[0:15]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:24]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:37]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:48]Mời quý Phật tử ngồi xuống.
[0:53]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Kính bạch thầy, Hôm nay, Phật tử chúng con của chùa Phật Ân hôm nay họp về đây. Chúng con xin kính hỏi thầy, trong giờ phút uy nghi này, chúng con biết làm gì đây? Chúng con nguyện quỳ dưới chân của tam bảo để rồi thầy lấy tay che mắt chúng con, thầy hãy thắp ngọn đuốc soi lòng trong lòng con, thầy hãy phất ngọn thanh lương để đưa chúng con đến bờ an vui. Thầy hãy ban cho chúng con những tia giáo để cho chúng con thắp vào tâm hướng đến thầy. Hôm nay, thời gian rất là nhỏ hơn để ban cho chúng con một giọt nước đường phèn để làm cho thân và tâm của chúng con. Thật kính mắt thầy, kính mắt đau xót lòng cùng tri
[1:55]vị tha của thầy, chúng con biết nói gì hơn. Chúng con xin chí tâm đảnh lễ, tu kính cho đến muôn ngàn kiếp Phật. Cầu mong cho chúng con với tất cả cái nghiệp tật chia xô tha của các vị chân chính, nhờ Phật gia hộ, các chư thiên, toàn nhân gia hộ cho chúng con có một trí tuệ thật vững, tiếp duyên tốt đẹp, đến nhận những phước báu mà thầy ban cho chúng con trong buổi thuyết giảng ngày hôm nay. Chúng con cũng xin hứa là sẽ dốc hết tinh tấn thật hoan hỷ, tu sửa và thắp cao ngọn đuốc từ bi mỗi ngày, để Phật pháp
[2:43]trường tồn, chúng sanh an lạc. Nam
[2:50]mô Hoan Hỷ Tạng Bồ Tát Ma Ha Tát. Đạo hữu nói hay hơn thầy nữa. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta lại gặp nhau, chúng ta sẽ trao đổi về đề tài là Người Cư Sĩ với Vấn Đề Nghi Thức. Thì nghi thức trong cuộc đời thì có nhiều lãnh vực, nhưng hôm nay thì chúng ta chỉ nói về lãnh vực ở trong đạo, chứ còn cái nghi thức của những lãnh vực khác thì mình không có đề cập. Thì chúng ta thấy là mỗi khi mình đến với đạo, mình đến với chùa thì ngoài cái nội tâm mình kính Phật, thương yêu con người thì vẫn phải có những cái nghi thức để mình thực hành và mình tuân thủ. Như khi người Phật tử đến chùa thì phải biết cách lạy
[3:48]Phật, cách xá chào quý thầy, rồi cách lên chánh điện làm lễ tụng kinh, vân vân, thì mình phải biết. Do đó thì hôm nay chúng ta xem xem cái nội tâm tu hành với cái nghi thức bên ngoài nó có cái tương quan như thế nào đối với nhau, đó, để mình có cái đường đi hợp lý hơn. Thì trước hết chúng ta thấy thế này, là cái nghi thức ở bên ngoài hay mình gọi chung là hình thức, hay là cái trừu tượng hơn là cái ngôn ngữ, nó đều dùng để diễn đạt nội tâm. Thường á thì khi ở trong tâm mình có cái điều gì nó đều muốn thể hiện bằng cách nào đó ở bên ngoài, chứ ở cái cõi người chúng ta, chúng ta chưa đạt được cái trình độ
[4:45]là thông đạt giữa tâm và tâm như là ở cõi trời, ngay cả những người cõi âm cũng vậy. Khi những người mà ở thế giới vô hình thì họ không cần mình phải nói thành lời, mà nhiều khi chỉ nhìn nhau đã hiểu nhau muốn cái gì ở trong tâm. Hoặc là có thể những cái vị thần thánh mà cao siêu hơn, họ không cần nhìn thấy mặt mình, họ chỉ cần hướng tâm về mình và biết mình nghĩ gì ở trong tâm. Còn chư thiên tử ở trên cõi trời thì vô cùng là vi diệu, các ngài chỉ là bằng tâm và tâm đã hiểu nhau tất cả, chứ không cần phải nói thành lời. Do đó ở các vị đó họ chỉ sống bằng cái tâm chân thành và hoan hỷ với nhau thôi,
[5:37]vì ai có cái niệm xấu bị người khác biết, không có dám làm bậy, không dám nghĩ bậy. Ở cõi người mình á, mình gặp nhau thì mình đối xử lịch sự, mà ở trong tâm nhiều khi nghĩ bậy, vì mình nghĩ rằng không ai biết. Cho nên ví dụ như gặp mặt nhau chào hỏi đó, vui vẻ, ân cần mà có khi trong bụng không ưa nhau. Cõi người mình có cái điều kiện để mình có thể sống giả dối là vì không ai biết được tâm của ai hết. Còn một vài vị thánh mà họ biết được tâm của mình thì họ lại không thèm nói, họ không có thì giờ để nói. Cho nên chúng ta ở cõi người này là chúng ta ở một cái trường thi không có kết quả, tự mình phải tìm con đường đúng để đi,
[6:25]nếu mình đi con đường sai, sau này mình lãnh hậu quả thì ráng mà chịu. Nên ở đây là chúng ta nói về cái nghi thức để chúng ta cố gắng tìm được cái sự tương quan chân thật giữa nội tâm và cái hình thức bên ngoài. Nhưng mà thông thường, trừ những trường hợp phải giả dối, còn thông thường thì nội tâm chúng ta như thế nào là chúng ta luôn muốn diễn đạt nó ra bên ngoài để cho mọi người biết cái nội tâm đó như vậy. Ví dụ như khi mình giận thì mình cũng không có mà im lặng cười cười được, trừ cái người nham hiểm thì mình không nói, chứ còn bình thường hễ mình giận lên thì sao? Thì mình sừng mặt lên, trợn mắt lên dữ đòn,
[7:09]vân vân, tức là cái cách mình phải thể hiện cái nội tâm để cho người khác biết rằng mình đã giận, đã không bằng lòng, chứ không có làm thinh. Ví dụ như mình có con trong nhà, con cái nó làm điều gì không đúng, mình phải biểu lộ thái độ mạnh mẽ nào đó để cho nó biết rằng điều nó làm là mình không bằng lòng, mình không chấp nhận, mình giận, mình tức để cho nó sợ mà đừng làm nữa. Cho nên cái phản ứng trong tâm mình á, mình biểu hiện ra bên ngoài. Rồi còn gặp một người mà mình thương quý thì mình cũng biểu hiện một cái thái độ gì đó ân cần: mời ăn uống, hỏi thăm sức khỏe, nắm tay, hỏi chân rồi vân vân, vỗ vai đồ.
[7:51]Tức là cái thể hiện ở bên ngoài mình nhìn cũng biết được. Ngoài những cái lời nói rồi còn những cái cử chỉ thể hiện nó cũng biểu lộ được cái nội tâm của mình. Có những cái vùng địa phương người ta lại có những cái loại ngôn ngữ khác nhau. Như chúng ta gặp nhau đó, thường là mình dùng lời nói, mình dùng lời nói là: "À, sao? Lúc này anh chị khỏe không? Gia đình làm ăn có khấm khá không?", vân vân, mình biểu lộ lời nói. Còn có những cái bộ tộc họ gặp nhau họ không có nói, mà họ co một chân lên, lấy một tay rờ ngón chân rồi lắc đầu qua lắc đầu lại là họ nói cái gì đó mà họ mới hiểu với nhau thôi chứ mình không hiểu.
[8:31]Nó cũng là một cái biểu lộ của nội tâm, vì luôn luôn cái nội tâm nó thúc đẩy chúng ta phải thể hiện bên ngoài, không có giấu được. Nhưng mà qua mỗi thời đại, mỗi địa phương, con người đều có những cái biểu lộ nội tâm khác nhau và cũng có những nghi thức khác nhau. Như ví dụ bây giờ chúng ta gặp nhau thì mình chỉ chào hỏi sơ sài, trừ người đạo Phật gặp nhau thì chắp tay cúi đầu, còn ngoài đời gặp nhau thì sao? Gật cái đầu, "Á, khỏe hả?", vậy chớ. Còn nếu mà thân tình lắm, siêng lắm thì giơ tay lên vậy chớ. Nhưng mà cách đây chừng vài ba mươi năm thì những đứa trẻ gặp người lớn thì sao? Khoanh tay cúi đầu, phải không? Đó, cách đây vài ba mươi năm.
[9:14]Nhưng thời gian gần đây thì người ta không dạy trẻ như vậy nữa, nó thay đổi quá. Còn ở những quốc gia khác như từ Campuchia lui về Thái Lan, Miến Điện, Ấn Độ vậy đó thì gặp nhau người bình thường họ cũng chắp tay cúi đầu chào giống như trong nhà Phật của mình. Còn người Nhật thì họ để hai tay xuôi theo thân và cúi gập thân người xuống để chào nhau. Đó là những nghi thức mà qua mỗi cái thời đại, mỗi địa phương khác nhau. Thì bây giờ đi vào trong đạo cũng vậy, mỗi tôn giáo cũng có những cái nghi thức khác nhau, rồi trong mỗi tôn giáo, từng cái tông phái cũng có cái nghi thức khác nhau nữa. Mà ví dụ như là ở đạo Phật thì chúng ta đến lễ Phật bằng cách nào?
[10:01]Mình quỳ xuống lạy Phật, phải không? Đầu sát đất. Nhưng cái người tín đồ Thiên Chúa giáo thì khi vào nhà thờ chào Chúa là sao?
[10:15]Chúa, tức là làm dấu thánh giá và khẽ cúi đầu, đó là cái cách mà họ chào Chúa hoặc những khi cầu nguyện thì họ quỳ, vân vân, thì đó giống nhau, đó cũng là một cách để biểu lộ cái lòng kính trọng. Rồi có những cái nơi mà người ta thể hiện cái lòng kính trọng thần thánh nó khác nhau kỳ lạ lắm, mà chúng ta nghe nhiều khi mình ngạc nhiên. Ví dụ như có một cái đạo của Ấn Độ giáo, bên Ấn Độ họ rất nhiều tôn giáo, là ở bên Ấn Độ có nhiều cái tôn giáo khác nhau, mà mỗi tôn giáo đó họ có nghi thức kỳ lạ lắm, nhiều khi mình nghe mình lấy làm lạ. Và ví dụ như thế này, ví dụ như một người tín đồ họ vào cái đền họ làm lễ mà để biểu lộ lòng kính trọng cái vị thần của
[11:00]họ thờ đó, họ phải khỏa thân họ múa, cái mình nghe mình ngạc nhiên, phải không? Mà cái chi nhánh của đạo đó lọt qua tới Việt Nam mình rồi, tuy là họ biết cái phong tục của mình là không có chấp nhận cái việc mà trước mặt thần thánh mà mình khỏa thân, nên họ giấu, họ không bao giờ tiết lộ cho mình biết cái điều đó. Nhưng mà những khi mà họ đóng cửa lại, họ làm lễ riêng trong nội bộ của những tín đồ Ấn Độ giáo với nhau á, mà người ngoài không thấy đó, họ đóng cửa thật kín á, thì họ cũng khỏa thân để họ múa trước cái bàn thờ, mà họ nói là như vậy là kính trọng thần thánh. Nên chúng ta thấy cái quan niệm của mỗi cái vùng nó khác nhau kỳ lạ như vậy.
[11:38]Giờ mình trở lại đạo Phật của mình, thì ở trong đạo Phật do đạo Phật chúng ta là đặt trên nền tảng của nhân quả đạo đức, rồi hướng về con đường giải thoát chân chính, cho nên chúng ta thấy cái nghi thức của đạo Phật có cái gì nó chừng mực, vừa phải là chân chính, dù là vẫn phải biểu lộ được cái lòng kính trọng rất là sâu sắc, hoặc là biểu lộ được cái lòng tôn trọng thương yêu con người rất là sâu đậm, nhưng mà cái nghi thức thì nó vừa chừng chứ không có quá đáng. Như chúng ta đến chùa lễ Phật thì chúng ta mặc áo trang nghiêm, thường là chúng ta mặc áo tràng, đó mặc áo tràng như vầy để cho kín đáo,
[12:17]quý thầy cũng vậy, rồi mình lạy Phật đầu sát đất, gặp nhau thì mình chắp tay chào hỏi. Còn có một vài tông phái, nhất là ở bên Tây Tạng, thì họ lễ Phật bằng cách là đứng lên, cúi đầu chào, rồi nằm quỳ xuống, rồi cứ nằm rạp luôn cả người xuống luôn, tức là cả cái người họ nằm dài áp sát xuống mặt đất, xuống đầu, mặt chạm đất, tay chân nằm sóng xoài dưới đất, rồi lại đứng lên, chào, bước tới một bước, rồi lại cúi xuống nằm sóng xoài hết. Thì đó cũng là một cái tông phái mà họ biểu lộ được cái lòng kính trọng của Phật. Nhưng mà thường thường là mình không có nhiều lắm, tuy nhiên là như vậy không nhiều lắm.
[12:53]Ở đây chúng ta nói về cái nghi thức thì chúng ta để ý điều này: Với các tôn giáo khác thì mình không có bình luận, mình cũng miễn để ý tới vì nó dễ có cái xích mích hay là mếch lòng, nói hơn nói thua kỳ lắm. Mình chỉ nói trong đạo Phật, thì ở trong đạo Phật mình có nhiều cái tông phái khác nhau, mỗi cái tông phái cũng không đồng nhau về nghi thức, thì ở đây chúng ta phải hiểu cái điều này: Là chúng ta theo một nghi thức này nhưng mà phải thông cảm được với các nghi thức khác. Rồi có những bài kinh tụng ở các chùa cũng khác nhau nữa, thì chúng ta cũng tôn trọng, vì đó là cái niềm tin, cái chỗ dựa của người khác, mà nơi cái nghi thức đó họ cảm thấy
[13:35]có cái an vui, đó thì thôi cũng được rồi, chứ mình không có đòi hỏi. Đó đó là tính cách riêng tư và mình phải tôn trọng, không có được mà dựa vào nghi thức này để phê phán cái nghi thức khác, đó. Mình thấy không thích hợp thì thôi, mình không sử dụng, nhưng người khác thấy thích hợp thì mình vẫn phải tôn trọng, đó vậy. Ví dụ như người tu theo thiền thì không thích cầm cái xâu chuỗi niệm Phật, nhưng mình phải tôn trọng cái người cầm xâu chuỗi niệm Phật. Vì người kia lúc mà họ cầm xâu chuỗi niệm Phật, họ thấy an ổn, họ có cái sự thăng tiến tâm linh, thì phải tôn trọng chứ không được chê. Hoặc là người mà mình có cái xâu chuỗi niệm Phật thì không được chê
[14:20]cái người ủa, sao tu hành gì không thấy đeo gì hết, chắc tối ngày không tu gì hết, mình cũng không được nghĩ như vậy, vì mỗi người có cái nghi thức khác nhau trong cái sự tu hành, đó như vậy. Thì bây giờ chúng ta nói về cái thờ phượng Đức Phật chút. Thờ phượng Phật thì thứ nhất là để bày tỏ lòng tôn kính Phật, do đó chúng ta phải thờ trang nghiêm. Thứ hai là chúng ta xác định cái lập trường theo Phật. Nghĩa là trong nhà mình mà đặt cái bàn thờ Phật thì có nghĩa là mình sao, mình xác định trước mọi người, "Tôi là người đệ tử Phật", phải không? Đó đó là xác định, không có lung lay nữa, không có nghi ngờ nữa.
[15:03]Nghĩa là ai nói tới nói lui gì, tôi đã xác định tôi là đệ tử Phật, khi mình đặt cái bàn thờ trong nhà không ai dám nói tới nói lui nữa, mình khẳng định lập trường không có lung lay. Bây giờ có chết thì chịu, chứ không có bỏ đạo. Đó là cái lập trường khi mình đặt bàn thờ Phật lên như vậy. Mà có cái ý nghĩa nữa là chúng ta phải bày tỏ lòng tôn kính Phật, do đó chúng ta cũng phải biết cái cách thờ phượng cho thích hợp, trang nghiêm. Bây giờ thì chúng ta phải chọn cái nơi trang trọng nhất trong nhà để thờ Phật, đó là cái căn bản nếu cả nhà mình tin Phật. Vì đạo Phật mình từ mấy trăm năm qua có cái dở
[15:48]là trong nhà chỉ một người theo đạo Phật, kệ để mặc kệ trong nhà ai theo gì thì theo, mình không có cái hướng dẫn người tu theo, cho nên có khi trong nhà mà có hai ba người theo đạo Phật, có khi hai ba người theo đạo Chúa, có khi hai ba người chỉ đi nhậu, không có đạo gì hết, nó cũng là một cái dở. Vì lý do đó là nếu trong trường hợp mà cả nhà tin Phật, cả nhà đồng lòng thì mình lựa một cái chỗ mà trang trọng nhất để mình thờ Phật. Thì nơi cái chỗ đó chúng ta để ý điều này là cái khung cảnh chung quanh phải sắp xếp cho trang nghiêm, không có được để giường nằm. Có nơi thấy bàn thờ Phật ở đó, ngay phía trước hoặc là lệch hai bên một
[16:31]chút để mấy cái đi-văng với phản nằm, đó là điều sai lầm, không có được, vì bàn thờ Phật đó mình nằm là không trang nghiêm, cho nên thờ Phật mà lại không có phước, mà cứ từ từ có tội thêm là như vậy. Đây là điều quý Phật tử cẩn thận. Rồi có nơi phía trên là bàn thờ Phật mà ở dưới là để cái bàn, hai cái ghế hai bên để ngồi tiếp khách, ăn uống, thậm chí nhậu nhẹt, uống bia ăn mặn luôn, đó là điều không trang nghiêm. Chính những cái đó làm cho mình tổn phước từ từ mà mình không hay. Cái người mà thờ Phật không trang nghiêm mắc cái quả báo là nhiều kiếp khó có nhà để ở cho đàng hoàng. Còn cái người mà không có nhà ở mà cứ ráng thờ Phật cho
[17:19]trang nghiêm, vậy chứ về sau có nhà ở đàng hoàng. Nên bây giờ ví dụ mình ở cái nhà mà sập sệ quá coi chừng đời trước tại vì mình thờ Phật không trang nghiêm. Rồi có nhiều người, nhiều gia đình không kỹ lưỡng, ở trên cái bàn thờ Phật, dưới này khi ngồi lấy cái chỗ đánh bài. Mà bây giờ có nhiều ông còn hư nữa, như tôi nghe kể chuyện bàn thờ Phật đó, ở dưới này để cái đầu máy video mướn cuộn tầm bậy bạ về coi. Mấy cái đó là tội xúc phạm nặng, về sau mắc quả báo rất là thê thảm, cho nên mấy cái đó cẩn thận. Rồi cũng không có được chỗ thờ Phật mà đặt salon để tiếp khách, nếu mà thật sự là để thờ Phật,
[18:02]mà nếu cả nhà tin Phật, đã chọn được cái chỗ trang nghiêm rồi thì những điều đó không được phép, vì khách khứa mình đâu biết ai là Phật tử, và họ ngồi gác chân qua gác chân lại, đi đứng nói năng phàm phào, bàn thờ Phật nó không trang nghiêm, nên không có được chấp nhận. Ngay cả khi trước mặt bàn thờ Phật mà mình quay lưng mình đi, đưa lưng về phía Phật là đã sai rồi, mà tiếp khách ở đó thì đâu biết chuyện gì xảy ra, phải không? Nên chỗ đó là chỉ để thờ Phật, lễ Phật, tụng kinh, tọa thiền, chứ không có được làm những chuyện ngoài. Nhưng mà thường nhiều khi nhà chúng ta không đủ điều kiện để có một cái gian thờ Phật riêng, thành nhiều khi nơi chỗ thờ Phật cũng
[18:45]là nơi ăn uống, nơi tiếp khách, do đó nó phát sinh thêm nhiều cái chuyện khác không trang nghiêm nơi chỗ thờ Phật, đó. Có nhiều người thấy có tâm đạo tốt, mà chỉ thờ Phật không đúng, vậy mà cuộc đời cứ lận đận, nhà cửa không nên, không thành được cũng là cái quả báo đó. Nên bây giờ quý Phật tử mình về phải cẩn thận lại. Cái trường hợp mà cái nhà mình không có rộng lắm, hoặc là cả nhà mình chưa có tin Phật thuần thành, ví dụ như là cả nhà mình không phải là người có thể quyết định được hoàn toàn, còn có người ý này người ý kia, mình theo Phật mà có người chưa theo Phật. Bây giờ mình muốn thờ Phật thì có thể là
[19:33]tạm thời chọn một cái góc thanh vắng, không bị các sinh hoạt của gia đình làm tán loạn, mất trang nghiêm, là mình xin một cái góc để thờ Phật, nếu mà gia đình chưa có đồng ý hết mọi điều. Thì có một lần vậy, lúc tôi còn cư sĩ tôi đến thăm một người bạn, huynh đệ, cũng là phật tử quy y chung với nhau, thì hai người cùng hứa hẹn là sẽ đi xuất gia. Nhưng về sau anh thì anh nặng chuyện gia đình nên đã không xuất gia được, tôi cũng hay đến nhà ảnh chơi. Thì tôi thấy ảnh thờ Phật ngay giữa nhà, mà giữa nhà là cái nơi mà đủ chuyện sinh hoạt. Ăn cơm đó mà anh thì thực ăn mặn, người làm rẫy mà, nên tôi mới khuyên là bây giờ bạn
[20:18]nên cất ra một cái chái, thờ Phật nơi góc riêng đó, còn cả nhà mình chưa tin Phật thì cứ để sinh hoạt bình thường. Cất cái chái có cái cửa nhẹ nhẹ rồi mỗi ngày bạn vào đó bạn lễ Phật, tọa thiền nó trang nghiêm hơn. Và tôi đi đây đi kia, sau này tôi cũng hay khuyên những người phật tử như vậy khi mà thấy một là cả gia đình họ chưa đồng lòng, hai là cái gia đình họ điều kiện mà để chọn nơi trang nghiêm mà thuần khiết chưa có, thì thôi cứ tìm một cái góc riêng hẳn để thờ Phật. Chứ không nên là thích thờ Phật quá rồi cứ để chỗ nào cũng thờ, thậm chí có người là thờ ở trên cái lối đi, như là cái chỗ ngăn giữa cái phòng khách và phòng phía sau thì có
[21:08]một cái lối đi hành lang, cái để thờ Phật phía trên đó, rồi đi qua đi lại ở dưới. Rồi lúc tôi đến tôi mới nói là: "Vậy mỗi lúc lạy Phật lạy làm sao?". Phải không? Mình cứ đứng ngay đường đi mà mình lạy Phật trên cao, nhưng mà đầu mình cứ hướng về phía dưới bếp, phía núc, phía cầu tiêu rồi thì không có nên. Nên cứ thờ Phật chỗ nào ở phía sau là bức tường che kín, không có ai chặn ở sau, thí dụ như vậy. Trường hợp mà ví dụ như là nhà mình có lầu thì mình nên chọn cái tầng trên cùng để lập một phòng riêng thờ Phật. Có những người khi nhà có lầu mà lại thờ Phật ở dưới, rồi có khi phía trên lầu người đi qua đi
[21:52]lại, nó không có nên, cũng là cái xúc phạm. Nếu mà bắt buộc mà phải thờ Phật ở tầng dưới, ví dụ như trong nhà mình có người già, cha mẹ mình già cả, rồi muốn có chỗ để lạy Phật mà đi lên xuống lầu không nổi, nên mình phải thờ ở dưới cho cha mẹ mình lạy Phật. Thì phải khéo thờ một cái chỗ nào đó ở dưới mà phía tầng trên ngay chỗ đó đó, mình kê một cái tủ cái gì đó để không cho ai đi qua lại cái chỗ đó. Như vậy nó có tâm là như vậy. Có cái câu chuyện, câu chuyện kể hồi xưa thì mình không biết là có thật hay không, nhưng mà nghe cũng lý thú, là ở trong chùa đó có một cái vị tăng, ổng là thuộc hàng sư đệ, nhỏ tuổi,
[22:42]mà ổng thì ở dơ, mũi dãi rồi chảy tà lem, quần áo thì xốc xếch. Thì trong chùa mấy sư huynh thì cứ rầy: "Sư đệ đi tắm đi". Kêu: "Không, em không có thì giờ". Nói: "Kìa, lau mũi ra mau". Nói: "Em không có thì giờ". Thật ra cái chữ mà "không có thì giờ" nó sâu sắc, cái nghĩa lý nó sâu sắc, nhưng mà ổng nói thì không ai hiểu hết, cứ tưởng là ổng làm biếng, nhưng mà không biết rằng cái chữ mà không có thì giờ của ổng là một cái đạo lý rất là thâm vi. Ổng nói không có thì giờ có nghĩa là cái sự tu hành của ổng bên trong miên mật, chặt chẽ, không một giây phút nào hở, nên không thì giờ làm việc gì hết.
[23:24]Thật ra thì nó không hẳn như vậy, nhưng mà đó là một cách ổng cảnh tỉnh người khác mà không ai hiểu hết. Mà nghe vậy quý phật tử đừng có bắt chước nha. Đừng có thiệt mười ngày không tắm, ai hỏi nói không có thì giờ, nói tu, thì hỏi sao mũi dãi lòng thòng kỳ lắm, không đẹp. Mình tu miên mật miên mật chứ cũng ráng tắm rửa đàng hoàng. Thì có một lần á, ông quan hay ông vua mẹ bị bệnh mà chữa hoài không hết, ổng cầu nguyện thì đêm có một vị hộ pháp hiện ra bảo là đến cái chùa đó, trong đó có một vị thánh tăng, thỉnh vị đó tới ngọa trú vị, mà cúng dường trai tăng thỉnh thuyết pháp á thì mẹ vua sẽ hết bệnh. Thế ổng hỏi:
[24:07]"Ai là thánh tăng?". Thì vị hộ pháp không trả lời. Thì ổng mới đích thân đến thăm chùa, ổng đi trước ra sau, sau ra trước thì nhìn không biết ai là thánh tăng. Thấy thầy nào cũng giông giống giống như ông tiên quan, không biết ông nào thánh tăng. Thì ổng ngồi chợt nghĩ ra chuyện, ổng nói: "Thôi thỉnh toàn bộ chùa ngày mai ngày mốt gì đó vào hoàng cung để dự thọ trai". Thì vào được hoàng cung thì cũng vinh dự, cho nên các thầy cũng vui. Rồi hôm đó nè, ổng cho các quan các quân rồi đứng hai bên cổng đón chư tăng, đó là trang nghiêm y hậu đi vào đàng hoàng. Thì mấy sư huynh mới dặn: "Sư đệ bữa nay ở nhà coi chùa, ha.
[24:50]Sư đệ mũi dãi lòng thòng, quần áo dơ dáy, mười ngày rồi chưa thấy là đi tắm, đừng có đi vô mà làm nhục nhã sơn môn". Ổng nói: "Trời, vua đã mời toàn chùa làm sao em dám ở nhà cãi lịnh vua". Mấy thầy đi đâu cũng giọt lại tọt chạy theo sát bên, đứng gần mình thấy mắc cỡ, người hôi không biết là mùi của ai. Phật tử đi thấy ổng đi xa xa thì mừng lắm, thấy ổng đi gần gần cái hất hất cái tay ra vậy cho ổng lui lui ra. Thì cứ lần lượt từng người đi qua cổng hoàng cung đi vào, thì ông vua ổng đứng một bên ổng nhìn ổng thất vọng, thất vọng. Chợt còn ông lung tung lăn tăn cuối cùng đi tới, vừa bước tới cửa cái ổng chống tay xuống,
[25:31]ổng lật ngược người lên, ổng chổng que dưới ổng đi bằng hai tay đi vô trong rồi ổng đứng lên ổng đi tiếp. Thế là ông vua quỳ xuống đảnh lễ liền. Thì lúc đó mọi người ngạc nhiên không biết chuyện gì, thì ông vua mới nói rằng ổng giấu một cuốn kinh Phật ở phía dưới, cổng thành giấu chôn ở dưới. Nhưng mọi người không biết cứ giẫm lên mà đi, chỉ có vị thánh tăng mới biết là vua giấu mới chống ngược tay lên để biểu lộ lòng tôn trọng pháp của Phật, chỉ ổng mới biết, cái ông mũi dãi lòng thòng mười ngày không tắm đấy. Cho nên ở đây chúng ta thấy những vị thánh tăng, những vị Bồ tát mình đừng tưởng là họ sống ẩu tả.
[26:07]Nhìn coi họ ẩu tả mười ngày không tắm, mũi dãi lòng thòng vậy đó, nhưng mà lòng kính Phật kính Pháp là rất sâu đậm. Còn mình thì xà bông Camay phải không, là kem đánh răng Close Up mọi cái, nhưng mà nhiều khi lòng kính trọng Phật, kính trọng Pháp của mình không có sâu đậm. Đó là cái khác nhau giữa phàm phu và một bậc thánh. Đó thì cũng vậy, khi chúng ta thờ Phật chúng ta phải cẩn thận, đừng để có những cái sự xúc phạm nho nhỏ rồi mà mình bị tổn phước, vì cái chuyện đó nó không có đơn giản. Chỉ một lần mình xúc phạm tới hình tượng Phật, nhiều khi cái tội đó mười năm sáu mươi chưa hết, rất đáng sợ.
[26:58]Có một lần vậy, tôi đến cái chùa cũng nhiều tầng, ở đó có hai thầy. Trưa đến cái tôi hỏi: "Ủa, còn thầy kia đâu?". Nói: "Dạ, ông thầy ổng leo lên lầu ổng ngủ". Tôi nói: "Lầu chỗ nào?". Thì ngay phía trên tượng Phật luôn, có cất cái gác ở trên. Tôi mới nói: "Trời ơi, coi thường nhân quả quá, không có được. Cứ ngủ lên trên đầu tượng Phật như vậy thì hai ba chục kiếp tu không được mà có thể phải ra đời làm người tại gia luôn, không còn phước làm tăng nữa". Tôi nói: "Quý thầy nên chấm dứt chuyện này, nói ổng đừng làm như vậy nếu ổng còn muốn làm tăng tiếp tục". Không có giỡn đâu, trước tượng Phật không có cái gì là tiếu tiếu.
[27:39]Nên đây chúng ta phải cẩn thận. Nhiều người phật tử chúng ta nhiều khi mình đi ngang đường gặp những tượng Bồ tát Quan Âm thờ lộ thiên ở bên cạnh chùa thì mình sao? Mình sao? Cứ lật đật đi luôn phải không? Những điều đó không nên. Nếu đội nón thì dở nón ra, cúi đầu. Không đội nón thì cũng phải khẽ cúi đầu đi qua. Còn nếu mình thong thả, không gấp thì dừng lại chắp tay xá Phật rồi mới đi. Đó là người đệ tử Phật. Từng chút từng chút như vậy đó, vậy mà sau này có phước thì dễ tu. Còn cứ coi thường từng chút chút vậy mà cuộc đời mình sau này cứ lận đận. Tôi nhớ tôi mà được đi tu rồi cũng nhờ có chút đỉnh đó thôi.
[28:27]Hồi đó thì tôi với người bạn khi mà đạp xe đạp, thì thời đó không có xe máy như bây giờ, thời đó là thời đạp xe đạp, sau giải phóng đạp xe đạp á, mà cứ đi ngang tượng Phật mình chở nặng thì không có xuống được là luôn luôn dở nón cúi đầu đi qua, thì cái người bạn thấy vậy cũng bắt chước. Đi đâu cũng vậy, nhờ vậy chút xíu đó mà được phước xuất gia. Nhớ có một lần vậy, lúc tôi đi đến chùa đi ngang cái tượng Bồ tát Quan Âm tôi dừng lại, tôi phát cái lời nguyện là: "Là xin chư Phật gia hộ cho con được xuất gia". Thì tự nhiên trên đầu rớt xuống hai giọt nước mà tôi không biết nước từ đâu, tôi dòm xung quanh không thấy chỗ nào có nước
[29:08]mà rớt xuống đầu hai giọt nước, hai tháng sau là vào chùa ở luôn. Cũng lạ thiệt. Mà trước đó là mình luôn luôn tích lũy cái lòng kính Phật không có dám coi thường, vì cái nhân quả rất là quan trọng nên chúng ta thờ Phật ở nhà cũng vậy. Đó, cẩn thận. Rồi mình không nên lập cái bàn thờ Phật mà thờ Phật phía trên rồi ngay phía dưới là ông bà, vì sao? Vì như vậy thấy mình ở nhà mình lạy Phật là mình lạy Phật hay lạy ông bà?
[29:44]Thì nếu lúc đó mình lạy Phật cái tâm mình lạy Phật nhưng mình vẫn cúi trước ông bà thì ông bà mình hết phước. Vì cái tâm đó là tâm lạy Phật mà. Còn nếu lúc đó mình lạy ông bà cái tâm đó là tâm lạy ông bà mà cúi lạy Phật là tổn. Rồi thêm cái nữa là chư Tăng đến nhà không xá Phật được. Chứ không lẽ chư Tăng đến trước nhà mình cứ xá Phật rồi chào luôn ông bà thì ông bà mình chịu nổi. Phải không? Cho nên có nhiều nhà bị như vậy. Mình có nhà đó thì ghé cái nhà đó thấy bàn thờ Phật đẹp bước lại tính xá không ngờ là phía trên Phật phía dưới thờ ông bà, cái tự đành đứng nhìn lui ra không dám xá. Đó là cái chúng ta phải tránh.
[30:27]Nên thường thí như nếu mà ngả ngang nó lại ngang để thờ phượng thì cái chính giữa là thờ Phật thì ông bà có thể thờ một bên hay hai bên gì đó chứ không có được thờ ngay trên bàn thờ của Phật. Thì là chúng ta cẩn thận ha. Nói nãy giờ có đụng ai không? Có. Có không?
[31:01]Có. À thế thì chút lát về mách sư đệ ha. Một bên, một bên đừng không được. Đừng có thờ ngay ở giữa chỗ mà thờ Phật. Dù là ngay dưới Phật hay sau Phật cũng không được. Thờ ông bà là phải thờ qua một bên hẳn nhớ như vậy. Rồi điều nữa là người Phật tử không nên thờ các thần ngoại đạo. Dù mình có nghe đồn là linh thiêng thì khi quy y Phật là chúng ta đã nhớ là chúng ta được dặn một khi quy y Phật là không được quy y thiên, thần, quỷ, vật. Thiên, thần, quỷ, vật này chỉ ai? Là những ai mà họ có quyền năng á, có phép thuật. Mình nghe đó có thể cầu xin rồi linh á, nhưng mà mình không có cúi đầu. Vì sao?
[32:01]Vì người Phật tử chỉ cúi đầu trước một cái vị nào đã giải thoát hay đang đi trên con đường giải thoát chứ không có cúi đầu trước bất cứ một uy quyền nào. Mà nếu uy quyền đó không có hướng đến sự giải thoát. Do đó khi mình nghe là vị thần đó, bà cô đó, ông chúa đó linh, mình vẫn không thờ, phải dứt khoát phải cứng rắn điều này. Có nhiều nơi còn thờ như là Cửu Thiên Huyền Nữ hoặc là Bà Chúa Diêm Mẫu, vân vân. Những cái điều đó là không phải là của đạo Phật. Có thể mình thờ vài vị mà mình biết chắc những vị đó là hộ pháp theo Phật. Có thể thờ ví dụ như là Đức Trần Hưng Đạo. Đức Trần Hưng Đạo thì nếu mà nói theo đất nước, ông là một người có công lớn.
[33:00]Đồng thời là một người Phật tử thuần thành, biết tu hành. Rồi những cái lần mà theo cái tín ngưỡng niềm tin của những đồng bào miền Bắc của mình thì Đức Trần Hưng Đạo là một người luôn luôn theo chùa để giữ gìn cho chùa. Thì như vậy những người đó họ là một vị thần mà có đạo đức, có lòng tôn thờ Phật pháp thì mình cũng có thể thờ để biết ơn. Hoặc là mình thờ Nguyễn Trãi thì vì Nguyễn Trãi là một công thần của đất nước mà cũng giống như là một thiền sư vậy, vì ông biết tu thiền, ông theo Phật. Còn có một số nơi như thờ Quan Công là gọi là Quan Thánh Đế Quân á thì cái việc này chưa có rõ. Vì sao?
[33:47]Vì thứ nhất thì ông là người Trung Hoa thì khi mình xem cái lịch sử thì thấy ông phò ông thờ Lưu Bị để dựng cái nghiệp cho Lưu Bị mà cuộc chiến tranh của Lưu Bị trong cái thời Tam quốc chiến là một cuộc chiến tranh mà huynh đệ tương tàn giữa những người Trung Hoa với nhau. Cho nên dù ai thắng ai thua nó cũng làm đau lòng hết. Nhưng mà trong cái thời đó thì ông tàn sát cũng nhiều. Truyện Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa thì ca ngợi ông nhưng mà lịch sử thì kể về ông những cái điều thế này thế kia nên mình không có rõ về ông. Có những người cũng nói rằng là ông theo chùa hộ pháp mà mình cũng chưa có cái bằng chứng nào hết, không biết như thế nào.
[34:33]Nhưng mà người Trung Hoa thì tin rằng ông rất là linh, họ thờ thì nếu chỉ vì tin linh mà thờ thì cái đó không đúng cái tinh thần của đạo Phật. Chúng ta nhớ vậy, chỉ thờ cái người mà họ theo Phật, hướng về sự giải thoát, đó, nó là như vậy. Rồi trường hợp có những người mà Kitô giáo chuyển sang quy y Phật thì nên treo tượng Chúa Giê-su ở nơi trang trọng vì Chúa Giê-su cũng là một vị Bồ-tát rất vĩ đại. Thời gian gần đây cũng có một số người tuy cái gốc là đạo Kitô nghĩa là Thiên Chúa hoặc là Tin Lành nhưng rồi lại có lòng mến Phật, tin Phật nên quy y theo đạo Phật. Thì không nên mà vì theo Phật rồi
[35:29]rồi cái vứt tượng Chúa nơi bừa bãi, cái điều đó cũng là cái không nên. Vì Chúa Giê-su cũng là một vị Bồ-tát thị hiện, ngài thị hiện sang Do Thái mở cái mối đạo để gieo duyên với những người ở đó. Nhờ như vậy mà có nhiều người tin Chúa rồi cũng dễ đến với đạo Phật. Trừ một số người mà họ cực đoan, họ quá tin vào Cựu Ước của Do Thái giáo nên họ không có thể mà hiểu sâu giáo lý đạo Phật được. Còn người nào mà thuần nghiên cứu Phúc Âm của Chúa Giê-su thì rất gần gũi với đạo Phật. Có một lần tôi có nói về đề tài nói về Chúa trong ngày Giáng Sinh ở đây chắc biết quý Phật tử có nghe cái bài đó chưa?
[36:23]Có vị nghe, vị chưa ha. Tìm nghe lại thì chúng ta thấy là trên cái giáo lý là những lời Chúa Giê-su dạy cũng rất là gần gũi với tinh thần của đạo Phật. Nhưng mà kinh Cựu Ước của Do Thái giáo thì rất là xa với đạo Phật. Nhưng Chúa Giê-su cũng rất là vĩ đại. Trường hợp mà nếu nhà mình chật chội không nghiêm trang thì không nên thờ Phật, nhớ như vậy. Chớ đừng có gượng gạo thờ Phật mà khi nhà mình còn nghèo, còn chật, ăn ở đó, nằm ở đó, nấu cơm ở đó, vân vân mà cứ ráng để bàn thờ Phật thì không có tốt. Trong trường hợp như vậy thì phải làm sao? Mình muốn biểu lộ cái lòng kính Phật thì cứ mỗi ngày mình đến chùa mình lạy Phật, phải không?
[37:17]Đó, bây giờ thì ở các nơi chùa cũng có, nhiều khi cách xa hai ba cây số mình đạp xe đạp mình tới cũng lạy Phật được, á cũng biểu lộ lòng kính Phật được. Vậy đó mà từ từ có nhà. Vậy như có một vài người Phật tử vậy ờ nhà nghèo nhưng mà ngày nào cũng ráng đi chùa lạy Phật. Thường hay nguyện: "Nguyện ơn Hộ Pháp, Chư Thiên gia hộ cho con cất được cái nhà có chỗ thờ Phật đàng hoàng". Vậy mà không bao lâu cất được nhà. Tự nhiên những may mắn nó tới bất ngờ người giúp chân tay người giúp chân là cũng thành được cái nhà có chỗ thờ Phật. Đó, cho nên mình không thờ thì thôi, thờ phải trang nghiêm, còn nếu không có chỗ thờ mà vẫn thường đến chùa lễ Phật công quả,
[38:09]nó cũng là cái phước khiến cho mình dễ có được nhà nó đàng hoàng. Trường hợp mà ở hoàn cảnh có một mình mình theo Phật mà cả nhà thì khác đạo ví dụ như khiến sao cái cả nhà họ theo Cao Đài mình theo Phật hoặc là cả nhà khiến sao Thiên Chúa giáo cái lỡ mắc nợ cái cua con gái trong nhà theo Thiên Chúa đó, cái buộc lòng phải theo người ta về nhà ở rể gì đó thì có một mình mình giữ đạo Phật mà người ta thì Thiên Chúa thì lúc đó không thể thờ Phật mà gây cái sự bực bội chống đối của người khác làm cho người ta có tội. Thí dụ mình không thờ người ta không có chống, người ta không có tội, chứ mình thờ Phật lên trong lòng người ta cứ
[38:57]ấm ức hoặc người ta nói ra hoặc ta ấm ức đối với Phật thì người ta cũng mang tội. Cho nên trong hoàn cảnh đó cũng không nên bài trí hình tượng Phật để thờ phượng chi mà gây phản đối thì lúc đó chỉ nên niệm Phật thầm thôi, niệm Phật thầm rồi đi chùa lễ Phật. Đó, đó là cũng là tốt rồi. Khi thờ thì phải nhớ mình treo hình tượng Phật cao hơn đầu ngọn nhang chớ đừng có treo thấp. Có nhiều người để cái bát nhang ngay trước mặt của hình Phật, cắm ba cây nhang che hình Phật, cái điều đó không có trang nghiêm. Nghĩa là khi mình cắm mấy cây nhang rồi thì hình Phật vẫn cao hơn đầu ngọn nhang mới là đúng.
[39:42]Cái tượng trên thì đúng á, cái tượng dưới không phải. Cái tượng trên khi mình cắm nhang rồi thì tượng Phật vẫn cao hơn đầu ngọn nhang thì mới là đúng. Cho nên cái bát nhang không cần cao, bát bát nhang thì nhiều khi để thì ngang ngực mình là được. Nhưng mà hình Phật thì phải cao hơn đầu mình chút. À vậy chứ là đúng. Thờ Phật mà trang nghiêm thôi thì cũng có phước lớn. Còn bây giờ chúng ta nói qua nghi thức lễ Phật. Thường á thì theo Nam tông thì mình quỳ lễ, khi nào xong thì mới đứng lên. Ví dụ như mình lạy ba lạy thì mình quỳ xuống, lạy, rồi ngẩng lên cũng tiếp tục quỳ, đủ ba lạy rồi mới đứng lên.
[40:25]Còn theo Bắc tông á thì sao? Thì sao? Mỗi lạy là mỗi đứng lên, phải không? Ở đây quý Phật tử cũng lạy như vậy chứ gì. Đó. Đó là Bắc tông á, mỗi lạy xong là phải đứng hẳn lên, còn khi lạy rồi từ cái chỗ đứng đó mới quỳ xuống rồi cúi sát xuống. Rồi còn bên Tây Tạng á thì sao? Mỗi lần lạy thì quỳ xuống rồi nằm dài xuống luôn. Như vậy chúng ta thấy có ba cái mức độ. Mức độ mà mọp sát nhất là của Tây Tạng, quỳ nằm bẹp xuống. Cái mức độ thứ hai là của Nam tông hay là của Khất sĩ, là quỳ lạy cho xong rồi mới đứng. Còn của Bắc tông thì mỗi lạy là mỗi đứng lên. Thì như vậy mình thấy cái vừa vừa là cái nào?
[41:12]Vừa vừa là cái nào? Nam tông với Khất sĩ ha, có vẻ dung hòa, dung hòa giữa Tây Tạng và giữa Bắc tông, lại dung hòa. Quý, thật ra vì Bắc tông Trung Hoa ảnh hưởng Đạo Khổng cho nên việc mà quỳ lạy họ rườm rà. Ở đây quý Phật tử đã từng trông thấy học trò, đệ tử bên Đạo Khổng chưa? Mỗi khi mà làm lễ giỗ này nọ hay là lễ bái tiên sư đó, họ mặc áo dài, làm rườm rà vui lắm. Là mình coi kỳ kỳ thấy lạ lạ, buồn buồn, nhưng mà cái đó là cái nghi thức từ đời Khổng Tử để lại, bây giờ thì ít ai sử dụng. Vì nếu mà bây giờ mà mình thấy ai mà lạy Phật ví dụ đứng lại đi, bỏ chân tới, nhón chân lui, vòng chân qua,
[42:00]cúi xuống, ngẩng lên, đưa qua đưa lại, thế mình nói ông này khùng quá. Nhưng mà hồi xưa vậy đó mới là đủ lễ, mới là đủ lễ trang nghiêm. Bây giờ cũng còn một ít nơi sử dụng nhưng mà hiếm đó. Cho nên khi mà Đạo Phật đến Trung Hoa, nơi mà người ta lạy Phật rườm rà như vậy, mà nếu quý thầy mình cứ cúi đầu lạy thì sẽ bị phê bình, phải không? Phê bình sao mà sơ sài quá, không được. Thế là quý thầy mình cũng phải du di, là phải đứng lên, lạy, rồi đứng lên, lạy, chứ không giống như bên Nam tông là cứ quỳ mà lạy cho xong thì mới đứng lên. Vì cái phong tục tập quán mà mình phải dung hòa. Nhưng riêng ở chùa tôi thì tôi theo Nam tông và Khất sĩ,
[42:48]thì cứ quỳ mà lạy, khi nào xong rồi mới đứng lên. Nên mấy cô, mấy chú trong chùa mà đi lễ lạy các chùa khác cứ bị nhắc hoài, kêu đứng lên, kêu đứng lên rồi lạy người ta mới cho lạy tiếp, còn ở trong chùa thì không biết, cứ quỳ lạy giống như bên Khất sĩ. Rồi ngoài cái lễ Phật thì lễ các bậc tôn túc, lễ chư Tăng, lễ đại chúng cũng giống như vậy. Ở đây chúng ta thấy cái ý nghĩa của lạy Phật là như thế này: là mình không cần nói là mình khiêm hạ, mà chỉ cần mình kính trọng người khác thì tự nhiên tâm mình là tâm khiêm hạ. Mà cái tâm khiêm hạ là cái vốn quý giá không có gì có thể đánh đổi được. Ở đây nếu Phật tử nào có nghe cái bài tôi nói chuyện về bài khiêm
[43:40]hạ thì có thể hiểu, còn vị nào chưa nghe thì chắc nhiều khi cũng còn hơi bỡ ngỡ, là vì sao tôi nói cái tâm khiêm hạ là cái gì mà quý giá, không có gì có thể đánh đổi được, nhiều lần tiền muôn bạc vạn không đánh đổi được cái lòng khiêm tốn. Là vì sao? Vì nếu mà chúng ta sống trên đời, ắt có khi chúng ta hơn được người khác, có khi chúng ta thành công, có khi chúng ta đạt được cái vinh quang. Nhưng mà những lúc đó, mình không giữ được tâm khiêm hạ mà cứ tiếp tục để cho cái bản ngã tăng lên, kiêu mạn nó từ từ nó khởi dậy, là thấy mình hơn người, mình khoái trá, mình thích thú vì cái thành công đó
[44:28]để thấy mình hơn người, thì từ từ cái phước mình tiêu tan rồi mình rơi xuống vực sâu trở lại. Đó là trường hợp mà chúng ta thấy những người thành công lớn mà bị đổ vỡ. Còn những người mà thành công lâu dài, chúng ta để ý chúng ta thấy họ khiêm hạ, họ không có bận tâm vì cái vinh quang, cái tiếng tăm của họ. Khi một người giàu cũng vậy, ví dụ mình làm ăn được thành công giàu lên, mình cất nhà, sắm xe, sắm đồ đạc, rồi mình lên mặt với bà con lối xóm, đến một lúc nào đó mình sẽ phá sản, sẽ nghèo xuống, bỏ xứ mà đi, mắc nợ ngập phải trốn đi luôn, mất hết những cái vinh quang mà mình có được vì cái tâm kiêu mạn, cái lên mặt với người khác.
[45:17]Cho nên cái người mà tậu được sự sản, làm nên được vật chất, sự nghiệp thì phải nhớ lúc nào cũng phải đối xử nhàn nhạt với mọi người, với bà con lối xóm, với ngay cả đứa con nít cũng vậy, cũng phải khéo đối xử, không được ngạt ngộ mày tao với nó. Nhờ như vậy mà cái giàu giữ được hoài. Cho nên cái tâm khiêm hạ là cái vốn quý, nhưng mà cái khiêm hạ này mình huân tập cả một đời không đủ, huân tập cả một đời không đủ. Như ngay cả bản thân của chúng tôi là những người tu sĩ, vậy mà chúng tôi vẫn cảm thấy lúc nào cũng lo sợ, lo sợ cái kiêu mạn từng giờ từng phút, nó chực chờ mây phủ tâm hồn mình. Nó đáng sợ như vậy, nên ở đây quý Phật tử cũng vậy,
[46:09]phải cẩn thận, phải huân tập cái tâm khiêm hạ suốt cuộc đời của mình, không bao giờ được thấy mình hơn. Đó. Mà cái huân tập này nó là sự tu hành mỗi ngày mỗi giờ, chớ đừng có coi thường, chớ không thể là chỉ nghe qua tai rồi cho là đủ, thì không thể nào mà thành tựu được cái tâm khiêm hạ. Lúc nào phải huân tập, nhắc nhở cả đời. Nên ở đây khi mà chúng ta lễ Phật, mình lễ bái các bậc tôn túc, những vị chư Tăng, đại chúng, vân vân, thì mình nói lên cái sự kính trọng của mình đối với vị khác, thì tự nhiên trong tâm mình là tâm khiêm hạ. Mà tâm khiêm hạ là một cái vốn quý. Đó, mỗi lần mình lễ Phật, mỗi lần mình chào,
[46:58]xá lễ quý thầy, gặp huynh đệ Phật tử mình chắp tay xá chào, đó là mỗi lần mà mình bỏ thêm được một cái gì đó quý giá vào trong tâm hồn mình. Còn nếu mà mình ít lễ Phật, gặp người khác mình ít có cúi đầu, xá chào, nghĩa là tâm hồn mình càng lúc càng nghèo nàn bởi cái sự kiêu mạn. Cho nên phải cố gắng. Còn cái xá là một cách chào trong Đạo Phật. Nó cũng nói lên cái sự tôn trọng, tùy cái mức độ kính trọng mà mình sẽ cúi mình nhiều hay là ít. Thường á thì cư sĩ gặp nhau thì mình cúi mình nó không có nhiều lắm, phải không? Mình chắp tay, mình cúi đầu nhè nhẹ để chào cái người bạn đạo. Còn khi gặp quý thầy thì sao?
[47:49]Thì mình cúi sâu hơn. À quý thầy cũng chắp tay đáp lễ hoặc gật đầu đáp lễ là đủ. Tại sao quý thầy không chắp tay cúi đầu chào lại? Ai biết? Có phải tại quý thầy kiêu mạn không? Thấy mình hơn Phật tử không? Phải không?
[48:10]Thật ra thì tôi cũng không có biết, nhưng mà tôi chỉ nhìn vào bản thân mình thì thấy chợt hiểu, tôi chợt hiểu thế này: là bây giờ ví dụ như chừng bao nhiêu đây người mà chắp tay chào tôi, mỗi người tôi đều chắp tay cúi đầu, cúi mình chào lại thì được phân nửa cái người này thì tôi đã phải đưa đi cấp cứu.
[48:32]Đúng không? Cho nên vì quý thầy ít mà Phật tử đông, cho nên thôi du di thông cảm giùm cho quý thầy là chắp tay đáp lại hoặc là gật đầu đáp lại, tươi cười là đủ rồi, phải không? Chỉ có sợ là chắp tay cúi đầu chào thầy mà ổng lườm một cái lạnh lùng, xao khoái thì mình buồn, chứ còn ổng gật đầu, cười cái là thôi cũng cũng được rồi. Chớ còn bắt ổng chắp tay cúi đầu chào mình lại thì tội nghiệp ổng tại Phật tử đông quá. Thêm một cái điều nữa, trong cái điều mà biểu lộ cái sự tôn trọng người khác thì chúng ta đi ngang tượng Phật mình cúi đầu, đi ngang qua chư Tăng Ni thì sao? cúi đầu.
[49:17]Đi ngang qua người khác cũng cúi đầu, không cần là chư Tăng đâu, đi ngang qua bất cứ người nào vậy. Thí mình có việc mà mình đi ngang qua lúc đó nhiều người đang ngồi mà mình không thể đi vòng sau lưng được, phải đi trước mặt thì cũng phải cúi đầu, dù mình là người lớn rồi. Đó cũng là cái lịch sự, cái tôn trọng người khác. Ừ. Rồi bây giờ những cái nghi thức ở trong chùa, như khi mình thưa hỏi giáo pháp thì nên quỳ hoặc đứng chắp tay để tỏ lòng tôn trọng Pháp. Quý thầy thì không đòi hỏi đâu. Ví dụ bây giờ có một người nào đó đến hỏi quý thầy: "Thưa thầy, ông Phật ổng con ai?" Hỏi câu nghe nó kỳ cục,
[50:01]nhưng mà quý thầy không chấp đâu thì quý thầy cũng từ từ giải thích. Đó, đó là người Phật tử không có biết á. Chứ nếu người Phật tử biết thì dĩ nhiên là hỏi phải đàng hoàng, là cũng phải chắp tay: "Dạ thưa thầy, xin thầy giải thích cho con là do nhân duyên gì mà Đức Phật đã từ bỏ ngai vàng để đi xuất gia?" Đấy, thì mình chắp tay hỏi đàng hoàng, đó là người Phật tử biết. Còn có những người Phật tử mà thuần thành hơn nữa đó thì không dám như vậy, nhiều khi quỳ xuống hẳn chắp tay để hỏi đạo. Cái đó không phải là vì là mình quỳ xuống chắp tay vì mình sợ cái ông thầy đó hay là mình phải tôn thờ, không phải, nhưng khi hỏi Pháp,
[50:46]quỳ chắp tay là để biểu lộ cái lòng kính trọng Pháp, kính trọng chân lý. Trong Đạo Phật mình có khái niệm về kính trọng Pháp kỳ lạ lắm mà ít có nơi nào có được, ít có cái tông phái tôn giáo nào có được. Nghĩa là cái lời dạy của Phật, những lời kinh điển là chánh pháp thì Phật luôn luôn dạy chúng ta là có khi mình phải đánh đổi cả thân mạng để tìm được một cái đạo lý. Nghĩa là lòng kính trọng Pháp trong Đạo Phật rất là triệt để mà ít có cái tôn giáo nào nói được như vậy đó. Là vì sao? Vì đối với cái nhìn của Đạo Phật, kiếp người tuy quý vậy chứ mà tạm bợ, giả dối. Mang cái thân làm người này có lúc nào đó mình cũng gây tội,
[51:35]tuy có lúc mình cũng biết làm phước, nên nó cứ xen kẽ đắp đổi qua lại, rồi cái khổ, cái vui, cái hạnh phúc và cái đắng cay nó cứ nối tiếp đắp đổi qua lại trong cuộc đời mình ở những kiếp về sau. Còn một khi mà chúng ta có được đạo lý rồi thì ở kiếp này qua những kiếp sau mình cứ luôn luôn làm được cái điều đúng. Chính cái điều đúng đó làm cho mình hạnh phúc. Vì vậy mà Phật nói rằng cái giáo pháp là vô cùng quý giá. Người nào mà biết quý giá cái Phật pháp thì là người đó chắc chắn sẽ đi được trên con đường tươi sáng, vinh quang, thiện lạc. Còn cái người mà đối với giáo pháp xem thường thì mình biết rằng
[52:24]người này sẽ không áp dụng được vào trong cuộc đời họ để tu. Ví dụ như mình đến chùa gặp ông thầy, ổng nói: "Con à, ráng ăn hiền ở lành nha con." Cái cười cười: "Dạ dạ", rồi không để ý, không để ý thì người đó về nhà có làm được không? Quên liền, ổng nói xong quên liền, về nhà lại tiếp tục hung dữ. Còn cái người ví dụ ông thầy nói: "Con ráng ăn hiền ở lành nha con", nghe câu đó lật đật đứng dậy chắp tay liền. Ông thầy nói đứng chắp tay để nghe cái lời đó một cách cung kính thì người đó về nhà nhớ, áp dụng được. Mà họ về áp dụng thì họ thấy việc gì là việc lành họ làm, việc gì việc dữ họ không dám làm.
[53:07]Cuộc đời từ một câu nói đó của một ông thầy, rồi từ cái sự mà cung kính giáo pháp đó rồi từ từ họ thay đổi cuộc đời. Họ có thể làm được nhiều điều tốt, phải không? Do đó, mình chỉ cần nhìn cái người đó đối với giáo pháp có cái sự tôn kính hay không là mình biết người đó tu được hay không. Mà người đó tu được hay không thì mình biết cuộc đời của người đó sau này vui hay là khổ, thanh nhàn hay đau khổ. Thế bây giờ cũng vậy, chúng ta đang ngồi đây để chúng ta nghe giáo pháp mà nếu người nào nghe mà với cái sự hời hợt, không có chú tâm, coi thường thì mình biết chắc rằng người đó sau khi nghe xong không có áp dụng, không áp dụng được, rồi cuộc đời họ cứ tiếp tục khổ đau.
[53:57]Còn người nào mà ngồi nghe mình thấy nghiêm trang, ráng buồn ngủ ráng chịu, ngáp thì che miệng, nghĩa là thò tay vô lấy tới hột dưa rồi cái hổng dám cắn, ví dụ vậy, để biểu lộ lòng tôn trọng Pháp thì người đó coi vậy chứ áp dụng tu được. Về nhà thế nào chiều nay cũng sửa bàn thờ lại, có không? Sửa lại. Nhờ vậy mà tránh được cái tội mà tăng được cái phước. Chứ còn quý thầy thì đơn giản lắm. Quý thầy nhiều khi mình đến vỗ vai: "Thầy thầy, thầy cho con hỏi coi", à rồi cái khoác tay đè lên vai ổng, cặp kè ổng đi luôn, cặp cổ ổng đi vòng vòng trong sân chùa, "Thầy, tu làm sao? Làm sao thầy đi tu vậy?
[54:42]Bộ không ai thương thầy sao thầy đi tu?", thầy quý thầy cũng không giận, nhưng mà mình thì như vậy mình có tội, chứ quý thầy hoan hỷ. Hoặc có khi quý thầy ngồi, mình đến ngồi đối diện mình hỏi đạo, quý thầy cũng không giận. Có người hỏi đạo là quý thầy mừng, có người biết tìm hiểu đạo là mừng. Lòng quý thầy là như vậy, nhưng mà tuy nhiên hôm nay thì chúng ta nói về nghi thức thì mình nói thêm một chút, vì cái mà quý Phật tử quỳ trước quý thầy hay là đứng chắp tay trước quý thầy để hỏi giáo lý cũng chính là cái điều mà ngày xưa quý thầy đã làm. Quý thầy cũng vậy, muốn nghe Pháp là phải quỳ lạy ba
[55:21]lạy mới hỏi được một câu ngắn chứ không phải là dễ. Có gì thắc mắc thì muốn đến gặp thầy mình để hỏi là phải mặc y mặc áo chỉnh tề vào, đảnh lễ thầy mình tất cả bốn lạy, đầu tiên là một lạy: "Thưa thầy, xin cho con hỏi." Thầy trả lời xong, đảnh lễ ba lễ tạ ơn mới bước ra. Thì một câu mà mình phải trân trọng để hiểu được thì cái câu đó mình có dễ quên không? Không quên, nhớ luôn, nhớ suốt luôn để thực hành luôn. Đó, cho nên quý Phật tử cũng nên như vậy. Điều này không bắt buộc, Đạo Phật không bắt buộc, nhưng nên như vậy. Rồi khi mình nói chuyện với mọi người, dù là mình nói với Tăng Ni hay nói là cư sĩ
[56:04]cũng nên là nhã nhặn, lễ phép, có dạ có thưa để mình biểu lộ lòng tôn trọng người khác. Nhiều khi mình lớn rồi mà ai kêu giựt mình, mình cũng dạ, đó là cái dễ thương của một người Phật tử. Có khi mẹ, có khi tôi nghe có một vị nào tôi cũng quên mất, cũng lớn rồi chứ ai kêu ổng dạ một tiếng, trong lòng tôi tôi không nói nhưng mà tôi khen ở trong lòng, tôi nói: "Thật là những người dễ thương trong cuộc đời này vậy." Như ngoài đạo có biết phải không? Đồ má bệnh. Người lớn rồi mà cái người ngang mình hay dưới mình chút kêu mình cũng lật đật mình dạ, đó là cái tốt, mà như vậy khi mình nói chuyện với mọi người cũng biết dạ thưa,
[56:49]nhã nhặn, nói sợ người khác buồn, cẩn thận lựa lời không dám nói nặng ai hết. Nhiều khi giận cũng gần chết vậy đó, bậm bụng chịu nói sợ người ta buồn. Có trường hợp có nhiều người đã dùng cái tiếng "Mô Phật" thay cho tiếng "dạ", ví dụ ai kêu cái gì "Mô Phật", đó là dạ đó. Thì cái quan niệm này là tôi cũng không hiểu làm sao nữa, hoặc là gặp nhau mà chào, cúi đầu chào nhau cũng xưng "A Di Đà Phật" để chào nhau, ai kêu mình "Mô Phật", ai kêu mình "A Di Đà Phật", đó cũng là một cái dịp. Thì tôi nghe giải thích như thế này thấy cũng hay, người ta nói rằng ví dụ khi mình chào ai mình "A Di Đà Phật" là để biểu lộ rằng xem tất cả chúng sinh đều có Phật
[57:35]tính, ai cũng là một vị Phật tương lai, cho nên khi mình chắp tay chào cái "A Di Đà Phật", hay mà ai kêu mình cũng "Mô Phật" giống như mình dạ ông Phật vậy đó. Tuy mình dạ một người thôi, nhưng mà cũng là như là dạ ông Phật, có nghĩa là xem tất cả chúng sinh đều là ông Phật tương lai hết. Ý nghĩa nó rất là hay. Có lẽ là ngày xưa vị Hòa thượng, vị Tổ nào đó đã chế ra điều này và thành cái truyền thống tốt đẹp. Rồi có một thời gian quý cô bên Khất sĩ hay dùng cái chữ "Mô Phật" để dạ, mà làm biếng không có nói chữ "Phật" nói chữ "Mô", lần tôi qua tịnh xá tôi không hiểu, nói cái gì "Mô mô", ủa sao nhỏ lớn mình cũng đọc sách từng lum chữ "mô" là gì,
[58:13]mãi về sau mới hiểu à đó là "Mô Phật" nhưng mà làm biếng bỏ chữ "Phật" bớt. Rồi có cái câu chuyện vừa rồi mới đăng trên báo Pháp Luật, thấy thì tội nghiệp, thấy dễ thương mà thấy tội nghiệp, không biết có cái ông sư nào đó ổng bị phạm cái tội gì đó cái ổng ra tòa. Thì báo không có đăng cái phiên tòa đó, không kể rõ nhưng mà chỉ có một cái tiểu tiết nhỏ được đăng lên báo thì lúc đó cái ông quan tòa mới hỏi sư, thì trước mặt quan tòa thì ai cũng là bị cáo thôi chứ không còn sư hay là tòa gì trơn á, ai cũng như ai. Mới hỏi thế này, hỏi là: "Phải năm nay là bị cáo đã 50 tuổi hay không?" Ổng trả lời:
[58:52]"Mô Phật." Cả phòng cười rần lên thì mới biết ổng là ông sư, mà không biết tội gì nữa, trong báo Pháp Luật có đăng. Đó cũng là cái thói quen, rồi thôi ông quan tòa cũng thông cảm chắc cũng không gặng ổng như người tu. Bây giờ chúng ta nói qua về cái chuyện tụng kinh một chút. Tùy theo tông phái mà có cái kinh tụng riêng, mỗi tôn giáo khác hẳn nhau rồi mình không nói, vậy mà ngay trong Đạo Phật cái kinh tụng cũng khác nhau cả trời một vực. Rồi cái giọng tụng cũng riêng, ngôn ngữ cũng riêng luôn. Mà kinh á là lời dạy của Phật thì mục đích lời dạy của Phật là mình đọc để để chi?
[59:37]Hiểu rồi áp dụng tu hành phải không? Nhưng mà tại sao mình phải tụng? Tụng rồi ê a, gõ chuông gõ mõ rồi quỳ lạy lên lạy xuống chi? Trong khi mình cầm lấy mình đọc được rồi, trong khi ví dụ mình cầm bài kinh lên: Hồi đó ở tại tịnh xá Kỳ Đà, Phật gặp chư... gì đó, ví dụ vậy được rồi nhưng tại sao lại phải: "Nhất thời Phật tại..." rồi gõ... Tôi tụng kinh không được cho nên tôi không thích nhớ tụng. Tại sao vậy? Tại sao phải tụng rồi ê a, có giọng có điệu chi? Ví dụ như cái người ở bên Nam Tông thì họ thống nhất là tụng kinh bằng tiếng Pāli, dù là họ người nước nào. Thì họ xem cái tiếng Pāli như là cái ngôn ngữ thống nhất chung của đạo Phật.
[1:00:20]Nên chư Tăng hễ ai mà theo Theravāda là phải học tiếng Pāli để tụng kinh tiếng Pāli. Dù đó là người Việt Nam, hay người Miên, Thái Lan, Ấn Độ, Tích Lan, Trung Hoa, Mỹ, mà hễ theo Theravāda là phải học tiếng Pāli để tụng, thống nhất trong một nghi thức. Nó cũng là một cái hay. Nhưng mà nó cũng có một cái nhược. Cái nhược là người Phật tử bình thường không học Pāli như chư Tăng thì đọc kinh không hiểu. Phải đợi quý thầy giảng. Tiếng Pāli cũng không phải là dễ học. Nên nó chỉ có lời cho những người mà dành cả cuộc đời đi theo Phật. Còn người Phật tử bận rộn lâu lâu mới xẹt tới chùa một chút, tụng được một buổi kinh là mừng gần chết chạy về
[1:01:04]thì không có thì giờ để hiểu tiếng Pāli, thì không hiểu được lời kinh. Đó cũng là một cái nhược điểm. Còn những quốc gia khác như Trung Hoa thì họ tụng kinh bằng tiếng Trung Hoa. Nên người Trung Hoa họ tụng tới đâu họ hiểu tới đó. Còn người Việt Nam mình thì trước khi mà có hệ phái Theravāda đến á thì hầu hết chúng ta ảnh hưởng Bắc Tông của Trung Hoa. Từ nghi thức ngay cả y phục cũng rất là gần với Trung Hoa. Kinh tụng thì hầu hết là bằng chữ Nho hết toàn bộ. Tức là tụng bằng chữ Nho không. Cái người không học chữ Nho không thể hiểu được bài kinh nói gì. Mà ngay cả quý thầy mà học chữ Nho học không có chuyên
[1:01:44]sâu cũng không hiểu hết được bài kinh nói cái gì. Sau này quý thầy mình cũng có bắt đầu có cho vào những cái bài văn, bài sám bằng tiếng Việt để tụng thì quý Phật tử nhờ những bài sám đó mà hiểu từ từ. Ví dụ như "Cha lành cũng thiệt Di Đà, soi hào quang tịnh chói lòa thân con", những cái bài nôm na như vậy. Cái ngôn ngữ bình dị của miền Tây sơ sài như vậy, nhưng nhờ vậy cũng làm cho Phật tử hiểu thêm, đó. Rồi lúc đó cái hệ phái Theravāda bắt đầu đến Việt Nam thì cũng tụng Pāli không, thì người bình dân cũng khó hiểu. Lúc đó lại xuất hiện hệ phái Khất sĩ do Tổ sư Minh Đăng Quang thành lập thì lại cho tụng bằng tiếng Việt không, nó cũng là cái hay.
[1:02:30]Nhưng có điều là bên Khất sĩ thì giọng tụng không có hay, giọng tụng giống như giọng đọc vậy đó. Như có lần tôi nghe cái bài mà bài khấn nguyện á tụng bằng cái giọng Khất sĩ, tôi nghe tôi cũng đau khổ lắm.
[1:02:44]Hoặc là đọc mà đệm nhạc nghe hay, hoặc là mình tụng theo cái giọng của Bắc Tông nghe nó cũng truyền cảm. Còn tụng bằng cái giọng Khất sĩ thì nghe rất là đau khổ cho tác giả. Thật ra đó, lý do mà để chúng ta tụng kinh là thế này: là chúng ta nói lên cái cảm xúc đối với lời dạy của Phật. Chúng ta biểu lộ cái cảm xúc và lòng tôn trọng, sự trang trọng, cái nhấn mạnh đối với lời dạy của Phật, cho nên mình không có đọc lời Phật dạy một cách vội vã, hời hợt. Mình không có dám đọc cái lời Phật dạy như là: "Phật nói A Nan rằng...", mình nói phớ phớ ào ào như vậy thì nó không biểu lộ sự tôn trọng. Do đó mình phải đọc chậm rãi, có giọng,
[1:03:26]có điệu để chứng tỏ rằng mình nhấn mạnh, mình trân trọng, quý giá lời Phật dạy. Và mình dùng cái nghệ thuật gì hay nhất để mình chuyển tải, mình đưa cái điệu nhạc hay nhất của cái thời đại chuyển tải cái lời dạy của Phật. Nhưng chúng ta nhớ, chúng ta để ý chúng ta sẽ thấy là cái giọng tụng nó đi theo cái âm nhạc của thời đại đó, đi theo cái âm nhạc của thời đại. Ở đây quý Phật tử nghe tán chưa? Tán ư ư a a rồi đó, nghe chưa? Nghe chưa? Ví dụ như là "Lư hương xạ nhiệt" thì nghe tụng lâu lắm mới hết câu đó, "Lư ư ư à hương" gì đó, tôi tôi không rành cái gì đó hết trơn á. Người mà không thuộc cái bài đó không biết.
[1:04:11]Như hồi tôi mới vào chùa cũng vậy, nghe quý thầy tán tôi nghe tôi không hiểu gì hết trơn. Thì có một thầy mới nhắc nói cái đó cái bài đó đó, tôi lắng nghe "À à", thì ra là cái bài đó. Mà đổi thành ư ư a a tôi nghe tôi không hiểu. Nhưng mà quý thầy thích lắm, quý thầy xưa xưa chút thích tán lắm. Rồi sau này có cái giọng tụng mà không phải tán, gọi là tụng thôi, tụng bằng cái giọng như chúng ta đang tụng hiện nay. Thì miền Nam hơi khác, miền Huế hơi khác chút, thì nó đều phản ánh cái âm nhạc của thời đại. Cái giọng tán giống như điệu nhạc gì? Ai nhớ mấy vị già già nhớ. Hát bội đó thầy. Rất đúng, giống như hát bội.
[1:04:53]Hát bội cũng vậy thấy không? Hát bội lúc người ta đi ra sân khấu người ta đứng múa đá chân quơ tay đồ, người ta cũng ư a mà tôi nhớ hồi nhỏ tôi xem hát bội tôi không nghe được cái tiếng gì, không hiểu nói gì. Mà sao thấy người già mê quá chừng kìa, dạ ai cũng thích hết. Vì lúc đó không có cái loại hình nghệ thuật nào khác, chỉ có cái hát bội mới xuất hiện cho nên người ta thích. Và cái mà người ta thích nhất, người ta quý nhất thì người ta đưa vào trong giọng tụng của đạo Phật liền để chứng tỏ rằng người ta cũng quý lời dạy của Phật như vậy. Cho nên quý thầy cũng ư ư a a điệu rất giống cái điệu hát bội. Đó.
[1:05:30]Rồi sau này cái lần lần cái hát bội nó ước lệ quá, nó trừu tượng quá, nó không có sống động. Ví dụ như cái màn mà đánh nhau đi, thì mình thấy hát bội đánh sao? Quơ tay quơ chân lóc cóc leng keng vài cái rồi biểu múa múa múa quánh quánh vài cái. Còn bắt đầu cải lương thì sao? Cải lương Nam Bộ đánh sao? Gần như thiệt phải không? Đánh kiếm chang chang chang đánh ào ào. Thì thấy gần như thật. Mà gần như thật chừng nào thì nó hấp dẫn người ta chừng nấy. Thế là cái giọng tụng của vọng cổ cải lương đó bắt đầu được quần chúng hâm mộ. Mà khi quần chúng hâm mộ thì người ta làm sao? Người ta lật đật người ta đưa giọng tụng đó vào kinh đạo Phật
[1:06:07]liền để người ta chứng tỏ cái sự quý trọng đạo Phật. Thì chúng ta sẽ nghe cái giọng tụng của miền Nam rất gần với vọng cổ, đúng không? Đúng không? Còn cái giọng tụng miền Huế giống gì? Giống hò Huế, rất giống hò Huế, phải không? Cho nên chính cái âm nhạc của thời đại, cái âm nhạc mà người ta quý chuộng nhất, người ta đưa vào trong đạo Phật. Bây giờ thì người ta thích cái loại nào nhất? Hiện nay cái âm nhạc người ta thích loại nào nhất? Người ta thích tân nhạc, phải không? Cái gì mà nó lặp lại lâu quá nó nhàm. Cái vọng cổ sở dĩ đã tới lúc phải chấm dứt, rạp cải lương đã tới lúc phải đóng cửa là vì chỉ có một điệu nhạc
[1:06:48]mà hát đi hát lại mấy chục năm trời thì không ai nghe nổi nữa hết trơn. Còn tân nhạc mỗi bài là một cái điệu khác nhau, cho nên làm cho người ta cứ mới mới người ta thích thú hoài. Nhưng mà chỉ có cái là chúng ta chưa thấy tụng kinh bằng tân nhạc, chưa thấy. Nhưng mà coi chừng cái ngày đó đã tới. Coi chừng một lúc nào đó quý Phật tử già rồi chống gậy tới chùa, thay vì quý thầy lấy chuông lấy mõ gõ cộp cộp, người cầm đàn tưng tưng tưng tưng bắt đầu hát một bài tụng xưng đạo Phật lúc đó thiệt là vui. Lúc đó "Đấng Pháp vương vô thượng ba cõi chẳng ai bằng" thì lúc đó là mình hát gì đó, ư ư gì đàn tưng tưng rồi coi chừng tới lúc đó.
[1:07:27]Nghĩa là người ta sẽ đưa cái âm nhạc người ta quý nhất vào trong đạo Phật. Mà đã có bắt đầu có hơi hơi rồi. Có một lần tôi đến chùa đó trong một cái buổi lễ, toàn bộ cả chùa quý sư cô hơn 100 người tiến lên hát một cái bài. Hát nói là hát chứ thực chất là từng lời chỉ là giáo lý, chỉ là giáo lý, hát chậm rãi từng chữ từng chữ mà là điệu nhạc của tân nhạc. Nghe hay không thể tưởng được, mà nghe trang nghiêm không thể tưởng được. Lúc đó tôi nhận ra liền, tôi nói: "Rồi, sẽ có cái ngày mà những bài kinh của đạo Phật thành tân nhạc hết, sẽ có ngày đó, mà không biết ngày nào". Cho nên bây giờ là quý Phật tử lớn tuổi tuy là đầu đã bạc,
[1:08:07]phải tập hát từ từ, hát karaoke rồi đó tập tập từ từ.
[1:08:14]Coi chừng có cái ngày mà mà vô chùa mà kinh đạo Phật làm thành những bài hát hết á, lúc đó lại hát không hay bằng mấy đứa trẻ đó. Có một điều nữa là qua nhiều thời đại rồi các vị hòa thượng tôn túc cũng đã bàn bạc với nhau và nhất trí rằng mình là người Việt Nam thì nên tụng kinh bằng tiếng Việt Nam để cho dễ thấm nhuần, dễ hiểu bằng cái tiếng lòng của mình, bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Thì người nước nào cũng nên có kinh theo tiếng nước đó để mà tụng cho dễ thấm nhuần, vì hiểu được cái nghĩa của nó. Nên bây giờ là bên Pāli, bên Nam Tông họ cũng soạn bài kinh tiếng Việt, bên Bắc Tông soạn bài kinh tiếng Việt để mà tụng cho dễ thấm nhuần.
[1:09:01]Từ những cái bài tụng mà từ chữ Nho đang dịch qua chữ Việt Nam lần lần hết. Trong cái việc tụng kinh thì nếu mà mình tụng ít người đó thì đừng có tụng chậm quá, nó dễ mệt, dễ buồn ngủ. Nhưng mà nếu mình tụng trong buổi lễ lớn đông người thì đừng có tụng nhanh quá, mất trang nghiêm. Đây là những kỹ năng nhỏ vậy. Với một điều nữa là chúng ta coi chừng, đừng có để cái thời gian tụng kinh mà nó chiếm mất cái thời gian tọa thiền, thời gian làm việc từ thiện, thời gian làm việc nhà. Như vậy, chúng ta sẽ làm phiền những người khác trong gia đình của mình. Phải không? Ví dụ như sáng sớm dậy bây giờ đang còn ngủ ngon
[1:09:41]cái mình dậy mình gõ cóc cóc cóc cóc, beng beng nó um sùm. Trong nhà mình là nhiều người đã không vui rồi, hàng xóm cũng bực mà không dám nói, nói người ta tu hành mỏi mắng tội mà bụng không ai ưa, không ai ưa. Cứ tích lũy năm này qua tháng kia thì mình tu coi bộ tinh tấn lắm, Phật thương mình hay không không biết mà hàng xóm rất là ghét mình. Tụng kinh phá giấc ngủ người ta. Cho nên, những cái điều đó nó tế nhị một chút. Hoặc là trong nhà mình cũng vậy. Là nhiều khi mình tụng kinh dài quá rồi việc nhà không làm, những việc từ thiện quanh làng xóm mình cũng bỏ bê, cứ nghĩ rằng tụng kinh là có phước, đó là một cái sai đó.
[1:10:15]Cho nên, để ý điều này cẩn thận. Có nhiều Phật tử tinh tấn tu lắm, cứ lấy nguyên bộ Pháp Hoa ra tụng cả ngày như vậy. Cái đó cũng được trong trường hợp ví dụ mình già không có việc gì làm nữa, con cháu cũng quý mình để cho mình tu thì thôi cũng được, chứ còn bình thường mình phải cân đối với cái tâm tình của người trong gia đình và cái quan trọng cái phước tích lũy là do làm việc thiện. Nên một thời tụng, một thời lễ Phật tương đối chừng nào đó là thích hợp, đừng quá nhiều. Nếu mà còn sức lực, còn thời gian thì mình đi tới làng tới xóm, mình thăm hỏi người này người kia. Ví dụ bây giờ mình đã già lớn không còn phải lo công ăn việc làm vì đã giao
[1:10:55]lại cho con cháu hết rồi thì mình đi tới làng xóm mình an ủi người này giúp đỡ người kia, chứ cũng đừng có để hết thời gian vào một việc thiền. Vì chúng ta nhớ điều này: trong cái việc mà tu hành nó phải có cả hai điều này nó mới thành tựu được cái phước, công đức của mình. Một là lòng tôn kính đối với Phật và hai là lòng thương yêu đối với chúng sinh. Nên có trường hợp mà mình chỉ biểu lộ lòng tôn kính với Phật, lễ đức Phật, tụng kinh của Phật mà không thương yêu ai hết, không làm một việc gì để giúp đỡ con người chung quanh mình hết, thì giống như con chim mà chỉ có một cánh không thể bay được.
[1:11:35]Thì cái người tu mình mà thiếu một trong hai điều như vậy thì công đức không có thành tựu được. Cho nên, mình thấy tinh tấn vậy mà không tới đâu. Còn cái người mà tụng kinh lễ Phật vừa chừng rồi đi làm việc thiện, làm việc thiện có cái niềm vui. Vậy mà đúng được với đạo Phật, đúng với tinh thần đạo Phật, là đối với chư Phật mình có cái sự cảm ứng, đối với chúng sinh mình có lòng từ bi, đầy đủ được cả hai. Nhớ như vậy. Rồi còn người còn trẻ thì cũng vậy, đừng có lấy lý do là quá tinh tấn tu hành tụng kinh niệm Phật rồi bỏ bê việc nhà, không nấu cơm, không quét nhà, sẽ làm cho những người trong gia đình mình phiền lòng.
[1:12:16]Điều đó không có tốt, nên vừa chừng thôi. Còn trường hợp mà quý Phật tử chúng ta tọa thiền thì phải nhớ là phải được hướng dẫn cặn kẽ, vì thiền tương đối khó, vì thiền là giai đoạn tu ở cao rồi, nó không có đơn giản ở dưới thấp nữa. Dĩ nhiên nó vẫn phải lấy cái công đức làm căn bản. Chúng ta thiếu phước thì đừng có vội tu thiền, có thể bị điên. Nhất là tu thiền mà mình khoe khoang hay là mình ỷ y, kiêu mạn thì rất dễ thành điên. Cho nên, cái việc tu thiền là phải kín đáo, phải tích lũy được công đức căn bản đầy đủ, rồi được người nào có kinh nghiệm hướng dẫn cặn kẽ. Mới có điều đáng lo hiện nay nữa là rất nhiều người dạy thiền,
[1:13:01]nơi nào cũng dạy thiền, ở đâu cũng nghe dạy thiền. Ông thầy tu năm, sáu tháng ổng cũng mở đạo tràng dạy thiền, ông thầy tu năm, sáu năm ổng cũng mở đạo tràng dạy thiền, cái người đắc đạo rồi cũng dạy thiền, người chưa đắc đạo cũng dạy thiền. Có người nghe nói rồi cũng lật đật viết sách về thiền. Tức là cái thiền bây giờ á được nói tới, đề cập tới, dạy dỗ, giảng dạy khắp nơi mà không có chuẩn, không có một cái chuẩn chung chính xác hết. Đây là điều rất là đáng lo. Nhưng mà dĩ nhiên thì chúng ta không dám dựa vào chỗ này để công kích chỗ khác. Ví dụ như là tôi đi thì tôi cũng bày đặt dạy thiền thì tôi không được phép là dựa vào cái phương pháp của mình
[1:13:44]để mình chỉ trích cái phương pháp giảng dạy của người khác. Vì như vậy là mình tự cao mà cũng là gây chia rẽ trong đạo Phật. Nhưng mà như vậy là quý Phật tử biết đâu là đúng để học? Phải không? Đến lúc mình phát tâm mình muốn học tu thiền, biết ai là người đúng, người hết chuẩn để mà học? Thì trong những lúc mà bối rối nhất, bí lối nhất thì mình chỉ nhờ Phật thôi. Thì đã nhiều lần tôi cũng đều có trao đổi với quý Phật tử rằng: Chúng ta muốn tìm một minh sư, chúng ta muốn tìm một giáo pháp chân chính, hay chúng ta muốn tìm một phương pháp tu thiền cho thật là đúng đắn mà mình không biết ai, ngửa, một rừng thầy, ở đâu cũng thầy hết, thì mình phải cầu nguyện Phật gia hộ.
[1:14:30]Cứ đến chùa lạy Phật, xin Phật gia hộ cho con gặp được thầy hay bạn tốt, dạy những phương pháp tu thiền đúng nhất để con được tu tập thiền định. Thì nhờ cái lời cầu nguyện đó nhiều ngày nhiều tháng, chư Phật khiến xui nhiều chuyện đưa đẩy mình sẽ gặp được một vị thầy xứng đáng dạy thiền cặn kẽ tương đối đúng đắn hơn cả. Chứ còn không thể nào mà so sánh người này với người kia được. Mình không có được mà dựa vào thầy này để chê thầy kia, dựa vào thầy kia để chê thầy nọ. Mình không có quyền, không có quyền. Rồi cũng không biết là lựa người này bỏ người kia, lựa người kia bỏ người nọ. Cái điều đó làm cho đạo Phật chia rẽ.
[1:15:13]Vì vậy là chúng ta thôi cứ lặng lẽ cầu nguyện Phật, rồi Phật sẽ giúp mình tìm được một vị thầy chân chính nào đó. Nãy giờ thì chúng ta đã nói sơ qua tổng quát về những cái vấn đề nghi thức trong đạo Phật, thì chúng ta tổng kết lại vài điều về vấn đề gọi là hình thức và nội dung. Như nãy chúng ta đã nói, cái nội dung luôn luôn nó đòi hỏi một cái hình thức để biểu lộ, chứ nó không có giữ lại trong lòng. Trừ trường hợp cái người cố ý giả dối là lòng nghĩ một nơi mà cố gắng biểu lộ một cách khác thì gọi này là dối. Chứ còn đa phần chúng ta không phải là người giả dối thì cái nội tâm cứ thúc đẩy mình phải biểu lộ ra bên ngoài cái điều của nó.
[1:16:01]Ví dụ khi mình thương yêu, khi giận hờn, khi kính trọng thì không cách nào mình giấu giếm được lâu. Ví dụ một người ở bên trong là người say rượu thì có giấu ai được không? Có giấu được không? Hay dù không có giấu ai được, đó là cái bảo đảm. Dù có đứng lên gân cổ mình cãi độn với người ta cho thật là tỉnh táo thì đứng lát cũng ngả qua ngả lại. Càng cứ nói là: "Tôi không say, tôi không say" thì mình té lũi chầu hồi nào không hay. Hoặc ví dụ như là vì có lịch sự mình không ưa cái người đó nhưng mình không muốn nói ra, nhưng rồi đến lúc cũng bị lộ. Có lúc nào đó trong cái vô tình, mình mời mọi người ăn cái mình quên họ đi mất, lần đâu đó mình cũng quên.
[1:16:43]Thì thấy đúng là quên nhưng sự thật trong thâm sâu là vì mình không ưa họ. Cho nên cái nội tâm của mình rồi cuối cùng nó cũng tìm cách nó chạy ra bên ngoài, nó biểu lộ bên ngoài. Nên do đó, thì chúng ta muốn cho cái bên ngoài của mình được hoàn chỉnh, tốt đẹp thì chúng ta phải làm sao? Phải làm sao? Phải hoàn chỉnh cái bên trong của mình trước. Nên cái bên trong mình còn những điều xấu thì lúc nào đó nó cũng lòi ra, không giấu được. Ngay bản thân của quý thầy cũng vậy, bản thân chúng tôi cũng vậy. Khi tu hành, sục tìm sâu trong nội tâm mình và phát hiện mình còn được những điều sai lầm thì phải ráng mà sửa. Tại vì sao?
[1:17:24]Vì những điều sai lầm đó mà cứ nuôi dưỡng lâu ngày, thế nào nó cũng lòi ra. Nên phải cẩn thận. Mà chúng ta không muốn là cái hiện ra bên ngoài là một điều xấu xa, phải không? Không muốn. Chúng ta không muốn hiện ra bên ngoài là một con người tham lam, tham tiền, sân si, nóng giận, hơn thua, ganh tị, đố kỵ, ích kỷ. Mình không muốn là người ta phê bình mình: "Ôi, cái ông đó ích kỷ, lo cho ổng không à." Mình không muốn có cái biểu hiện gì để người ta đánh giá như vậy. Hoặc là mình không muốn là đi chùa rồi người ta nói mình là đạo đức giả. Mình không muốn, không muốn có cái biểu hiện gì để người ta nhìn như vậy.
[1:18:04]Mà không muốn những cái biểu hiện xấu ở bên ngoài thì mình cứ xây cái bên trong trước, mình cứ hoàn chỉnh, sửa đổi cái bên trong trước. Cố gắng tự mình tìm cái lỗi của mình. Vì như chúng ta nói, ở cái cõi này là một cái cõi thử thách, làm bài toán không có đáp số, chưa có đáp số. Ở cái cõi âm, cõi vô hình là cõi của người âm hoặc là cõi trời, họ làm bài toán có đáp số. Ai sai, quả báo đến liền. Tâm ai không tốt, người khác biết liền. Bài toán có đáp số, có lời giải. Còn khi mà chúng ta đầu thai vào kiếp người, chúng ta bị quăng vào một cái bài toán chưa có lời giải, chưa có đáp số, tự mình phải mò mẫm làm lấy,
[1:18:46]tự mình phải tìm cái tốt mà mình làm, mình làm cái sai mình ráng mình sửa. Thì như vậy chúng ta cứ phải cố gắng mà kiểm soát nội tâm mình, đừng để cái sai nó tồn tại. Nhưng ở đây nó có cái khó thế này: Là có những điều trong tâm mình là sai mà mình không biết nó là sai. Thí dụ như là trong tâm mình mình có cái bướng, hở chút không thích nghe lời ai, chỉ muốn làm theo ý mình mà ai nói tới là đâu mình cãi liền không chịu nghe. Ai nói anh có cái bướng, chửi: "Mắc gì tôi mà bướng?". Ha, nhưng thật ra cái cãi đó là đã bướng rồi. Thì những điều đó mình không biết đó là lỗi để bỏ, để sửa. Nên tuy tất cả chúng ta đến chùa ai cũng biết rằng mình đến chùa để tu.
[1:19:32]Mà tu là sửa đổi nội tâm. Nhưng cái việc mà để thấy được cái sai trong tâm để sửa được nó là chuyện giống như chuyện nằm mơ, rất là khó, không có dễ. Đó cũng là lý do mà tại sao chúng ta cứ trôi lăn trong luân hồi mãi không thoát ra được là vì mình không biết cái gì là lỗi trong tâm và không biết để sửa. Chỉ có trường hợp người nào mà siêng năng lạy Phật với trọn lòng kính trọng thì công đức tăng lên từ từ thì lần lần mình thấy được lỗi mình. Còn không siêng lạy Phật sẽ không bao giờ thấy được lỗi, cứ tưởng mình đúng. Người nào thường lạy Phật mới tự thấy được lỗi của mình. Chúng ta nhớ như vậy.
[1:20:13]Mà thấy được lỗi mới có thể sửa được, mới gọi là người tu. Thì bây giờ muốn đánh giá cái nội dung bí mật bên trong mình thường phải nhờ hình thức bên ngoài, hoặc là mình đánh giá người khác, hoặc là mình đánh giá chính mình cũng vậy. Có những cái là nhiều khi mình làm hớ lòi ra rồi mình mới biết là mình có cái sai ở bên trong. Chứ lúc mà mình chưa làm bậy mình không biết. Như có lúc nào đó mà mình giận ai lên cái gì dữ dội, ví dụ mình giận mình không nói, mình cứ ngậm ngậm mình không biết đó là giận. Nhưng lúc nào đó bất chợt cái mình gạt cái tô của người ta đi, gạt cái chén nước vô mặt người ta.
[1:20:50]Lúc đó mình mới biết rằng cái giận trong tim mình đã quá lâu, mình mới biết rằng trong người mình còn những sai lầm quá nặng tới chừng đó đi là nhờ cái hình thức. Hoặc người khác cũng vậy, thì thấy người ta bình thường thì không biết ai là ai nhưng chỉ cần người ta hở mắt người ta nở nụ cười nói một vài câu thì hiểu người ta là gì. Còn nếu mà mình là người có cái tâm sâu sắc, linh mẫn, có trực giác nhạy bén hay là mình có tu lâu ngày thì chưa đợi người ta biểu hiện nhiều, chỉ nhìn người ta ngồi trước mặt mình là biết người ta thuộc loại người gì. Chỉ cần ánh mắt người ta liếc qua thấy biết nội tâm người đó liền.
[1:21:27]Hoặc là không cần nhìn thấy mặt, ở bên vách tường nghe giọng nói người đó là biết người đó thuộc loại người tốt xấu như thế nào và cuộc đời người đó sẽ may hay rủi như thế nào biết liền. Đó là trường hợp cái người họ đã nhạy bén, linh mẫn. Còn bình thường thì mình phải đợi người ta nói, người ta làm mình mới biết được nội tâm người ta như thế nào. Thì ở đây chúng ta cân đối giữa nội dung và hình thức trong cái sự tu hành của một người Phật tử. Cái nội dung là chúng ta ráng tu sửa đạo đức, ráng thương yêu mọi người, kính trọng chư Phật, giữ tâm khiêm hạ, không tham lam, sống đời vị tha, đó là cái nội dung như vậy.
[1:22:07]Còn cái nghi thức chúng ta cũng biểu lộ những điều đó: kính Phật phải lạy Phật, thờ Phật; kính trọng mọi người thì phải biết thương yêu, biết lễ phép với mọi người. Đó là cái cân đối giữa nội dung và hình thức làm cho việc tu của chúng ta nó ổn định, cân đối. Chớ đừng có làm thiền sư đối xử mọi người ngang ngang ngơ ngơ ai hỏi nói: "Tôi phá chấp". Gặp Phật không thèm cúi, không thèm chào. Ai hỏi sao? Nói: "Tôi tự tại Phật chúng sanh tánh thường rỗng lặng". Ha ha. Nói: "Phật, chúng sanh bình đẳng, ai cũng có Phật tánh". Thì cái đó là người đó không cân đối giữa nội dung, hình thức thì chắc chắn nội tâm họ đã sai,
[1:22:47]hướng đi họ đã sai, cái họ hiểu về đạo đã sai. Vì người hiểu đạo đúng họ có cái cân đối giữa nội dung, hình thức. Cái lễ Phật, kính Phật phải có biểu hiện; kính trọng, thương yêu mọi người nó có biểu hiện tuy là không quá đáng. Cái chữ không quá đáng là chúng ta phải hiểu thế này: đừng chuộng hình thức quá đáng để trở thành giả dối. Ví dụ bây giờ chúng ta yêu thương mọi người thì chúng ta biểu lộ bằng cái gì? Bằng cái ân cần, trân trọng và sự giúp đỡ thực tế. Đó là lòng thương yêu con người chứ không phải là lúc nào cũng vồ vập, ân cần hỏi thăm, vuốt ve, nắm tay, nắm chân rồi gọi là thương yêu.
[1:23:26]Cái đó quá đáng sẽ trở thành giả dối. Chúng ta vừa phải. Cái lòng thương yêu sâu đậm là ở trong lòng, biểu hiện ra bên ngoài là sự giúp đỡ thực tế. Còn lời nói hay nghi thức, nghi lễ, lễ phép, phép tắc xã giao vừa chừng vừa đủ là đúng. Chúng ta nhớ nội tâm năm thì bên ngoài chỉ nên thể hiện một, nó sẽ bền. Còn mình vồ vập, ân cần quá đáng, một lúc thấy mất, không còn gì nữa, rồi giận nhau, ghét nhau, nói bậy bạ với nhau hết á. Hôm nay chúng ta nói với nhau về cái nghi thức, một vài cái nghi thức căn bản trong việc tu hành của người cư sĩ Phật tử để chúng ta thấy rằng nó cũng rất là quan trọng mà chúng ta cũng điều chỉnh cho nó cân đối.
[1:24:11]Đồng thời là tuy mình đi theo cái nghi thức của mình, mình vẫn tôn trọng cái nghi thức của người khác chứ mình không có dám chống đối, mình phải tôn trọng cái riêng tư của người khác. Có ai hỏi gì không? Có người nói là thấy ăn chay đi chùa rồi người bạn khác nói là: "Nhà còn khổ, thiếu ăn, không lo đủ thì bớt đi chùa, còn nghèo khổ quá đừng ăn chay nữa". Không, cái tôi cái người nói không phải sai lắm đâu. Tức là cái việc đi chùa như nãy chúng ta nói á, đừng có để thời gian tụng kinh mà nó chiếm hết thời gian làm việc từ thiện. Thì cái việc mà mình đi chùa đừng có để chiếm mất thời giờ mà làm phước.
[1:24:51]Vì mình khổ là vì mình không có làm phước được nhiều. Thì mình cân đối mình đến chùa mình lạy Phật vừa chừng, còn lại lo đi đắp đường, trường thông, tháo mương nước. Thì từ từ vậy mà có phước. Nhưng mà cái người kia họ nói là bớt lo đi chùa để mà lo cày làm ăn cái lời đó bị sai đó. Vì cái phước mình chưa đủ thì làm đâu thua đó. Bớt đi chùa để thì giờ vừa làm ăn vừa làm phước là đúng.
[1:25:39]Vòng yêu mến thương thắp lên cho rừng ngàn cây tươi xanh chở che cuộc sống.
[1:25:52]Mênh mông núi sông lá hoa muôn trùng đan thành chiếc áo mầu nhiệm thênh thang.
[1:26:02]Chim tung cánh bay, thú hoang từng bầy gọi nhau trong bóng sương mờ sườn đồi.
[1:26:11]Đường chia muôn lối, suối tuôn ngàn nơi, hoa lan chen hương đến nơi xa vời. Rừng đem mưa đến nước sông vừa lên, rừng che giông bão bước qua trời cao.
[1:26:37]Ngày thu thay lá xao xác bước nai, trời đông băng giá tuyết bên hồ bay.
[1:26:50]Rừng cho thế giới tiếng đẹp không thôi, ngàn xưa hoang vắng rừng là tay nuôi, dựng nên sự sống người bước ra đời.
[1:27:13]Than ôi đớn đau, đứa con của rừng giờ đây quay lưng quên nguồn yêu dấu!
[1:27:23]Cây rơi lá úa, bóng xanh bây giờ theo từng nhát chém tan biến đi mau.
[1:27:32]Rừng đang xơ xác, gốc trơ trọi phơi, bầy chim ngơ ngác, suối khô cạn nước, thú hoang trốn đâu?
[1:27:48]Hãy lắng nghe rừng Lên tiếng, với trái tim rừng tha thiết, nước mắt trên từng chiếc lá rơi qua lưng đồi khói mờ. Bão tố thay ngàn tiếng thét, nỗi đớn đau của cái chết, đắng cay như từng đã hết khi con người rất mau quên.
[1:28:16]Ngày nào mọi người hiểu ra một điều: Cây xanh trong rừng cũng biết thương yêu, ngàn muôn lá hoa cho ta thật nhiều, giọt nắng ban mai hay mưa buổi chiều.
[1:28:36]Hãy hứa trước khi lìa xa cõi đời, ráng sức đắp xây lại cho đất trời,
[1:28:45]rừng cây bóng cao mênh mông vời vợi là chốn tri ân tặng đến con người.
[1:28:57]Rừng ơi hãy nói là rừng yêu tôi, tìm cho thế giới tình người sáng soi.
[1:29:10]Vượt qua giông bão, loài người yêu nhau, rừng đem tia nắng ngập ngừng trên cao.
[1:29:23]Rừng ơi có biết trái tim lệ trào?
[1:29:34]Bằng nhiều mến thương thắp lên cho rừng ngàn cây tươi xanh chở che cuộc sống.
[1:30:05]Mênh mông núi sông, lá hoa muôn trùng đan thành chiếc áo ấm áp nhân gian.
[1:30:15]Chim tung cánh bay, thú hoang từng bầy gọi nhau trong bóng sương mờ sườn đồi.
[1:30:24]Đường chia muôn lối, suối tuôn ngàn nơi, hòa làn chân bước đến nơi xa vời.
[1:30:37]Rừng đem mưa đến, nước sông vừa lên, rừng che giông bão bước qua trời cao.
[1:30:50]Ngày thu thay lá xao xác bước nai, trời đông băng giá tuyết bên hồ bay.
[1:31:03]Rừng cho thế giới tình đẹp không nguôi, ngàn xưa hoang vắng rừng là tay nuôi, dựng lên sự sống người bước ra đời.
[1:31:26]Than ôi đớn đau, đứa con của rừng giờ đây quay lưng quên nguồn yêu dấu.
[1:31:36]Cây rơi lá úa, bóng xanh bây giờ theo từng nhát chém tan biến đi mau. Rừng đang xơ xác, gốc trơ chọi phơi, bầy chim ngơ ngác, suối khô cạn ngừng, thú hoang rúc đâu?
[1:32:01]Hãy lắng nghe rừng lên tiếng, với trái tim rừng tha thiết, nước mắt trên từng chiếc lá rơi qua lưng đồi khói mờ. Bão tố thay ngàn tiếng thét, nỗi đớn đau của cái chết, đắng cay như từng đã hết khi con người rất mau quên. Ngày nào mọi người hiểu ra một điều: Cây xanh trong rừng cũng biết thương yêu, ngàn muôn lá hoa cho ta thật nhiều, giọt nắng ban mai hay mưa buổi chiều.
[1:32:49]Hãy hứa trước khi lìa xa cõi đời, ráng sức đắp xây lại cho đất trời,
[1:32:58]rừng cây bóng cao mênh mông vời vợi là chốn tri ân tặng đến con người.
[1:33:10]Rừng ơi hãy nói là rừng yêu tôi, tìm cho thế giới tình người sáng soi.
[1:33:23]Vượt qua giông bão, loài người yêu nhau, rừng đem tia nắng ngập ngừng trên cao.
[1:33:36]Rừng ơi có biết trái tim lệ trào? Rừng ơi có biết trái tim lệ trào?