường hợp nên vợ nên chồng mà trước đó không có tình
[18:15]thương yêu cũng có rất nhiều, nó lại gọi là do duyên số. Nhưng cũng có rất nhiều trường hợp mà người ta thương yêu nhau rồi mới nên vợ nên chồng. Gặp nhau thương yêu mà nên vợ nên chồng thì cái tình cảm đó đó, nó đã là do duyên nghiệp đời trước thúc đẩy đó. Thì cũng có những trường hợp thương rồi không thành cũng có, thì do duyên số nó không có nợ nhau nhiều, nhưng mà đã có duyên đời xưa nó như vậy. Cái nguyên nhân thứ nhất để làm phát sinh tình cảm là duyên nghiệp quá khứ. Nguyên nhân thứ hai để làm phát sinh tình cảm là lý trí, lý trí. Hồi nãy chúng ta nói lý trí và tình cảm giống như là hai điều ngược với nhau,
[19:01]nhưng mà không ngờ lý trí cũng là một nguyên nhân làm phát sinh tình cảm. Ví dụ như là khi chúng ta thấy một cái điều hay, chúng ta cảm phục, chúng ta đồng ý, chấp nhận, tán thán. Cái này nó thuộc về lý trí. Như bây giờ mình đi ngang qua một cái cái khu mà đang cháy nhà, mọi người lăng xăng, lao xao, hoảng loạn để mà cứu vớt người, cứu vật ở trong cái khu nhà bị cháy đó, tiếng còi xe chữa lửa inh ỏi. Nhưng mình thấy có một người hoặc là một người nhân viên cứu hỏa họ xông xáo vào trong đám lửa đó, họ chạy xuyên qua đám lửa vì nghe tiếng con nít khóc ở trong. Họ chạy vào rồi ôm bọc cái đứa trẻ đó, chấp nhận cái lưng của mình để lửa
[19:48]táp nhưng mà không để cho lửa táp cái đứa bé đó, chạy vù ra ngoài. Nhìn cái việc cứu đó thì mình thấy cái hành động cao đẹp đó lòng mình sao? Lòng mình sao? Kính phục, phải không? Kính phục. Thì cái kính phục đó là nó là cái gì? Là tình cảm, nó thuộc về tình cảm. Nhưng mà cái tình cảm này nó không phải do duyên nghiệp quá khứ, nghĩa là mình với ông cứu lửa đó không có liên quan gì đời xưa, nhưng vì mình kính phục cái hành động cao cả của ổng mà do mình phán đoán được. Mình phán đoán đây là việc làm đúng và mình ca ngợi, mình kính phục. Nên ở đây cái tình cảm nó phát sinh từ cái lý trí chứ không phải từ duyên nghiệp.
[20:30]Hoặc là cũng vậy, thuở nhỏ mình đi học thì được học với nhiều thầy, cô giáo, nhưng mà trong đó có một cô giáo đó mà cô dạy tận tình, thương yêu học sinh, chăm sóc kỹ, thì cái việc làm chân chính, đúng đắn, tốt đẹp đó để lại cái tình cảm sâu đậm trong lòng mình mãi mãi suốt cuộc đời, không có phai mờ. Thì đó vậy, đó là do lý trí mà tạo thành tình cảm. Vì cái gì đúng làm cho chúng ta quý mến. Đó, ở đây cái mà nhận định đúng sai thuộc về lý trí, rồi sau khi nhận định đúng sai đó, chúng ta mới đặt lên đó cái tình thương hay ghét. Thì đó cái tình cảm nó thuộc về lý trí. Cũng giống như chúng ta nhìn thấy ở bên hàng xóm có một cái
[21:18]ông đó ổng nghiện ngập, say sưa, về làm khổ vợ, khổ con rồi chửi mắng hàng xóm, nghĩa là quậy phá thì lòng mình ghét. Thì cái ghét trước cái sai đó, cái đó cũng là tình cảm. Tình cảm này cũng thuộc về lý trí vì chúng ta nhận định được đây là cái sai, ghét. Đó là tình cảm do lý trí phát sinh. Mà có lẽ ở đây cái lý trí chúng ta cũng khuyên chúng ta tắt cái quạt giùm một chút.
[21:52]Đó là nguyên nhân thứ hai là lý trí làm phát sinh tình cảm. Bây giờ là nguyên nhân thứ ba làm phát sinh tình cảm là cái vị kỷ ở trong bản ngã cũng làm phát sinh tình cảm.
[22:07]Cái vị kỷ trong bản ngã. Là ví dụ làm sao? Ví dụ bây giờ cái người nào đó mà đối xử tốt với mình thì mình mình sao? Mình thương, phải không? Đó là có lợi cho mình, mình thương. Mà người nào đó tranh giành, đoạt lợi của mình, xúc phạm tới mình thì mình ghét. Như vậy, cái gì nó liên quan tới bản ngã của mình, liên quan tới cái vị kỷ của mình, cái khuynh hướng ích kỷ của mình thì cũng làm mình phát sinh tình cảm. Như bây giờ một người nào đó họ đi qua bên kia, họ lừa của ai được mấy triệu đồng họ về họ cho mình thì mình thương người đó không? Thương liền. Mặc dù cái lý trí thì mình biết việc làm đó sai.
[22:52]Nếu mà nói về là theo lý trí, mình phải ghét cái con người mà đã đi lừa đảo người khác. Nhưng mà vì khuynh hướng vị kỷ nó mạnh hơn, cho nên lừa ai không biết nhưng mà đem tiền về cho mình là mình thương, mình cưng người đó cái đã. Nên đó là cái khuynh hướng vị kỷ làm phát sinh tình cảm. Còn ví dụ bây giờ một lần nào đó mình sai rồi có người bạn mình đứng ra trung gian xử, ví dụ mình gây lộn với một người bạn, rồi có một cái người bạn thứ ba đứng ra xử rồi họ bênh cái người kia, họ nói mình sai. Thì mình ghét cái người bạn bênh không? Người bạn thứ ba, người bạn xử không? Ghét, phải không? Tại vì đã bênh cái người kia mà chống mình.
[23:29]Mặc dù là cái người xử đã xử đúng, lúc đó mình có lỗi mình vẫn không chịu nhận, nên đây cái chỗ này lý trí nó thua mà cái khuynh hướng vị kỷ nó mạnh hơn. Mà chỗ này là chỗ chúng ta tạo nghiệp. Nên có rất nhiều cái trường hợp, ví dụ như một người vợ đi, sống nhờ ông chồng, được ông chồng thương yêu rất mực, nhưng mà ông chồng ổng làm cái nghề toàn lừa đảo thiên hạ, về sắm nhà sắm cửa xe hơi để cho vợ cho con thì người vợ cưng ông chồng quá đi chứ. Mặc dầu người vợ biết ông chồng làm bậy nhưng vẫn thương, vẫn thương. Nên ở đây gọi là cái tình cảm thương mến nó xuất phát từ cái khuynh hướng vị kỷ mà không có xuất phát từ lý trí.
[24:17]Chỉ từ lý trí khi đừng có đụng tới mình thôi. Ví dụ người đó làm tốt với ai, làm xấu với ai thì mình đứng ra xa mình nhìn thì mình cũng sẽ phê phán, sẽ khen ngợi hay là chê bai, đứng ra xa. Nhưng hễ đụng tới mình thì khuynh hướng vị kỷ thắng thế liền, thắng thế. Là ai đem lợi cho mình, mình thương; ai đem hại mình, mình ghét. Nên cái chỗ này thì chúng ta nhớ tới một câu chuyện nổi tiếng ở trong kinh nhà Phật là một lần đó khi vua Ba-tư-nặc có một vị hoàng hậu là Mạt-lợi. Thì bà là đệ tử Phật nên bà có cái minh triết, có đạo lý để sống.
[24:56]Thì một lần ngồi uống rượu, ăn tiệc với vua thì vua cũng rất là hài lòng, thoả mãn. Thì vua mới tự mãn mình là ông vua quyền quý nhất, là một cái vương quốc rất là lớn, vương quốc Ma-ga-đa rất là lớn. Thì vua mới hỏi hoàng hậu là:
[25:20]"Ái khanh thương ai nhất trên đời?" Thì bà cười cười và nói: "Đương nhiên là thiếp thương bệ hạ nhất trên đời." Vua hài lòng. Rồi bà cũng hỏi lại là: "Bệ hạ thương ai nhất trên đời?" Thì ông cũng: "À, thì trẫm thương ái khanh nhất trên đời." Ở nhà quý Phật tử có hỏi qua hỏi lại vậy không? Có không? Nhưng mà chợt cái bà hỏi lại một câu, bà nói: "Nhưng bây giờ nếu mà bệ hạ cho phép thần thiếp sẽ nói thật." Nói: "Ờ, thôi ái khanh nói thật." "Nếu nói thật thì thần thiếp thương thần thiếp nhất trên đời." Ống không hiểu, nói: "Ủa sao nói mình thương mình?" Nói: "Bởi vì thế này, như thần thiếp nói thần thiếp thương bệ hạ bởi vì bệ hạ
[26:04]đem đến hạnh phúc cho thần thiếp, cho nên thần thiếp thương bệ hạ. Chứ nếu mà bệ hạ không đem đến hạnh phúc cho thần thiếp thì thần thiếp không thương bệ hạ. Cho nên trên cuộc đời này, nói cho thật ra người ta chỉ thương chính mình." Cái câu chuyện ngắn ngủi nhưng mà thật là thâm sâu, nó đúng với cái ý nghĩa hôm nay chúng ta bàn bạc với nhau là cái khuynh hướng vị kỷ tạo nên tình cảm. Thì ông vua nghe bà hoàng hậu nói vậy, ông gật gù, ông suy nghĩ tại ông cũng thông minh. Mặc dù ông không có ngộ đạo bằng bà, nhưng ông cũng rất là thông minh, trị vì một cái vương quốc mà rất là sáng suốt. Thì sau đó, một lần vua và hoàng hậu đến thăm Phật,
[26:50]có đem cái câu chuyện đó nói lại cho Phật nghe và Phật rất là bằng lòng. Phật rất là bằng lòng cái điều mà bà hoàng hậu đã nói. Ở đây chúng ta để ý như thế này: Có nhiều cái đạo lý mà không do chính Đức Phật nói từ ban đầu, một người nào đó nói và Đức Phật hài lòng, xác chứng, chấp nhận rồi nó trở thành cái đạo lý trong đạo Phật luôn. Giống như chúng ta nhớ cái bài kinh mà Sonadanda vậy, Đức Phật gặp một người Bà-la-môn để khẳng định lại cái phẩm chất của người Bà-la-môn thì cái vị Bà-la-môn trưởng lão đó mới nói rằng: Có hai cái phẩm chất quan trọng nhất mà có thể không cần những cái phẩm chất khác là trí tuệ và đức hạnh. Và ông nói rằng:
[27:36]Ở đâu có trí tuệ, ở đó có đức hạnh; ở đâu có đức hạnh, ở đó có trí tuệ. Cũng giống như lấy bàn tay để rửa bàn tay, lấy bàn chân để rửa bàn chân thì giới hạnh làm cho trí tuệ được sáng tỏ, cũng vậy là trí tuệ làm cho giới hạnh được sáng tỏ. Thì cái câu đó đầu tiên là ông nói chứ không phải Đức Phật nói, nhưng mà Đức Phật chấp nhận, xác chứng rồi đạo lý đó trở thành đạo lý trong đạo Phật luôn. Dù bắt đầu được nói từ cái miệng của một người Bà-la-môn. Ở đây cũng vậy, chính bà Mạt-lợi phu nhân đã nói điều đó: Thật ra con người ta đã thương chính mình trước, và Đức Phật chấp nhận điều đó. Thì ở đây cũng vậy, chúng ta nói nhau vậy: Chúng ta thương đủ thứ trên đời,
[28:20]nhưng mà đa phần chúng ta đã thương chính mình trước. Và cái tình cảm xuất phát từ cái vị kỷ đó thường là đem đến tội lỗi, thường là đem đến tội lỗi. Nên ở đây chúng ta là người đệ tử Phật, chúng ta phải tỉnh táo ở chỗ này. Tỉnh táo là đừng để cái tình cảm mà nó xuất phát từ lòng vị kỷ chi phối cuộc đời của chúng ta. Như chúng ta lặp lại cái trường hợp hồi nãy: Ví dụ có một người nào đó họ đi lừa đảo ở đâu được mấy triệu đồng về họ chia cho mình thì mình phải biết khước từ, đừng có theo cái khuynh hướng vị kỷ mà chấp nhận số tiền đó và thương cái người kia là mình rơi vào lầm lỗi liền. Bây giờ ví dụ chúng ta có cãi nhau với một người bạn
[29:11]rồi có người thứ ba xử và phân tích ra một lát thì thấy ta bị lỗi, cái người bạn mình không bị lỗi, họ bênh người bạn đúng hơn. Thì lúc đó nhanh chóng chúng ta phải chấp nhận liền, phải phục thiện liền chứ đừng có ghét cái người bạn mà đứng ra phân xử. Vì nếu chúng ta ghét, chúng ta rơi vào cái tình cảm vị kỷ tầm thường của người đời, của một người không phải đệ tử Phật. Mà chúng ta là người đệ tử Phật, chúng ta biết đạo lý, chúng ta phải vượt lên chỗ này. Vì tình cảm nguy hiểm lắm, nó thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp. Mà nếu có những loại tình cảm xuất phát từ khuynh hướng vị kỷ thì luôn luôn nó đẩy chúng ta đi trong lầm lỗi
[29:53]và quả báo phải tới, rồi chúng ta cứ trôi lăn trong luân hồi mà trôi lăn trong đau khổ, vì vị kỷ luôn luôn tạo thành đau khổ.
[30:05]Đó là ba nguyên nhân. Một nguyên nhân thứ tư nữa để làm phát sinh tình cảm là: Nghệ thuật làm phát sinh tình cảm.
[30:19]Nghệ thuật làm phát sinh tình cảm. Hôm qua vậy, chúng tôi ngồi nói chuyện với thầy trụ trì chùa Từ Tân thì cũng đang bàn với nhau về vấn đề âm nhạc. Thì lúc đó tôi có hát một cái khúc của cái bài Nương chiều, cái đoạn cuối. Cái bài mà: "Chiều ơi, biết chiều nào còn đứng trên nương, phố phường nhiều chiều vắng quê hương." Thì thầy trụ trì ổng bị xúc động. Ổng nói con người ổng vậy, ổng dễ rung động trước những cái nghệ thuật hay như vậy. Thì tôi mới nói rằng: Tôi là người biết âm nhạc từ nhỏ, nhưng mà tôi hay kiểm soát cái nghệ thuật trong lý trí, biết hay biết dở nhưng mà không bao giờ để xúc động quá đáng.
[31:06]Chỉ có một lần tôi có cái kinh nghiệm đó là lúc nhỏ, khi nằm trên giường ngủ mở radio nghe cái bài người ta thổi kèn xắc-xô, cái bài mà "Trở về mái nhà xưa", thì lần đó mình bay bổng luôn, lần đó mới hiểu. Mà đúng là như vậy, cái tình cảm cái nghệ thuật nó làm xuất hiện tình cảm. Cho nên có những cái đạo lý hay, có những cái triết lý hay mà chúng ta muốn cho mọi người chấp nhận, chúng ta phải nhờ cái nghệ thuật đưa vào tâm hồn của họ, chứ không có đơn giản mà chỉ thuyết phục bằng lý luận. Ví dụ bây giờ chúng ta muốn dạy cho người khác cái tình yêu quê hương đất nước, mình nói người ta là hãy yêu yêu nước đi,
[31:52]vì anh sống trên đất nước này anh phải yêu cái đất nước này. Nói người ta nhìn mình trơ trơ à, không có rung động. Nhưng mà nếu mình nói rằng, ví dụ mình biết cái người đó hay thả diều, mình nói quê hương là cánh diều bay trong gió. Mình biết cái người đó hay lén trèo qua nhà hàng xóm mà hái khế trộm nhà người ta, mình nói: "Quê hương là chùm khế ngọt, cho con leo qua nhà hàng xóm hái mỗi ngày", ví dụ vậy.
[32:20]Mình nói lên những cái nghệ thuật đẹp để tải cái tình yêu nước cái người ta nghe người ta chịu liền. Ví dụ như nói hãy thương yêu cha mẹ thì cũng thương thương thiệt á, nhưng mà nhiều khi nghe nó không đã tai, không đã tai. Ví dụ mình nói ca ngợi về người mẹ mà mình nói rằng: "Lời ru man mác êm như sáo diều..." gì nữa, quên mất, sao tự nhiên nay quên? Ví dụ vậy, nghĩa là dùng một bài hát, cái nghệ thuật để ca ngợi về người mẹ thì người ta nghe người ta chấp nhận. Hoặc là một bài cha, nói về cha vậy.
[32:58]Sao tự nhiên quên cái bài đó lâu quá. Nghĩa là có nhiều cái ý tưởng hay, những đạo lý hay mà có thể không thuyết phục người khác. Nếu chúng ta đưa vào hình thức nghệ thuật thì người ta chấp nhận liền. Nên cái nghệ thuật cũng làm phát sinh tình cảm. Mà con người vậy, từ ngàn xưa đã thích nghệ thuật nên từ thời mà ta còn sống trong bộ tộc á, người ta đã biết hát, đã biết đập đàn, đã biết chế tạo nhạc cụ và biết nhảy múa trong những đêm trăng. Những ngày lễ hội người ta đốt đống lửa lên mà người ta nhảy múa với nhau. Nếu ở đây chúng ta đắc đạo chúng ta nhớ lại nhiều kiếp xưa, nhiều kiếp xưa nữa thì biết đâu quý Phật tử cũng đã từng sống
[33:42]vào cái thời bộ tộc ở những cái thuở hồng hoang. Lúc đó mình vẽ mặt vẽ mày, mặc cái khố và nhảy cà tưng cà tưng bên đống lửa với nhau chứ không phải ngày hôm nay khi gặp lại ngồi chung pháp hội. Biết đâu 3.000 năm trước, 5.000 năm trước mình đang gài vắt cái lông chim ở trên đầu và nhảy cà tưng cà tưng quanh đống lửa. Vì con người ta vậy, ai cũng thích nghệ thuật, thích hát, thích múa, thích văn, thích thơ. Đến bây giờ loài người tiến bộ thì trình độ văn thơ, nhạc kịch cao lên dần, cao lên dần, nhưng mà nghệ thuật vẫn luôn luôn làm chúng ta rung động.
[34:17]Đó là lý do mà chúng ta thấy vậy, những cái nhạc hội được nhiều người hâm mộ cuồng nhiệt là vậy. Có những cái siêu sao, có những ngôi sao ca nhạc, cái thu nhập của họ còn hơn cả ông tổng thống vì quần chúng ái mộ.
[34:34]Cái nguyên nhân để được quần chúng ái mộ chúng ta nói lần trước rồi, có thể là do duyên nghiệp. Nhưng bây giờ mình bàn ở mức độ cạn là chính vì nghệ thuật làm cho người ta rung động. Người ta thích cái người ca sĩ đó vì người ca sĩ đó hát hay, người ta ái mộ, ta thương mến như vậy. Đó là lý do thứ tư làm chúng ta phát sinh tình cảm. Và lý do thứ năm, lý do thứ năm này mới là lý do cao cả nè, chính là cái đạo lý làm phát sinh tình cảm. Nó cũng là lý trí đó nhưng ở đây nó cao siêu hơn lý trí một chút, nó là tới đạo lý siêu thoát, là cái cao siêu của đạo lý làm cho chúng ta phát sinh tình cảm. Mà tình cảm ở đây không còn là thương ghét bình thường
[35:19]nữa mà là lòng từ bi, thương yêu vạn loại. Nãy giờ chúng ta phân tích bốn cái nguyên nhân để làm phát sinh tình cảm thì những tình cảm đó có thương có ghét. Nhưng ở cái nguyên nhân thứ năm này là chúng ta chỉ có một cái tình cảm duy nhất là lòng từ bi thôi, lòng từ bi, là chỉ có thương yêu và thương yêu, thương yêu tất cả không phân biệt. Cái tình cảm này nó quá lý tưởng, quá tuyệt đối nên rất là khó, và phải xuất phát từ cái đạo lý lớn chúng ta mới có thể tu tập được. Còn bình thường chúng ta không biết, bình thường mình không biết nổi. Có thể ở đây chúng ta là Phật tử nhiều năm, mình cũng đi chùa lạy Phật,
[36:03]cũng biết bố thí, biết cúng dường, làm những việc từ thiện mà vẫn có thể chúng ta chưa bao giờ biết thế nào là lòng từ bi đã một lần xuất hiện trong tâm hồn mình, chưa biết đâu, chưa biết. Chúng ta phải tu tập dữ lắm, phải lý tưởng dữ lắm chúng ta mới có thể tu tập để đạt được cái từ bi trong tâm hồn mình. Nên trong nhiều loại tình cảm chúng ta đã nói qua thì từ bi là loại tình cảm cao cả nhất, lý tưởng nhất mà chỉ do đạo lý chúng ta mới bước tới, mới hướng về được, còn bình thường chúng ta không tưởng tượng nổi. Như quý Phật tử mà đi chùa hoặc đi nghe giảng pháp thì chúng ta đã nghe nói về lòng từ bi rất nhiều lần.
[36:49]Nhưng mà nếu chúng ta không có phương pháp để tu tập, vĩnh viễn chúng ta không xuất hiện được lòng từ bi. Nên ở cái nguyên nhân thứ năm là một cái loại tình cảm lớn là lòng từ bi, phải từ đạo lý chúng ta phải tu tập dữ lắm. Chúng ta đã nói về tu tập lòng từ bi trong rất nhiều bài giảng trước rồi phải không? Giờ cần lặp lại không? Cần không? Tôi nói sơ sơ chút xíu thôi. Là trước hết chúng ta phải lạy Phật phát nguyện. Mà chúng ta phát nguyện chưa có đâu. Chúng ta quỳ lạy Phật với lòng tôn kính, chúng ta nguyện: "Xin Phật gia hộ cho con được lòng thương yêu vạn loại. Dù là người thân hay là kẻ ghét.
[37:33]Người đó thương con hay người đó ghét con, con đều thương yêu. Người đó là họ hàng ruột thịt hay người đó là người dưng nước lã, xin con thương yêu. Dù chúng sinh đó là chúng sinh cõi người hay chúng sinh ở cõi súc sinh đều thương yêu. Dù đó là chúng sinh ở cõi hữu hình này hay chúng sinh ở cõi vô hình, xin cho con vẫn được thương yêu." Mình phải nguyện nhiều như vậy từ từ. Trong đời sống mình nhìn thấy mọi người mình tập mình tưởng tượng mình rải lòng thương yêu đến mọi người, mình tự nhủ trong lòng mình là xin con nguyện thương yêu tất cả những người mà con đang nhìn thấy ở đây. Ví dụ vậy, như tôi ngồi đây tôi nhìn quý Phật tử,
[38:10]tôi nguyện lòng tôi thương yêu tất cả quý Phật tử. Quý Phật tử tin điều đó không? Tin rằng tôi thương yêu tất cả không? Dạ. Đó là khi tôi nhìn thấy thì tôi luôn thương yêu. Bây giờ quý Phật tử đang nhìn ai, xin cũng hãy thương người đó. Dù người đó là gầy gò ốm yếu thì cũng hãy thương chút.
[38:31]Nên lòng từ bi phải tu tập dữ lắm mới thành tựu. Rồi khi mà mình cứ huân tập như vậy, tự nhủ như vậy, phát nguyện như vậy, 3 năm sau, 5 năm sau mới từ từ mình có lòng từ bi. Mà nếu lòng từ bi nó đã rớt vào trong tâm mình được rồi thì cửa địa ngục đóng lại, cửa cõi trời mở ra. Nghĩa là sao? Nghĩa là người mà có tâm từ bi xuất hiện rồi thì người đó thường hễ chết không có xuống địa ngục, luôn luôn nếu mà trở lại cõi người là trở lại trong vinh quang, mà đa phần là lên cõi trời. Đó là năm cái nguyên nhân làm chúng ta phát sinh tình cảm. Giờ chúng ta hiểu như vậy rồi là chúng ta thấy thế này, trong các loại tình cảm đó đó thì không phải chúng ta phủ nhận hết đâu.
[39:23]Không phải là chúng ta tu theo đạo Phật rồi mình lãnh đạm, diệt trừ hết cái tình cảm thương ghét, không phải. Mà bước đầu chúng ta có chọn lọc tình cảm, nghĩa là chúng ta giữ lại được những tình cảm cao đẹp để chúng ta làm đẹp thêm cuộc sống này. Vì nếu trong cuộc sống này mà không có những tình cảm cao đẹp thì cuộc sống này u ám, không có ý nghĩa. Nghĩa là sao? Trước hết ví dụ như chúng ta mình gặp người bạn thân quen lâu rồi không gặp, mà mình không vui mừng rồi trơ trơ, mình nói mình tu tự tại thì cuộc đời này có còn đẹp nữa không? Hết rồi, phải không? Người bạn gặp mình họ mừng quá đi, tại vì lâu ngày mới gặp họ mừng,
[40:09]mà gặp mình thấy mình lạnh lùng, mặt mỉm nụ cười băng giá. Cái họ nói: "Ủa, lúc này mày sao vậy?", nói: "Tao tu theo đạo Phật". Thì lúc đó chắc họ không bao giờ họ dám tới chùa nữa, phải không? Họ nói tu theo đạo Phật rồi trở thành cái gì? Trở thành nghĩa là một người ngoài hành tinh rồi, cái họ không dám tới nữa. Nên ở đây trong cuộc sống vậy, chúng ta biết giữ lại những tình cảm cao đẹp để làm cuộc đời nó đẹp thêm. Ví dụ bây giờ chúng ta có bức tranh người ta vẽ về người mẹ đang bồng đứa con, mà khi nhìn sâu vào đó, tác giả thể hiện được cái đôi mắt của người mẹ nhìn đứa con với tất cả cái cuộc đời và tất cả cái lòng thương của mình đặt hết vào đứa con.
[40:56]Đứa con còn bé, người mẹ đang bồng trên tay thì mình càng nhìn thì càng thấy được cái giá trị của bức tranh. Mình có cái chiêm ngưỡng và mình quý cái tác phẩm đó, cũng như mình quý cái người tác giả, người họa sĩ đã gửi được cái đạo lý, cái tâm hồn, cái ý nghĩa trong nét vẽ, mình quý. Thì cái điều đó là làm cho cuộc đời đẹp lên. Vì mình biết chiêm ngưỡng cái nghệ thuật mà trong nghệ thuật đó nó có đạo lý ẩn chứa ở trong thì những điều đó làm cho cuộc đời đẹp lên. Còn bây giờ cũng vậy, có người chưng một cái chậu hoa với tất cả những cái tinh tế sâu sắc của mình lên, hỏi: "Thưa thầy, thầy nhìn cái lọ hoa này như thế nào?" Mình trả lời:
[41:40]"Thầy nhìn hoa cũng giống như nhìn rác." Thì chắc người ta buồn lắm, phải không? Khi mình che lấp, mình ngăn chặn những cái tình cảm đẹp, cái cuộc đời này nó cũng xấu đi. Nếu mình nói như vậy thì đạo Phật không bao giờ mình dám tạc bức tượng Phật đẹp. Cũng giống như mình không dám xây một ngôi chùa trang nghiêm là vì mình không hiểu gì về nghệ thuật, mình không có cái rung cảm trước cái đẹp của cuộc đời thì đó nó không phải là cái hay nữa. Nên vì vậy, có những tình cảm cao đẹp cần gìn giữ trước để cho chúng ta sống tốt với nhau và làm được những điều có ý nghĩa, cao cả trong cuộc sống này. Thì chúng ta có thương yêu gia đình mình, chúng ta mới có cái đối xử tốt;
[42:29]chúng ta có thương yêu láng giềng, chúng ta mới có cái đối xử tốt. Như chúng tôi hồi còn nhỏ tôi nhớ vậy, nhiều khi người hàng xóm họ có nấu món gì ăn ngon ngon cái buổi trưa họ bưng qua một món họ cho, bên đây cũng vậy nhà tôi bữa đó nấu gì ngon cái chạy qua đưa hàng xóm. Cái tình láng giềng nó đẹp, nhưng mà lớn lên lần lần rồi sao nó mất, giờ thấy ít ai cho ai cái gì nữa, chỉ có mấy ông rủ nhau nhậu mà làm phiền mấy bà thôi. Chứ còn cái tình láng giềng hồi thời xưa nhất là về miền quê những cái đó còn đẹp, mà những điều đó cần được giữ gìn, cần được giữ gìn. Ví dụ như có cái tình cảm như tình yêu nước,
[43:11]Thì cái đó cần giữ gìn lắm. Không thể vì chúng nói là mình tu giải thoát, rồi không yêu nước nữa. Nó sai. Chúng ta tu tập theo đạo Phật thì trước hết là chúng ta làm con người mình tốt, tốt rồi mới giải thoát. Mà trong khi tốt, chúng ta phải biết yêu cái đất nước của mình cái đã. Nơi có đồng bào, cùng cái ngôn ngữ, cùng dòng máu, cùng cái văn hóa của mình để có thể mình nương tựa mà sống với nhau được. Nên có rất nhiều người tại sao họ ra nước ngoài họ sống, họ không sống được, hụt hẫng. Vì văn hóa nó khác đi. Có thể đời sống họ giàu hơn, vật chất tiện nghi nhiều hơn, nhưng mà vẫn lạc lõng, vẫn thiếu thốn về tinh thần, về tình cảm.
[43:56]Mà về quê hương với con đường đi bụi bay, với những cái nhà lá lụp sụp mà cái tình người vẫn làm người ta ấm áp hơn. Cho nên như vậy, dù chúng ta hướng tới sự giải thoát, nhưng mà ở trong mức độ gần gũi, chúng ta vẫn phải biết nuôi dưỡng những tình cảm đẹp, mà trong đó có cái tình yêu quê hương đất nước là vậy. Hoặc là cái lòng mà mình thương người nghèo khổ, tật nguyền thì cái tình cảm đó đừng bao giờ để mất trong lòng mình. Ví dụ khi mình nhìn thấy một người bị mù đôi mắt, mà cái người mù lòa đó đang phải cố gắng bươn chải trong cuộc sống, mà mình nhìn thấy mình trơ trơ, mình không có một chút thương cảm thì mình đã tu sai, đã đi sai đường.
[44:42]Mà vẫn cố gắng để làm một cái gì để sống thì lòng mình nếu mà nhìn cái đó mà mình trơ trơ, không một chút thương cảm thì mình đã tu sai, tâm hồn mình đã khô cằn. Vì sao vậy? Mình tu đúng trong đạo Phật thì tâm hồn không có khô cằn. Mình dễ thương yêu con người, nhất là thương yêu những cái nỗi khổ trên trần gian này. Nên không được phép trơ trơ, không được phép khô khan tình cảm. Nhưng mà cái tình cảm đó phải đi trong cái đúng của lý trí. Hoặc là có người họ ham thích khoa học. Hoặc là có người vậy, họ đam mê tới cái việc mà bảo vệ môi trường. Họ thích đi kêu gọi nơi này, nơi kia bảo vệ rừng. Họ thích nơi này, nơi kia đừng xả rác ra ngoài đường.
[45:32]Thì cái tình cảm đó, cái ham thích đó là một cái tình cảm đẹp mà chúng ta phải trân trọng, phải quý giá. Và cuộc sống cần những tình cảm như vậy.
[45:45]Cái lý tưởng đối với đạo cũng là một cái tình cảm,
[45:52]tình cảm đáng quý.
[45:55]Khi chúng ta đến với đạo như thế này, tùy cái mức độ, tùy cái lý tưởng đối với đạo như thế nào, cao thấp như thế nào mà về sau chúng ta sẽ thành con người như thế nào. Nếu cái người đó đối với Phật pháp mà có lý tưởng mãnh liệt thì người này có thể xuất gia được. Chẳng những xuất gia, sau này có thể làm thầy để giáo hóa người khác được, vì cái lý tưởng mạnh. Hoặc có những người xuất gia mà lý tưởng vừa vừa thì nhiều khi đi tu chỉ ráng giữ được bản thân mình thôi, chứ khó có thể giáo hóa người khác. Vì giáo hóa được người khác thì trong lòng mình phải lý tưởng mạnh lắm, mình mới có cái tâm huyết mà thuyết phục người khác.
[46:39]Hoặc là có những người đến với đạo Phật mà lý tưởng hời hời, hợt hợt á, không hiểu nhiều thì người này chỉ làm cư sĩ tu tập, làm phước được chút đỉnh vậy, chứ khó thể tiến sâu được. Nhưng mà tuy nhiên cũng có những người Phật tử lý tưởng mạnh lắm, nhưng mà duyên xuất gia chưa tới thôi. Chớ có nhiều người vậy, ở ban đầu thì cái lý tưởng chưa mạnh, nhưng mà do tu tập nhiều, do học hỏi nhiều, lý tưởng nó từ từ mạnh lên. Nhưng mà chưa đủ cái quả để có thể bước vào đường đạo một cách mãnh liệt rồi làm lợi ích chúng sinh, nhưng có lý tưởng mạnh đã là cái nhân ban đầu rồi.
[47:22]Như bây giờ mà chúng ta hỏi quý thầy, hỏi quý thầy tại sao đi tu thì thường thường là quý thầy đều trả lời là mến đạo, mến đạo. Và cuộc đời mình quyết định phải đi tu không còn cách nào khác. Như có nhiều người cũng hỏi tôi vậy, nhìn thầy nói: "Sao thầy đi tu vậy? Thầy có có thất tình không đi tu?" Nhiều người tự nhiên họ cũng hỏi thẳng, không sợ mất lòng lắm. Thì tôi cũng cười cười, tôi nói: "Cũng dám thầy thất tình lắm á." Nhưng mà sự thật là trong lòng mình mến đạo, mến đạo tha thiết, rồi đến lúc nào đó mình hiểu cuộc đời mình không còn đi hướng khác được nữa, chỉ còn một đường để đi thôi, như vậy.
[48:08]Nó cũng là cái lý tưởng, mà cái lý tưởng không phải của một kiếp này mà của nhiều kiếp trước nữa. Rồi cái lý tưởng đối với đạo làm cho chúng ta siêng tu tập. Ví dụ như mình ham ngồi thiền, mặc dù ngồi thiền cực khổ chứ đâu có sướng ích gì, ngồi thiền cực khổ. Như chúng tôi vậy, thời gian gần đây hay tổ chức mấy khóa thiền 2 ngày, 3 ngày ở chùa Từ Tân thì chúng tôi cho thời gian ngồi ít lắm, ngồi chừng 40 phút tới 50 phút, 30 phút. Mà nhiều Phật tử ngồi một lần rồi trốn luôn. Nghe lập khóa thiền mừng lắm, vô đăng ký, dự một lần một, lần sau gặp cái: "Thưa thầy, nay con bệnh, chồng con giận, hay cái chuyện này chuyện kia" trốn mất.
[48:55]Nè có vài thiền sinh nghe ngồi thiền thích lắm, vô ngồi một thời duy nhất, thời thứ hai lặn.
[49:02]Qua những lần đó chúng ta mới thấy những cái người mà họ kiên trì chịu đựng, chịu đau chân rồi cực khổ để ngồi thiền, đó là một cái thiện căn lớn lắm. Cái thiện căn từ đời xưa đó, để bây giờ mà họ mến đạo, dù trong hiện tại cái sự tu tập đó họ chưa hề thấy an lạc, chưa hề thấy sung sướng, hạnh phúc, an lạc, niềm vui hết, ngồi tu là cực khổ, vậy mà vẫn kiên trì ngồi, đó là do cái lý tưởng rất là mạnh. Thì cái tình cảm đối với đạo là một tình cảm quan trọng, cần thiết. Hoặc là cái hiếu học, ham nghe pháp. Cái người mà hễ đâu có giáo pháp là đến nghe, tìm băng giảng để nghe, tìm sách để đọc, thì cái tình cảm đó là tình cảm quý giá, cần thiết phải giữ gìn.
[49:48]Hoặc gọi là cái khát khao đối với chân lý vậy, đối với lẽ phải. Đó là cái cái khát khao, cái đó cũng là tình cảm, mà cái đó quan trọng, cần phải nuôi dưỡng, cần phải giữ gìn. Chứ có những người sống trên đời nói: "Ai sao tôi vậy, không cần đi tìm cái chân lý để định cái hướng cho mình", mà thấy người chung quanh thích gì mình cũng thích theo, họ ưa gì ưa theo. Thấy thời gian này người ta ưa nhạc rock, mình ưa nhạc rock; thời gian người ta ưa nhạc rap, mình ưa nhạc rap; thời gian người ta ưa nhạc đứt thì mình đứt; người ta ưa nhạc nối, mình nối; ví dụ vậy. Thì ai làm gì làm theo, mà mình không tìm ra được cái lẽ phải thực sự là gì để sống.
[50:27]Quý Phật tử già già ưa nhạc gì? Cải lương hả? Đó là nãy giờ chúng ta nói về tình cảm, bây giờ mình nói về lý trí. Thật ra lý trí á thì là để soi sáng và vạch đường cho cuộc sống này.
[50:45]Lý trí định hướng mọi điều. Mà cái đúng của lý trí, cái định nghĩa đầu tiên là lý trí phân biệt được thiện ác, đúng sai. Đó, nghĩa là khi chúng ta làm một điều hay chúng ta gặp điều gì, chúng ta biết được là làm điều đó đúng hay làm điều đó sai. Cái biết đó phân biệt, nhận định, suy đoán, suy luận, đối chiếu, so sánh đó thuộc về lý trí. Như bây giờ là mình thấy một người họ ăn cắp thì mình biết điều đó sai liền. Cái điều đó sai là do lý trí. Mà tại sao biết điều đó sai? Vì chúng ta suy luận là cái người mà bị mất đau khổ, và cái việc làm người khác đau khổ là điều sai lầm, tội lỗi, vì đạo lý không cho phép.
[51:30]Dựa vào đạo lý là sống trên đời chỉ nên làm điều gì đem đến an vui cho người khác, không được làm đau khổ. Và như vậy suy luận cái người mà đánh đập người khác, lấy cắp của người khác, làm người khác đau khổ là sai. Đó, do suy luận làm chúng ta biết. Tình cảm thì không có suy luận nha, lý trí là có suy luận, có lý luận, có đối chiếu, có so sánh, biết đúng sai, biết thiện ác. Thì cái người vậy, mỗi khi làm điều gì cân nhắc không biết điều này đúng hay sai, điều này hợp với đạo lý hay không hợp với đạo lý, thì cái người như vậy là người có lý trí, sống bằng lý trí. Cho nên cái lý trí nó soi sáng cuộc sống và rất cần thiết.
[52:13]Mà thường á lý trí nó có cái tính khoa học, nó có thể được truyền thụ từ thế hệ này sang thế hệ khác và làm cho loài người tiến bộ. Vì cái lý trí nó lý luận được, nó ghi nhận lại được, nó hệ thống lại thành sách, thành vở được, nên người sau này có thể học được cái lý trí của người trước. Ví dụ như cái người đi trước chúng ta, sau khi họ cân nhắc, họ lý luận thì họ rút ra được nhiều điều hay, họ rút ra được rằng: là "tiên học lễ, hậu học văn". Muốn dạy cho đứa trẻ kiến thức tài năng, hãy dạy cho nó đạo đức cái đã. Đây gọi là tiên học lễ, hậu học văn. Người xưa họ đã nhìn như vậy rồi. Và bây giờ cái điều đó chúng ta học lại
[53:01]thì chúng ta không cần phải bỏ qua mấy chục năm trời mới rút được kinh nghiệm, vì người xưa họ đã cay đắng vì điều đó quá rồi. Họ đã cay đắng khi thấy rằng: Cứ dạy cho đứa trẻ tài năng mà không kịp dạy đạo đức, lớn lên đứa trẻ hư hỏng, trở thành một người có hại cho xã hội. Họ phải đi qua năm, sáu chục năm trong cuộc đời họ mới hiểu được điều đó. Còn bây giờ chúng ta học câu đó chớp mắt liền: Hãy dạy cho đứa trẻ đạo đức trước khi dạy cho đứa trẻ tài năng, mà ông bà mình nói là "tiên học lễ, hậu học văn", nói gọn vậy. Bây giờ mình phải đi theo con đường đó, uốn nắn đứa trẻ từ nhỏ, tập cho nó vâng lời,
[53:39]biết thưa, biết hỏi, biết không tham lam. Nghĩa là thấy đồ ăn để đó mà không được phép, không được đụng tới, ví dụ vậy; thấy tiền ai rơi, không được đụng tới lấy, phải biết trả lại. Và dạy cho đứa trẻ như vậy: Đạo đức trước, tài năng đi học sau. Thì đó là cái lý trí nó được truyền thụ từ đời trước dần dần qua những thế hệ sau. Nó có thể được hệ thống lại, tích lũy lại thành khoa học. Cái lợi của lý trí khác với tình cảm. Tình cảm thì đụng đâu nó xì đó, nó hiện ra đó mình không biết đường đâu kiểm soát. Đang là người dưng gặp nhau một cái tự nhiên thương, không có biết lý luận, không lý luận. Không phải tại vì phân tích thấy người đó nhà giàu, đẹp trai, học giỏi, không có.
[54:21]Nhiều khi cù bơ cù bất đâu cũng thương gần chết. Nó vậy, tình cảm không có đường lý luận, nhưng mà lý trí thì có cân nhắc, có phán đoán. Một điều nữa là lý trí nó lệ thuộc vào cái trí thông minh. Cái người mà thông minh thì thường lý trí họ sáng hơn, mạnh hơn, sắc bén hơn. Họ dễ nhìn ra vấn đề hơn. Đó, đây là một cái quan trọng của lý trí. Người ta hay thường dùng người đàn ông để biểu tượng cho lý trí mà người phụ nữ là biểu tượng cho tình cảm. Dĩ nhiên nó không hẳn tuyệt đối như vậy, vì có những người phụ nữ rất thông minh mà có nhiều người phụ nam thì cũng không thông minh mấy. Nhưng mà đa phần thì người ta như vậy,
[55:02]vì người đàn ông khô khan tình cảm cho nên đâu đó so sánh, đắn đo thiệt hơn kỹ lưỡng. Còn người phụ nữ là thương thì cỡ nào cũng chịu hết, bất chấp. Đa phần là như vậy. Nhưng mà trời cũng cho người phụ nữ bù lại một cái trực giác. Nghĩa là người phụ nữ họ ít có phán đoán, cân nhắc, nhưng mà bù lại trực giác họ mạnh. Họ nhìn một người cái họ biết người này tốt xấu làm sao liền, họ có cái trực giác như vậy. Người đàn ông thì ít bằng. Nhưng người đàn ông thì lại có cái lý trí cân nhắc, đắn đo thiệt hơn. Người đàn ông khô khan có lý trí nhiều, người phụ nữ tình cảm nhiều thì lại có trực giác, trời cho như vậy.
[55:43]Mà trực giác gì trực không biết, nhưng mà cũng hay dễ bị đàn ông dụ. Có không? Và có nhiều khi á, lý trí hướng dẫn được tình cảm, nhưng cũng có khi lý trí chịu thua tình cảm.
[56:00]Ví dụ như là cái chuyện dễ thấy trong cuộc đời á như cái chuyện hôn nhân. Thì cái người cha người mẹ bằng cái kinh nghiệm của cuộc đời mới kêu con gái lại nói: "Này bố chọn cho con cái người này như vậy như vậy vậy, con ưng đi". Thì cái người con gái cả đời có gặp nó đâu mà biết ưng không ưng. Nhưng mà rồi tin cha mẹ mình,
[56:24]không có thương nhưng mà thấy ông bố mình nói có lý quá thôi chịu, thì đó là lý trí đã hướng dẫn được tình cảm. Nhưng cũng có những trường hợp lý trí chịu thua tình cảm. Ví dụ có trường hợp như mình có người bạn, có cái duyên đời trước rồi đâm ra mình mến thì hay về nhà mình chơi. Nhưng mà ba mẹ nói, nói: "Con hết bạn chơi sao kết bạn với cái thằng đó, thấy nó du côn quá không được". Nhưng mà ba mẹ nói thì nói, mình không tin, cũng thích đi chơi. Rồi đúng là sau này nó dụ mình hư. Thì đó là trường hợp mà lý trí chịu thua tình cảm. Thì nó nhiều cái khác nữa, nhiều cái khác nữa. Ví dụ có những trường hợp một cái người tín đồ
[57:05]đi tìm đạo, tìm một vị thầy để nương tựa. Thì cái người có lý trí đó tới lui với ông thầy đó nhiều lần, dòm trước dòm sau coi coi ông thầy oai nghi, tư cách thế nào, ổng mức độ trí tuệ ổng đủ hơn mình để làm thầy mình hay không. Rồi trong cuộc sống ổng có đạo đức kỹ lưỡng đâu đó hay không. Rồi lâu thấy ổng tỉ như ổng vô trong phòng mình ở ngoài mình vạch cái vách mình rình coi ổng trong phòng làm gì, ổng có đàng hoàng hay không. Rồi tới chừng mà đâu đó kiểm tra một hai năm mới: "Thưa thầy, cho con quy y". Ông thầy ổng đâu biết bị đệ tử ổng rình gần chết rồi. Thậm chí nghĩa là trên lưng thầy có mấy nốt ruồi con
[57:42]biết hết rồi, nhưng mà ông thầy ổng không biết. Có những người vậy, lý trí như vậy, muốn tìm một ông thầy để học đạo, đắn đo kỹ lưỡng như vậy. Nhưng có những người cũng vậy, tình cảm không có lý trí, gặp ông thầy cái ông thầy ổng nói: "À con hãy làm đệ tử thầy. Thầy là người thay mặt ơn trên hiện ở trần gian này để cứu độ chúng sinh, phải không? Cho nên con cứ đến đây mà làm đệ tử thầy, con sẽ thấy là bây giờ dù cho tận thế loài người chết hết, con sẽ không chết vì con là đệ tử thầy. Con có bao nhiêu tiền cứ đưa thầy đi, thầy cất cho", hay là... Vậy mà tin, ổng nói vậy nhưng mà tin liền. Mới nói:
[58:17]"Ủa sao thầy con thấy mấy ông thầy kia không có vợ, sao thầy có vợ?". "Không, nói cái vợ là cái thị hiện của thầy thôi. Đó là những người mình là những con yêu quái mà thầy đang nghĩa là đang khắc phục nó đó. Con đừng có bận tâm chuyện đó, hãy tới làm đệ tử thầy, có nhiêu tiền đưa thầy hết đi". Vậy chớ mà tin. Có những trường hợp như vậy là mê muội. Cái đó gọi là mê muội, là nhẹ dạ mà cũng gọi là tình cảm nó đã thắng lý trí. Trường hợp này có không? Có nhiều đó, chúng ta đã nghe báo kể rất nhiều trong trường hợp này. Nên nhiều khi mình thấy những vị tà sư vô lý hết sức á mà vẫn có người theo là vậy.
[58:57]Mà có những người, nhất là những người mà trí thức hoặc là những người khôn ngoan, họ cũng muốn có một cái đạo để nương tựa tinh thần, muốn đi tìm tâm linh để nương tựa tâm hồn, họ đắn đo kỹ lưỡng lắm. Thì cái người này là trường hợp mà lý trí hướng dẫn được tình cảm, vì khi họ chọn vị thầy, họ phải đặt lên đó lòng kính trọng, thương yêu. Thì cái kính trọng thương yêu đó là tình cảm. Nhưng mà để đặt lên ông thầy kính trọng thương yêu, họ phải rình rập ông thầy đó hết cũng năm ba tháng hay hai ba năm rồi mới bắt đầu chịu làm đệ tử, thì đó gọi là người lý trí xét nét kỹ.
[59:37]Có trường hợp thế này là khi chúng ta đến với đạo Phật, chúng ta được dạy là chúng ta phải đối xử tốt với mọi người, chúng ta phải bố thí, chúng ta phải giúp đỡ. Chúng ta được dạy như vậy. Thì ở đây có hai hạng người: là có hạng người tốt vì lý trí mà có hạng người tốt vì trái tim. Tốt vì lý trí là thế này: khi mình thấy cái người đó khổ, mình biết họ khổ mà mình là người thấm nhuần đạo lý nên mình biết là mình phải giúp đỡ, thế là mình gọi người đó tới hỏi: "Sao, bạn lúc này tình cảnh sao, có gì thì mình chia sẻ, mình nâng đỡ hoặc mình góp ý cái cách làm ăn", thì đó gọi là mình tốt bằng lý trí.
[1:00:29]Nhưng có những người mà khi thấy cái người khổ trong lòng quặn lên, xót xa và giúp đi,
[1:00:37]mà giúp là bị thúc đẩy bởi cái cái tình cảm xót xa. Còn cái người mà tốt bằng lý trí họ không có xót xa. Biết người kia khổ giúp, lòng không có xót xa nhưng vẫn giúp, vẫn đối xử tốt. Còn có người xót xa rồi giúp, cho nên hai trường hợp khác nhau. Thì ở đây đa phần cũng vậy, cái người Phật tử nam á hay tốt bằng lý trí, nghĩa là đối xử tốt với con người trên đạo lý mà lòng không xót xa. Và đa phần người Phật tử nữ là đối xử tốt với người khác vì cái lòng xót xa đó. Tôi đoán mò vậy không biết có đúng không? Đúng không? Đúng không? Cái câu trả lời hơi ít. Dạ đúng. Cũng một hai người. Người hơi ít có nghĩa là không biết chúng ta có đối
[1:01:32]xử tốt với người khác nhiều chưa, không biết. Nhất là mấy ông cứ lặng lẽ, làm thinh, không biết. Nhưng mà trong hai trường hợp đó thì cái người Phật tử mà tu đúng á nên có cả hai, nghĩa là chúng ta nên đối xử tốt với con người vừa tốt bằng lý trí và nên tốt bằng cả trái tim. Là khi nhìn thấy cái người khổ, bằng đạo lý chúng ta biết nên giúp và chúng ta phải có cái lòng thương thực sự, chớ đừng giúp mà bằng khô khan. Vì tôi nhìn nơi bản thân mình mà tôi biết như vậy, tôi biết. Thật ra thì tôi hình như cũng là người hơi tốt một chút. Từ thuở nhỏ vậy, tính mình cũng rộng rãi, hay giúp người. Thấy ai khổ mình giúp liền, không có so đo, không tính toán.
[1:02:20]Thì cũng nghĩ mình như vậy là được, tốt. Nhưng đến khi tu theo đạo Phật một thời gian dài, đi sâu đi sâu vào tâm hồn, mới phát hiện ra rằng là khi mình giúp con người như vậy cái tình thương nó ít hơn lý trí. Có thương người đó nhưng mà tình thương nó vẫn ít. Phải ráng tu nữa. Ráng tu vậy cũng phải bao nhiêu năm, rồi đến khi mà bắt đầu giúp người khác, bắt đầu thấy mình giúp bằng cả con tim luôn chứ không phải là chỉ bằng lý trí không. Mà cũng phải bao nhiêu năm tu tập mới nhận ra cái đó, rồi mới có. Nhưng mà vẫn không bằng được so với Chư Phật, Chư Thánh. Chư Phật, Chư Thánh mà lòng thương yêu chúng sinh thì cái lòng
[1:02:58]từ bi đó nó trọn vẹn, tràn đầy bằng cả cái trí tuệ sâu sắc mà bằng cả cái lòng thương yêu không bờ bến đối với chúng sinh. Nên mình hiểu được điều đó, rồi mỗi khi mà mình đối trước tượng Phật, trước tượng Bồ Tát mà mình quỳ, mình lạy, mình sẽ cảm nhận điều đó. Mình phải hiểu rằng là Chư Phật, Chư Bồ Tát thương yêu mình vô bờ, vô bến. Mà lúc đó mình thấy mình như người con trước cái người cha, người mẹ. Nhiều khi mình chỉ như một hạt bụi nhỏ dưới chân các Ngài. So với cái sự vĩ đại của các Ngài thì mình thì tầm thường như cỏ, như rác, giống như vậy. Mà phải tu dữ lắm thì mình mới hiểu được cái vĩ đại của chư Phật, chư Bồ Tát.
[1:03:42]Mà mình phải thương yêu con người ghê gớm lắm, nghĩa là mình phải đối xử tốt với mọi người, mà đối xử tốt với bằng cả cái trái tim của mình, lúc đó mình mới hiểu rằng triệu triệu lần, tỉ tỉ lần nhiều hơn vậy, chư Phật, chư Bồ Tát thương yêu mình. Mà mình thương yêu con người thật sự cho đầy cả trái tim mình cũng chỉ bằng một chút xíu nhỏ mà chư Phật, chư Bồ Tát thương yêu mình thôi. Cho nên muốn hiểu được chư Phật, chư Bồ Tát, mình phải tu tập và phải thương yêu con người rất nhiều là vậy. Tư cách của Thánh là vậy đó. Thương yêu, gia hộ chúng sinh bằng cả trí tuệ và cả lòng từ bi tràn đầy. Cái dấu hiệu của lý trí á là chúng ta biết tìm
[1:04:22]rõ cái nguyên nhân và cân nhắc cái hậu quả. Đó, đó là dấu hiệu của người có lý trí mạnh. Khi chúng ta làm việc gì, chúng ta phải cân nhắc à nên làm, không nên làm, hậu quả sẽ ra sao, cái dư luận người ta nói mình ra sao, cái nguyên tắc có đúng với nguyên tắc hay không. Cân nhắc nhiều mặt, đó là dấu hiệu của lý trí. Ví dụ bây giờ người Phật tử vậy, đến cái ngày giỗ cha, giỗ mẹ thì mình muốn giỗ chay nhưng mà bà con tụ về yêu cầu giỗ mặn, nói là mày tu chứ bà con không có tu. Bây giờ bà con về mà đãi chay thì còn mặt mũi, thể thống nào nữa. Đó, mặc dù mình là người giữ cái ngôi nhà thờ đi, nhưng mà áp lực của vài người trong họ mạnh như vậy,
[1:05:09]mình nói bây giờ đãi mặn không đành lòng mà sợ mất lòng bà con, mình phân vân. Bắt đầu giờ mới cân nhắc ha. Cân nhắc là giờ về đạo lý thì đúng là giỗ chay là tốt, về dư luận của bà con thì giỗ mặn là tốt. Rồi trên nguyên tắc, nghĩa là hai cái cân phân rồi, mình đối chiếu nhiều cái nữa, bắt đầu mình cân nhắc nữa. Mình nói: bây giờ mình liều mình giỗ chay thử thì cái sự phản đối sẽ cỡ nào? Mình cân nhắc hậu quả mà, cân nhắc: bà con có chống đối hay không? Mà nếu mà mình nấu chay mà nấu ráng thiệt ngon coi, rồi biết đâu là mình ráng mình nấu chay một lần rồi mình làm người ta hơi ngạc nhiên, hơi ngờ ngợ, rồi mình sẵn cái đà đó mình mở băng
[1:05:57]giảng đạo cho nghe luôn thử coi, biết đâu người ta chấp nhận, ví dụ mình làm tới thử một cái coi. Thế mình cân nhắc hơi liều một chút, tại vì nói chứ mình không bao giờ phán đoán được hết hậu quả, luôn luôn có liều lĩnh. Thì ai cản cản, cứ liều làm giỗ chay một kỳ. Không ngờ thành công rực rỡ, cái từ đó bà con mình biết tu luôn. À bắt đầu: ăn chay cũng ngon mày! Băng ông thầy nào giảng nghe cũng được, cũng truyền cảm mày! Đâu cho tao mượn coi! Đó, từ đó mình dụ bà con mình tu từ từ. Đó, nghĩa là trước một cái việc có thuận lợi, có khó khăn rồi mình có cân nhắc nguyên nhân, hậu quả, đối chiếu với dư luận, đối chiếu với đạo lý nhiều mặt rồi
[1:06:38]mình mới quyết định làm thì cái đó thuộc là lý trí đó, dấu hiệu của lý trí. Nên người Phật tử mình là như vậy, phải có lý trí mạnh trước khi làm việc, cân nhắc nhiều mặt là như vậy. Thì ở đây chúng ta để ý là cần phải có lý trí mình soi sáng mọi điều trước khi mình đặt cái tình cảm lên nó, trước khi mình dồn hết quyết tâm, dồn hết sự tinh tấn, đặt hết cả cái cuộc đời mình lên đó. Người Phật tử mình phải như vậy, phải không? Bây giờ trước khi chúng ta theo đạo Phật vậy, mình phải đọc kinh Phật trước, nghiên cứu thầy này thầy kia trước. Chúng ta đi tìm một tôn giáo cũng vậy, chúng ta phải đối chiếu nhiều tôn
[1:07:20]giáo, hiểu giáo lý, gặp quý thầy, quý cha, cân nhắc rồi hãy chọn. Vì mình biết rằng khi mình chọn một tôn giáo rồi là mình đem hết cả cuộc đời, hết cả trái tim, hết cả sự nhiệt tình, sự ngưỡng mộ mình đặt lên đó, đem cuộc đời mình đi về đó luôn, quan trọng. Nên trước đó phải cân nhắc cho thật kỹ, nghĩa là phải dùng lý trí tối đa để soi sáng rồi mình mới dồn hết cái cuộc đời mình đi về đó. Rồi cũng vậy, khi mình chọn đạo Phật rồi, mình chọn ông thầy, mình chọn cái pháp tu cũng vậy. Đó, mình quyết định là phải chọn cái vị thầy nào mập mạp, đẹp trai, làm sao đó để mình dồn hết cái lòng thương yêu của mình lên đó.
[1:08:02]Chứ còn mấy ông thầy ốm, người gầy, nghỉ, không. Ví dụ vậy, xấu xấu là thua, không được. Mình phải có một cái chọn sao ấy. Nên đó cái cân nhắc của lý trí cho thật kỹ. Còn cái nhiệt tình mà sai lầm thì rất là nguy hiểm, phải không? Tỷ như mình tin vào một ông thầy, không ngờ ông thầy ổng tà mà mình đem hết cuộc đời binh vực, bảo vệ, phụng sự ổng thì đúng là chỉ tạo thêm tội lỗi. Cho nên do đó mình biết rằng mình là con người làm gì làm quyết tâm, làm tới nơi, không có làm nửa chừng thì trước khi làm phải làm điều đúng, phải chọn vị thầy, phải chọn cái đạo cho thật chính xác là vậy. Mà sợ nhất là cuồng tín nữa.
[1:08:42]Cuồng tín tức là mình tin sai á, tin sai thì cuồng tín là luôn luôn là phá hoại và gây chia rẽ. Nên do đó, mình nhiệt tình mà đừng để cho tới cái mức độ phải cuồng tín. Cái lý trí còn có nghĩa là những cái quy định, những cái luật lệ, những cái nguyên tắc. Nhưng mà những cái quy định, những luật lệ, nguyên tắc đó có giá trị tương đối ở từng lúc, từng nơi. Ví như có một cái thời gian người ta quy định là trẻ lên 16 tuổi là lập gia đình được, nhưng bây giờ lập gia đình đó là luật pháp cấm, phải không? Vì nó là những nguyên tắc, nó tùy lúc, có lúc thế này, lúc thế kia, nó bị thay đổi đi. Thời gian không đủ, bài này dài mà thời gian không
[1:09:26]đủ, nên nói phớt phớt qua một khúc sau. Ở đây quý Phật tử đã xem cái phim mà du hành vũ trụ chưa kìa? Phim khoa học giả tưởng Star Trek. Trong đó có cái hành tinh Vulcan, hành tinh mà có cái người mà tai nhọn nhọn ở trên á, coi chưa? Thì cái hành tinh này lạ lắm, là sống theo tâm linh mà sống hoàn toàn lý trí, không có tình cảm. Trong cái hành tinh đó mà nói thương yêu họ không hiểu, họ không hiểu thương yêu là cái gì, ghét họ không biết ghét là cái gì á. Họ chỉ sống hoàn toàn là cân nhắc theo lý trí thôi. Nhưng mà có một lần cái người này đã hy sinh mạng sống của ổng để ổng cứu cả cái phi hành đoàn.
[1:10:02]Ổng chấp nhận ổng chết để cứu cả cái phi hành đoàn, vì ổng nói sao? Vì ổng cũng không có biết tình cảm, ổng chỉ lý luận bằng lý trí thôi. Ổng nói rằng cái mạng sống của nhiều người quan trọng hơn mạng sống một người, nên ổng hy sinh vào chỗ chết để ổng cứu cả một đoàn người sống luôn. Thì ở chỗ này, khi mà xem thấy cái đoạn đó thì tôi mới hiểu ra một điều mà trong đạo Phật cũng nói vậy. Nói: tột đỉnh của trí tuệ là từ bi,
[1:10:29]mà tột đỉnh của từ bi là trí tuệ. Ở đây cũng vậy, như cái hành tinh Vulcan đó vậy, họ sống hoàn toàn bằng lý trí, nhưng mà tột đỉnh của lý trí chính là cái tình người, vì ổng dám hy sinh mạng sống của ổng để cứu cả một cái phi hành đoàn. Mà ổng sống toàn lý trí không, nhưng mà lý trí nó quá đúng thì cái việc làm đó lại chúng ta thấy giống như là cái sự hy sinh, cái lòng thương yêu lớn, phải không? Đó, nên tột cùng của lý trí không ngờ lại chính là cái lòng từ bi. Đó, thì cũng vậy, tột đỉnh của lòng từ bi chính là trí tuệ. Khi mà chúng ta thương yêu được tất cả chúng sinh không bờ không bến thì ngay đó chúng ta đạt được cái trí tuệ.
[1:11:11]Trí tuệ sáng là không còn phân biệt, thấy tất cả mọi sai biệt của chúng sinh chỉ là cái giả tạm thôi, mà trong cái con người ai cũng là đáng quý, hễ làm chúng sinh đều đáng thương, đáng yêu hết. Dù người đó xấu hay người đó đẹp, dù người đó mập hay người đó ốm, dù người đó lầm lỗi hay người đó thánh thiện đều vẫn đáng thương, đáng quý hết. Đó là trí tuệ, nên tột đỉnh của từ bi lại chính là trí tuệ trở lại. Rồi trong cuộc sống này, chúng ta chưa đạt tới cái trình độ thiền định mà bình thản trước mọi điều trong cuộc sống. Vì vậy, đã có những tình huống mà trong lòng chúng ta đã xuất hiện cái thương yêu, cái bực bội, cái thù ghét.
[1:11:56]Đã có nhiều lần trong cuộc sống như vậy và từ đây tới cuối đời còn dài dài, vì chúng ta chưa chứng đạo, lòng mình chưa phẳng như mặt hồ thu được. Nên chúng ta sẽ còn đối diện nhiều lần trong cuộc đời mình những cái tình cảm là bực bội, ưa thích, nông nổi, vội vàng còn vẫn còn, chưa hết. Thì bây giờ, ngày hôm nay vậy, chúng ta học cái bài này thì chúng ta phải cảnh giác. Mỗi khi có những cái tình cảm nó xuất hiện trong lòng mình thì mình phải bình tĩnh đi tìm lý lẽ để phân tích, tức là chúng ta dùng thêm lý trí cho nó đi chung với tình cảm. Hễ là thấy một cái bực nó khởi lên, chúng ta đi tìm coi cái bực bội
[1:12:39]này từ đâu mà có, đi tìm cho ra nguyên nhân nó, đó là lý trí. Và khi dùng lý trí để soi sáng cái tình cảm bực bội, thương yêu đó, có khi mình thấy cái tình cảm đó đúng, có khi mình thấy tình cảm đó sai. Và trong trường hợp nếu thấy tình cảm đó sai, chúng ta buông bỏ liền. Ví dụ có ai nói một cái điều gì làm mình bực, mình dùng lý trí mình soi xét thấy nó sai, buông cái bực đó xuống liền, không bực bội nữa, bình thản lại, vui vẻ lại. Rồi có những cái trường hợp mà có khi phải nuôi dưỡng. Như có một lần vậy, có một cái cô Phật tử cô mới nói: Hôm rồi con đọc báo, con nghe nói cái chuyện phá rừng...
[1:13:22]Có kéo nhau một đoàn người mà phá rừng và họ tấn công cả lực lượng kiểm lâm, con nghe cái đoạn đó con căm hờn. Trước đây thì con không biết căm hờn chuyện đó đâu, chuyện gì đó chuyện nhà nước lo, mình không có lo. Nhưng ngày hôm nay nghe chuyện đó con căm hờn, vì con có nghe cái băng Yêu thiên nhiên của thầy. Tôi nói: "Đúng rồi, đó là đệ tử của thầy đó." Người đệ tử của thầy phải biết căm hờn mấy chuyện đó. Nghe tôi xúi chuyện đó nghe hơi kỳ, nhưng mà sự thật như vậy. Con người ta có những điều họ làm quá đi. Vì sao phá rừng? Nghĩa là từng cái cây mình thấy giống như một con người, một chúng sinh đáng thương yêu, mà ngoài ra những cánh rừng
[1:14:04]bạt ngàn đó, nó là cái nôi để bảo vệ sự sống cho địa cầu mà người ta không biết, phá rừng bừa bãi, chỉ vì cái lợi cá nhân mình mà tiêu diệt cái sự sống của địa cầu. Cái tội ác nó nặng lắm mà nhà nước cả trên thế giới cũng chưa xử lý đúng mức, chỉ phạt tù sơ sơ sơ, không đáng. Cho nên, phải hiểu được cái mức độ nguy hiểm và phải căm thù cái chuyện đó. Mình nói căm thù chứ cũng đừng có vút vắt căm thù như người thế gian quá đáng. Nhưng mà phải có hiểu rằng là mình không chấp nhận chuyện đó, lên án gay gắt chuyện đó. Mà nếu tất cả Phật tử chúng ta đều lên án gay gắt thì có khi nhà nước phải quyết liệt hơn trong việc bảo vệ rừng,
[1:14:47]không có hời hợt nữa, không để cho rừng tiếp tục bị tàn phá nữa. Đó là những cái tình cảm có những lúc mà vì chúng ta phải quyết liệt một chút. Ví dụ như một ngày nào đó, một ngày nào đó có những cái thế lực họ chống đối đạo Phật hoặc những tôn giáo nào đó họ chống đối đạo Phật, họ vừa tiêu diệt, vừa nói xấu đạo Phật trên lý luận, vừa dùng bạo lực để mà tiêu diệt đạo Phật, giết hại Tăng Ni hoặc là đập phá chùa chiền, ví dụ vậy, họ tấn công thì lúc đó chúng ta không có mà gọi là ngồi tu bình an chờ đợi như là mấy ngàn năm trước, bên Ấn Độ các sư đã bình an chờ đợi họ tiêu diệt hết đạo Phật bên đó, không có được, chuyện đó là sai lầm.
[1:15:32]Giữ bình an cho mình nhưng mà để đạo Phật tàn hoại là một điều sai lầm. Phải luôn luôn tìm cách bảo vệ đạo với tất cả cái quyết tâm, với tất cả cái sự nhiệt thành, sự can đảm của mình chứ không có bỏ qua, không có coi thường. Nếu chuyện đó xảy ra một ngày nào đó, dù chúng ta phải đánh đổi bằng cả cái mạng sống của mình, vẫn phải đem hết cả cái trái tim, cả cuộc đời mình để bảo vệ đạo, bảo vệ cái lẽ phải mà đã một lần được Đức Phật thắp sáng trên cuộc đời này rồi.
[1:16:11]Có những trường hợp mà cái tình cảm mà thiếu lý trí cũng nguy hiểm. Ví dụ như lòng thương con của người mẹ nhiều quá nên cưng chiều, không cương quyết rầy la dạy dỗ, cũng sẽ làm cho đứa con hư. Đó là tình cảm mà thiếu lý trí. Hoặc là ngược lại cái người cha lý trí nhiều quá, ít biểu hiện tình cảm với con cái làm cho gia đình cũng không có vui, cũng là cái cần điều chỉnh lại. Đa phần cho nên người cha vậy, người cha tuyệt vời là một người cha vừa có lý trí nhưng vẫn có những cái biểu hiện thương yêu con cái đằm thắm, thắm thiết tình cảm, gia đình sẽ đẹp hơn. Người mẹ cũng vậy, thương con nhưng mà phải biết có những
[1:16:53]lúc cứng rắn, cương quyết dạy dỗ, gia đình sẽ tốt hơn. Hoặc là những trò giải trí sôi nổi của tuổi trẻ thì thường ít có sự tham dự của lý trí, ví dụ như đua xe. Mấy đứa trẻ có xe phân khối lớn xúm nhau, rủ nhau đua, đua bạt mạng không cần biết cái mạng sống mình sắp tới ra sao, không cần biết cha mẹ mình sẽ đau khổ như thế nào nếu mình lỡ xe mình tông cột điện chết, không cần biết, cứ làm cho đã cái bồng bột của tuổi trẻ, hoàn toàn tình cảm mà không có lý trí tham dự vào.
[1:17:29]Hoặc giống như là Euro 2000 cũng vậy. À, quên hỏi quý Phật tử có thức đêm coi Euro 2000 không? Có không? Thành thật khai báo trước bình minh đi. Thôi nha, đừng nha. Để thời giờ ngồi thiền.
[1:17:48]Có những người trong cuộc sống này họ thực dụng quá, thiên về cái lợi ích vật chất thế gian quá, nên họ cứ đắn đo lợi hại quá thì cái đó gọi là lý trí nhiều mà tình cảm ít. Sống như vậy cũng không nên. Cho nên, chúng ta nên thương người và có những lúc mình chấp nhận cái thiệt thòi, chấp nhận cái thua thiệt để giữ cái tình cảm, thì nên sống như vậy. Chớ luôn luôn cứ cân nhắc lợi hại quá đáng thì cuộc sống nó không đẹp vì nó thiên về lý trí và ích kỷ, thiếu tình cảm. Cái tình cảm đẹp có nhiều khi mình phải chấp nhận cái thiệt thòi về phần mình mà làm cho cuộc đời nó đẹp hơn. Thường thường á nếu mà chúng ta cân nhắc trong các giai đoạn tuổi tác á,
[1:18:31]thì cái người già là cái người mà quân bình được tình cảm và lý trí. Như ở cái khoảng tuổi trẻ thường là chúng ta tình cảm nhiều mà lý trí ít.
[1:18:45]Ở khoảng từ mười mấy cho tới hai mươi mấy á, chúng ta tình cảm nhiều mà lý trí ít. Thích làm gì làm bằng được, người lớn có ngăn ngăn không nổi, vì mình cứ quyết liệt, cứ tự tin rằng mình đúng, chưa đi qua vấp ngã, chưa kinh nghiệm mà cái tình cảm nó nhiều nên ưa làm gì làm cái đó. Nhưng mà cái người mà đến khoảng ba mấy bốn mấy rồi á thì lý trí lại mạnh. Họ đã vấp ngã nhiều, đã thất bại nhiều, cái tình cảm nó đã lắng đọng rồi, và bây giờ là cái quan trọng để xây dựng sự nghiệp, cho nên họ lý trí nhiều mà ít có tình cảm. Cái người già năm mươi mấy, sáu mươi mấy, bảy mươi mấy rồi đó, cuộc đời nó đi qua hết rồi,
[1:19:25]đã đi qua cái buồn thương giận ghét rồi, đã đi qua cái thành bại thăng trầm rồi, so đo tính toán đã đi hết rồi. Bây giờ nhìn lại cuộc đời thì thường là những người đó cân phân giữa tình cảm và lý trí. Những người đó họ khôn ngoan nhưng mà vẫn thương yêu cuộc đời, thương yêu con người, thường thường như vậy. Ở đây mấy cụ già có thấy như vậy không? Cụ già thấy vậy không? Khi mình già rồi, mình nhìn lại con cháu, mình thương yêu nhưng mình rất khôn ngoan, nhìn đứa nào ra đứa đó, biết hết, nhưng mà vẫn thương yêu, vẫn độ lượng. Đó là người già vậy, họ nhìn lại cuộc đời là như vậy. Nhưng mà ở đây chúng ta là người đệ tử Phật,
[1:20:06]chúng ta phải già cho thiệt lẹ, đừng đợi tới sáu mươi, bảy mươi tuổi rồi mới mới quân bình được tình cảm, lý trí thì lúc đó hết hơi rồi. Bây giờ phải ngay tức khắc ngày hôm nay khi mình đã hiểu đạo rồi thì lập tức mình mới quân bình giữa tình cảm và lý trí. Khôn ngoan, nhìn mọi điều đâu đó biết hết, nhưng vẫn thương yêu, vẫn bao dung, vẫn độ lượng. Đó là cái thái độ đúng, đừng có đợi tới tuổi già rồi mới tìm được cái quân bình giữa lý trí và tình cảm. Giờ nó có một cái từ này chúng ta giải thích một chút là cái tình và lý thế gian. Chúng ta hay nghe cái chữ "tình ngay lý gian", mình có nghe không?
[1:20:44]Cuộc đời hay nói "tình ngay lý gian". Thì cái "tình" này đó nó có nghĩa là tâm tình, là cái ý nghĩ nội tâm mình, tốt; "tình ngay" là cái nội tâm mình trong sạch. "Lý" thì "gian", nhưng mà theo nguyên tắc theo hình thức lộ ra thì trật. Ví dụ nha. Ví dụ như có con đường bị ngập nước, nhưng mà cái ông đó ổng biết là nơi cái chỗ ngập nước có cái lỗ cống chưa lấp, xe đi qua là sụp. Bây giờ phải cắm cái cây nào đó để mà làm dấu cho người ta tránh cái lỗ đó. Mà nhìn quanh thì không có, cái thấy bên nhà kia có cái cây, mà dòm vô xin thì không thấy ai. Thế ổng ổng leo leo hàng rào vô ổng lấy cây ổng chạy được, ổng cắm xuống.
[1:21:25]Nhưng mà chưa kịp cắm xuống thì nghĩa là người ta la ăn cắp, rượt theo cả nhà ra nó rượt đòi bắt. Thì cái đó gọi là tình ngay lý gian đó, phải không? Nghĩa là trong tâm thì tốt mà cái biểu hiện ra ngoài thì sai. Tâm thì tốt, đó là trường hợp vậy. Như tôi cũng bị một trường hợp nữa tình ngay lý gian. Có một lần tôi mặc cái áo tràng đàng hoàng nghiêm chỉnh đi ra để chuẩn bị đi giảng. Mặc xong có người lại rút trên cái áo tràng ra một sợi tóc dài thế này. Hỏi: "Thầy, tóc này ở đâu, của ai vậy?" Mình cũng không biết luôn. Không biết thì đúng cái đó gọi là tình ngay lý gian, không biết đâu, không biết.
[1:22:00]Có những trường hợp như vậy. Không biết, nhiều cái cũng thua.
[1:22:09]Thì cái chuyện đó chuyện nhỏ, nhưng mà trong cuộc sống nó có nhiều cái chuyện lớn, có nhiều cái chuyện lớn mà người ta phải thưa nhau ra trước tòa. Cái người nói: "Người đó là mang tội", nói: "Tôi tôi vô tội" thì cái việc đó là ông tòa ổng phân xử. Ổng phân xử là ổng căn cứ cái lý luận bên này, lý luận bên kia để ổng quyết định là người này có tội hay không có tội. Phải không? Nếu một ngày thật sự vô tội thì đúng là tình ngay lý gian. Đó. Nhưng mà lúc đó là ai quyết định, phải không? Thì người nào cũng có lý, nói: "Anh lấy cái cây tôi là anh bò vô hàng rào tôi, tôi thấy rõ ràng anh ăn cắp, tôi không biết anh làm cái gì." Ổng nói:
[1:22:42]"Không, tôi kẹt quá tôi cắm cái lỗ để cho nó..." "Tôi không biết, rủi anh không phải cắm cái lỗ mà anh tính leo vô nhà tôi làm gì nữa thì sao?", phải không? Nên cái việc mà quyết định trong tâm người đó có tội hay không là do quan tòa. Chỗ này ông quan tòa phải sáng suốt. Quan tòa ổng phải sáng suốt, ổng phải trả lời rằng cái là cái sợi tóc đó ở đâu bay vô chứ đừng kết tội ông thầy tội nghiệp, ví dụ vậy. Cái đó ăn thua ở quan tòa, nó khổ vậy.
[1:23:09]Có một điều là chúng ta may mắn ở trong đạo Phật có một cái pháp môn gọi là phương pháp thiền định, nó làm cho chúng ta quân bình giữa tình cảm và lý trí mà chúng ta không phải đợi cho đến 6, 70 tuổi rồi mình mới có được điều đó. Nghĩa là ngay ngày hôm nay, dù có khi là đang trong giai đoạn mà chúng ta nông nổi, bồng bột về tình cảm hoặc là đang trong giai đoạn mà chúng ta chín chắn, chững chạc để sống bằng lý trí thì bây giờ nhờ thiền định chúng ta sẽ quân bình được cả hai cái điều đó. Là chúng ta lắng cái sự loạn động xuống thì những tình cảm xao động nó lắng xuống, lý trí nó mạnh lên một chút, nó soi sáng được các vấn đề
[1:23:51]và cái tâm nó lắng xuống như vậy rồi cái từ bi nó cũng phát lên nữa. Cho nên khi mà tâm thanh tịnh á thì từ bi phát triển nè, trí tuệ phát triển thì những cái tình cảm mà thuộc về nó xao động của bản năng nó sẽ lắng xuống luôn theo. Do đó chúng ta đối trước mọi việc mình bình tĩnh lại. Mình không có vội thương, vội ghét nữa mà mình nhìn vấn đề nó bao dung hơn vậy. Như cái người mà có tu tập thì ví dụ bây giờ chúng ta vậy chúng ta nhìn cái người đó chúng ta kết tội họ, kết tội liền. Nhưng mà có khi cái người mà họ có tu tập thiền định lắng sâu họ nhìn vô họ thấy không có tội lắm, họ bao dung hơn vì họ cân nhắc,
[1:24:36]họ đối chiếu được nhiều vấn đề và trong đó có cái lòng thương xót nữa, thương xót cái lầm lỗi con người vì con người dễ lầm lỗi lắm, con người dễ lầm lỗi. Cho nên họ có cái thương xót, có cái tha thứ, có cái cân nhắc, có đối chiếu để cảm hóa, để dạy dỗ. Đó là cái thiền định nó đem lại lợi ích như vậy. Khi đối với người lầm lỗi mà chúng ta bao dung, độ lượng, tha thứ được á thì còn nhiều việc khác đến với cuộc đời mình, mình bình thản, bình thản. Như có cái người họ làm tổn hại mình mình cũng không ghét họ, không ghét họ. Rồi có cái người đến ví dụ họ làm lợi cho mình thật nhiều, cũng không vì vậy mà mình thiên vị họ,
[1:25:20]mặc dầu có quý mến nhưng mà không vì vậy mà thiên vị một cách quá đáng. Đó nên những tình cảm mà thuộc về vị kỷ nó lắng xuống, chỉ còn lại cái trí tuệ và lòng từ bi chỉ muốn thương chúng sinh bình đẳng thôi chứ không có muốn thiên vị. Còn những cái tình cảm tiêu cực, xấu như là cái ghét bỏ, cái giận hờn, căm thù này nọ thì nó mất mất lần lần, mất lần lần hết. Cho nên cái từ bi thì nó sáng lên, do đó cái thiền định làm cho chúng ta cân phân được giữa tình cảm và lý trí. Thêm một điều nữa, khi chúng ta đến với đạo Phật thì chúng ta biết tạo phước. Thì khi chúng ta tạo được nhiều phước thì cái nghiệp đời xưa nó bị
[1:26:05]hoá giải, cái tội mà mình làm ở những kiếp trước bị hoá giải. Mà cái tội nó hoá giải rồi thì nó không thúc đẩy chúng ta xuất hiện những tình cảm xấu nữa. Như nãy cái nguyên nhân ban đầu chúng ta nói đó là nghiệp nó thúc đẩy có tình cảm. Mà ở đây cái nghiệp nó được hoá giải thì nó không thúc đẩy những tình cảm xấu nên chúng ta dễ có những cái tình cảm tốt và chúng ta dễ có những quyết định đúng hơn là như vậy. Ở đây có một vài điều chúng ta dặn nhau một chút. Ví dụ khi chúng ta hiểu nhân quả, hiểu cái luật nghiệp báo rồi rồi chúng ta làm việc thiện để cầu phước cho mình ở đời sau thì cái đó gọi là hơi có
[1:26:52]lý trí, hơi thực dụng, hơi ích kỷ chứ nó không có cái lòng từ bi. Cho nên chỗ này vậy cái người ví dụ như khi đem tiền cúng chùa hay là đem tiền lại bố thí ở một cái trại mồ côi, trại mù gì đó mà lòng có cái ý nghĩ là để đời sau mình có phước thì cái cân nhắc đắn đo đó thì nó thuộc về lý trí thiệt nhưng mà lý trí đó nó ích kỷ và nó không có từ bi. Cho nên chúng ta vậy, người hiểu đạo chúng ta giúp người không có vì cầu phước mà vì lòng thương yêu thật sự. Chúng ta nhắc nhau một chút nữa là nếu chúng ta xét lại bản thân mình, nếu mình là loại người nhiều tình cảm thì bây giờ phải tập suy xét mọi việc để chúng ta phát triển thêm, tăng thêm cái lý trí.
[1:27:37]Mà nếu xét thấy mình là người lý trí nhiều quá, khô khan quá thì phải tập yêu thương con người nhiều hơn, tập chiêm ngưỡng nghệ thuật nhiều hơn nữa, tập biết lắng nghe những khúc nhạc, chiêm ngưỡng thiên nhiên trong buổi chiều tà, trong những buổi chiều hoàng hôn gió lộng, ánh nắng rơi trên những đọt cây, vân vân, ấy, tìm những cái đẹp nơi đó để làm tăng trưởng cái tình cảm đẹp của mình trở lại. Có ai hỏi gì không? Có ai hỏi gì không?
[1:28:14]Thưa thầy, có một chuyện mà trong cái bài báo người ta đọc á là một người nay đã chết rồi, đó là Bùi Giáng. Có một buổi giảng mà giảng ở trường Đại học Vạn Hạnh xưa, sau đó là ổng mới không còn làm giảng đường nữa, ở Sài Gòn ổng lang thang đi làm ăn mày, không có cái gì hết. Sau đó ổng đi mài đó đây đó, cuối cùng trở về cư ngụ ở một góc đường nhà một cô nghệ sĩ Kim Cương. Và ổng gom lại, gom góp lại rồi ổng chia cho bà Kim Cương đó. Lúc đó bà Kim Cương cũng bị phá sản do làm ăn. Và lúc đó bà Kim Cương sống bằng bọc rác. Do đó bà Kim Cương thấy ổng lại cho bọc rác, không ngờ bọc rác mở ra toàn tiền
[1:29:09]không à! Cuộc đời bà Kim Cương sau đó lấy tiền đó đi làm ăn. Cuối cùng, bà ấy thấy bà làm ăn khấm khá, bà mới đi mua bán vé số và bà làm nhà buôn. Trong thời gian đó, ổng mới trở về cuộc sống hàng ngày của ổng và trở về không cần tiền nữa. Cuối cùng bà thấy vậy, bà đề nghị muốn nuôi một thời gian cho đến khi ổng mất. Nhưng mà ổng nói: "Tôi không mang ơn, bà hãy lấy tiền tui cho đi làm ăn, sau bà hãy trả." Và sau đó về nhà của bà và có duyên nghệ sĩ Kim Cương là người nuôi nấng ổng cuối cùng cho ổng thảnh thản cuối cùng. Và hôm nay có bài báo viết lại như vậy. Câu hỏi đầu tiên: Bùi Giáng phải là một cuộc sống mộng truyền nhân vì một người
[1:29:55]con gái trong xã hội có tràn ngập đạo đức hay không? Câu thứ hai: trong cái giả say, tỉnh thức, trong cái hư hư, thực thực theo biểu lý có còn hay không?
[1:30:09]Và cũng là trong cái cô giúp đó, ổng phải là người tu vi lịch sử tỏ lòng hay không? Dạ hết. Thực ra vấn đề Bùi Giáng là một vấn đề lớn, vấn đề lớn của một hiện tượng cả văn học và đạo học của Việt Nam. Nên chúng ta mà nếu trong một vài câu chúng ta lạm bàn thế nào chúng ta cũng có cái sai lầm. Tại vì con người ổng kỳ lạ, có những cái giống như là thánh, siêu thoát tuyệt vời, vượt ra ngoài cái đối đãi thường tình mà có những cái ổng kỳ khôi, có khi lại cũng giống như là cũng tầm thường và có những khi những kỳ cục mà cái kỳ cục đó nó mình thấy nó không thể chấp nhận được. Nên con người ổng là những cái mà người ta không đánh giá được.
[1:31:04]Ở đây chúng ta không có quyền phê phán con người đó vì ổng là một nhà văn, một nhà thơ, một nhà tri thức lỗi lạc của Việt Nam. Cả muôn đời sau nếu mà nói về Bùi Giáng chúng ta phải nói đó là một hiện tượng kỳ lạ trước sau chưa từng có của văn học Việt Nam. Vì ổng làm thơ mà hễ mở miệng thành thơ, mở miệng thành thơ, nói lưu loát, tự nhiên. Ờ người ta những người bạn tôn vinh ổng hay là ổng tự nói về ổng như ổng ở trong cái Niết bàn của thi sĩ. Mà dĩ nhiên Niết bàn thi sĩ thì không phải Niết bàn đạo Phật, nó hơi khác một chút. Mà trong đó ổng có cái cái lối sống của ổng kỳ lạ lắm, người ta không giải thích nổi.
[1:31:41]Về thơ của ổng thì người ta phải phục, văn của ổng người ta phải phục hoặc là ổng dịch những tiếng từ nước ngoài người ta phải phục lăn hoặc là làm thơ là nể nhất, ý tứ gài trong đó cao siêu thoát tục mà sâu sắc. Nó