[0:15]À Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Trước hết thì con xin kính đảnh lễ Hòa thượng Thích Trí Viên, Thượng tọa Thích Quảng Tâm, những vị tôn túc của Phật giáo tỉnh Khánh Hòa đã vì lòng thương với chúng con mà nhận lời mời về đây để chứng minh cho cái buổi nói chuyện này. Và con cũng mong nhờ trên uy đức của các ngài hộ niệm để cho cái buổi làm việc này rất là thành công. Một lần nữa con xin kính lạy các ngài. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:54]À kính thưa anh Thành, chị Hằng, anh Chới và các vị quan khách. Hôm nay ta có một buổi nói chuyện vui vẻ, thân mật với cái đề tài nó rất là rộng lớn, nhưng mà ta sẽ xoáy quanh cái ngành ngân hàng một chút theo cái con mắt nhìn của đạo, của đạo lý nha. Thì nào giờ cái ngành ta làm việc ở trong ngành tài chính, ngân hàng thì ta đã biết rất nhiều về nó. Hoặc là những vị kinh doanh thì đã am tường về lĩnh vực này. Hôm nay chúng ta nghe thêm một góc nhỏ ta soi rọi cái lĩnh vực tài chính, ngân hàng và kinh doanh, doanh nghiệp, cũng như đời sống gia đình với cái góc nhìn của Phật pháp, của đạo lý để cũng là bổ sung thêm cho cái tâm hồn
[1:40]ta, cho kiến thức ta, về may ra có một vài điều lợi ích gì đó. Thưa từ thuở xa xưa ban đầu thì con người ta chưa có tiền. Người ta chỉ thương lượng với nhau vật đổi vật thôi. Thấy áng chừng chừng là thôi đổi được, tôi có cái áo anh có con gà, liếc qua liếc lại nói thêm thôi thêm con gà mái nữa đi, là được. Cái áo lấy con con gà trống, con gà mái, cứ vật đổi vật và nó không có một cái chuẩn phạm nào cả. Và tùy theo nhu cầu, thật sự lúc đó là đúng theo nhu cầu của xã hội. Giờ anh có cái lưỡi cày, giờ tôi có con bê nhìn thấy không, mới biết mình thấy cái có cái lưỡi cày mình giá trị hơn con bê, chứ bên kia nói con bê mới ngon hơn, mà cãi qua cãi lại lát thôi cũng
[2:24]chịu đổi ngang, thành thử nó không có một cái chuẩn, tức vật đổi vật. Cho đến cái ngày mọi chuyện trở nên bắt đầu có chuẩn và rắc rối từ khi có tiền. À có cái tiền làm vật trung gian trao đổi, ta quy mọi việc cái giá trị mọi việc theo số tiền. Và ai hơn ai kém, cứ theo số tiền đó mà đánh giá. Xã hội và từ khi có tiền rồi, tất cả mọi lĩnh vực hoạt động kinh doanh, làm ăn con người xoay quanh tiền hết và tiền trở thành vị trí trung tâm của mọi hoạt động đó. Và tiền trở thành vị trí trung tâm của mọi hoạt động cho đến khi nó trở thành trung tâm trong lòng con người, trở thành một vị thần được con người tôn thờ và người ta mê muội, mê mẩn vì nó.
[3:09]Và mọi chuyện rắc rối bắt đầu như vậy. Và còn cái việc mà cái ngành ngân hàng mà cho vay đi vay lại thì việc này cũng có từ rất xưa, trong kinh Phật đã ghi, trong lịch sử của từ cái thời La Mã cũng đã có. Lúc đó tại sao cái ngân hàng nó có cái chữ tên là bank? Là ngân hàng? Vì cái từ gốc nó là bench, là cái ghế dài. Cái ghế dài mà không có dựa á. Và hồi đó đó là có một số nhà họ giàu có. Họ giàu có rồi có một số người họ cần tiền, cần tiền để làm ăn, cần tiền để ma chay, làm những cái công việc trong nhà, họ phải đi vay. Ờ và có cái dịch vụ đó bắt đầu mở ra, lần lần nó trở nên có có hệ thống, có quy phạm, nhưng mà chỉ hoàn toàn là do người giàu
[3:59]cho vay thôi, chứ không có huy động vốn như ngành ngân hàng bây giờ. Vào thời đó người ta cứ đến và ngồi chờ, ngồi chờ trên những cái dãy ghế đó, cái bench, tức là những dãy ghế cứ ngồi đó là ta biết cứ tới thứ tự, cái ông chủ ông kêu vô: "Mày cần cái gì?" Nói: "À, nay cái thằng con tui giờ nó muốn mua cái đó." Ông hỏi: "Chừng nào mày trả tao? Mượn bao nhiêu? Mày trả, nhắm lời khi này mày chịu nổi không?" Thấy là được, ký lăn tay, thế là ổng kêu móc tiền trong kho ổng ra ổng cho. Hoặc có người hỏi: "Sao, anh cần cái gì?" Nói: "Bây giờ tôi cần một chuyến đi buôn. Tôi đi về xứ đó tôi mua những thứ này, thứ này, thứ này.
[4:32]Tôi về với trị giá bao nhiêu." Nói: "Mày nhắm mày lời bao nhiêu?" Nói: "Lời được khoảng 100 đồng tiền vàng." "Thì tao 50, mày 50, tao cho mày mượn vốn." Thì vì nó có cái bảo hiểm thế này, là nếu lỡ bị cướp, mày mất mạng tao mất hết tiền. Nó huề, huề, tức là nha, và mày phải ráng giữ cái mạng mày và giữ tiền cho tao. Về lời chia đôi, lời hồi đó là khủng khiếp, lời chia đôi. Như anh Chới bây giờ, ảnh chỉ lấy có mấy phần trăm một năm là ảnh từ bi lắm á. Chứ hồi đó là cưa đôi cái lãi người ta liền, nha. Thì thời đó thì cái ngành ngân ngân hàng nó đã manh nha từ như vậy rồi, và lúc đó người ta gọi là trưởng ngân khố, là trưởng ngân khố trong kinh Phật.
[5:12]Còn những cái người mà chủ nhà tài phiệt giàu có là ở bên La Mã, nên từ hồi đó cái ngành hoan ngân hàng thật sự đã có hoạt động, nhưng chỉ một chiều. Và cái người chủ ngân hàng họ lấy được cái tiền lãi từ nơi họ cho vay để tiếp tục cho vay lại chứ không huy động vốn. Không huy động tiền nhàn rỗi trong người dân. Cho đến ngày mà bắt đầu là nó xuất hiện ngân, bắt đầu thực sự ngành ngân hàng mà xuất hiện là bắt đầu có sự huy động vốn. Tức là lấy tiền nhàn rỗi người này và cho người kia vay, cái người cần tiền để vay và người có tiền không biết làm gì thì đem vào đây. Và ngân hàng trở thành cái vị trí trung gian,
[5:53]chứ ngân hàng không còn là một ông chủ tài phiệt như ngày xưa nữa. Thành thử hồi xưa mà như anh Chới mà làm giám đốc ngân hàng thì ta phải hiểu là ảnh kinh hoàng lắm, ảnh giàu khủng khiếp lắm. Nhưng mà ngày nay làm giám đốc ngân hàng thì vừa vừa thôi không giàu lắm, nha. Không biết, thầy cũng không biết là ảnh có giàu không nữa, nhưng mà cái thời nay nó hết rồi. Nghèo ha, đó thấy không, đó tội như vậy đó. Từ cái lĩnh vực mà một cái người mà giàu nứt đố đổ vách, ai muốn là phải quỳ mà xin vay cho tới ngày hôm nay trở thành giám đốc ngân hàng ảnh than nghèo. Sáng nay ảnh nói ảnh chưa ăn gì nhiều,
[6:27]mới có tô phở gì đó thôi, chứ chưa được nhiều hết, nha, nên Ờ và bây giờ hôm nay thì khi mà ta hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng thì ta có
[6:41]ta có liên quan tới hai hạng người. Một là cái người có tiền nhàn rỗi và ta tìm cách dụ để cho họ đem tiền vô họ gửi, rồi ta mới có vốn ta cho vay. Và cái người thứ hai là những người cần tiền phải vay ta. Thì ta hưởng cái chênh lệch cái tiền lãi đó để thành ra cái quỹ hoạt động của ngân hàng, thành quỹ cái lãi của ngân hàng để nộp lại ngân sách nhà nước, lo cho đời sống của nhân viên. Nhưng mà thấy ngân hàng làm việc tội lắm nha, thấy hưởng chênh lệch lãi có chút xíu vậy đó, giữa cái người vay và người cho vay á. Nhưng mà nhưng mà tính ra khi mà cái thống kê lại của cuối năm á ngành ngân ngân hàng lãi kinh hoàng luôn á.
[7:19]Có những ngân hàng tới mấy ngàn tỷ mà cũng có chênh lệch chút xíu à, nên tội nghiệp dễ sợ luôn không biết sao nữa. Không biết ở đây ra làm sao. Thì thì thôi cũng cầu mong cho cái ngân hàng lãi, vì ngân hàng lãi là dấu hiệu kinh tế ta phát triển. Tức là cái việc mà ta lấy lại vốn, lấy thu tiền lãi nó ổn định, đều đặn, ta trả lãi trả vốn cho người cho vay người gửi tiền tiết kiệm ổn định, nên ta có được cái hưởng cái trung gian đó. Đó là dấu hiệu tốt của của sự tiến bộ xã hội. Nhưng đang tiến phải lo cái lúc sụp đổ. Câu này không phải trù nha anh, không phải trù. Ta phải nhìn thẳng vấn đề để tránh nó,
[8:04]cho còn nếu ta sợ không nói tới nó, tới chừng nó sụp ta nhảy không kịp á. Và ta nói đỉnh cao của tài chính, ngân hàng thế giới là gì? Phố Wall ở New York. Mà ngày hôm nay người ta kéo nhau người ta biểu tình ỳ xèo, trở thành cái gì? Bộc lộ cái mâu thuẫn tột độ của chủ nghĩa tư bản mà Mác đã tiên tiên đoán. Và ta phải thấy điều đó. Cái may mắn là ta đi trong cái đất nước chủ nghĩa xã hội. Và cái kinh tế ta là rõ ràng là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Cho nên ta được quyền nói về những điều đó. Hồi xưa Mác tiên đoán hơi trật một chút, nhưng mà cũng gần như đúng. Mác nói đến cái lúc mà chủ nghĩa tư bản bộc lộ mâu thuẫn cực độ
[8:45]thì giai cấp công nhân sẽ nổi lên giành quyền để họ tự làm chủ lấy cuộc đời họ, vì họ là những người sản xuất thì họ không thể ai làm chủ cuộc đời họ được, họ mới là người làm chủ. Nhưng mà khi cái phố Wall nó nổ ra, phố Wall nó nổ ra thì không phải giai cấp công nhân mà tất cả mọi tầng lớp nhân dân đi biểu tình. Và người ta cứ sợ là không biết cái xã hội nó sẽ đi về đâu. Vì nếu mà nó vỡ ra rồi ai lãnh đạo? Ai lãnh đạo xã hội? Không ai lãnh đạo, cho nên nhà nước phải trấn áp, phải đàn áp. Các nước đều nổ ra râm ran râm ran hết, và chuẩn bị một cuộc bùng nổ nếu không xử lý được. Vừa rồi thì Mỹ dùng cảnh sát để trấn áp, dẹp biểu tình.
[9:27]Vì nếu mà nó bùng vỡ, nó vỡ luôn cả cái cơ cấu chính quyền thì người ta chưa có một chính quyền để thay thế, chưa hề có. Nên thật sự các nhà nghiên cứu kinh tế, chính trị, xã hội cực kỳ lo về điều này. Nhưng mà thôi bây giờ tạm yên vì ta chưa có thay thế. Còn nếu cách mạng xã hội chủ nghĩa mà nổ ra á thì ta có lập tức có một Đảng ta lên lãnh đạo liền, có người để nắm chính quyền liền, nên cứ nổ ra. Nhưng mà cái phố Wall biểu tình phố Wall mà nổ ra á mà nó thành công á, chính quyền mà sụp đổ, chưa ai thay thế. Cho nên ngưng lại. Và đó là đỉnh cao của ngành tài chính, ngân hàng, chứng khoán. Một lát nữa ta sẽ nói tới cái tội lỗi của ngành chứng khoán.
[10:08]Và tại sao nó kéo cả cái hệ thống tài chính các nước sụp đổ hết luôn. Nó có nhân có quả của nó. Có cái đạo đức, có cái phi đạo đức như thế nào. Nó có lý do hết. Và lý do ta nhìn bằng con mắt đạo học, ta thấy rất rõ. Còn người chỉ chạy theo lợi nhuận, mờ mắt không thấy. Không thấy cuối cùng rơi luôn vào vực thẳm. Nên ta hiểu những điều này để ta định hướng lại. Ta định hướng lại không phải cho mình mà cho một thế giới mai sau tốt đẹp hơn. Những vấn đề ta nói ở đây tuy nhỏ nhưng sẽ rất là những vấn đề rất lớn của thế giới, không phải đơn giản vậy.
[10:44]Hôm trước thì chúng tôi nói chuyện ở ngân hàng ANZ á là ngân hàng hôm đó cái kh- khách mời là những người mà phải có trong tài khoản đó ít nhất 500.000 đô mới được mời đến dự. Và khi quay phim không được quay trên xuống, họ giấu mặt khách hàng hết chỉ quay dưới lên. Rồi một lần Ngân hàng Thế giới mời chúng tôi đến thì họ lại không phải là những người giàu, mà là người điều hành cái quỹ tiền đó thế giới để giúp những nước nghèo. Chúng tôi lại nói chuyện với Ngân hàng Thế giới ở một góc cạnh khác. Hôm nay chúng tôi được hân hạnh về đây trao đổi với cái góc cạnh khác là những người đang điều hành cái hệ thống tài chính ngân hàng này.
[11:19]Và có một vài doanh nghiệp và có Hoa hậu Nguyễn Thị Thu Hằng nữa, vân vân thì khác.
[11:28]Chúng tôi hay gọi đùa chị Hằng á, nguyên Phó Chủ tịch là hoa hậu, anh Thành là... Phó Giám đốc Sacombank công nhận liền, anh nói: "Hồi xưa chị đẹp mê hồn lắm, ngồi dưới này nè". Đó. Rồi hổng biết ảnh là lúc đó ảnh nghĩ gì thì thầy không tôi không biết, nhưng mà nãy anh chỉ nói vậy thôi, vậy.
[11:48]Chúng ta phớt qua vấn đề chính trị xã hội đó chút xíu, vì đó là vấn những vấn đề lớn, ta không đào nữa. Bây giờ ta quay trở lại cái ngân hàng của mình. Thì trong cái ngành ngân hàng ta hoạt động, nếu cái hoạt động ngân hàng vẫn ổn định, nghĩa là xã hội vẫn tiến bộ, à loài người vẫn tốt đẹp, ta không mất việc làm, ta được bằng khen và ta có được cái thưởng phúc lợi hằng năm. Nhưng nếu ngành ngân hàng sụp đổ, phá sản, kéo theo rất nhiều hệ lụy đối với xã hội. Vừa rồi thì nhà nước ta, ông Nguyễn Xuân Phúc đã tuyên bố không bao giờ để cho ngân hàng sụp đổ. Vì ngân hàng sụp đổ kéo theo rất nhiều hệ lụy nên nhà nước tuyên bố bảo kê.
[12:35]Nếu có cái gì nhà nước rót vốn vô cho ngân hàng đó, cứu ngân hàng đó liền, không bao giờ để ngân hàng sụp đổ, kể cả ngân hàng tư nhân. Thì như vậy ta có một chính quyền mạnh, chính quyền quyết đoán để giữ cái hệ thống kinh tế tài chánh quốc gia. Và ta không biết các nước khác như thế nào, nhưng riêng Việt Nam, nhà nước quyết không để sụp đổ điều đó, vì nhà nước có khả năng, còn khả năng, vậy làm cho ta yên tâm. Nhưng mà cái kịch... dù cho nhà nước có bảo kê, nhưng ta phải hiểu rằng nếu đến cái mức độ đó là xã hội đã đang đi xuống. Và không biết là nhà nước sẽ gồng được bao bao lâu nếu cái tình trạng mà
[13:13]ngăn không cho một ngân hàng sụp đổ bằng cách nhà nước rót tiền vào. Tiền đó ở đâu ra? Trong ngân sách. Ngân sách ở đâu ra? Một là dân đóng thuế, hai phải in thêm tiền mới, tức là lạm phát, đều là dấu hiệu của sự sự suy giảm, suy kém cả. Nên để ngân hàng tới nước mà nhà... tới mức mà nhà nước phải phải ra tay cứu thì tức là ngành ngân hàng đó đã hoạt động kém hiệu quả, hoặc là kinh tế xã hội đã đi xuống. À bây giờ, tại sao ngân hàng đó hoạt động kém hiệu quả? Vì sao? Một, không ai gửi tiền, phải không ạ? Thì thôi, xong, ngân hàng đóng cửa. Nhưng vì sao không ai gửi tiền? Vì trước đó họ không có uy tín, họ cũng đã thất bại nhiều.
[14:03]Nhưng bây giờ vấn đề đó là ít được đặt ra. Ít được đặt ra là vì không ai gửi tiền mà thường là số tiền gửi không đến nỗi thiếu, tức là ngân hàng có nhiều cái phương pháp để huy động được tiền vốn không để thiếu. Nhưng cái vấn đề thứ hai này mới là đáng sợ nè: những người vay ngân hàng không trả được. Tất cả ngân hàng chết vì điều này, chết vì cái này. Họ có thế chấp, nhưng tài sản thế chấp đó bán tháo, bán đổ rất dưới giá trị và khó bán. Ví dụ con... người ta cầm cái nhà để mình cho vay, đến khi mà người ta tuyên bố không trả nổi, mình lấy cái nhà đó mà muốn bán được cái nhà đó rất là lâu. Và chính cái thời gian chênh lệch lâu đó là giết
[14:46]chết ngân hàng, phải không anh Giới ạ? Dạ. Thấy sao thầy rành quá hả? Thì ngồi Thầy không có biết ngân hàng, thầy chỉ có gửi ít tiền à. Thì gửi ngân hàng ANZ của Úc biết bao nhiêu tiền không? 1 triệu đồng Việt Nam, mà 10 năm qua có 1 triệu hổng lên được xu nào hết. Mỗi năm họ gửi một tờ giấy báo: "Tài khoản trong ngân hàng ngài được 1 triệu đồng Việt Nam". 10 năm qua cứ gửi hoài, hổng lên được đồng nào, vậy đó. Thì cái việc mà người ta gửi tiền, à người ta vay tiền không trả được là vấn đề lớn. Đó mới là vấn đề lớn! Mà điều đó có nghĩa là gì? Họ hoạt động không hiệu quả, họ hoạt động không và họ
[15:25]không trả lãi được và không trả vốn được, sụp luôn. À và khi ta quyết định cho người đó vay, ta đã không nhận định được rằng họ không trả nổi. Cái lỗi này bắt đầu lỗi của ngân hàng, lỗi của ngân hàng chỗ này. Và ngân hàng ta sụp đổ vì chính ta. Ta không nhận định được cái người đó trả nổi hay không, mà họ nói ngon nói ngọt, họ trình tờ giấy tờ, họ thuyết minh rồi ta nghe xuôi tai, ta cho. Ai đến vay cũng nói nghe xuôi tai, mà cái giỏi của người làm ngân hàng là biết đằng sau những lời nói nghe êm tai đó là là vực thẳm để biết mà tránh né. Thì đây là bản lĩnh của ngành tín dụng ngân hàng. Thường ở trong ngân hàng ta có một cái cán bộ chuyên đánh giá về khả năng trả này.
[16:14]Người đó không biết phải là giám đốc trực tiếp anh hay là một cán bộ chuyên chuyên môn ta? Cái này thầy cũng không rành lắm. Chắc là anh quá, dòm mặt anh nghi là anh quá. Tức là phải không, trực tiếp anh phải là người đánh giá cái người đi vay là có khả năng trả lãi, trả vốn nổi hay không. Thì ngân hàng sống hay chết là do người này, cuối cùng lại là do người này. Đó, hoạt động đủ thứ chuyện hết trơn, nhưng rút lại cái người quyết định cho vay là người sẽ dẫn dắt ngân hàng đi về đâu. Ta quyết định cho vay lầm, cứ hết người này tới người kia không trả nổi là ta giết sập cái ngành ngân hàng, đến nỗi cuối cùng nhà nước phải gồng,
[16:50]kéo theo gánh nặng của kinh tế cả quốc gia theo. Còn nếu ta quyết định cho vay đúng, cho vay ai đúng người đó, người đó đều hoạt động lên được hết thì ngân hàng ta tiếp tục phát triển, ta không tạo thành gánh nặng quốc gia, đồng thời còn đóng góp cho ngân sách quốc gia nữa. Ta làm nhẹ thêm, hỗ trợ thêm cho quốc gia mình. Nên ngân hàng thì hoạt động đủ thứ chuyện, ôi đủ thứ ngành, đúng không, kế toán, tiền bạc, thủ quỹ, nhà kho, bảo vệ, đủ thứ, nhưng rốt cuộc lại con người quyết định cho vay là quyết định số phận của xã hội và của ngân hàng của mình. Vậy bây giờ ta dựa vào đâu để ta đánh giá được cái
[17:28]người đó cho vay sẽ trả được và không trả được? Bản lĩnh. Hôm nay ta muốn nói chuyện nhau về điều đó, cho vay. Và chúng tôi cũng muốn góp ý về cái góc chỗ này chút xíu thôi. Góp ý chỗ này để đây là cái chìa khóa sống chết của ngành ngân hàng và ta nhìn bằng con mắt đạo để nhìn cái chỗ yếu điểm đó, cái cốt lõi cái đó, cái chìa khóa chỗ này: quyết định cho ai vay, cho vay chuyện gì và cho vay bao nhiêu. Vì trong thực tế thế này, trong cuộc sống thế này: không phải ai lúc nào cũng có tiền, đủ tiền để làm mọi điều mình muốn. Và có những người không có tiền thôi đành chịu, đành chờ cho tới khi có tiền và trong khi không có
[18:16]tiền vẫn phải sống một cách lây lất, nghèo nàn. Và có những người không có tiền nhưng muốn vay mượn tiền, vì nếu họ có vay mượn tiền họ sẽ có cơ hội làm được nên một chuyện gì đó, thế là cuộc sống họ vượt lên. Và đây là điều ước mơ của nhà nước. Cái chính sách của tất cả những chính phủ các quốc gia đều muốn dân mình bước lên một bước thành một cái đẳng cấp mới chứ không muốn ai cứ nghèo khổ mãi. Tức là nhà nước luôn luôn muốn người dân có cơ hội để nâng cao mức sống mình lên, đó là ước mơ. Và trong nhiều cách để nâng cao mức sống mình lên thì chính sách quốc gia nhiều thứ lắm, nhưng trong đó có một yếu tố là người ta có cơ hội được
[19:00]vay tiền để kinh doanh, để mở mang, để đầu tư và làm giàu lên. Đó, thì trong nhiều cái điều để con người nâng cao cuộc sống có yếu tố này, là vay tiền, và đây liên quan tới ngân hàng. Thì và đó là một, đó là những cái người nghèo. Nhưng có những người không phải nghèo nhưng họ muốn mở rộng đầu tư, và khi họ mở rộng đầu tư họ không đủ vốn, họ cần vay thêm ngân hàng, và ngân hàng thấy họ có tài sản có thể thế chấp được, cho vay để họ mở rộng đầu tư. Và đây cũng là chính sách quốc gia. Nếu cái người nào mở rộng đầu tư được, à phát triển được, họ khá lên được, họ cũng kéo theo cái xã hội đi lên, tạo thêm công ăn việc làm, đóng thêm được ngân sách cho nhà nước,
[19:44]đó và kéo theo cái cái cung cầu, vân vân, những đó cũng là chính sách nhà nước. Cho nên là một: là một số người họ biết cách làm ăn nhưng không vốn, ngân hàng ta cấp vốn để họ có cơ hội thực thi được cái hoài bão ước mơ, tài năng, bản lĩnh của họ để họ tiến lên. Hai: là những nhà đầu tư, họ có sẵn môi trường đầu tư nhưng để mở rộng cái môi trường đó họ cần vay vốn, và cả hai điều đó đều được xã hội khuyến khích, luật pháp quốc gia, chính sách quốc gia khuyến khích để cho đất nước giàu lên. Nhưng bây giờ cái vấn đề trở lại là chỗ này: là vì sao cái người đó vay rồi không trả nổi? Vì họ làm thất bại. Đúng không ạ?
[20:30]Họ thất bại không như họ dự định. Ví dụ người nông dân họ vay vốn để họ sắm máy, mở rộng sản xuất của họ, trồng cây này đổi chuyển đổi cây trồng, phân bón, máy móc này nọ. Nhưng mà không may, thời tiết bất thường, cả một cánh đồng họ tan hoang hết vì một cơn lũ gì đó, rồi xong, tiền họ không trả nổi. Bây giờ ta có cái gan lấy đất của họ luôn không, để đuổi họ đi lang thang hay không? Chính sách quốc gia ở chỗ này. Và nếu ta gồng, ta không lấy đất họ như họ đã thế chấp thì ai gánh cái khoản lỗ đó cho ngân hàng ta? Rồi cái điều này cái nợ xấu này được báo cáo về đâu, ai xử lý cho ta? Hoặc còn hoặc là ngân hàng gánh, có nghĩa là bao nhiêu khoản lãi khác
[21:15]đổ vô cái chỗ lỗ này là ngành ngân hàng rớt xuống liền một cái. Đó là ta nói người cấp thấp. Bây giờ ta nói cái người cấp cao hơn. Họ mở rộng đầu tư nhưng mà không ngờ là không như họ dự tính, không như họ dự tính là tình hình xã hội chính trị thế giới biến động, nó không thành công, cái việc đầu tư họ không thành công, rồi họ không trả nổi cả vốn lẫn lãi luôn. Giờ ta có gan ta lấy luôn những cơ sở họ thế chấp trước đó để phá tiêu luôn cái doanh nghiệp đó hay không, và làm cho bao nhiêu con người phải thất nghiệp hay không? Bài toán rất là lớn. Ví dụ bây giờ một cái doanh nghiệp đó họ đầu tư là họ thương
[21:51]mại thôi, họ mua bán sản phẩm, cái thấy Nha Trang ta có ngành du lịch phát triển tốt, họ đếm cái số khách tới là vẫn còn dồi dào, Nha Trang vẫn còn là môi trường du lịch hấp dẫn mà cái cái nơi nghỉ ngơi cái nọ không đủ. Thế là họ quyết định là vay ngân hàng để mở một cái cơ sở du lịch, một nhà nghỉ, resort hay cái gì đó. Thì khi họ đến họ thuyết trình về cái số liệu họ thống kê về số khách tới, số khách đi dựa trên cái số xe, dựa trên số máy bay, dựa trên số đăng ký thì ngân hàng ta thấy hợp lý, mọi chuyện không có gì sai, ta rất cẩn thận, ta bắt đầu cấp vốn cho vay bao nhiêu tỷ, mấy trăm tỷ á.
[22:29]Nhưng không ngờ lúc đó chiến tranh xảy ra ở Trung Đông hoặc là chiến tranh xảy ra ở Bắc Triều Tiên, vân vân, có gì đó, số khách giảm xuống đột ngột. Và họ họ dự định là họ kéo dài, họ chịu được một năm, bắt đầu họ cái họ có khách rồi là họ họ ổn định, nhưng không ngờ ba năm sau, một năm họ vẫn không hoạt động được, hai năm vẫn không hoạt động được và họ rớt. Và mấy trăm tỷ ngân hàng ta bốc thành mây khói liền. Đó là cái không thành công. Về cái những cái không thành công này, sự thực thiên tài đoán không ra. Ví dụ người nông dân mà lũ cuốn sạch hết hoa màu của họ, cái này bây giờ anh chớ có bằng trời cũng không đoán nổi.
[23:08]Hoặc là bất ngờ chiến tranh xảy ra ở một nơi nào đó mà ảnh hưởng đến ngành du lịch của Nha Trang, đến nỗi một khu du lịch đó vỡ, thiên tài anh chớ không đoán nổi. Cái này ngoài tầm tay, ta xem như xui, nhưng mà đổ thừa cho chữ xui nhưng có nghĩa là sụp luôn nguyên hệ thống ngân hàng. Không đơn giản. Và có những trường hợp ta đoán được, ta đoán được. Ví dụ thế này: Có người đó họ đến vay, mình hỏi: "Vay làm gì?" Nói: "Tôi vay tôi vay đầu tư bất động sản." Nghĩa là sao? Là: "Khu đất này nếu mà tôi đầu tư hạ tầng thì bây giờ bước đầu tôi sẽ mua lại với giá này, nhà nước cấp cho với giá này, tôi đền bù giá này.
[23:49]Sau khi tôi đầu tư hạ tầng, tôi chia lô, tôi sẽ bán cái giá mỗi mét vuông nó lên bao nhiêu đây. Cái sự chênh lệch này tôi sẽ trả lãi ngân hàng thế này thế này." Giải trình ra từng con số hết, mình thấy hợp lý. Nhưng đó là cái ngành thất đức nhất: đầu tư bất động sản. Vì con người mua đất, đẩy giá đất lên mãi và cái đất nó cứ rời xa khỏi tầm tay người nghèo. Có hai người đó yêu nhau, người công nhân, người giáo viên yêu nhau, hẹn là bây giờ để dành tiền đến năm đó mua được căn nhà. Nhưng mà đến đúng năm đó rồi, nhà nó vượt lên gấp mười cái họ tính. Là vì sao? Vì mấy người đầu tư bất động sản, dùng chữ đầu tư cho nhẹ nhàng chứ sự thực là đầu cơ.
[24:32]Họ không có nhu cầu thực sự nhưng mà họ mua để đó đợi giá lên. Và chính vì vì cứ nhiều người mua đợi giá lên nên giá đất nó cứ lên mà không phải do nhu cầu ở của con người. Thầy nói điều này đụng chạm rất nhiều tất cả mọi người ở đây. Và hôm nay thầy nghiêm khắc phê bình việc này luôn, nên ai nghĩ đến việc này xin dừng bớt lại để cứu những người nghèo. Cứu những người nghèo. Vì ta cứ mua đất nhiều quá đợi giá đất lên thì đất nhà rời khỏi tay của người nghèo từ từ, người nghèo không với tới được. Và xã hội nó tạo thành một cái thảm họa, thảm họa của lương tâm. Là có những người rất nhiều nhà đất
[25:13]và có những người chỉ đi ở thuê và chỉ ra gầm cầu ở thôi. Đây là cái thảm kịch của các nước tư bản. Cứ giàu cứ giàu mãi và rất nhiều người cứ phải mất nhà, mất nhà, homeless, homeless, ra gầm cầu ở. Và ta không đành lòng để chuyện đó lặp lại ở đất nước Việt Nam thân yêu của mình. Nên cái ngành ngân hàng khi mà cho vay vì những khoản này, ta đã tiếp tay tạo thành một thảm kịch cho xã hội ở tương lai. Nên đây là chuyện làm thất đức. Thấy thì có lợi đó nhưng nó rất thất đức. Đó là một cái. Và chính cái thất đức này nó tạo ra những cái trục trặc kéo dài, dây chuyền ở những nơi khác. Ta có một cái nhân vật tiêu biểu về cái việc đầu tư bất động sản
[26:03]này rồi kéo chết luôn cả xã hội mình, đó là Tăng Minh Phụng. Tăng Minh Phụng là ổng nghe người ta xúi, nói rằng tất cả những tay tài phiệt ở Mỹ đều vượt lên do đất. Ôi, ổng tung tiền đi mua đất tùm lum. Mua được đất xong, lấy cái miếng đất đó đi thế chấp ngân hàng vay tiếp. Lấy tiền mới vay đó mua miếng đất khác. Lấy cái miếng đất mới mua được á, cầm vô thế chấp ngân hàng lấy tiền ra đi mua miếng đất khác. Tức là trên tên tuổi của ổng đất rất nhiều, tiền ban đầu một số ít thôi, và tất cả giấy đất đó nằm trong ngân hàng cả. Nó tạo thành một cái hoạt động ảo kỳ lạ, không nền không tảng không ra gì, nhưng mà đẩy giá đất khắp nơi lên hết, sôi ầm ầm ầm ầm lên hết.
[26:44]Và đất nhà cứ thế mà rời khỏi tay, rời xa tầm tay của người nghèo. Và đến nỗi để thuyết phục cho các ngân hàng cho ổng vay, ổng phải hối lộ, mua chuộc cán bộ. Từng cái cần xé tiền đem đến nhà người ta. Cho đến khi mà cái số tiền ổng vay ngân hàng nó lớn suýt soát gần bằng ngân sách của cả quốc gia, và nhà nước phải bắt và đem bắn luôn. Người ta cứ nói là cái tội kinh tế thì không đáng để tử hình. Nhưng mà nếu hiểu rằng cái hệ lụy mà ổng gây ra cho ngân sách quốc gia đó, là sự thật bằng ổng giết khoảng vài chục ngàn mạng người, ảnh hưởng đến đời sống của vài chục ngàn tới vài trăm ngàn mạng người chứ không ít đâu. Đúng vậy.
[27:27]Và vì đầu cơ đất, và ngân hàng đồng ý cho cái kiểu đầu tư kiểu kỳ lạ đó. Và chính ổng thì chết, và hồi đó ngân hàng Công thương của ta, cái việc hồi đó còn gọi là Incombank à, chết lây với ổng luôn nếu nhà nước không tuôn ngân sách, đổ ngân sách vào. Và làm cho vụ Tăng Minh Phụng nhà nước phải gánh, và đẩy cái lạm phát Việt Nam kỳ đó lên một bước dài luôn. Vì cái thảm họa lương tâm này, vì cái đầu tư đất này. Cứ chờ đất lên bán có giá, đâu biết rằng vô tình ta nghĩ, mà cái ngành đầu tư đó không tạo công ăn việc làm à nha, không cần thuê ai à. Quá lắm thuê anh bảo vệ đứng coi cái đất đó, một tháng trả cho ảnh cái lương chết đói thôi.
[28:06]Tại không có việc gì làm. Nghĩa là có đầu tư, có lợi nhuận, không có tạo công ăn việc làm, và đẩy giá đất lên rời khỏi tay người nghèo. Cho nên nói là cái sự phục vụ phụng sự cho xã hội trong cái ngành gọi là đầu tư bất động sản kiểu đó thực sự không có. Hoàn toàn không có cống hiến cho xã hội trong cái ngành đó. Và khi ngân hàng ta hỗ trợ cho những người đó vay vốn, ta đã góp phần phá hoại xã hội. Và nói theo đạo Phật, nhân xấu thì quả quả xấu. Đó là tiền đề của những sự sụp đổ. Một. Cái thứ hai: chứng khoán. Tức là một công ty được chia chẻ ra thành nhiều cổ phiếu, tức là vốn của một công ty, tài sản công ty được chia ra làm
[28:58]nhiều cổ phiếu và người ta mua một phần cổ phiếu đó họ nắm một phần sở hữu công ty, nhưng họ chẳng cần sở hữu công ty. Họ chỉ canh cái giá cổ phiếu lên xuống thôi. Giá cao thì họ lời họ bán lấy lời, giá thấp thì mua vô để chờ giá cao bán lấy lời. Thì như vậy cái người mà mua bán chứng khoán vậy có cống hiến cái gì cho xã hội không ạ? Có không ạ? Không có. Nó không tạo ra một sản phẩm nào mới, không tạo ra một dịch vụ gì mới. Thực sự cái người mua bán chứng khoán nó còn thua cả cái người bồi bàn nữa. Cái người bồi bàn ảnh còn phục vụ được xã hội, ảnh còn cống hiến một dịch vụ đơn giản nhất. Và và cùng với cái nụ cười, cùng với sự thân thiện,
[29:40]và anh đi hầu bàn người ta, còn là phục vụ xã hội. Còn cái người chơi chứng khoán, anh không tạo ra một cái gì cho xã hội, không một sản phẩm gì cho xã hội, không một mũi kim, một mũi chỉ, một mảnh vải cho xã hội. Anh không cuốc được một cái đất ngoài ruộng, anh không đắp được một một xăng-ti-mét đường. Anh không bưng một ly nước cho người khác uống, không cống hiến một điều gì hết. Anh chỉ canh cái cổ phiếu lên cổ phiếu lên xuống để anh bán lấy lời. Đó là một ngành bởi vì người ta không gọi là đầu tư mà người ta gọi là chơi chứng khoán, chơi. Nó không hoàn toàn không nghiêm túc. Thực chất nó hoàn toàn không nghiêm túc, rất giống đánh bạc mà nó ác hơn đánh bạc.
[30:22]Ác hơn đánh bạc ở chỗ nào? Ở chỗ thế này: Công ty đó họ phải làm việc cật lực. Cái người lãnh đạo công ty đó phải vắt hết đầu óc mình để vạch đường lối chiến lược và hoạt động. Những người nhân viên, công nhân viên của công ty đó phải kiệt sức mồ hôi mình để làm những sản phẩm tốt và làm cho công ty đó có tiếng tăm, có lợi nhuận, có phát triển thì cái giá cổ phiếu nó lên, được đánh giá lên. Và anh ngồi anh canh giá cổ phiếu lên anh lấy lời. Tức là anh lấy lời trên cái gì? Mồ hôi, xương máu của người khác. Anh không thò tay, anh không bước vô công ty đó một ngày nào, giờ nào. Anh không biết công ty nó đặt địa chỉ ở đâu nữa.
[31:02]Anh không đổ một giọt mồ hôi xuống cái công ty đó. Nhưng mà người ta làm cực thì giá cổ phiếu lên anh lấy lời. Rõ ràng là ta lấy lời từ cái gì? Mồ hôi, nước mắt. Và do đó nó có một quy luật trên toàn thế giới thế này: Cái công ty nào mà làm ăn phát đạt nhất, giá cổ phiếu lên cao nhất và giá cổ phiếu chạy hết ra ngoài bên ngoài cho những người chơi chứng khoán nắm hết thì công ty đó bắt đầu sụp, tan tiêu tan luôn. Vì những cái người chủ của họ là những người nắm cổ phiếu không có phước. không có phước, công ty đó sập liền. Nó giống như Yahoo, Yahoo ngày xưa là một cái công ty rất là lớn, ngày hôm nay mất dần mất dần, giá cổ phiếu rớt dần rớt dần xuống luôn.
[31:50]Và rất nhiều cái công ty trên thế giới theo cái kiểu đó hết. Vì cái người chơi chứng khoán họ nắm giữ tài sản công ty nhưng họ không không làm gì, họ chỉ canh người khác cố gắng, công sức để họ lấy lời. Và đây là một điều kỳ lạ chưa từng có nơi loài người này. Những người khác cực khổ để cho những người khác được hưởng lợi. Đây là một sự bóc lột mà được luật pháp bảo kê. Và luật pháp cho rằng chứng khoán là gì? Là cái phong vũ biểu, thước đo nền kinh tế. Nghĩa là đưa ra một cái chiêu bài, một cái danh nghĩa rằng chứng khoán là cái phong vũ biểu thước đo nền kinh tế để khuyến khích cái ngành đầu tư chứng khoán,
[32:30]nhưng thực sự đó là một ngành đầu tư ác độc nhất, còn hơn cả đánh bài. Và đó là lý do mà cái công ty nào càng có những người bên ngoài nắm cổ phiếu thì công ty đó mau sập. Vì người công ty đó làm cực nhưng để người khác hưởng lãi, họ không làm nữa, họ không cố gắng nữa, công ty đó sập không bao lâu. Có một lần vậy chúng tôi giảng cho cái hội Doanh nhân Nữ ở Thanh Hóa, chúng tôi có nói câu này: Cái đạo đức của người chủ á sẽ là gì? Sẽ là cái động lực để phát triển công ty. Nói: "Tại sao?" Vì cái người công nhân, nhân viên mình họ làm cực khổ, họ hưởng lương mức lương tương đối cố định. Cái lãi á tăng hay giảm người chủ hưởng hết.
[33:18]Và họ biết, họ biết rằng họ làm cực để cho người chủ hưởng lãi, nhưng mà sau khi người chủ hưởng lãi đó, cái người chủ đi chơi, đánh bài, đi hưởng thụ, đi du lịch, cất nhà cho sang, mua đất cho nhiều, tự nhiên họ cảm thấy cái sự cống hiến của họ vô nghĩa. Họ không làm nữa. Họ làm chừng chừng thôi. Họ làm vừa đủ hưởng lương thôi thì công ty đó làm sao? Sụp. Nhưng mà nếu cái người chủ họ là người đạo đức, biết làm phước thiện xã hội, biết cống hiến, biết phục vụ, cái người công nhân họ nhìn thấy: "À, những cái sự cố gắng của mình đây biến thành cái đồng lãi và cái người chủ mình dùng cái đồng lãi đó làm những việc có ý nghĩa, cao thượng đạo đức", họ tiếp tục cố gắng.
[33:58]Và cứ mỗi người cố gắng một chút thì công ty đó làm sao ạ? Vượt lên liền. Nó có những yếu tố như vậy, những yếu tố tâm lý nó không nằm trong quy luật kinh tế học nhưng nó chi phối cực kỳ lớn cho cái sự phát triển của một công ty. Và chứng khoán cũng vậy. Hén, khi mà cái cổ phiếu công ty nó chạy vượt hết ra ngoài rồi thì cái người công nhân họ hiểu rằng mỗi một giọt mồ hôi họ đổ xuống để cho những người nắm cổ phiếu hưởng lãi, họ không làm nữa, không cố gắng, không cố gắng sáng tạo, không cố gắng tiết kiệm, không cố gắng kỹ lưỡng thì sản phẩm công ty nó rơi xuống liền và sụp đổ hết. Coi như là một sự trả thù của những người lao động trực
[34:38]tiếp đối với những người hưởng lãi gián tiếp. Công ty sụp đổ liền. Và xã hội, và ta phải hiểu rằng như vậy là cái công ty đó nếu có vay ngân hàng nào thì ngân hàng đó chết theo. Và ta cũng hiểu rằng nếu những người nào, những người chơi chứng khoán mượn tiền ngân hàng để mua chứng khoán, người đó chết, ngân hàng cũng chết theo. Đó, có những lĩnh vực đầu tư như vậy. Hôm nay ta thấy rõ những cái nguy cơ đó. Đúng không? Mà hoạt động ngân hàng thì cái quan trọng là gì? Cho vay phải lấy lại được. Mà cho vay không lấy lại được thì ngân hàng tiêu. Và để có thể lấy lại được nó liên quan đến nhiều đến cái đạo đức, đạo đức của kinh doanh.
[35:23]Cái ngành nghề đạo đức của kinh doanh, đạo đức của ngành nghề, đạo đức của người chủ, đạo đức của người vay, cái điều đó rất quan trọng. Tức là anh khi anh vay cái điều đó nó bảo đảm là cái hoạt động anh tốt. Hoạt động anh tốt có nhiều người được hưởng lợi và anh tạo ra phước của cái doanh nghiệp của anh. Cái phước của doanh nghiệp đó mới giúp cho công ty phát triển ổn định, bền vững và lấy lại được vốn của mình thu hồi lại. Còn nếu không có phước, công ty hoạt động không có phước, họ sẽ sụp đổ, họ sẽ thất bại, ngân hàng mình rớt theo họ luôn. Nên chỗ này gọi là, đây gọi là triết lý, cái đạo lý của người hoạt động ngành ngân hàng.
[36:07]Người ngân hàng phải có con mắt đạo nữa chứ không phải chỉ là con mắt của một người làm kinh tế mà thôi. Vì sao vậy? Bởi vì con mắt đạo cho ta có cái nhìn về tội phước nhân quả rất kỹ. Cái ngành anh hoạt động thất đức mà tôi cho anh vay, tôi chết theo anh vì anh sẽ rớt. Thấy anh ban đầu anh xôm như vậy nhưng về sau anh sẽ tiêu. Còn tôi cho anh vay mà anh hoạt động cái ngành đó nó có đức, nó cống hiến được cho xã hội, tức là anh có đức, công ty anh sẽ phát triển. Biết chắc anh không lãi nhiều đâu, vì hoạt động người, người mà làm mà cống hiến à hoạt động có đức thì nó không lãi nhiều nhưng anh ổn định, anh tạo được công ăn việc làm, anh trả lãi từng phần như vậy.
[36:45]Tôi sống lây lất, anh sống lây lất. Lây lất thôi là tốt. Nhớ nha, ta chỉ cần lây lất chứ ta không cần lãi nhiều. Lãi nhiều giết hết xã hội. Chính cái lãi lây lất lây lất mà sau này xã hội phát triển lên dần dần vì cái đạo đức đó, vì cái những cái sự cống hiến có ý nghĩa đối với xã hội. Còn mà cứ đi tìm cái lợi nhuận mà thất đức á, thấy lợi nhiều á, thấy giống như trả lãi có vẻ nhanh á, trả vốn có vẻ nhanh á, nhưng sự thật họ sẽ sụp. Nên cái yếu tố mà ta nhìn được cái yếu tố là thất đức hay là có đức trong kinh doanh để ta biết trước được cái hoạt động của ngành nghề đó đi tới đâu và ta có quyết định là nên cho vay hay không.
[37:30]Và như vậy ở đây, cái người mà nắm tín dụng ngân hàng không còn là một người đơn thuần chỉ là cho vay lấy lãi nữa, mà chính là người định hướng phát triển cho kinh tế cái vùng đó. Mà anh phải là gì? Anh là một triết gia, anh là một nhà lãnh đạo, anh nhà một nhà đạo học và giống như nhà tiên tri coi bói vậy đó. Một người mà nắm tín dụng ngân hàng phải có những tố chất đó chứ không phải chỉ là người đơn giản là đánh giá anh hoạt động trả lãi được, tôi cho anh vay. Anh sẽ trả vậy lãi được năm tháng đầu, tới tháng thứ sáu anh chết, tôi chết theo. Là vì sao? Vì hoạt động anh thất đức, thất đức. Nên do đó là khi mà ngành ngân hàng ta
[38:17]chọn người để cho vay, ta phải coi cái hoạt động người đó thêm một yếu tố nữa là không phải là anh hoạt động hiệu quả hay không hiệu quả mà làm có thất đức hay không hay là có có đức hay không, thêm yếu tố đó nữa trong việc quyết định cho vay hay không. Vì vì sao? Vì anh có đức cái doanh nghiệp anh tồn tại lâu dài, mà anh thất đức nó rớt lúc nào không hay, rồi lúc đó cũng kéo theo tôi chết theo anh. Nên đây là một cái cái nhìn mới như vậy, ư. Và ngân hàng vì
[38:50]vì ngân hàng là mình có quyền cho vay hay không nên mình là người bỗng nhiên nắm quyền lực, vô tình mình trở thành có quyền lực. Mình cho người khác được hoạt động hay không là mình trở thành người có quyền lực. Và ta phải dùng quyền lực này để định hướng xã hội cho đạo đức lại. Tức là mình không có ghét ai nhưng mà bằng cái tâm đức của mình, bằng cái triết học của mình, bằng cái triết lý và cái đạo lý của mình, mình giúp góp ý họ định hướng lại hoạt động của họ. Cho nên ngoài cái việc là một người chỉ biết cho vay hưởng lãi, bỗng nhiên ngân hàng trở thành gì? Một nhà tư vấn kinh doanh nữa để định hướng lại,
[39:33]giúp định hướng lại cho cái hoạt động kinh doanh của xã hội tốt hơn. Cho nên cái người hoạt động ngân hàng bỗng nhiên cái đầu phải rất là lớn, cái tâm phải rất là lớn, không còn đơn giản như xưa nay ta nghĩ: Hễ anh lại anh thuyết minh cho tôi nghe hoạt động có hiệu quả là tôi cho anh vay, để tôi cả anh cùng có lợi. Giờ hết rồi, hết chuyện đó rồi. Bây giờ tới lúc cái ngành ngân hàng phải có cái tâm đức và cái trí tuệ trở thành một nhà tư vấn nữa. Nói: "Cái ngành này anh hoạt động anh thất đức đó, nữa anh sập đó và anh sập anh kéo tôi chết theo. Anh đổi chỗ này chút xíu, anh nên thế này một chút,
[40:08]anh nên thế kia một chút." Anh nói họ nói: "Nếu mà nghe anh nói như anh thì tôi sẽ ít lãi." Không, anh ít lãi nhưng vẫn đủ lãi để trả lãi cho tôi và đủ lãi để duy trì hoạt động của anh mà anh có đức, anh có đức sau này anh phát triển rất lớn, nghe lời đi. Nó giống như ta nhớ có một doanh nghiệp đi theo con đường này mà thành công rực rỡ luôn, đó là cái hãng Google của Mỹ. Hãng Google là cái hãng mà ta biết không hả? Ai xài vi tính đều phải biết hai cái tên Google. Cái tên Google lại là cái tên mà được biết đến nhiều nhất trên thế giới, nhiều hơn cả tên của Tổng thống Obama. Vì sao? Vì nó có thể không biết tổng thống Mỹ là ai nhưng nó phải biết Google
[40:47]vì nó luôn luôn truy tìm dữ liệu phải vô Google mà dò gõ. Bây giờ cũng có nhiều cái mạng truy tìm cạnh tranh với Google nhưng vẫn không ai qua mặt nổi Google. Nó là làm sao vậy? Đầu tiên nó chỉ là một mạng hỗ trợ người ta truy tìm thông tin miễn phí. Nhớ giùm mấy chữ miễn phí. Tức là anh phục vụ xã hội thôi, phục vụ xã hội hoàn toàn miễn phí, ai vô đó lấy Google gõ tìm đều được hết và nó có cái cách để giúp người ta truy tìm. Mà cái phần mềm đó rất thông minh và rất nhanh. Ta gõ vô nó không đợi lâu là bao nhiêu cái, từ cái từ khóa của ta, tức là cái keyword của ta là ta có tìm ra bao nhiêu trang web liên quan đến cái từ khóa đó rồi mà ta muốn lựa trang nào đó là lựa.
[41:29]Đầu tiên nó chỉ là không công, nhưng mà cả thế giới này dùng tới nó, thế là ân nghĩa đối với thế giới lớn quá, cái bắt đầu phước nó vượt lên. Phước vượt lên cái gì? Bắt đầu cho quảng cáo. Nghĩa là bao nhiêu cái truy tìm như vậy nhưng mà cái trang quảng cáo được hiện lên trên đầu, hiện lên trên đầu. Ví dụ tôi nói là ngân hàng thì gõ vô chữ "ngân hàng", nó không ra ngân hàng nào hết, nó chỉ ra Ngân hàng VietinBank mà thôi. Vì sao? Vì VietinBank đăng ký quảng cáo. Và cứ một người gõ vô thì ngân hàng sẽ trả một đô la cho cái hãng Google. Chỉ như vậy thôi. Bắt đầu ảnh sống bằng cái nghề đó, nghề quảng cáo.
[42:09]Vậy đó, bắt đầu vượt lên cái số vốn đến bây giờ là những cái phần mềm của Google nó tràn ngập trên thế giới trên mọi lĩnh vực. Giờ cái điện thoại di động ta đang cầm là phần mềm do Google viết, là phần mềm Android á. Và các hãng điện thoại di động đều phải mua của nó về bỏ vào trong cái điện thoại của mình mới bán được cho khách hàng. Rồi nó thuê luôn cả vệ tinh chụp hình để truy cập hết hình ảnh dữ liệu của cả trái đất này. Nghĩa là cái số tiền nó vượt lên rất lớn, hoạt động rất rộng và bao trùm thế giới này bởi ban đầu chỉ vì cái gì? Bởi ban đầu chỉ là phục vụ miễn phí cái việc mà truy tìm dữ liệu thôi.
[42:44]Mà hiệu quả quá, phước nó vượt lên trên liền. Nên nên ngân hàng mà cho anh này vay là ngân hàng lãi to. Thì nhớ như vậy, bài học của Google là bài học lớn cho ta. Nên khi ngân hàng cho ai vay thì phải quyết định rằng cái doanh nghiệp đó trong cái hoạt động của anh đó là yếu tố phục vụ xã hội là bao nhiêu phần trăm, yếu tố thu hoạch lợi nhuận là bao nhiêu phần trăm. Nếu mà cái yếu tố phục vụ xã hội nó lớn hơn yếu tố lợi nhuận thì doanh nghiệp này lãi không nhiều nhưng mà sẽ phát triển lớn, giống như Google. Còn nếu cái yếu tố phục vụ ít quá mà yếu tố lợi nhuận lớn, doanh nghiệp này sẽ sụp, mình theo nó mình sụp theo. Cho nên phải khuyên.
[43:29]Lúc đó, cái người làm ngân hàng trở thành một nhà giáo dục về cho doanh nghiệp, một nhà tư vấn cho doanh nghiệp về đạo đức kinh doanh. Tức là cái cách kinh doanh của anh như vậy, yếu tố phục vụ xã hội ít quá, anh suy nghĩ lại giùm tôi. Làm sao anh tăng thêm cái yếu tố phục vụ xã hội đi thì anh mới có đức, phải dùng cái chữ có đức, có phước, tức là ta dùng yếu tố tâm linh để ta nói chuyện hẳn với doanh nghiệp, không có giấu giếm. Nói ủa anh làm doanh nghiệp, anh làm giám đốc ngân hàng mà sao anh nói chuyện tội phước, đức hay không đức gì không? Nói đúng như vậy, đây là yếu tố tâm linh, yếu tố mờ, nhưng nó quyết định rất lớn cho sự thành bại của
[44:05]doanh nghiệp, mà sự thành bại của doanh nghiệp chính là sự thành bại của ngân hàng, là chúng tôi sống lấy cái đức làm đầu. Anh không tin anh đi kiếm thầy Chân Quang với thầy Trí Viên anh hỏi, anh hỏi ông Lê Văn Chới có phải là người sống có đức hay không, là biết liền.
[44:24]Và như vậy là cái nhà hoạt động ngân hàng bắt đầu ví dụ cái người lớn nhất là anh giám đốc là anh trở thành nhà giáo dục doanh nghiệp, nhà tư vấn doanh nghiệp. Trước đây anh chỉ là một người là anh giám sát và đánh giá cái hiệu quả hoạt động doanh nghiệp để cho vay hay không thôi, hồi đó trước giờ anh chỉ làm nhiêu đó thôi phải không ạ? Nhưng bây giờ không, giờ anh trở thành nhà giáo dục doanh nghiệp, tư vấn doanh nghiệp. Vì cái tâm lượng anh lớn ra rồi, anh lấy thêm cái chữ có đức hay không có đức trong hoạt động doanh nghiệp mà nói chuyện với người ta. Khi người ta đến cho vay, ngồi kêu phân tích hết,
[44:57]phân tích yếu tố này là anh phụng sự xã hội nhiều hay ít, lợi nhuận nhiều hay ít. Ví dụ anh cứ lấy tiền anh đầu tư đất, yếu tố phụng sự không có mà toàn lợi nhuận, anh chết, anh chết tôi chết. Nói đầu tư kỳ này chứng khoán nó lên quá cho em vay tiền, anh Chới cho em vay tiền em chơi chứng khoán. Nói yếu tố phục vụ không có, mày cứ ngồi mày canh mà mày lấy lợi không thì làm sao mà có đức, thì nữa mày chết bây giờ. Để anh Chới mới kể một câu chuyện vui thế này. Cái người đi bán vé số ở công viên mới đến gặp cái ông nhà giàu. Coi là ổng hút thuốc xì gà, quần áo hàng hiệu bóng lộn.
[45:38]Hàng hiệu bóng lộn. Cái có mời vé số, cái ông kia mua hết xấp vé số trả tiền cho. Cái anh này đi rồi cái ổng là lạ, ổng quay lại hỏi: "Thưa anh, anh làm gì mà anh giàu dữ vậy?" Thì cái ông mà đại gia ổng hút thuốc phì phèo, chiếc xe hơi mắc tiền ngồi đằng sau: "Tao chơi chứng khoán." Cái tay bán vé số quay đi liền: "Tuần trước tao cũng mới chơi chứng khoán, giờ tao đi bán vé số đây." Đó, tức là mình là ngành ngân hàng mình nói liền đó, những cái cái ngành cái anh vay tiền tôi để anh đi kinh doanh mà cái ngành kinh doanh của anh yếu tố phục vụ xã hội ít quá. Bây giờ có một người như thế này mới đến đó, nói:
[46:19]"Bây giờ anh Chới à, giờ em muốn vay tiền để em mở một cơ sở là đào tạo nghề nhân đạo." Nói đào tạo nghề nhân đạo là làm sao? Tức là giờ em ba mẹ em có để đất hương hỏa lại em có đất, giờ em cất cái nhà, thế là em đào tạo miễn phí những cái nghề mà nghề thấp nhất của xã hội. Những nghề đơn giản thôi, sửa xe, đánh máy vi tính, cắt tóc, là nấu ăn, phục vụ bàn, tức là những cái nghề mà rất nhỏ như là giúp việc nhà, cái nghề ô sin là khó lắm rồi nha, nghề ô sin bây giờ tìm không ra á. Tại vì sao? Nghề ô sin là cần tới bốn yếu tố lận. Yếu tố thứ nhất là gì? Phải nghèo, tại không nghèo ai đi làm ô sin?
[47:06]Yếu tố thứ hai là gì? Phải giỏi việc, nghèo mà lại phải giỏi việc. Yếu tố thứ ba là gì? Lương thiện, vô nhà người ta ở luôn trong nhà người ta anh giúp việc nhà mà đồ đâu chôm đó thì làm sao ai chịu nổi? Và yếu tố thứ tư là gì? Không lén phén tình cảm với chủ nhà. Anh vô nhà người ta anh bưng vợ người ta đi mất, anh bưng chồng người ta đi mất thì ai chịu đời cho nổi? Tức là coi vậy chứ cái ô sin cái nghề rất là khó đào tạo, phải không? Cho nên bây giờ là trong bao nhiêu lĩnh, nghĩa là ta mở một trường đào tạo nghề nhân đạo chút chút chút chút đó thôi. Thì thì anh Chới cho tiền, mới nói: "Mày đào tạo, chú mày đào tạo nhân đạo thì tiền ở đâu chú mày lấy vô
[47:46]để mà nuôi mà mà mà trả lãi ngân hàng và trả tiền cho giáo viên đào tạo?" Thì nói là em kêu gọi xã hội hóa, tức là kêu gọi đóng góp. Nói kêu gọi đóng góp hoàn toàn không chắc ăn, phải không ạ? Trên nguyên tắc kinh doanh mà kêu gọi mà đóng góp tùy tâm để giúp cho một cái trường nhân đạo mà duy trì thì hoàn toàn không chắc ăn tí nào hết. Thì nhưng mà việc làm mày cái tính phụng sự nó cao quá, đúng là nhu cầu lớn của xã hội đây. "Trong trường đó em dạy tụi nó đạo đức, em dạy tụi nó biết lễ Phật, ngồi thiền, biết tin nhân quả, biết diệt lòng tham, biết tận tụy phụng sự, yếu tố vừa dạy nghề mà vừa dạy đạo đức rất kỹ trong sáu tháng.
[48:21]Và nó ra là nó kiếm được một nghề rất là căn bản để nó sống cả đời và nó có đạo đức người ta tin tưởng." Nói yếu tố phụng sự quá lớn, nhưng mà yếu tố lợi nhuận hoàn toàn không có. Thì rất là thương chú mày đó, chú mày suy nghĩ tốt lắm, nhưng mà chú mày làm vậy anh cũng chết lây với mày, không có lấy được đồng nào lấy gì trả lãi ngân hàng mà mà, phải không? Nói: "Thì như vậy bây giờ anh tư vấn giúp." Lúc đó là mình phải đứng ra làm nhà nghĩa hiệp liền. Chính ngân hàng Công Thương bảo trợ cho cái trường nhân đạo đó và kêu gọi đóng góp bằng nhiều cách. Ví dụ cái người đưa ra sẽ có người thuê và đóng cái phí
[48:55]trở lại cho cái trường, nghĩa là anh thuê được cái người mà do trường tôi đào tạo anh đóng lại giùm cái phí. Thì lúc đó và quảng cáo kêu gọi xã hội rồi thêm. Lúc đó là thấy yếu tố phụng sự nó tốt quá mà yếu tố lợi nhuận không có, làm sao nó trả lãi? Thì bây giờ chính ngân hàng chúng ta phải đứng ra quảng cáo giúp, lấy phí giúp để nuôi nó hoạt động và nó trả lãi cho mình. Cho nên đây vậy, thì lúc đó ngân hàng ta không còn là một cái người cho vay trả lãi mà là một nhà hoạt động xã hội luôn, hào hiệp, cái tính hào hiệp luôn của ngân hàng. Và như vậy ta mới thúc đẩy sự tiến bộ xã hội được. Nên bây giờ ta ngồi nói tới nói lui nãy giờ,
[49:31]ta thấy ngân hoàng quan trọng không ạ? Quá quan trọng để định hướng cái hoạt động của xã hội. Trong đó, nhiều khi nó lọt luôn cả vào các hoạt động từ thiện luôn nữa, nhân đạo luôn nữa. Đó, không phải là ta ta định hướng cho cái doanh nghiệp đó đừng có thất đức, đừng thất bại, tức là anh quản lý dở quá thì đương nhiên là không hiệu quả, anh hoạt động thất đức quá anh sẽ sụp, mà anh hoạt động chỉ thuần lợi thuần nghĩa nghĩa là nhân đạo không lợi nhuận thì cũng không được. Cho nên bây giờ cái người ta làm ngành ngân hàng khi ta cho vay, ta phải cân đối hết bao nhiêu mặt đó để ta hỗ trợ mà quyết định cho vay hay không.
[50:08]Và như vậy, khi bất cứ một doanh nghiệp nào đến với ta, họ bước ra họ thành con người khác vì họ được ta giáo dục về định hướng kinh doanh, đạo đức trong kinh doanh, hiệu quả trong kinh doanh, yếu tố phụng sự trong kinh doanh. Họ thành con người khác sau khi bước vô phòng giám đốc đi ra rồi thì trở thành con người suy nghĩ khác. "Chú mày suy nghĩ cho tao hai tuần trở lại đây gặp tao. Đó, chú mày nếu thỏa mãn được những yêu cầu này, tức là chú mày quản lý kỹ để có hiệu quả, chú mày hoạt động cái phụng sự chú mày có yếu tố phụng sự để là có yếu tố đạo đức trong đó, vân vân, thì trở lại đây tao cho mày vay."
[50:47]Thế là vào phải giải trình lại một lý thuyết khác, một cái plan khác. Thấy đến lần này thấy được mà nếu chúng mày cứ tiếp tục như vậy rồi anh cho chúng mày vay, rồi, ký nhận. Đó như vậy. Do đó ta dùng quyền lực của ngân hàng để xây dựng lại con người, xây dựng lại doanh nhân, xây định hướng lại cho doanh nghiệp và thúc đẩy sự phát triển của xã hội đi theo một chiều hướng đạo đức tốt đẹp hơn. Như vậy và như vậy ở trên đời nghĩa là trên đời có đẹp gì hơn thế, ha, ngành ngân hàng sống để yêu nhau, vô cùng.
[51:29]Mấy giờ rồi ta? À, đã được 1 tiếng rưỡi 1 tiếng rồi.
[51:36]Bây giờ ta nói thấp hơn trong nội bộ mình một chút. Tiền là gì? Tiền là máu, là nước mắt, là mồ hôi. Tiền là khúc ruột, nên ông bà mình hay nói gì: "Đồng tiền liền khúc ruột" á. Và đó là lý do tại sao mà mấy cái ông bà già mình hay bỏ tiền xu vô trong cái ruột tượng quấn quanh bụng á. Phải không ạ? Hồi xưa, bây giờ có ai còn vậy không? Có ai? Cũng còn hả? Quấn ruột tượng à? Ồ, hay à ta. Ai quấn vậy cho thầy biết chứ.
[52:11]Bây giờ thì bây giờ thì người ta không quấn ruột tượng nữa mà ta bỏ tiền ở đâu ạ? Ngân hàng, khổ vậy đó. Ngân hàng trở thành cái ruột của người ta nha, ghê lắm à. Và nhưng mà ruột mà ruột của người ta chứ không phải ruột của ngân hàng. Cho nên cái người nhân viên làm ngân hàng á là quanh năm suốt tháng lúc nào cũng tiếp xúc với tiền. Mắt thấy tiền, tai nghe tiền, chữ viết tiền, con số cũng tiền, tính toán cũng tiền, đi ra đi vô tiền, nhưng mà làm sao? Nhưng mà lòng phải băng giá, vì biết sao? Nó không phải của mình, của người ta. Nó không phải của mình, của người ta. Nhưng mà đây nó trở thành cái thử thách.
[52:56]Ta có nghe chuyện những nhân viên ngân hàng ôm tiền tỉ bỏ trốn chưa ạ? Có rồi phải không?
[53:06]Và trong danh sách truy nã đó thì vẫn chưa có tên anh Chới. Vì sao vậy? Bởi vì lòng anh băng giá. Mà tại sao lòng anh băng giá? Bởi vì anh hiểu một điều này, hằng ngày anh hiểu một điều này: này khúc ruột người ta, không phải của mình; tiền của người ta, không phải của mình. Nó là máu, là mồ hôi, là nước mắt, là khúc ruột, nhưng mà của người khác. Do đó, cái người nhân viên ngân hàng á là đây là đạo đức của ngành ngân hàng, cầm tiền nhưng mà hiểu là mình nắm khúc ruột người ta, nắm trái tim người ta, nắm máu người ta, không tham, tuyệt đối không tham, và cầm tiền như cầm giấy. Mỗi ngày đều phải nhắc câu đó một lần trong đầu.
[53:53]Nghĩa là khi bước tới cơ quan là câu đó phải nhắc trong đầu. Và cứ mười mấy năm, mấy mươi năm làm trong ngành ngân hàng cái ý thức nó trở thành cốt tủy của mình, thành lương tâm của mình, không bao giờ tham. Và càng làm ngân hàng càng lâu thì lòng tham lam biến mất, trở thành người cực kỳ đạo đức. Còn nếu cứ mỗi ngày ta động tâm một lần thôi, mỗi lần cầm tiền cứ ước ao là tiền này của mình, mỗi ngày một niệm thôi, thì sẽ có ngày ôm tiền tỉ đi trốn, chắc chắn. Lừa qua lừa lại có ngày ôm. Tâm mà biến thành hành động mà, thành con người. Nên anh Chới mà leo lên từ hồi nhân viên nhỏ, hồi anh đi học tới khi làm nhân
[54:32]viên nhỏ tới ngày làm giám đốc mà vẫn không có ôm tiền tỉ bỏ trốn là vì sao? Vì cái đạo đức đó. Mỗi ngày anh anh nhắc anh một lần, cho nên cứ càng lên cao rồi thì lòng càng đạo đức, càng trong sạch. Còn cái người mà mỗi ngày động tâm một lần cầm tiền: "Phải tiền này của mình", một lần, cứ đùa thôi, sẽ có ngày ôm tiền đi trốn. Và trốn đi đâu? Nowhere, không có chỗ nào trên thế giới này mình ở được lâu đâu. Bây giờ cái ngành an ninh người ta điều tra nhanh lắm, trốn đâu rồi cũng truy ra. Nhưng mà như vậy sống nó nặng nề. Và do cái ngành ngân hàng bởi vậy, ta sống với tiền mà thanh thản thì đó là là hạnh phúc, là lương tâm.
[55:16]Đó là ta nói cái ngành ngân hàng á, nhưng mà đây nè, ta nói chung cho cái triết lý về đồng tiền thế này:
[55:25]Ta sử dụng tiền như thế nào?
[55:29]Tiền nãy ta vừa nói nó là máu ha, là nước mắt, là khúc ruột, là mồ hôi, không ai được phí phạm.
[55:38]Ta phí phạm một đồng, ta mang tội với trời đất một đồng. Giống như ăn hột cơm rớt xuống rồi đạp nó bỏ luôn, người đó sẽ đói; uống ly nước nửa ly bỏ lại không uống nữa, người ta sẽ đổ, sau này sẽ chết khát. Rất nhiều người trong chúng ta ở đây mua một cái chai nước uống còn một góc bỏ không cầm theo uống cho hết, xin thưa, người đó kiếp sau đọa vào trong sa mạc, không có nước uống. Nên làm ơn một cái chai nước mà còn một góc, đứng lên cầm đi theo giùm uống cho hết. Và cái ly đến nhà người ta mời uống nước, uống nửa chừng, trước khi về cầm cái ly uống cho sạch, không được bỏ lại vì người ta sẽ đổ.
[56:19]Phí một giọt nước là sau này sẽ khát, phí một hột cơm sau này sẽ đói, phí một đồng tiền sau này sẽ nghèo.
[56:30]Đây là điều mà nhiều người không hiểu. Chúng ta có hai nguyên nhân để nghèo, sự thật nhiều nguyên nhân để nghèo lắm nhưng mà tôi nói hai nguyên nhân chính: Một, là anh quá hà tiện, anh không giúp ai một đồng nào, kiếp sau anh sẽ nghèo. Hai, anh phí tiền giống như anh phí cơm phí nước, kiếp sau anh cũng sẽ nghèo. Và chúng tôi là một người nghèo.
[56:55]Nhìn mặt này biết là nghèo.
[57:00]Vì sao chúng tôi nghèo? Vì chúng tôi mắc cái lỗi thứ hai. Cái tính của chúng tôi là mình biết đạo, mà không phải mới biết đạo kiếp này. Để được ngồi làm thầy tu như các vị hòa thượng tọa đây phải là người tu nhiều kiếp trở lại, không có ai một kiếp đầu tiên mà có thể tu ổn định đâu, phải là người đã tu nhiều kiếp. Nhưng vì mình đã tu nhiều kiếp nên cái tâm mình từ bi với mọi người, thích thương người, giúp người và tuyệt đối không tham, đối với tài sản, vật chất, tiền bạc không tham. Bây giờ ví dụ như anh Chới anh thí nghiệm anh đem ra 10 tỉ để trước mặt thầy, thầy không tham. Cho thì lấy, không cho thì thôi, không tham.
[57:42]Đố anh thử đi, anh cho coi thầy có lấy không, thiệt á không... Thực sự không tham, và giữa cái không tham đến cái chỗ coi thường và chỗ xài phí là một bước rất gần, bước rất gần. Từ lúc không tham tiền, không cần tiền, coi nhẹ đồng tiền, rồi xài không đúng đồng tiền, phí đồng tiền, bước rất gần, và chúng tôi bị cái lỗi đó ở nhiều kiếp. Cho nên kiếp này sinh ra trong gia đình nghèo. Nhưng mà nhờ cái phước là mình thường thương người giúp người nên cái phước đó trở lại để sống được, để làm một thầy tu, rồi cũng có cái cốc để ở, có cơm để ăn, rồi đi đâu thì cũng có xe chút đỉnh gì đó, đại khái, nghĩa là nhờ cái phước giúp người,
[58:30]nhưng mà vẫn bị nghèo vì coi thường đồng tiền, phí phạm đồng tiền. Sau này chúng tôi được may mắn là có cái một người đệ tử đi vào xuất gia, người đệ tử này trước là doanh nghiệp, cho nên người đệ tử mới giúp chúng tôi quản lý lại từng đồng thì tôi mới giật mình nhìn lại cái lỗi của mình ở nhiều kiếp, thấy rằng đúng là mình coi thường tiền, đây cái quả báo nghèo mà không biết tại sao. Cho nên phải quý từng đồng tiền. Đó vậy, nghe quý từng đồng tiền ai cũng mừng á, tại vốn trùm sò không à ha, nghe quý từng đồng tiền mừng quá. Nhưng đó là đạo lý, nhưng không được hà tiện một đồng nào hết. Vì hà tiện chết liền, kiếp sau cũng nghèo tiếp.
[59:11]Cho nên ta phải xài hết sức là chính xác. Tiền để làm gì? Tiền để nuôi dưỡng sự sống của ta, tiền để giúp người, tiền để xây dựng thành những cái điều đạo đức tốt đẹp cho thế giới này. Tiền không phải để cất, tiền không phải để phí, tiền không phải để cho cái người không đáng cho, tiền không phải để tiêu những điều không đáng tiêu. Cho nên nó là máu mà, mà không ai phí những giọt máu của mình bỏ rải trên đất được hết. Rớt một giọt máu nào ai cũng đau lòng. Máu quý vô cùng, tiền cũng quý không khác gì máu. Do đó là tiền càng nhiều thì đòi hỏi trí tuệ càng lớn để biết cách mà sử dụng nó. Tại sao có nhiều người đại gia phải đi tù?
[59:54]Vì khi họ tiền nhiều quá, họ xài bậy, họ không biết cách xài. Tôi ví dụ thế này: ví dụ một người chưa có trí tuệ, chưa có đạo đức, ta cho họ 10 tỉ thì việc đầu tiên họ làm là cái gì?
[1:00:18]Muốn biết họ làm, muốn biết họ làm gì ta xem những người nông dân mà được đền bù đất á. Đâu nghĩa là cái mấy ông nông dân chỉ biết cày sâu cuốc bẫm, trong đầu không có quan tâm nhiều về trí tuệ, đạo đức, đạo lý gì hết, không có đến đây ngồi nghe giảng mà cũng bước vô không ai cho, anh Chới cũng đâu có cho vô đây ngồi, ảnh ác lắm nha, ảnh nói. Thì khi bất ngờ cái một cái mặt tiền nó xe, đường xe mở ngang qua cái được đền bù số tiền tới mấy tỷ thì việc đầu tiên là làm cái gì ạ? Cha con, chồng vợ xúm nhau làm cái gì? Đó, mua xe. Rồi mua gì nữa? Quần áo, nhậu nhẹt, còn ổng thì làm sao? Bồ, ơ sao giỏi quá vậy ta, biết hết trơn vậy đó. Nhớ như vậy:
[1:01:02]hưởng thụ. Với một người không có trí tuệ và không có đạo đức thì khi tiền có nhiều người ta không biết gì chỉ hưởng thụ, tiêu hết. Và mấy ông đại gia cũng vậy. Do cái phước gì đời trước á khiến đời này trở thành đại gia giàu sang, ôm đống tiền trong tay không biết làm gì thì làm gì? Hưởng thụ: gái, chân dài, nhậu nhẹt, du lịch, casino, khoe mõm, rồi không bao lâu phước hết sạch, vô tù luôn. Nó là vậy. Còn cái người mà có trí tuệ đó ví dụ như bây giờ nói như Hòa thượng đây, mình đến: "Hòa thượng, bây giờ con con có được một số tiền lớn 10 tỷ, con xin cúng dường Hòa thượng". Hòa thượng ổng trừng mắt ổng dòm mình chứ ổng không cười.
[1:01:48]Còn ví dụ như thầy là người không có trí tuệ nè, ai đến, anh tới anh Chới nói: "À thầy Chân Quang ơi, tôi cho thầy 10 tỷ", cái thầy xỉu liền, thầy mừng quá. Thầy xỉu vì thầy không có trí tuệ, không có đạo đức. Còn gặp như Hòa thượng á, Hòa thượng đang lần chuỗi thấy không, Hòa thượng đang nhiếp tâm, bây giờ nói: "Dạ con cúng Hòa thượng 10 tỷ", Hòa thượng: "Hừm", nhìn mình ngạc nhiên. Cái ngạc nhiên là bởi vì không biết người này có thật hay giả và vì lòng không tham. Giờ bắt đầu khi mà mình mình thuyết phục quá, nói: "Dạ không, tiền là tiền sạch, tiền này không phải tiền bẩn, tiền này là thế này thế này con có và
[1:02:19]con phát tâm để cầu phúc cho gia đình vân vân". Nghĩa là sau khi thuyết phục thầy thấy có lý rồi thầy mới nhận. Nhưng mà nhận xong rồi tối thầy ngủ không được. Ngủ không được vì lý do gì? Không phải tại vì mừng đâu, mà vì thầy không biết làm cái gì 10 tỷ này cho nó có ý nghĩa, có giá trị, có lợi cho đạo, cho đời. Mà ngồi tính toán 10 tỷ cực lắm á. Phải không? Ví dụ bây giờ cho thầy một triệu thầy cũng tính ra liền. À, mua cái gì, sắm cái gì đem vô trong chùa này, chùa kia, hoặc là giúp cái gì cho mấy chú đi học rồi cái nọ, đó, cho đệ tử mình làm gì, một triệu tính liền nhưng 10 tỷ tính hết một đêm tính khi chưa xong. Sáng ra thấy:
[1:02:55]"Ủa, hôm qua con cúng thầy 10 tỷ sao sáng nay thầy bơ phờ hết trơn vậy?". Rồi thấy chưa, nói là: "Tại 10 tỷ, ngồi phải tính làm sao xài 10 tỷ cho nó hợp lý, để dành bao nhiêu, để dự trữ cho chùa bao nhiêu, bao nhiêu phần dùng cho đạo, bao nhiêu phần thiến kiến thiết, bao nhiêu phần là nuôi dạy đệ tử, bao nhiêu phần bỏ vô từ thiện, bao nhiêu phần lo cho Giáo hội". Tính mà nó muốn điên cái đầu luôn qua một đêm. Nói: "Thôi mày cho tao 10 tỷ tao muốn chết cả đêm nay, tao ngủ không được". Đó là người có trí tuệ. Còn người mà không có trí tuệ gì? Đầu tiên nghĩ hưởng thụ. Nên do đó là cái triết lý của đồng tiền là gì?
[1:03:29]Tiền là gánh nặng, tiền là trách nhiệm đối với người có đạo đức. Tiền là niềm vui đối với người vô đạo đức. Thực sự là như vậy. Nên khi ai mà có tiền mà thấy họ vui, biết người này đạo đức đang rất kém. Còn ta thấy người đó họ có tiền nhiều mà họ ưu tư, ta biết người này có đạo đức. Vì họ đang tính toán cách xài đồng tiền đó làm sao cho có ý nghĩa nhất.
[1:03:56]Như anh Chới coi như ảnh đang quản lý biết bao nhiêu tiền. Thấy không, đêm ảnh đâu ngủ được, hỏi ảnh coi. Ổng nói: "Dạ, đêm đâu ngủ được". Ngồi phải tính làm sao tất cả số tiền đó phải sử dụng hợp lý để tạo thành một cái giá trị cho cho cuộc sống này.
[1:04:14]Bây giờ, đó là cái triết lý thôi, còn sử dụng thế nào tùy mỗi người. Bây giờ ta nói thế này nhất là cái phần cuối một chút là trách nhiệm đối với xã hội và trách nhiệm đối với gia đình. Khi ta đi làm trong ngành ngân hàng là trách nhiệm đối với xã hội, nhưng mà có một cái mảng rất lớn chi phối cuộc đời ta, tâm hồn ta đó là gia đình ta. Gia đình có mấy người à. Hai vợ chồng giờ hai đứa con. Ai ba đứa con là có vấn đề rồi đó, là quá chỉ tiêu rồi đó. Bốn người, một cái gia đình. Nếu mà gánh thêm bố mẹ mình về nuôi nữa thì cũng thêm một vài người nữa thôi. Nhưng mà xã hội, cơ quan ta là bao nhiêu người? Rất là đông, phải không?
[1:04:58]Vì gia đình ta rất là bé. Bé nhưng lại rất quan trọng trong cuộc đời ta, trong tâm hồn ta. Chi phối những niềm vui nỗi buồn của ta rất lớn. Và hai cái này luôn luôn mâu thuẫn nhau, luôn luôn đối nghịch nhau. Mà ngành ngân hàng này còn đỡ ạ, những cái ngành hoạt động trong công an, cảnh sát, an ninh thì cái sự mâu thuẫn này là tột độ. Đứa con bốc điện thoại lên: "Mẹ mẹ ơi, sao hôm nay không thấy bố về?". Nói: "Con gọi bố đi, mẹ không thèm gọi nữa, mẹ giận rồi". "Bố ơi, hôm nay sinh nhật con!". Trong khi ổng đang ngồi ổng đang theo dõi tội phạm, sơ sẩy một cái nó chạy trốn liền. Phải tin tức phải lấy báo cáo về,
[1:05:36]nó, thằng đó đi đâu, về đâu, mấy giờ nó làm gì. Giây phút là giây phút quan trọng nín thở, điện thoại rung chứ đâu dám reo, rung bốc lên: "Con!". "Gì đó con?", nó nói: "Sinh nhật con, bố!". "Bố sẽ về, bố sẽ về, thôi con cứ vậy đi nha!". Trong khi mắt thì căng thẳng theo dõi tội phạm. Tới chừng sáng sớm về, con ngủ, vợ ngủ, bánh sinh nhật thì để đó, đèn đã tắt, tất cả mọi người ủ dột, rất khổ tâm. Cho nên trong có một số ngành nghề mà cái cái trách nhiệm đối với xã hội và trách nhiệm đối với gia đình là cực kỳ mâu thuẫn, không thể hòa hợp. Thậm chí nhiều người đành phải ly dị để theo đuổi sự nghiệp,
[1:06:11]để theo đuổi trách nhiệm đối với xã hội vì thấy rằng là xã hội là cái gì lớn, gia đình bé nhỏ quá một hai người chịu không nổi. Rồi có người thì đành bỏ nghề để về với gia đình. Nghĩa là mâu thuẫn rất là lớn. Nhưng trong ngành ngân hàng của ta thì không đến nỗi như vậy vì tương đối là ta làm việc theo giờ hành chánh, không phải đi đâu đi đêm khuya khoắt vân vân, không phải ngoài giờ lắm. À. Vâng còn ngành tôn giáo của anh Thành sao cà? Cũng anh cũng phải ngoài giờ phải không? Rắc rối hôm nay Chủ nhật mà phải lên đây, đó. Còn thầy tu thì sao ạ? Thầy tu thì vì không có gia đình, vì xuất gia tức là chữ xuất gia có nghĩa là bỏ gia đình á.
[1:06:50]Cho nên không bị cái mâu thuẫn giữa gia đình với đạo, không bị mâu thuẫn. Tất cả chỉ là cống hiến, tất cả chỉ là phục vụ. Cho nên nếu mà ta cảm thấy cái mâu cái trách cái sự mâu thuẫn giữa trách nhiệm đối với xã hội và với gia đình lớn quá, ta nên đi tu. Đi tu. Vì nó không còn cái nữa, chỉ còn một cái để phục vụ thôi, là đạo pháp, dân tộc, chủ nghĩa xã hội. Anh Thành nè, nếu anh thấy mâu thuẫn quá thì anh nên tu nha, dạ. Anh Chới cũng vậy, anh thấy nếu mà căng thẳng quá đó thì chùa thầy thầy cũng sẵn sàng đón nhận anh nha, dạ, nếu mâu thuẫn quá, dạ.
[1:07:31]Cái mâu thuẫn đó là xin thưa, muôn đời. Công thức nào để giải quyết? Xin thưa, không có. Không có. Ta chỉ có một phải một vài giải pháp thế này, một vài giải pháp thế này và tương đối không hiệu quả, thế này. Ví dụ như khi người chồng đi làm thì trong cái bước đầu mà yêu thương nhau, người chồng và người vợ phải giáo dục nhau như thế này. Nói: "Trách nhiệm đối với gia đình và trách nhiệm với xã hội nó mâu thuẫn nhau, nhưng nếu không có đi làm ở gia ở xã hội lấy lương gì nuôi gia đình, phải không ạ? Cho nên cái công việc, cái trách nhiệm đối với xã hội chính là trách nhiệm đối với gia đình. Em phải hiểu cho anh điều đó, anh phải hiểu cho em điều đó.
[1:08:16]Và để gia đình ta đầm ấm, thu nhập tốt thì cái công việc mà ta phục vụ xã hội phải tốt. Và khi nó tốt, đôi khi nó lấn vào những thời gian ta dành cho gia đình. Nhưng mà nó lấn nhưng nó sẽ phục vụ gia đình tốt hơn vì thu nhập ta sẽ cao, ta sẽ được thưởng, phúc lợi, thăng chức này kia nọ, vân uy tín ta lớn hơn đối với xã hội thì sự phục vụ trở lại cho gia đình là lớn hơn". Thì để hiểu điều này, nói điều này, đây là một sự trao đổi, giáo dục đối với gia đình để cho gia đình thông cảm, tức là ta tìm sự thông cảm của gia đình. Không bao giờ, không có đạo lý nào và cũng không có một luật pháp nào khuyến khích ta vì gia đình mà từ bỏ trách nhiệm đối với xã hội hết. Có không ạ?
[1:09:00]Không bao giờ có, vì nếu ai cũng như vậy xã hội sụp đổ liền. Mà xã hội sụp đổ thì gia đình đói liền. Nên do đó, từ nơi luật pháp và cả trong đạo lý đều luôn luôn khuyến khích thế nào để gia đình tùy thuận cho trách nhiệm của ta đối với xã hội. Vẫn phải vặt phục vụ xã hội cho tốt. Vì xã hội tốt rồi gia đình ta mới theo cái xã hội tốt đó, ta sẽ nâng cao được mức sống và hạnh phúc của mình. Còn nếu gây mâu thuẫn, nếu chúng ta cố tình gây mâu thuẫn cái trách nhiệm với gia đình và xã hội mà buộc người kia phải quay về với gia đình là ta cũng giết gia đình luôn. Nhớ như vậy. Nên đây là cái chỗ mà công tác của tư tưởng và phải đả thông.
[1:09:44]Đả thông thì nhưng mà cái người kia họ sẽ than. Họ sẽ than, cái nhất là những cái người mà không đi làm mà ở nhà đó là thường cứ không tiếp xúc được với xã hội và tình cảm yêu thương chỉ dành cho người vợ hay người chồng đi làm của mình. Cho nên cái day dứt, cái buồn tủi nó rất là nhiều. Nên cái người mà đi làm, có thể đó là người chồng hoặc có thể đó là người vợ thì thường phải an ủi nhau nhiều hơn vì gia đình là một cái mảng quan trọng của của cuộc đời mình. Trừ trường hợp chịu hết nổi nữa rồi thôi: "Anh goodbye, anh vô chùa thầy Trí Viên anh tu, anh chịu hết thấu rồi". Đó thì đó là trường hợp khác,
[1:10:20]chứ còn bình thường đành cứ phải giáo dục, thuyết phục, đó. Vì sao? Vì muôn đời đạo lý và luật pháp ủng hộ trách nhiệm với xã hội nhiều hơn. Không ủng hộ trách nhiệm với gia đình đâu, chỉ một phần thôi, gia đình chỉ là một phần nhỏ. Và nhờ trách nhiệm đối với xã hội mà tốt, đất nước tiến lên, xã hội tiến lên, gia đình sẽ theo đó mà hạnh phúc. Nhớ đó là chân lý, không còn cách nào khác. Chỉ có những người lợi dụng trách nhiệm với xã hội mà bỏ bê trách nhiệm với gia đình thì hết sức là đáng trách, vậy thôi. Và lợi dụng trách nhiệm đối với xã hội để bỏ bê trách nhiệm đối với gia đình nghĩa là gì? Giả vờ nói:
[1:11:01]"Ồ, đêm nay anh mắc tiếp khách anh không về kịp, thôi em cứ ăn cơm đi", sự thực chạy tọt qua bồ nhí thì đó là lợi dụng trách nhiệm đối với xã hội. Anh Thành có khi nào vậy không ta? Hi vọng không. Chưa có phải không? Ta cho một tràng pháo tay một người cán bộ mẫu mực.
[1:11:24]Trước giờ chưa có, nhưng hi vọng tương lai... Chưa biết.
[1:11:33]Anh rất là vui tính và thật thà. Ừm. Bây giờ ta còn phải tập ngồi thiền một chút anh Chới à. Dạ, cho nên ta sẽ kết thúc bài này sớm, nói sớm nhưng gần tiếng rưỡi mất rồi. Bây giờ ta nói qua tình đồng nghiệp một chút. Cái tình đồng nghiệp nó kỳ cục, kỳ lạ lắm. Ừm, là sao vậy? Bởi vì nó cùng trách nhiệm, cho nên cái tính mà cảm thông á, thương mến lâu ngày nó đậm đà. Mà ta làm trong ngành kinh tế nó còn đỡ á, chứ trong những cái ngành như quân sự sống và chết bên nhau, cái tình đó nhiều khi hơn cả tình ruột thịt. Anh em mình không chết vì mình chứ đồng đội họ chết vì mình được. Vì trong cái nguyên tắc chiến lược chiến đấu
[1:12:20]ví dụ khi mà bị bao vây rồi thì một cái người nói, "Bây giờ tôi sẽ thu hút hỏa lực của địch về phía mình, các anh chạy." Nghĩa là sao? Ảnh đứng ảnh bắn để dụ cho địch bắn về ảnh, trúng đạn chết liền. Nhưng mà nhờ thu hút địch, thu hút hỏa lực của địch về phía mình thì mở ra khoảng ba giây cho đồng đội mình chạy một cái vèo qua một chỗ khác trốn đi luôn, bắt đầu mới tấn công lại. Thì cái người mà thu hút hỏa lực của địch về phía mình là người sao? Hy sinh, chết vì mình. Cha mẹ mình, anh em mình chứ chưa làm được chuyện đó, nhưng đồng đội mình trong chiến đấu làm được. Cho nên cái tình đồng nghiệp á mà nói đồng đội rồi,
[1:12:57]nhiều khi nó còn khủng khiếp hơn cả tình gia đình. Nhưng mà thôi đó là trong chiến đấu, còn ở trong hoạt động xã hội kinh tế hành chánh thì mức độ nó nhẹ hơn. Đôi khi nó còn có sự ganh tị, đố kỵ, tranh giành hơn thua, nhưng mà khi trong cùng trách nhiệm rồi chia sẻ nhau từng niềm vui, nỗi buồn, cái tình đồng nghiệp nó cũng đậm đà lắm. Và chính cái đậm đà này ta phải biết giữ lòng mình, biết kềm chế mình lại, nhất là giữa người nam và người nữ. Không khéo, bắt đầu ta vượt xa giới hạn, ta đổ vỡ sự nghiệp của mình và phá hủy cái tổ ấm gia đình của mình. Nên ở đây thuộc về đạo đức. Đạo đức phải dằn lòng, phải nhắc lòng mình mỗi ngày,
[1:13:35]mỗi ngày phải lạy Phật mà cầu xin cho con lúc nào giữ được lòng mình không vượt quá giới hạn. Không vượt quá giới hạn, đó là một chút. Thì hôm nay thôi ta nói với nhau một vài điều. Vì chúng tôi cũng không phải là người hoạt động trong ngành ngân hàng cho nên chúng tôi không biết hết mọi cái chi tiết tủn mủn tỉ mỉ của nó. Chỉ đứng trên đạo lý góp ý một số vấn đề mà quan trọng nhất là gì? Là quyền lực của ngân hàng trong cái việc định hướng cho doanh nghiệp, kinh doanh và xã hội để tiến lên. Nhất là yếu tố đạo đức, phục vụ và có đạo có có đức, đừng để có những doanh nghiệp thất đức, họ vay tiền ngân hàng họ kéo theo chết hết cả đám.
[1:14:16]Chúng tôi cũng nói về cái thái độ đối với đồng tiền. Nó là máu, là xương, là ruột, là mồ hôi, là nước mắt cho nên ta không được phí phạm nhưng không được hà tiện. Nó vậy. Chúng tôi cũng nói đến cái cái thái độ, cái quan điểm của người làm công tác tài chính ngân hàng đối với đồng tiền, không phải tiền của mình. Đó. Chúng tôi cũng nói đến cái cái mâu thuẫn giữa trách nhiệm gia đình và trách nhiệm xã hội, và ta cố gắng để hòa giải, đi tìm sự đồng thuận mà sao cho nó vui vẻ cả đôi bên. Chúng tôi cũng nói đến cái tình đồng nghiệp rất là đậm đà, gắn bó nhưng mà có giới hạn. Và như vậy, thật ra trong cuộc sống mà đầy sự căng
[1:15:00]thẳng này thì nó thành cái áp lực trong tâm lý. Và cái áp lực tâm lý đó ngày nay nó trở thành vấn đề lớn của thế giới. Nếu chúng ta biết rằng cho đến ngày hôm nay theo thống kê chính thức, chứ không chính thức là khác á, theo thống kê chính thức là 13% nhân loại này bị bệnh tâm thần, bộ não hư. 13% con số lớn không ạ? Cực kỳ lớn. Làm ngân hàng mấy cái tỉ lệ đó là rành lắm á. Vay mà vay 13% là có nước bán nhà trốn đi luôn á, ha? Thì 13% con người trên thế giới này bị hư não thì ta phải biết rằng cái gọi là bộ não ta mong manh, áp lực xã hội lên tâm lý ta rất là nặng và ta phải có cách bảo vệ bộ não mình, bảo vệ tâm hồn, bảo vệ tâm thức của mình.
[1:15:47]Và cách bảo vệ đó là gì? Nhiều, nhưng mà cốt lõi nhất là thiền định. Nên hôm nay liên tiếp ta nghe bài báo này tới bào bài báo kia, những bài báo những tờ báo lớn đều ca ngợi thiền định. Những tờ báo lớn nha chứ không phải là tờ báo nho nhỏ đâu. Nên lần lần xã hội, nhà nước, pháp luật đã công nhận giá trị của thiền định đối với con người. Cho còn mà khoa học thì đương nhiên, khoa học họ đã tìm được rất nhiều. Nhưng mà đến ngày hôm nay trên thế giới vẫn chưa đưa ra được một cái phương pháp thiền định chuẩn. Vì không ai có lẽ là họ đang mày mò ở đâu đó ta không biết, nhưng mà ngày hôm nay điều đó vẫn chưa được công bố.
[1:16:34]Còn trong đạo Phật thì điều này đã có, đã có từ mấy ngàn năm. Cái phương pháp thiền định chuẩn mà khi khoa học càng tiến bộ thì cái phương pháp của Phật đưa ra càng lúc càng hợp lý. Ví dụ như đây một điều nhỏ, khi Đức Phật dạy cho ta khi ngồi thiền là bắt chân kiết già, ngồi thẳng lưng thế này, thì lúc nào cũng cảm giác biết rõ toàn thân. Nhiếp tâm nhưng mà lại cảm giác biết rõ toàn thân. Hơi thở vào biết vào, hơi thở ra biết ra. Thì khi ta lý giải trên khoa học đến bây giờ hợp lý hết. Giờ là trong cái khoa tâm thần học của y khoa đó, họ ghi rõ câu này: "Khi thần kinh thở được hưng phấn thì thần kinh của vỏ não được ức chế." Cái câu đó nghe có hiểu không ạ?
[1:17:22]Câu đó cái chuyên môn không hiểu. Mình nói nôm na là như thế này, nói gọn thế này: "Khi ta theo dõi chặt chẽ hơi thở thì những cái suy nghĩ ta tắt."
[1:17:33]Nhưng mà nói theo ngôn ngữ của y khoa là thế này: "Khi thần kinh thở được hưng phấn thì những thần kinh hoạt động khác của vỏ não được ức chế." Là cái lối nói của khoa học, còn ta nói trong thiền định: "Khi ta quán hơi thở, biết hơi thở vào hơi thở ra thì loạn tưởng ta tắt, ta lắng xuống." Mà tại sao ta biết rõ toàn thân? Bây giờ thì khoa học mới giải đáp, nhưng điều này Đức Phật đã nói rất lâu. Là vì tất cả những vị trí trên thân thể của ta đều phản ảnh trên vỏ não. Ngón tay nó nằm đâu trên vỏ não, đầu gối nằm đâu trên vỏ não, bụng nằm đâu trên vỏ não, nó đều phản ảnh hết. Cho nên khi ta nhúc nhích nhúc nhích cái này cái tay này,
[1:18:13]sự thật trên này nó đang nhúc nhích nhúc nhích nè, đều phản ảnh. Do đó, khi ta biết rõ toàn thân thì toàn bộ cái hệ thống vỏ não nó được vỗ yên, giữ yên. Giống như ta giữ cái não nhưng mà sự thật là bằng cách giữ cái thân. Đây là phương pháp gián tiếp mà cực kỳ hiệu quả. Ví dụ như có người lớn tuổi mắc bệnh Parkinson, tay run run thế này, ta thấy không ạ? Ta thấy tay run run rồi chữa làm sao? Có người không biết cái châm cứu bàn tay. Châm thì châm, run cứ run. Hoặc là lấy tay cột dây lại, cột chặt lại thì nó cứ giật giật luôn cả cái thân thế này. Không hết. Vì sao? Vì não. Não nó phát ra tín hiệu xuống cánh tay.
[1:18:53]Não tự động nó phát. Là ta không ta không muốn, nó không có cái muốn của ý thức của cái tôi. Nhưng mà não nó tự động nó phát tín hiệu là nó cứ giật cái tay. Và như vậy là não hư. Và để chữa cái này, chữa não không được, chữa tay cũng không được. Mà chữa bằng cái gì được ạ? Nhiếp tâm, biết một điểm tại đan điền ở dưới bụng á, dưới rốn ba phân. Có một cái điểm gọi là cái huyệt đan điền. Ta để tâm tại đúng một cái điểm đó, để nhẹ nhàng không gồng, không dằn, không ép. Thở vào, ta cũng biết một điểm đó. Thở ra, ta cũng biết một điểm đó. Tập ba tháng sau bắt đầu tay bớt run, tín hiệu trên não nó bớt phát ra.
[1:19:32]Đó là điều rất là lạ. Tức là để chữa hư cái não mà lại chữa bằng để ý dưới thân. Đó, khoa học chưa biết điều này, nhưng trong đạo học đã biết điều này. Thì cũng vậy, khi ngồi thiền mà ta biết toàn thân, sự thật giống như ta giữ yên cả cái bộ não mình lại. Và đó là phương pháp của Đức Phật, của đạo Phật từ mấy ngàn năm trước. Cho nên trong cuộc sống này, đến một ngày nào đó cái thiền được đưa vào trường học cho cả thế giới phải học. Cả thế giới bắt buộc. Khi học sinh đến tuổi nhận thức được là đều phải ngồi thiền, vì đó là gì? Đó là nền văn minh của nhân loại. Giống như ngày hôm nay trong trường học đều phải có môn thể dục, phải không?
[1:20:10]Học sinh nào cũng phải có một bộ đồ tập thể dục và chấm điểm thể dục đưa vào cái cái học bạ đàng hoàng, thì sau này cũng vậy. Tất cả học sinh từ nhỏ lớn lên sinh viên và các nhân viên, công chức thì ai cũng phải ngồi thiền mỗi ngày. Vì sao? Vì đó là bổn phận đối với bộ não của mình và đó là bổn phận đối với toàn xã hội. Cho nên ngày hôm nay quốc gia nào hoặc cá nhân nào đã biết thiền trước, người đó là người dẫn đầu của nhân loại, người đó là người dẫn đạo của nhân loại. Đúng không anh Thành ạ? Dạ. Cảm ơn anh. Bây giờ ta tới cái phần cuối. Trước khi ta chia tay, ta sẽ thực hành thiền định như chương trình anh Chới đã ấy.
[1:20:50]Bây giờ ta xin chúng con xin phép thỉnh chư vị tôn túc về dưới phòng khách nghỉ ngơi, dưới phòng giám đốc nghỉ. Phòng giám đốc nghỉ nhưng giám đốc phải ngồi lại đây để ngồi thiền. Làm gương cho nhân viên. Ta mỗi người ta đứng lên, ta bưng ghế, bàn đi hết nha. Tụi con à, tụi con lên thỉnh các vị xuống dưới đãi nước đàng hoàng. Thái Dĩnh nha con. Dĩnh Nghiêm Tịnh đâu cà? Con con con thỉnh quý thầy. Dạ, để đây con xin phép con được hướng dẫn các quý vị một chút ha thầy ha? Dạ, rồi sau đó thì... Chị Hằng nè, hoa hậu Nha Trang nè, cũng phải ngồi thiền luôn nha. Thái Dĩnh...