[0:09]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta học tiếp về tâm lý đạo đức, bài 26. Như vậy còn 4 bài nữa, bài này với 4 bài nữa sẽ hết, hết môn rồi đi thi hết môn. Hôm nay chúng ta học cái bài Nhu Thuận. Nhu thuận, cái hạnh nhu thuận là cái hạnh cũng căn bản của người tu mà mãi tới gần cuối chúng ta mới học. Cái hạnh này cũng không có phức tạp nhưng mà lại quan trọng cho cuộc đời tu hành của một người tu sĩ. Nhu thuận với cái nghĩa đơn giản của nó có nghĩa là vâng lời. Nhu là mềm, thuận là xuôi theo, có nghĩa là vâng lời là làm theo cái lời dạy bảo hay sai khiến của người trên, người trước mình.
[1:01]Đó gọi là là nhu thuận, là vâng lời. Thì ở đây ở đây chúng ta để ý cái thế này: là muốn mà vâng lời được với người khác thì chúng ta phải từ bỏ cái ý định của mình, cái dự định của mình, cái quan điểm của mình thì mình mới có thể vâng lời làm theo ý người khác được. Đây không phải là cái dễ làm, coi vậy chứ không phải dễ. Ví dụ như là ví như đến cái giờ mình phải làm cái việc cá nhân của mình như là tới giờ rồi mình phải đi tắm rồi, mình sắp xếp quần áo, khăn rồi mình đi vào. Chợt một cái người huynh đệ của mình, ví dụ người sư huynh cái ổng gọi giật ngược mình lại, ổng kêu đi làm chuyện khác cho ổng.
[1:54]Lúc đó là ổng thấy là lát nữa có chuyện gì đó quan trọng, cần phải sắp xếp lại cái văn phòng ở trển. Mà mình thì chả biết chuyện gì, chỉ đang sắp đồ chuẩn bị đi vào nhà tắm để để tranh thủ cả ngày ờ ờ ờ chưa có tắm rửa gì được, ổng kêu giật ngược lại. Thì lúc đó đó, thường chúng ta dễ bị một cái khó chịu, một cái bực khi mình phải từ bỏ cái chuyện mình định làm để mà làm qua cái chuyện của người khác. Nên cái vâng lời nó làm cho người mình phải bỏ cái ý của mình ra khỏi cái mục tiêu của mình, bẻ sai đi cái dự định của mình. Và những cái đó nó đụng tới bản ngã của mình. Nên thường để vâng lời với người khác,
[2:40]chúng ta cũng phải chịu một cái thiệt thòi, ờ một cái mất mát mà nó đụng luôn tới bản ngã, nên không phải là cái dễ vâng lời. Ở ngoài xã hội, trong những tổ chức, tổ chức nào cũng cần cái sự tuân phục của người dưới đối với người trên thì tổ chức đó mới mạnh mẽ, vững chắc được. Ví dụ như là trong quân đội, quân đội là nơi mà kêu gọi cái kỷ luật ghê gớm nhất. Nói: "Kỷ luật là sức mạnh của quân đội". Là trong đó người ta tập cho người lính là phải toàn tâm toàn ý, không có điều kiện mà vâng lời cấp trên, không cần giải thích, không cần biết lý do, kêu gì là cứ làm nấy, không có thắc mắc. Mà nếu mà không làm theo thì cái người lính có thể bị nhiều cái hình phạt
[3:28]nặng tới nhẹ như thế nào đó, mình phải mà cũng phải rất là thiệt hại. Còn lúc mà đang chiến đấu ở ngoài chiến trường á, mà nếu cái người lính mà không có vâng lời người chỉ huy là người chỉ huy có quyền bắn bỏ liền. Nghĩa là cái yêu cầu về cái kỷ luật, yêu cầu về cái sự tuân phục trong quân đội nó rất là gay gắt. Mà chính nhờ như vậy, nhờ có cái sự vâng lời, cái tuân phục của người dưới đối với người trên như vậy mà quân đội có sức mạnh. Ở một số tổ chức khác ở ngoài đời cũng vậy, họ cũng đòi hỏi cái kỷ luật, cái sự tuân phục của người dưới đối với người trên. Mà nếu người dưới không có vâng lời hoặc là
[4:14]gọi là không tuân phục thì người dưới phải chịu một cái sự trừng phạt nào đó. Mà cái sự trừng phạt đó nó không có dễ chịu, không có dễ chịu, rất là gay gắt, không có đơn giản. Cái sự trừng phạt đó nó làm thiệt hại thật sự đối với cái cuộc sống của cái cái người mà bị trừng phạt, hoặc là họ bị là mất, giảm bớt tiền lương, họ bị cách chức, hoặc là họ bị đuổi việc, họ bị rêu rao làm mất danh dự, vân vân, như thế nào đó. Nghĩa là nói chung cái sự trừng phạt nó đem lại một cái thiệt hại thật sự cho cái người bị trừng phạt chứ không có đơn giản. Vì vậy, người ta phải sợ cái kỷ luật và phải tuân phục cái kỷ luật đó.
[5:08]Đó là cái người thế gian. Nhưng khi vào trong Đạo Phật thì chúng ta thấy là Đạo Phật không hề có một cái kỷ luật để áp dụng đối với người tu sĩ. Đây là chỗ chỗ hở của Đạo Phật, một cái hở rất là lớn. Vì vậy mà tại sao người ta vẫn thường nói Đạo Phật dễ dãi và lỏng lẻo trên khía cạnh tổ chức so với các tôn giáo khác, các tổ chức khác là vậy. Chúng ta thấy bây giờ, ví dụ như có một người tăng sĩ làm chuyện gì sai quấy thì giáo hội không có biện pháp để xử lý, không có biện pháp, không có cái kỷ luật, không có một sự trừng phạt thật sự. Tại vì bản thân Đạo Phật không hề có một cái phương tiện nào để làm hại gì ai được hết á.
[5:56]Chỉ rầy rà, kiểm điểm, nói gì đó thôi, ổng không nghe lời thôi mình cũng ráng đứng dòm, chịu. Hay trường hợp như là chúng ta hay nghe những người tu sĩ giả danh, giả danh tu sĩ mà đi khất thực á, quý thầy có nghe không? Nghe. Và họ cũng biết họ ăn cắp đâu được cái bộ đồ vàng, họ mặc rồi một tay cầm cái cái cái bát, đi mặt lơ lơ láo láo đi dòm coi ai có tiền cứ đứng phè phè phè ra thò cái bát ra kêu bỏ tiền, xin tiền. Nhìn qua không có oai nghi, không tế hạnh gì hết, mà nhìn cái gương mặt thì hắc ám, hung dữ thì biết người này không phải người tu. Nhưng cái hiện tượng như vậy đó, thì bây giờ thì thì giáo
[6:37]hội mình chỉ lên tiếng cảnh báo là à cái người đó nghĩa là tu sĩ giả danh, nói thế rồi thôi chứ làm gì. Thì mình đi vẫn thấy họ đi ngời ngời ngoài đường, công an bắt thì thôi, mình cũng đâu có chuyện làm cái gì. Cho nên trong Đạo Phật mình không có cái biện pháp về kỷ luật. Đó chính là cái cái chỗ hở lớn của Đạo Phật, làm cho Đạo Phật yếu đi về khía khía cạnh tổ chức. Ở các tôn giáo khác có tổ chức chặt chẽ, ví dụ như là Thiên Chúa giáo thì chúng ta thấy họ có cái có biện pháp trừng phạt thật sự nếu mà một người tu sĩ của họ làm một chuyện gì sai, họ có biện pháp trừng phạt. Và cái trừng phạt đó nó gây thiệt hại cho bản thân người tu sĩ đó thật sự.
[7:20]Nên trong Thiên Chúa giáo, các thầy dòng, các vị linh mục, họ tuân phục kỷ luật cũng cũng mạnh lắm. Nhờ vậy, cái tổ chức của Thiên Chúa giáo khá chặt chẽ. Tuy nhiên cái điều chúng ta thấy chỗ này: vì cái giáo lý của Đạo Phật là như vậy, cho nên chúng ta khó, hoàn toàn dường như là không thể, không thể áp dụng một cái kỷ luật nào cho cho người tu sĩ hết, vì cái giáo lý của mình nó từ bi, khoan dung quá, cho nên khó có gì để làm được. Chính cả Đức Phật cũng không có cái gì để làm. Như thời Đức Phật vậy, cái lần đó hai bên tỳ-kheo mà mà mà họ cãi lộn nhau, có gì bất hòa lớn cãi nhau, Đức Phật khuyên răn, họ không chịu nghe.
[8:09]Họ còn nói bạt Thế Tôn, Thế Tôn già yếu, Thế Tôn nghỉ, chuyện để tụi con lo, con xử tụi nó. Nói hoài không nghe cái Đức Phật cũng bỏ đi luôn. Ngài bỏ đi tới chừng mà nhờ giới cư sĩ á, giới cư sĩ họ mới làm trận làm thượng, mấy tỳ-kheo nó mới sợ quá, họ đòi cúp viện trợ, mấy tỳ-kheo mới sợ quá thôi mới không dám cãi lộn, thỉnh Phật về trở lại. Toàn chính Đức Phật cũng không có một cái biện pháp kỷ luật. Và theo cái truyền thống đó tới bây giờ cũng như vậy. Phải không? Nên chúng ta thấy Đạo Phật là như vậy. Như vậy cái sức mạnh của Đạo Phật nằm ở đâu? Có một lần tôi giảng cư sĩ tôi cũng nói chỗ này.
[8:45]Tôi nói cái sức mạnh của Đạo Phật nó không nằm ở nơi cái tổ chức, mà nằm ở nơi đạo lý. Vào cái thời đại nào mà có những bậc chân sư xuất hiện, phát triển được đạo lý một cách nghĩa là vững chắc, sâu sắc, thuyết phục và làm cho mọi người họ bị cuốn hút, họ tăng thêm đạo tâm, hướng về đạo, làm nhiều việc từ thiện, thực hành sự tu tập nghiêm túc, rồi làm cho càng lúc càng nhiều người quần chúng đến với Đạo Phật, thì đó là thời đại Đạo Phật hưng thịnh và hưng thịnh bằng đạo lý. Còn vào cái thời đại mà không có một vị chân sư có đạo lý thì Đạo Phật từ từ suy thoái liền. Chứ còn cái tổ chức của Đạo Phật không đủ sức để giữ cho Đạo Phật
[9:40]là tồn tại hoặc là phát triển như là các tôn giáo khác. Các tôn giáo khác mà họ không cần đạo lý lắm, chỉ bao nhiêu đó thôi, nhưng mà họ tổ chức chặt chẽ thì vẫn làm cho tôn giáo họ tồn tại và bành trướng được. Đây là cái điểm khác nhau giữa Đạo Phật và các tôn giáo khác hay các tổ chức khác. Ở đây thì nói lên điều này là chúng ta cũng thấy bổn phận của mình trên hai vấn đề. Thứ nhất là dĩ nhiên nói cái mục đích chung á, tất cả chúng ta đều phải có bổn phận làm cho Đạo Phật được hưng thịnh, đúng không? Có ai đi tu mà không nghĩ chuyện đó không? Chúng ta phải làm cho Đạo Phật được hưng thịnh, phải không?
[10:27]Đó là lý tưởng của người tu sĩ. Nhưng mà thứ nhất là Đạo Phật cần đạo lý mới có thể hưng thịnh được thì ai cho Đạo Phật cái đạo lý đó? Ai cho? Từng người, từng người trong chúng ta, tất cả chúng ta đều có cái bổn phận là làm sao cho đạo lý của Đạo Phật được phát triển sâu sắc, vững chắc, ờ mà sâu rộng cùng khắp hết, thì đó là cái cách mà làm cho Đạo Phật thêm sức mạnh để hưng thịnh. Đó là cái thứ nhất. Tất cả chúng ta phải tu thế nào, học thế nào để làm cho cái đạo lý của Phật giáo được phát triển. Cái thứ hai là chúng ta phải làm thế nào để lấp vào cái lỗ hổng về kỷ luật trong Đạo Phật. Cái lỗ hổng đó là gì?
[11:20]Vừa mới nói. Sự tuân phục. Ở các nơi khác, họ đòi hỏi, họ kềm chế và kiểm soát cái sự tuân phục bởi cái kỷ luật và sự trừng phạt ở phía sau. Đạo Phật chúng ta không có sự trừng phạt, thì ở đây đòi hỏi từng người tu sĩ chúng ta phải tự giác tự nguyện tuân phục vâng lời người trên người trước của mình. Chúng ta phải tự mình lấp đầy cái lỗ hổng đó của đạo Phật, thì như vậy đạo Phật sẽ vững chắc. Còn nếu mà vì không có một biện pháp kỷ luật nào hết rồi chúng ta cũng không cần phải vâng lời, thì tự nhiên đạo Phật sẽ yếu dần yếu dần đi. Nên đây là cái một nhược điểm lớn của đạo Phật. Và để lấp đầy điều đó là tự nguyện, tự giác chúng ta phải làm.
[12:13]Cái gì mà thuộc về đạo đức thì cái đó phải có tính tự giác. Nếu không có tự giác thì không được gọi là đạo đức. Cho nên cái đạo đức nó khác với kỷ luật. Nghĩa là cái sự vâng lời theo cái kỷ luật á là vâng lời bắt buộc mà cái cái sự kiểm soát của nó là cái sự trừng phạt phía sau nếu người ta không vâng lời, đó gọi là kỷ luật bắt buộc. Còn cái gọi là đạo đức, cũng nơi cái chữ vâng lời mà gọi là đạo đức thì nó là nó là tự nguyện, tự giác. Ví dụ như khi chúng ta vào chùa tu thì ông thầy mình ổng phải dặn điều này, ổng dạy điều kia, ổng sai bảo điều nọ, thì nếu mà chúng ta vâng lời, ngoan ngoãn thì chùa đó tốt lên, mạnh lên.
[13:01]Còn nếu ông thầy ổng sai chuyện gì cái mình cứ o ẹ, tránh né, cự nự, cằn nhằn rồi né né tránh tránh thì chùa đó từ từ yếu lại. Nên ở đây là từng người chúng ta phải tự giác tập cái hạnh vâng lời để làm cho đạo Phật mạnh lại. Từng cái chùa mạnh tức là toàn thể đạo Phật mạnh. Rồi mỗi chùa đối với Giáo hội cũng vậy, đối với Tăng đoàn chung cũng vậy. Nếu mỗi chùa cứ khép mình trong cái quy chế của Giáo hội ừ cố gắng hòa chung, tự giác mình làm đúng theo cái quy chế Giáo hội thì tự nhiên Giáo hội cũng mạnh lên, Phật giáo cũng mạnh lên chung luôn. Đó, nên ở đây cái cái đạo đức của chúng ta là cái tự giác mà thực hiện cái
[13:47]hạnh vâng lời, chứ đạo Phật không có cái sự bắt buộc và không có cái sự trừng phạt nếu chúng ta không vâng lời, sự trừng phạt không rõ ràng. Ở đây là như nãy chúng ta nói cái sự vâng lời người trên người trước của mình là nhiều khi cũng làm cho chúng ta khó chịu vì mình phải từ bỏ cái ý muốn của mình, cái dự định của mình, nó đụng tới bản ngã. Quý thầy đã lần nào bị như vậy chưa? Khi nào mình đang định làm việc này, tự nhiên ông thầy mình hay ông sư huynh mình ổng kêu giật ngược đi làm chuyện khác có thấy khó chịu không? Có không? Có không? Có. Có hơi nhiều, đó là người có kinh nghiệm và có thành thật,
[14:32]quý thầy trả lời vậy, tức là có thành thật nhìn thấy tâm mình á là mình thấy bực bực khi mà mình đang định làm chuyện này. Ví dụ như là có cái người Phật tử nào thân tình tới thì mình đang là mặc áo đồ đàng hoàng ra để nói chuyện, thuyết pháp cho người ta nghe. Mình đang đường bệ bước ra đang nói chuyện thuyết pháp ch... cái ông sư huynh mình: "Thôi thôi nè, vô đây quét giùm cầu tiêu một chút!" Thì không còn mặt mũi nào hết trơn, thiệt, những cái lần đó như vậy làm cho mình khó chịu lắm. Phải không? Nhưng mà nếu có một người nào mà thuần thục trong cái hạnh nhu thuận là khi ông sư huynh mình hay ông thầy mình mình đang định làm việc này,
[15:15]ổng giật ngược lại ổng kêu mình làm việc khác là mình bỏ việc mình đi làm liền. Và khi mình vâng lời như vậy, mình thấy có cái niềm vui của nó, thấy có cái niềm vui. Ở đây có ai đã được như vậy chưa? Khi mà mình vâng lời thầy mình, sư huynh mình sai bảo, vâng lời toàn tâm toàn ý và mình thấy vui trong cái việc vâng lời đó, thấy có cái niềm vui. Ở đây có ai có không? Có không? Có. Nghe tiếng ít hơn, lần này ít hơn hồi nãy. Đó là cái người mà thuần thục trong cái hạnh nhu thuận hơi ít đó. Vậy là không ngoan bằng quý cô, quý cô hồi sáng khi hỏi câu này thì hơi nhiều hơn. Quý thầy ùa hơi bướng hơn đó.
[15:59]Nên ừ mình ráng. Ở đây thế này nè, chúng ta thấy cái người mà thật sự làm được cái hạnh nhu thuận một cách toàn tâm toàn ý, tâm mình xuất hiện niềm vui liền. Mà khó làm được lắm. Ví dụ bây giờ cái ông thầy mình ổng kêu: "Leo nóc nhà!" Mình lật đật mình bắt cái thang leo leo, leo lên vừa xong chưa kịp làm gì ổng kêu: "Thôi tụt xuống!" Lật đật lật đật leo thang tụt xuống. Ổng nói: "Lại đào cái giếng!" Lại đào cái giếng, bắt đầu tụt tụt xuống thang giếng ổng: "Thôi, ngồi dưới chờ chút!" Đang gồng mình cái cứ chờ, chờ mới chưa được nửa năm ổng kêu: "Leo lên! Leo lên! Leo lên!" Leo lên leo lên ổng:
[16:31]"Xách giỏ đi chợ giùm!" Mình xách giỏ vừa ra tới cổng giật ngược: "Ê, thôi khoan khoan, vô đây làm cái này!" Có ai làm được vậy chưa? Thì cứ vui vẻ làm thôi. Có ai làm được vậy chưa? Ai mà nghĩa là ổng sai đâu làm đó, không cần biết không cần biết làm gì cứ làm, cái hạnh giống như robot, như người máy. Cái người nào mà có thể thực hiện được cái hạnh tu gọi là robot hạnh là người đó tu ở mức độ rất là khá. Không có cái ý của mình trong cái việc đó, ông thầy mình, bạn mình kêu gì cứ làm cái đó, gọi là robot hạnh. Mình tu để phấn đấu để đạt được cái điều đó. Nhưng mà sự thật thì mình chỉ robot được hai, ba lần thôi.
[17:10]Chứ bước ra tới kêu đi chợ mà giật ngược vô lại là lần này là hết robot rồi, hầm hầm liền á. Hỏi: "Sao? Muốn gì? Cứ hoài, hành hạ, đày đọa tui dữ vậy!" Đó, nhưng mà nếu cái người nào mà họ thực hiện cái hạnh nhu thuận thuần thục luôn, họ sẽ có được cái hạnh phúc của nó. Cho nên đây rất là khó. Hồi xưa tôi sống trong chúng vậy, có một ông sư huynh ai nấy kêu ổng là người robot không à, mà ổng được cái hạnh đó, ổng được cái hạnh đó. Là mấy thầy lớn mà sai gì sai, sai nhiều chuyện vô lý không thể tưởng tượng được, ổng cũng đi làm. Cho nên mấy huynh đệ cũng nể ổng, vừa chọc vừa cười nhưng mà sự thật rất là nể, nói đúng là ổng robot.
[17:52]Nhưng mà khó làm lắm chứ không phải dễ đâu. Tại vì cái lúc đó là cái lớp của chúng tôi là người nào nấy lớn mà. Nghĩa là vô người nào nấy tuổi đời cũng lớn mà tuổi đạo thì cũng tương đối vững, cho nên biết nhận định hết. Mấy ông thầy lớn, mấy ông sư huynh lớn mà ổng sai bảo chuyện này chuyện kia là mình đều có cái nhận định phê phán, nhiều khi thấy mấy ổng phê... làm lơ lơ tức cười thấy mồ. Như tôi vậy, hồi đó giờ tôi cũng không có được cái hạnh nhu thuận, mình vừa sức khỏe kém nữa, nên a một cái ông sư huynh lớn của tôi ổng có hay kêu chúng dời mấy cái chậu hoa chậu đồ vậy á. Ai mà đến gần đó không khéo ổng kêu dời chỗ này qua,
[18:27]mai mốt ổng kêu dời qua bên nọ, ổng cứ dời đi dời lại hoài. Nên biết cái tật ổng mà hễ ổng sai cái mấy thầy lẩn hết trơn, trốn trốn trốn hết. Mà ai không biết, ai mới tới đó thấy nhiệt tình thì ổng sai, bưng qua bưng lại chết luôn. Mà lúc đó tôi tỉnh lắm, tôi đứng tôi nói chuyện với ổng. Kêu ổng nhờ mọi người khiêng, tôi cứ đứng cười cười tôi nói thôi, không nhúng tay vô, không nhúng tay. Hồi đó tôi cũng hơi bướng mà cũng là mình vừa hòa nhã nhưng mà vừa bướng để chứng tỏ một cái không có đồng lòng, không bằng lòng, không đồng quan điểm với cái chuyện mà cứ cứ cứ cứ cứ trưng bày mấy cái kiểng hoài.
[18:58]Đó cũng là cái dở của tôi đó, không có nhu thuận được mà cũng là do sức khỏe kém. Nói là biện minh chứ sự thật nó là vậy đó. Nên ở đây mà tại sao khi chúng ta mà nhu thuận được thì chúng ta có cái niềm vui? Ai biết được điều này? Ở đây tại quý thầy cũng chưa có kinh nghiệm nhiều trong cái hạnh nhu thuận, cho nên khi mình vâng lời mà mình chưa có thấy vui, còn bực bực trong bụng, còn cằn nhằn cự nự lắm: "Tới giờ người ta đi tắm mà kêu người ta làm chuyện này". Nhưng mà nếu cái người nào mà nhu thuận được thì thấy niềm vui. Tại sao khi nhu thuận được chúng ta có niềm vui? Mô Phật, nhu thuận được mà có niềm vui là
[19:40]vì tâm mình đã bình, không còn bất bình gì nữa, đó là tâm mình an tịnh. Ừ, cũng hay. Có ai bổ sung gì thêm không? Coi người này có nhu thuận không nè. Dạ, mô Phật thưa thầy! Nhưng theo con thì à cái việc mình có được niềm vui á ở đây thì như thầy phán, từ trong cái tâm của mình đã trừ được một cái cái gì đó, đó như có thể gọi là cái ngã của mình,
[20:13]tâm mình lắng được à như ở đây thầy đã Thầy nói đúng rồi đó. Cái đỉnh cao của đạo Phật là gì? Ủa, sao thấy trí tuệ quá vậy ta? Đúng rồi đó, cái đỉnh cao là vô ngã, mà cái vô ngã này á chúng ta còn gọi là là gì? Thật sự tuyệt đối vô ngã thì đây cũng là Niết Bàn tuyệt đối luôn. Đây là đại giải thoát, đại an lạc. Hễ mà chúng ta đạt được vô ngã thì chúng ta đạt được cái đại an lạc này, cái vô tận an lạc, cái tuyệt đối an lạc này. Mà cái an lạc này mình đừng có tưởng là nó không không. Đừng tưởng cái an lạc mà trong cái vô ngã này là cái không không, hư vô, không có đâu. Nó là một cái niềm vui lớn thực sự, tuyệt đối mênh mông,
[20:58]nó khác với những cảm giác vui xao động theo cái niềm vui của thế gian. À ví dụ như khi chúng ta được người khác khen. Ví dụ như hôm nào đó cái mình đi đâu á, cái tự nhiên mình nghe sau lưng mình có người Phật tử họ thầm thì: "Ông thầy đó đẹp trai quá!" Không ngờ là họ khen ông thầy khác mình cứ tưởng khen mình, là mình cái cảm giác sung sướng đó ba ngày nó chưa tắt. Thì cái cảm giác sung sướng đó đó, cái niềm vui đó đó nó gọi là thế gian là vì sao? Cảm giác nó động, nó xao động và nó lệ thuộc vào cái điều kiện bên ngoài, do người ta khen mới có. Còn ở cái trong thiền định, trong thiền định dù được một phần vô
[21:37]ngã thôi, được vô ngã tới đâu nó làm chúng ta hạnh phúc tới đó. Mà cái hạnh phúc đó nó không có lệ thuộc vào cái cái cái lời khen hay điều kiện bên ngoài, tự nó có. Nó có mà như không có, bởi vì nó không có xao động. Cái khó của cái thọ ấm là như vậy đó. Thường là cái khổ vui của chúng ta là do cảm giác nơi thọ ấm nó phát sinh, mà cảm giác của thọ ấm thì nó làm xao động, nên một bậc trí tuệ và một bậc giải thoát họ phân biệt hai cái niềm hạnh phúc này rõ. Cái hạnh phúc của thế gian của thọ ấm nó dấy động thì nó xao động, bất an và cuối cùng là đau khổ, nên Phật nói thọ thì khổ là như vậy, bậc trí tuệ họ thấy điều đó.
[22:19]Còn ở trong thiền định không có gì hết, vậy mà trong đó cái niềm an lạc, cái hạnh phúc nó rất là mạnh, rất là lớn. Hai cái này hai cái hạnh phúc, cái hạnh phúc của thọ ấm khởi lên và cái hạnh phúc của thiền định do đạt được cái vô ngã nó khác nhau mặc dù cùng là hạnh phúc, chứ chúng ta đừng tưởng thiền định lặng lẽ, hư vô là không có gì hết nha, cái hạnh phúc lớn. Và ở đây cũng vậy, khi chúng ta nhu thuận là chúng ta được một phần của vô ngã rồi đó, do đó nó cũng được một cái một phần của cái niềm an lạc nữa. Nên đây là chúng ta lý luận để chúng ta thấy, chứ sự thật là phải thực hành mới thấy.
[22:57]Nghĩa là khi chúng ta sống trong đại chúng, sống với thầy tổ, với huynh đệ của mình mà mình mà mình vâng lời một cách toàn tâm toàn ý, không có làm gì theo ý mình, ai muốn gì mình làm cái đó, luôn luôn vâng lời. Chúng ta có được cái niềm vui, niềm vui thực sự của đời sống tu hành, chưa cần nói cái gì sâu xa, chưa cần nói giải thoát gì nhiều, chưa cần là học được bằng cấp lớn lên làm giảng sư, làm trụ trì gì hết, không cần, chỉ vâng lời thôi đời cuộc đời chúng ta đã có niềm vui rồi. Mà đây là điều phải thực hành mới có. Nên quý thầy cố gắng thực hành để tự mình có niềm vui mà lần sau tôi có hỏi thì dạ có nhiều nhiều một chút, chứ nay còn ít quá.
[23:38]Người xuất gia bước đầu vào đạo phải triệt để thực hành cái hạnh nhu thuận để làm cái nền tảng lâu dài về sau vì vì vì hai điều.
[23:52]Thứ nhất á là chúng ta phá được cái chấp ngã, diệt được cái kiêu mạn. Cái vô ngã thật sự đó là phải do công phu thiền định nhiều năm, nhiều kiếp mới đạt được. Chúng ta dù có được định cũng chưa được vô ngã đâu, mà phải nhiều năm nhiều kiếp mới có thể bứng được hoàn toàn cái gốc chấp ngã đi. Nhưng mà đó là do thiền định, còn nhiều cái hạnh khác để hỗ trợ cho cái phá chấp ngã, trong đó có một cái là hạnh nhu thuận. Mà hạnh nhu thuận nó quan trọng đối với người xuất gia, nhất là ở xuất gia buổi ban đầu. Nếu mà chúng ta không thực hiện được cái hạnh nhu thuận vâng lời á thì chúng ta sẽ không thực hiện được một cái hạnh gì khác nữa.
[24:39]Nên nó là cái nền tảng vừa là phá chấp ngã, vừa vừa là mở đường để cho vô số các công hạnh khác, điều tốt đẹp khác đến với chúng ta. Chúng ta ví dụ thế này: Như ông thầy mình cái ổng thấy mình hay nóng, ổng mới nói thế này, nói: "Con đừng có nóng nữa! Con hãy ráng nhẫn nhục, chịu đựng cái điều mà khó nhẫn, hãy sống hòa thuận với huynh đệ!" Cái điều ông thầy dạy đúng hay sai? Đúng không? Quá đúng luôn, nhưng mình làm được không? Mình không làm được là vì điểm này: là mình không có thói quen vâng lời. Nếu mình có thói quen vâng lời, mình có cái hạnh nhu thuận á, thì ông thầy ổng nói mình: "Con đừng nóng nữa!" Mình triệt để cố gắng thực hành
[25:25]cái lời dạy của thầy mình, bắt đầu nó còn vấp, một vài lần còn nóng, nhưng mà từ từ nó bớt vì mỗi lần mình nóng, mình nhớ lời nói từ tốn của thầy mình nói: "Con đừng nóng nữa!" Cái lần lần mình dằn bớt lại, nghĩa là mình thực hiện được. Chúng ta thấy phải có cái hạnh nhu thuận, hạnh vâng lời trước rồi chúng ta mới thực hiện được các lời dạy khác của thầy mình phía sau, đúng không? Phải không? Chứ nếu mình có thói quen không vâng lời, ông thầy ổng nói: "Con đừng nóng nữa!" Mình cũng nói kệ ổng, mình quên liền, không nhớ, không ghi tâm, không để vào lòng cái lời của thầy ổng dặn, thế là mình không có sửa, không bỏ cái tánh nóng của mình.
[26:03]Còn nếu mình là người học trò ngoan, từ buổi đầu đã có cái hạnh nhu thuận rất tốt nên ông thầy ổng nói một câu ngắn thôi mà mình đã ghi xương khắc cốt suốt đời để mình thực hiện. Ông thầy ổng nói một câu nhẹ nhàng, vậy mà mình nhớ mãi giữ gìn để thực hiện, từng giờ từng phút ráng giữ lời của thầy để làm, thì như vậy là cái hạnh lành khác nó mở ra cho mình. Ví dụ như là hồi khi mình chưa đi tu, mình có cái thói quen là tới giờ chiều xuống,
[26:38]bỏ một nắm kẹo trong túi, đi lơ thơ lẩn thẩn ngoài bờ ruộng, vừa ăn kẹo vừa ngâm thơ. Ngâm thơ gì thì chưa biết thôi chưa nói, tại cũng chưa ai nghe được. Có mấy con cóc nó nghe thì không biết nó nó thơ gì. Nhưng mà vô chùa cái từ từ cái thói quen đó nó nó nó sống lại. Cái chiều bắt đầu mình cũng lén lén mình đâu vô nhà bếp hốt đại nắm gì bỏ túi, đi ra vừa nhai rồi đi đó chắp tay sau đít, lơ thơ lẩn thẩn dòm trời dòm trăng ngâm thơ. Cái ông thầy ổng thấy coi bộ không được, nghĩ đệ tử mình coi bộ lòng thòng mà hơi mát rồi. Cái kêu vô nói: "Con đừng có làm như vậy nữa, vì người tu thời gian không có nhiều.
[27:19]Thời giờ đó con phải để làm chuyện khác để tăng tiến được đạo tâm, tăng thêm được giáo lý, chứ đừng có lơ thơ lẩn thẩn rồi thầy thấy con đi dòm trời dòm trăng miệng lảm nhảm gì giống như ai nhập quá. Thôi con đừng có làm vậy nữa!" Thì lúc đó mà nếu mình có cái hạnh vâng lời thì mình nghe lời mình bỏ luôn, phải không? Vì mình có cái tính vâng lời. Còn nếu lúc đó mình không có tính vâng lời, cái mình thấy khó chịu, rồi mình muốn rảnh rảnh trời có trăng mà đi dạo ngoài đồng mà ngâm thơ lảm nhảm cho vui. Ở đây có ai có tật đó không? Chắc hy vọng là không ha, hy vọng là không. Nhưng mà nhiều cái vậy, trong cuộc sống đạo vậy,
[27:57]nhiều cái tánh xấu mà thầy bảo chúng ta phải bỏ, mình phải bỏ vì mình vâng lời. Nhiều cái tốt mình chưa có, thầy bảo mình phải có, mình ráng mình huân tập cho có, đó là hạnh vâng lời. Nên khi vâng lời thầy mình thì mình được vô số những điều lợi ích về sau đó. Ví dụ lớn lên một chút, ông thầy mình ổng thấy mình là sáng dạ, tốt, nên ổng bắt đầu xin để cho mình đi học. Mình đi học trường này rồi ổng dặn là: "Khi con đi học con phải ráng siêng, đừng có để phụ cái công lao, sự hy vọng của thầy." Thế là do mình vâng lời thầy mình, tại từ nhỏ mình đã vâng lời rồi, thế là vô trường học không dám chểnh mảng.
[28:40]Lại vào trường cơ bản là không dám chểnh mảng, lúc nào cũng ráng siêng để học cho được nhiều, học cho được giỏi mà làm vui thầy mình. Đó, nhờ vậy mà mình học giỏi vì vâng lời. Rồi hôm về thăm thầy cái thầy ổng dặn thêm, ổng nói: "Con học mà không có tu giống như cái tủ đựng sách, cho nên con phải ráng tu. Chiều sáng nào đó kiếm chỗ ngồi thiền hoặc niệm Phật hoặc theo dõi hơi thở." Thế mình thương thầy, mình kính thầy, mình nghe lời thầy. Thế là trở về trường học nhưng mà sáng tối lúc nào cũng ráng siêng năng không bỏ buổi ngồi thiền nào hết á, nên vừa tu vừa học đều đặn. Thì chính nhờ cái vâng lời thầy mình mà mình thực hiện được những điều đó.
[29:22]Và cái lợi là ai lợi? Mình lợi, phải không? Thế là bao nhiêu công đức lành cứ mở ra mở ra như vậy là do cái lời dạy chính đáng của thầy và do cái hạnh nhu thuận vâng lời của mình. Lớn lên chút nữa tốt nghiệp rồi về trường về chùa lại, thầy sai mình làm chuyện này, thầy sai mình làm chuyện kia trong đạo. Khi thì thầy đi kêu mình đi dạy cho người này, khi thì kêu mình đi qua bố thí cho người kia, thế là chuyện gì mình cũng vâng lời mình làm hết, mình không có khó chịu. Thì rõ ràng là chúng ta cứ mở ra dần, mở ra dần những cái cái cái cái cái công đức cho mình, cho cuộc đời tu hành của mình. Nên cái hạnh nhu thuận như vậy.
[30:02]Còn ông thầy mỗi lần ổng sai mình, ổng sai: "Bây giờ thấy bên kia nghèo quá, con đem ít gạo chùa qua bên cho họ đi con." Thế là mình nhăn nhăn: "Thầy ơi, hơi đâu mà chuyện tào lao, nghèo kệ họ, chùa hết gạo cho hết rồi mốt con đi xin Phật tử kỳ thấy mồ!" Cái cười, cái ông thầy ổng thấy mình cự thôi không sai, ổng cũng buồn buồn cái mai mốt mình đi vắng cái ổng kêu người khác đi làm chuyện đó. Rồi dần dần ổng không có sai nữa, ổng thấy thằng này khó dạy khó sai quá thôi kêu người khác làm. Thì như vậy, thế là từ từ công đức mình bị tổn giảm rồi, vì ổng không dám nhờ mình nữa. Tại trong đạo mình thầy tổ cũng không có la rầy nhiều,
[30:41]vì đạo Phật cũng không có kỷ luật bắt buộc ai cũng vâng lời hết trơn á, nên hư mình ráng chịu à. Nên lúc đó ổng sai người khác còn mình thì ổng từ từ không dám nhờ nữa, và khi ổng không dám nhờ nữa thì công đức mình tăng hay giảm? Giảm lần lần. Giảm ít thì không sao chứ giảm nhiều quá thì chuyện gì xảy ra? Chuyện gì xảy ra? Có cái gì già già đó, cái gì già già đó kéo đi.
[31:09]Sợ mới sợ hả? Nên chúng ta giữ được cái lập trường tu hành, giữ được cái đầu tròn áo vuông này, nên nhớ là nhờ công đức chứ không phải là nhờ tài, nhờ tướng đâu. Nhờ công đức. Nên mình cố gắng tạo được nhiều công đức trong đạo, nhờ cái phước đó mà mình được làm tăng suốt đời, qua kiếp này đến kiếp khác. Còn lúc nào đó mình quên, làm những điều tổn phước dần dần thì sẽ mất phước làm tăng. Mà khi phước làm tăng nó hết rồi, tự nhiên tâm nó động lên vì chuyện gì đó khiến mình quyết định là không tu nữa, hoàn tục. Người bên ngoài thì thấy vô lý lắm, nói tại sao ổng đang tu tốt như vậy, tướng hảo, hạnh tốt mà mà sao tự nhiên ổng bỏ ra hoàn tục?
[31:54]Tại sao quyết định kỳ lạ, bên ngoài họ không hiểu. Nhưng mà họ đâu có hiểu cái nhân quả là phước mình lúc đó hết. Cho nên mình có cái quyết định kỳ cục như vậy. Nên ơ đó chúng ta giữ vững sự tu hành hay là thối chí đều do phước. Nên cái mà không vâng lời thầy mình cũng là một trong những nguyên nhân làm cho chúng ta tổn phước nguy hiểm. Do đó cái hạnh vâng lời rất là quan trọng. Thêm một điều nữa thế này là chúng ta có cái tật thế này là khi ông thầy mình ổng sai mình chuyện gì đó cái mình hay hay hay phê bình, hay nhận xét cái lời sai, cái lời dạy của ổng, chứ mình không có hoàn toàn nhu thuận vâng lời.
[32:41]Ví dụ như như hôm đó cái ổng nói: "Thôi bây giờ con giẫy cỏ đó, con bứng vô đó, con trồng cái cây gì." Mình không nói ra miệng nhưng ở trong bụng: "Thầy thiệt tình. Cây để đó được rồi, bứng dời đi làm chi không biết nữa. Chỗ đó cũng đẹp, không biết mắt thầy sao, thấy đẹp ghê mà cũng muốn dời đi." Đó là mình có cái ý của mình ở trong đó. Mặc dầu là cũng cầm cuốc, cầm đồ ra đi bứng vậy, nhưng mà trong bụng có cái phê bình, có cãi trỏng, có nhận xét. Đó là không hoàn toàn tuân phục một cách vô điều kiện cái sự sai bảo của thầy mình, mà trong đó có cái kháng cự, đưa cái ý mình vô trỏng. Tuy là chưa đến nỗi nói ra, còn nói ra thì lại bệnh nặng rồi.
[33:24]Đây là chưa nói ra mà trong nó đã có cái đó rồi. Ở đây ai có cái bệnh đó giơ tay lên? Cười cười không ai giơ, bộ tốt. Không, thiệt sự giơ lại, giơ tay lại để thú tội trước bình minh. Ai bị cái đó? Có không? Rồi có trường hợp ông thầy đó là lời sai bảo, lại có trường hợp ông thầy ổng dạy mình một đạo lý, vậy mà mình cũng ráng cãi ở trong bụng. Ví dụ như ông thầy ổng nói: "Thôi con ráng a con ráng niệm Phật. Chứ a học hoài và làm phước hoài coi chừng cũng mòn cái tu. Con ráng niệm Phật." Không nói ra chứ mà nói: "Trời, ông già cổ lỗ sĩ, thời buổi này còn bắt niệm Phật. Giờ người ta tu thiền, kiến tánh thành Phật không à,
[34:07]còn bắt niệm Phật." Đó, thì nghĩa là mình ngay cả đạo lý mà nhiều khi ông thầy ổng ổng dạy mình còn cãi nữa, ngoảnh thầm thầm trong bụng. Hoặc là nhiều khi ông thầy ổng dạy mình cái đạo lý ổng nói: "Con phải quán thế gian này là vô thường. Mọi chuyện trên đời thay đổi, không có gì chắc thật. Ráng vậy mà tu nghe con." Ông thầy ổng nói dễ thương, mà ở trong bụng: "Vô thường cái nỗi gì không biết nữa. Thấy ừm thấy ừ đời nó đẹp thấy mồ. Người ta ca OK hát hay thấy mồ, đi ngắm cảnh nước rượt." Ứ, nghĩa là mình hay có những cái phản kháng ngầm ngầm ở trong bụng mình đối với lời dạy hoặc là sự sai bảo của thầy
[34:45]mình là có cái sự phê phán lại, nhận xét lại. Mà những cái nhận định đó có đúng không? Đúng không? Nó chưa có đúng. Mà tại sao nó chưa đúng? Tại sao là tôi nói chưa thôi chứ tôi không nói không? Tôi không có nói là không đúng mà tôi nói là chưa đúng. Tại sao cái lời cái việc mà mình nhận xét phê phán cái lời sai bảo, lời dạy bảo của thầy mình nó chưa có đúng, chưa chính xác này vì lý do gì? Ai biết? - Mô Phật, bạch thầy. Theo con nghĩ sở dĩ mà thầy dạy mình, mình hay có phê phán lại là tại vì trong mình còn mang một cái cái ngã, và cái kinh nghiệm của mình cũng chưa có bằng thầy. - Không, tôi nói là tại sao cái sự nhận xét,
[35:32]phê phán của mình đối với lời dạy của thầy mình nó chưa chính xác? Tại sao chưa chính xác? - Mô Phật, bạch thầy. Nó
[35:44]chưa chính xác là tại vì theo con nghĩ thì sự hiểu biết của mình chưa có sâu, chưa có nhiều được như thầy, cho nên hiểu được ý thầy. - Ừ, cảm ơn. Có ai có ý kiến gì khác? - Kìa, sự nhận xét của mình chưa trúng pháp theo con nghĩ là cái sự tu Phật của mình chưa có. - Phải, chưa phải. Ai có ý gì khác nữa? - Mô Phật, thưa thầy, cái nhận xét của mình chưa đúng vì nó có dính líu đến tâm bản ngã cá nhân cái tự kỷ của mình. Do cái bản năng đó phản ứng cái tập niệm của mình, những tập niệm xấu
[36:18]quên, do đó nó không có đúng. - Thầy nói gần tới. Sự thực là thế này, vì mình tu chưa có nhiều nên ngã chấp mình còn còn lớn. Mà cái ngã chấp thì nó nó chận cái trí tuệ lại, cho nên mình nhìn vấn đề không có sáng. Chứ còn khi lớn lên một chút đó, mình tu hành nhiều rồi, mình học nhiều và tu nhiều qua nhiều cái công hạnh, qua nhiều công phu thiền định, ngã chấp mình nhẹ rồi, mình nhìn vấn đề mới đúng hơn. Còn bây giờ mới tu đừng có bày đặt le te mà phê bình thầy mình. Thầy dạy, chịu khó toàn tâm, toàn ý mà nghe. Đừng có lẩm nhẩm trong bụng mà nghĩ thế này, chống đối thế kia, nhận xét thế nọ, không có chính xác.
[37:01]Nên giai đoạn đầu ít ra là cho tới bây giờ, cho tới thời điểm ngày hôm nay, quý thầy cứ tiếp tục vâng lời lời dạy của thầy, của bạn mình, chắc ăn. Vì mình biết rằng cái ngã chấp mình còn nặng, nên sự nhận xét chưa có chính xác. Ví dụ như cái câu trả lời hồi nãy chưa đúng là vậy, chưa hoàn toàn đúng. Đó, nhớ cái ngã chấp. Qua nhiều năm tháng nó mài mòn rồi thì mình mới sáng lên, nhìn vấn đề rõ hơn. Còn bây giờ chưa có được gì hết nên khoan. Ngay cả người thế gian, bước đầu dạy con cũng phải tập cho chúng cái hạnh vâng lời trước. Đây là cái bài học dạy con ban đầu của các bậc cha mẹ. Nên các bậc cha mẹ nào mà lúc con còn nhỏ chưa dạy cho chúng
[37:46]cái hạnh vâng lời thì cuộc đời của đứa bé đó vất đi. Tôi nói một cách nghiêm chỉnh. Rất nhiều trường hợp, nhiều gia đình tôi quan sát. Đứa nhỏ nhiều đứa nó có cái dễ bảo, nhưng có đứa khó bảo. Mà những cái đứa khó bảo mình không có chiết phục nó ngay buổi đầu thì lớn lên bỏ luôn. Ví dụ, nói: "Con vô lấy cho ba cái ca, con." Nó không thèm vô. Cái thương con quá nên thôi, tự mình bước tới lấy luôn, không nói nữa. Thì nó hiểu được một điều gì qua cái việc đó? Nó hiểu rằng: "À, không vâng lời không sao." Phải không? Rồi ví dụ như có khách tới nhà, cái kêu: "Ra chào bác đi con." Cái nó quay quay quay quay cái trốn mất.
[38:26]Mà không có ai la rầy sau đó nữa, thì mình cứ chống chế với khách: "Hàng nó mắc cỡ đó anh." Nhưng mà sự thật mình để duy trì cái việc không vâng lời của nó, thì nó học thêm một bài học nữa: Cứ tiếp tục cãi, không có chuyện gì xảy ra hết. Nên khi lớn lên kêu nó đi học, nó giả bộ đi, nó không làm, nó không học vì nó không còn thói quen vâng lời nữa, mà từ từ nó bắt mình vâng lời lại. Hễ giàu lên chút bắt... Bây giờ ba mua cho con chiếc xe phân khối lớn. Mình không nghe lời nó cái nó nó con bỏ học á, cái lật đật đi mua liền. Thì đó, thì tôi nói điều này là không phải tôi nói với thầy đâu, mà ngồi cứ nghe chi chăm chú không biết nữa.
[39:05]Nói mấy người dưới kia kìa, mấy người mà tính bước vào đoạn đường, con đường đau khổ đó. Thì để ý cái điều này, rút cái kinh nghiệm là khi có con phải dạy cho nó vâng lời một cách vô điều kiện từ nhỏ, dù có khi phải trừng phạt nặng nề. Làm cho nó sợ hãi mà nó phải vâng lời, từ từ cho nó thành cái thói quen. Nghĩa là về sau mình không cần phải trừng phạt, phải nói nặng, chỉ liếc mắt nhìn một cái là hiểu mình muốn làm cái gì nó đi làm liền, là lúc đó người đó cha mẹ biết dạy con. Có một lần tôi kể câu chuyện trong cái cái cái bài giảng về Đạo Phật Trong Đời Sống Gia Đình về vấn đề dạy con. Tôi kể câu chuyện mà tôi có đứa Phật tử,
[39:43]con không biết đẻ đứa con gì lì dữ quá không thể tưởng. Tôi nhìn mặt tôi hết hồn, tôi nói: "Con mà không dạy nó nữa sau này nó trùm du đãng ở xóm này á. Con phải ráng dạy nó, vâng lời." Cái nó kéo đứa con ra, nói: "Chào thầy đi con." Con nhỏ con gái nó không chào. La thì la nó không chào, bắt đầu lấy roi đánh, đánh đau nó đứng nó không chào là không. Mẹ nó quất, nghĩa là mấy chục roi nó vẫn tiếp tục đứng lì không chào. Quý thầy thấy sợ chưa? Quý thầy có ai lì bằng nó chưa hồi nhỏ á? Thấy mẹ nó quất nó, tôi cũng xót ruột lắm, nhưng mà tôi biết cái vâng lời là cái quan trọng cho cuộc đời của nó, tôi cứ tiếp tục ngồi yên cho mẹ nó đánh nó.
[40:19]Cho đến lúc mà nó không lì bằng mẹ nó nữa thì bắt đầu nó mới chịu cúi đầu xuống chào. Khi nó chào xong tôi khen, tôi cho tiền liền, và tôi nói: "Con phải tiếp tục mà cứng rắn để bắt nó vâng lời như vậy, chứ nếu không là hư đó, sau này già con sẽ khổ vì nó." Mà cũng may là nhờ mẹ nó nghe lời tôi, quyết buộc nó phải vâng lời. Vài năm sau tôi trở lại cái chỗ đó nhìn thì thấy đứa bé mặt nó đổi khác liền. Do nó vâng lời mẹ nó cái, cái mặt gương mặt đổi liền, hiền rớt xuống liền. Từ từ không còn thấy cái tướng mà trùm du đãng nữa. Nên đây là cái quan trọng mà không phải là người tu không, mà người đời cũng vậy.
[40:58]Nên đây là chỗ mà quý thầy phải biết. Nghe phải biết cái bắt đầu hồi hộp, để sau này dạy cho Phật tử.
[41:07]Dạy cho Phật tử ai mà muốn lập gia đình, mình phải dặn là à quý Phật tử phải nhớ mà dạy con cho vâng lời. Chứ không phải dạy quý thầy để làm gì đâu. Bây giờ chúng ta phải thực hành Trong tâm mình á thì cái khuynh hướng mà nhu thuận nó chưa nhiều, mà cái nhiều khi cái khuynh hướng bướng bỉnh nó nhiều hơn. Nên mình phải có một cái công phu để từ từ mình vượt qua cái bướng bỉnh đó, là bằng cái lời tâm nguyện trước, là mỗi ngày, mỗi đêm khi ngồi thiền khi lễ Phật, mình tâm nguyện là: Xin Phật gia hộ cho con, con được cái hạnh nhu thuận để con sống toàn tâm toàn ý theo Thầy con, theo huynh đệ của con.
[41:48]Nhờ cái lời nguyện như vậy huân tập mà từ từ cái cái bướng bỉnh chúng ta bớt dần. Chứ ngày hôm nay vừa học xong bài này mình cũng chưa có thay đổi bao nhiêu đâu, hoặc là một buổi tối mình cầu nguyện, ngày mai mình cũng chưa có thay đổi, chưa có nhu thuận được. Tối thì xin Phật gia hộ cho con nhu thuận được với thầy giáo thọ, thầy giám viện của con, thầy Minh Thiện con gì đó, thầy, thầy Đức Quảng con nhưng mà miệng thì nói chứ sáng mai cái thầy Đức Quảng nhờ cái gì cái cự nự liền, trừ mình không bướng bỉnh nữa. Hay khi quý thầy sai mình điều gì, dạy mình điều gì, tự nhiên mình dễ làm, dễ thực hiện hơn.
[42:25]Đó, đó là cái sức mạnh của cái lời nguyện giúp qua, giúp cho mình vượt qua được cái khuynh hướng bướng bỉnh mà chỉ thích làm theo ý mình là như vậy. Thì đó là cái, cái nhu thuận ở cấp một. À cái nhu thuận ở cấp hai là gì? Là những lúc thầy mình vắng mặt mà mình vẫn cố gắng làm theo cái lời dạy của thầy mình, đó là cái cái đạo đức, cái nhu thuận đã tăng lên được cái cấp hai. Trước đây là có thầy mình thì mình vâng lời, mình ngoan; hễ thầy mình vắng cái là mình quậy. Nhưng mà bây giờ cái nhu thuận tiến lên một mức nữa là dù thầy mình có khi đi vắng năm, bảy ngày, cả tháng, hai, ba tháng thì mình vẫn làm cân nhắc để không làm điều gì trái với ý của thầy mình, đó.
[43:12]Đó là cái cái cấp hai á. Rồi từ từ chúng ta thấy là không phải luôn luôn là vị thầy mình hay sư huynh, sư đệ mình có mặt mãi trong cuộc đời mình để mà nhắc nhở mình. Có những lúc chúng ta phải tự mình đi, chung quanh không có người nhắc nhở, dìu dắt gì hết, thì mình phải những lúc đó đó mình vẫn phải cân nhắc từng chút cái việc làm của mình xem xem có đúng với cái lời dạy trước kia của thầy mình hay không. Đây là điều khó, vì lúc đó mình thấy mình lớn rồi, có thể tự ý mình làm việc được rồi, vậy mà vẫn chịu khó cân nhắc lại xem xem mình làm có đúng lời thầy mình dạy hay không. Ví dụ như bản thân tôi, bây giờ thì tôi là trụ trì,
[43:57]là thầy thì đâu có ai ràng buộc mình phải vâng lời nữa, vậy mà bắt đầu mình phải tự ràng buộc mình. Khi tôi làm việc gì, tôi nghĩ việc này người khác có vui không khi tôi làm, thấy người khác vui mới dám làm. Hoặc có khi Phật tử cúng dường cho tôi một số tiền gì đó, à tôi cũng muốn sắm sửa một cái gì đó, trước khi sắm thì tôi đều tự hỏi, tôi dùng tâm tôi, tôi quán sát, tôi tự hỏi, tôi hỏi rằng à: Khi tôi sắm cái điều này thì những người thí chủ cúng dường cho tôi họ có vui hay không? À tôi, tôi, tôi thầm, tôi quán sát cho tới chừng nào tôi cảm nhận được à nếu họ biết tôi sắm điều này họ cũng hoan hỷ thì tôi mới dám làm.
[44:40]Chứ còn nếu mà tôi cảm nhận rằng họ không hoan hỷ là tôi dừng lại. Là tôi dừng lại, không dám làm, mặc dù lúc đó không phải bắt buộc mình, người ta cúng dường tiền cho mình rồi là vào túi mình muốn làm gì làm, nhưng mà cũng cân nhắc, cũng sợ, cũng dè dặt chứ không có dám theo ý mình. Đó là cái mà dù không có ai trước mặt để kiểm soát, để nhắc nhở thì chúng ta vẫn phải cố gắng mà ừ mà nhu thuận, thực hiện cái hạnh nhu thuận. Rồi cái cái nhu thuận ở cấp ba nữa là gì? Cái nhu thuận cấp ba là cái mà công phu tu hành bí mật ở bên trong. Thí dụ bây giờ ông thầy ông thầy mình ổng nói: Tới giờ rồi, con đi ngồi thiền, niệm Phật đi con.
[45:26]Cái mình cũng uể oải chân, vác bồ đoàn cái cái tọa cụ lên chánh điện trải ra ngồi, ngáp mấy cái rồi bắt đầu ngồi. Ngồi dòm qua dòm lại coi biết ông thầy, thấy ờ ổng đi tới đi lui thôi ráng ngồi nghiêm chỉnh. Cái ngồi đó cái không biết chuyện gì cái ngồi cái cho nó mau hết thì giờ cái ngồi hát thầm thầm trong bụng cái bài vọng cổ nào đó. Thì đâu có ai biết, ông thầy mình biết đường đâu mà kiểm soát, phải không? Lúc vắng mặt thầy, mình làm cái chuyện gì đó ổng trở về ổng còn biết mình đã làm đúng hay không, chứ còn lúc mình tu thì đúng là chỉ có trời biết. Lúc mình có tu hay không, lúc mà mình mà không
[46:00]chịu tu thì ông thầy ổng cũng thua luôn. Ổng chỉ thấy là sau khi mình ngồi thiền xong, gương mặt sao nó bơ phờ, nó mơ mộng, mênh mông ở đâu kỳ quá, không biết nó đắc cái đạo gì chưa? Mà nó mơ, đâu có biết là trong suốt thời thiền ngồi... Thì đây là cái mà không ai kiểm soát được mình, thực sự không ai kiểm soát thì đây là chỗ mình còn phải vâng lời thầy mình nhiều hơn nữa. Tức là lúc mà thầy dạy mình phải niệm Phật thì mình ngồi nghiêm chỉnh niệm Phật dù lúc đó không ai kiểm soát, ông thầy mình ổng không đi lảng vảng tới lui ổng coi chừng thì tự mình vẫn phải thực hiện lời dạy của thầy mình trong bí mật, trong nội tâm của mình.
[46:35]Thì đó là người học trò ngoan, có thể tiến đạo được, được lâu dài, sâu xa. Hoặc ông thầy mình ổng dạy: Con theo dõi hơi thở, con đừng có thở ráng nhiều lắm, con thở vừa thôi, êm thôi. Nhưng mà mình lại không ngoan, mình nói: Ủa, có sách nào nói thở mạnh, thở nhiều nó khỏe mà. Rồi lúc đó mình vào ngồi thiền mình khà... khà... Mình nói: Vậy là nó mau đắc đạo, chứ ông thầy ổng bắt ổng thở hơi hơi coi bộ lâu đắc đạo. Thì cái đó là cái không vâng lời thầy mình mà đâu có ai biết đường đâu mà la. Chỉ tới chừng nào phát điên lên thì lúc đó không ai hiểu lý do tại sao, là cả một thời gian dài là mình, mình cứ tu theo cái ý của mình.
[47:17]Như hồi xưa tôi nhớ vậy, có cái cô đó cô xin lên tu với tôi, nhưng mà cổ có cái tánh không vâng lời. Tôi bảo làm cách này, sau này biết thì cổ lại làm cách khác. Từng việc nhỏ, việc lớn cũng vậy, nên tôi thấy cái người này không thể tu được. Rồi sau này biết thêm nữa là cái dụng công của cổ không có đúng lời tôi dạy. Tôi dạy một đường, cổ làm một nẻo. Như ví dụ như tôi dạy công phu thiền định thế này, tới chừng hỏi ra cái nói: Dạ, con ngồi con lắng nghe vạn hữu, lắng nghe tiếng suối reo mà. Tôi đâu có dạy cái đó. Cổ nói ngộ sai! Nên tôi biết cái người như vậy không thể tu được. Vì cái hạnh nhu thuận là cái cửa ngõ
[47:56]để mà mình tu bao nhiêu cái hạnh khác, mà ngay bước đầu cái hạnh nhu thuận không có thì vô lượng cái hạnh khác không thể thực hiện. Cho nên tôi không cho cô ở nữa, tôi gửi sang chùa khác để dạy cổ, mà tôi biết chùa đó cũng không dạy được nữa. Tại vì tôi nghiêm, tôi khó mà còn, còn không dạy được nữa. Nhiều lần cô xin trở lại, nhưng mà tôi cứ đắn đo hoài, tôi đắn đo không biết cô đã đủ cái nhu thuận chưa, những năm qua đã hiểu được cái lỗi của mình chưa. Và tôi cứ cuối cùng thấy tôi cứ đắn đo, do dự không đồng ý nên cổ cũng buồn rồi cổ cũng đi luôn. Mà như vậy chúng ta thấy, cái người mà trong những lúc bí mật không vâng lời thầy mình, có khi gặp nguy hiểm.
[48:39]Một vài trường hợp nho nhỏ thì người đệ tử làm khác thầy mà thành công, nhưng trường hợp đó hơi ít. Còn đa phần ông thầy ổng đi trước, ổng có kinh nghiệm trong việc tu hành nội tâm, ổng dạy mình thế nào, mình cố gắng thực hiện như thế thì nó vẫn có lợi cho mình hơn, nó vẫn có lợi hơn cho mình. Rồi bây giờ đó là đối với thầy mình là chúng ta vâng lời thầy mình trên ba, ba mức độ. Mức độ thứ nhất là: Có mặt thầy mình. Mức độ thứ hai là: Vắng mặt thầy mình. Mức độ thứ ba là: Công phu tu hành ở bên trong. Đó, là cả ba mức độ đó chúng ta đều phải thực hiện cho được, đó là cái hạnh nhu thuận nó sâu như vậy.
[49:27]Bây giờ ngoài thầy mình ra là tới các ông sư huynh của mình. Ông sư huynh thì dĩ nhiên là ổng không có bằng thầy mình, nhưng mà trước hết thì ổng đến với đạo trước mình, có những cái kinh nghiệm hơn mình, cho nên mình vẫn phải phải nhu thuận với ổng. Tức là mình vâng lời thầy mình á để gọi là được bớt cái ngã chấp, mà nó không mạnh bằng mình vâng lời mấy ông sư huynh của mình. Mình vâng lời mấy ông sư huynh của mình, ngã chấp nó bớt mạnh lắm, tại vì ổng ngang ngang với mình, nhiều khi ổng vô đạo trước mình chừng 6 tháng, có ông thì vài năm, có ông chừng mấy tháng mà mình vẫn vâng lời được thì cái ngã chấp của mình giảm rất là mạnh, rất là mỏng nhẹ, đúng không? Đúng.
[50:11]Cái thứ hai nữa là làm cho cái tình huynh đệ thấm thiết hơn. Cái thứ ba nữa là... Mình học được những cái kinh nghiệm đi trước của sư huynh mình. Đó là ba cái lợi khi mà mình vâng lời, mình nhu thuận theo sư huynh của mình. Nhưng trong đây nó có một cái lợi quan trọng là cái tình huynh đệ nó thấm thiết hơn. Sự thực là khi mà mình nhu thuận vâng lời thì luôn luôn mấy ông sư huynh mình ổng thương mình, đó là tâm lý đương nhiên. Quý thầy có đồng ý không? Đồng ý không? Nhìn bản thân mình đi, ví dụ mình có sư đệ mà sư đệ mình kêu nhờ nó làm gì nó không thèm làm, dạy cái gì nó không thèm nghe, rồi mình có nghe, có thương nó nổi không?
[50:57]Tuy mình từ bi ghê gớm mình cũng đành thôi, thôi cũng không ngó tới nữa. Nhưng mà cái người nào ngoan ngoãn mình dạy cái gì làm cái đó, mình thương chứ. Hoặc có khi mình nhờ vả chuyện gì, người sư đệ cũng làm, mình thương. Thì bây giờ cũng ngược lại cũng vậy, đối với các sư huynh của mình mà mình nhu thuận vâng lời thì luôn luôn mấy ông sư huynh ổng thương mình. Mà ổng thương mình để chi vậy? Có cái lợi gì? Ai có lợi? Khi ổng thương mình thì ai có lợi? Ai nói đúng khen hay. Nghĩa là khi mà mình mình nhu thuận, mình vâng lời với các sư huynh của mình thì ổng thương mình. Ổng thương mình ai có lợi?
[51:40]A Di Đà Phật, kính bạch thầy. Thì theo con, khi mà người sư huynh sai mình bất cứ một việc gì và mình nhu thuận làm theo, trước mắt là mình có lợi. Ta biết mình đã được sư huynh mình... Không, tôi hỏi là khi ông sư huynh ổng thương mình thì ai có lợi? Khi sư huynh thương mình thì thưa, con bạch thầy, theo con khi mà mình được khi mà mình được thương thì cái người được thương là người có đạo, tại vì khi mình thương mình sẽ hiến trọn người ta tất cả, còn mình được thương thì mình sẽ được nhận tất cả. Đúng là cái câu này nó cũng hơi khó trả lời. Thực ra khi ông sư huynh mình ổng thương mình thì đạo Phật có lợi.
[52:22]Vì nó như thế này. Cái tình huynh đệ nó là cái tình thiêng liêng. Bây giờ mình sống với nhau, ví dụ như sáu bảy chục con người này mà mình thương được nhau, mà cái tình đạo đó giữ được duy trì cho tới ba bốn chục năm sau luôn, thì cái cái tình đạo này, cái tình bạn, tình huynh đệ này là vô giá, không gì có thể đánh đổi được hết. Quý thầy đồng ý không? Đến ngày nào đó quý thầy thành hòa thượng hết, già tóc bạc lụm cụm, có đệ tử đệ tôn hết mà vẫn thương nhau, vẫn liên lạc với nhau, vẫn hỗ trợ giúp đỡ nhau. Cái tình đó đó không có gì có thể đánh đổi được trên cuộc đời này. Cái tình mà càng lâu càng kéo dài thì càng quý giá.
[53:05]Mà nhất là kéo được ba bốn chục năm thì không thể mà mà mà đánh giá được nó nữa. Quý thầy đồng ý với tôi điều này không? Đồng ý không? Quý thầy chưa già nên không có hiểu. Tôi là một người không may mắn được cái điều này. Tôi là một người bất hạnh về tình bạn từ nhỏ nè. Tôi không hiểu cái số tôi làm sao mà cô độc. Không có những người bạn học để mà duy trì được tình bạn lâu dài vì có hoàn cảnh gì đó. Rồi đến khi vào đạo với các huynh đệ mình thì không được bao lâu thì bị đuổi. Bị đuổi rồi chỉ còn một vài ông sư huynh ổng lén liên lạc với mình thôi, chứ còn những người khác thì thôi cũng chia tay luôn.
[53:46]Thì thấy đó là cái cái tình tôi tôi hiếm hoi để có được tình bạn đó nên cuộc đời tôi nó không may cái đó. Nhưng mà có những người nào mà nếu may mắn giữ được cái tình huynh đệ lâu dài trong mấy mươi năm mà dù mình ở xa nhau vẫn liên lạc, vẫn hỗ trợ giúp đỡ nhau khi cần thiết thì cái việc đạo rất là có lợi, phải không? Như tôi thấy nội có một vài huynh đệ họ lén liên lạc với tôi thôi, tại họ sợ ông thầy tôi. Tại ổng đuổi tôi nên ai cũng ngán, không dám liên lạc, chỉ có vài người lén liên lạc. Rồi chúng tôi hỗ trợ nhau trong việc hoằng pháp, vậy mà việc giáo hóa rất là hiệu quả, rất là tốt đẹp. Mà tôi nói mới có được hai ba người.
[54:29]Chứ nếu mà ví dụ sáu bảy chục con người này sau này lớn lên chia ra 10 ngả đường, cứ một cái chùa hai ba vị, chùa hai ba vị thì ví dụ như là được 20 chỗ đi. Mà 20 chỗ này không bao giờ mất liên lạc với nhau, thư từ, điện thoại, có gì cần, người này cần là những người khác dồn lại giúp đỡ, người kia cần là những người khác dồn lại giúp đỡ thì việc làm Phật sự, việc làm Phật pháp tốt đẹp, hiệu quả không? Hiệu quả tốt đẹp gấp bội lần nếu một mình mình làm, đúng không? Đúng không? Cho nên tôi nói khi ông sư huynh ổng thương mình, đừng nói mình lợi, ổng lợi, mà đạo có lợi. Và cái tình đó chúng ta phải duy trì, ráng duy trì suốt cuộc đời.
[55:13]Cho nên bây giờ sống với nhau phải ráng thương yêu, tùy thuận với nhau. Đừng cãi lộn, đừng giành ăn, đừng cằn nhằn, đừng cắn ngắt gì nhau hết để giữ được cái tình thương yêu lâu dài sau này, cho tới ngày làm hòa thượng luôn. Nhớ cái điều đó. Đó là cái lợi cho đạo đó. Đó là mình nhu thuận được với thầy mình, với sư huynh. Bây giờ vâng lời sư đệ mình luôn. Ai hiểu mình nhu thuận vâng lời với sư đệ mình là sao? Ở đây ai là sư huynh rồi? Ở đây ai là sư huynh rồi? Thì phải biết, tức là mình đã có sư đệ rồi thì bây giờ vâng lời sư đệ mình là nhu thuận với sư đệ mình nghĩa là sao? Mình nói vâng lời thầy, vâng lời sư huynh thôi chứ
[55:56]sao bây giờ còn tới mà nhu thuận với sư đệ nữa? Là cái gì, ai biết? Ai có kinh nghiệm này rồi? Mời liên chúng trưởng nè. Hả?
[56:07]Tức là mình nhu thuận với thầy mình là nghe nói rồi phải không? Nhu thuận với các sư huynh mình là nghe nói rồi phải không? Bây giờ tới mức độ là nhu thuận với các sư đệ của mình. Nhu thuận với sư đệ mình là sao? Dạ thưa thầy là theo con thì nhu thuận với sư đệ là mình thường thường quan tâm đến sư đệ, mình thấy những việc làm của sư đệ mà đúng thì mình cũng tán thán, cũng chia sẻ, vui cùng với mình, và nếu như như sư đệ mà có làm những việc sai quấy thì mình càng khuyên bảo, hướng dẫn cho sư đệ sửa đổi hơn.
[56:46]Có lẽ thầy cũng có kinh nghiệm chút nhưng mà còn lý thuyết quá. Có ai có kinh nghiệm nữa không? Thưa thầy, theo con, nếu mà mình thuận được với sư đệ mình thì trước tiên là thấy sư phụ mình vui vẻ. Dạ, trước tiên là sư huynh đệ trong chùa được vui thì thì sư phụ mình cũng được vui và cũng có niềm tin ở các huynh đệ tương lai.
[57:12]Không, tôi không hỏi là nhu thuận sư đệ mình để được cái gì, mà tôi hỏi nhu thuận sư đệ mình là làm gì? Là làm cái gì khi mình nhu thuận với sư đệ mình? Ai có kinh nghiệm chuyện này? Chưa ai biết thương em hết. Nhu thuận với sư đệ của mình là mình chìu sư đệ mình, mà nhiều khi chìu mấy cái chuyện vớ vẩn mà mình thương, mình chìu. Ví dụ như là hai huynh đệ ngồi học với nhau, cái người sư đệ mình: "Thôi anh, em mệt quá cho em nằm chút", cái ngã lưng xuống. "Sư huynh kê chân, đưa cái chân em gác chút coi", cái là mình đưa cái chân mình ra cho cái người sư đệ mình ngủ mà gác cái chân lên mình một chút xíu.
[57:51]"Nữa năm phút kêu dậy nha!", kêu vậy hoặc là năm phút mình kêu dậy. Đó là thương yêu sư đệ mà chìu những cái chuyện vớ vẩn đó, đó là nhu thuận với sư đệ. Ví dụ như mình sắp sửa mình đi đâu ra ngoài thị xã, cái sư đệ mình: "Sư huynh, về mua cho em cái bánh ú nha!". Thế mình ra ngoài ấy nhớ mua cái bánh ú đem về cho sư đệ của mình, đó là chìu sư đệ mình. Ở đây có ai làm được chuyện đó chưa? Có chưa? Có chưa?
[58:21]Hai người lắm! Cho nên quý thầy chưa biết thương em, chưa biết thương em. Bổn phận của người làm sư huynh đó thì phải nghiêm khắc dạy dỗ các em của mình. Nhưng nên có những lúc phải rầy, nhưng phải nhớ thế này, phải nhớ cái công thức này: thương năm thì rầy một thôi. Nhớ không? Cái tình thương mình phải lớn hơn cái điều mình rầy mắng người sư đệ của mình thì người sư đệ mình mới vâng lời, mới cảm phục, mới nghe cái lời dạy của mình. Chứ đừng có ngược lại là thương một mà rầy rầy năm. Nhớ thầy An Ngôn, nhớ điều đó. Nghĩa là cái tình thương đó phải lớn hơn cái sự nghiêm khắc thì mình mới có thể dạy được người khác.
[59:04]Đó là cái thương yêu chiều chuộng sư đệ, đó cũng là cái hạnh nhu thuận đó. Hôm nay học cái này là nhớ thương em. Chứ đừng lúc nào cũng lầm lầm lì lì làm mặt hình sự rầy la. Bây giờ chúng ta bắt đầu lớn lên một chút, hồi nãy là mình nói chuyện ở trong chùa, bây giờ mình lớn lên, mình đối diện với cuộc đời, thì chúng ta thấy thế này: cái cuộc đời nó muôn trùng sai đúng khác nhau, người sai người đúng khác nhau hết. Có khi người ta làm việc này đúng, có khi người ta làm việc này sai; có khi người ta nói điều này đúng, có khi người ta nói điều này sai. Nhưng mà chúng ta phải hiểu điều này: chưa chắc là người ta hoàn toàn đúng, và cũng chưa chắc là người ta hoàn toàn sai.
[59:47]Nhưng mình đừng có dựa vào ý chủ quan của mình để phản bác người khác. Là vì sao vậy? Vì nếu mà mình đúng thì mình dựa vào mình để đánh giá người khác, người ta nói ra một câu thì mình biết à nói như vậy là sai hay đúng. Nhưng mà chúng ta phải khiêm tốn điều này: chưa chắc cái điều của mình nghĩ đã là đúng, cái điều mình hiểu biết đã là đúng. Tại sao vậy? Tại vì tôi nhìn vào tôi tôi biết. Ví dụ cách đây 3 năm đi, tôi cho rằng cái điều đó là đúng, nhưng qua 3 năm sau tôi nhìn lại thì cái điều đó đã là sai rồi. Có những điều trước đây là tôi tôn thờ, qua ba năm năm sau năm năm sau nhìn lại, điều đó tôi phải phủ nhận.
[1:00:29]Nên chính về bản thân tôi, tôi rất là sợ. Ví dụ 5 năm trước tôi nói câu đó bao nhiêu người thán phục, 5 năm sau nhìn lại câu đó tôi hết hồn vì câu đó không đúng với Phật pháp. Đáng sợ như vậy! Cho nên quý thầy nghe tôi cũng vừa chừng nha, bữa nay nói coi chừng 5 năm sau ông này trật lất đó. Nên chúng ta không bao giờ được chủ quan cho rằng cái điều gì mình đã hiểu đã biết là đúng hoàn toàn. Do đó, khi mình nghe người khác nói điều gì mà thấy gọi là sai, coi chừng không phải người ta sai, mình sai. Nên chỗ này là chỗ mà không có được cố chấp, không có được mà chủ quan. Mà như vậy dựa vào đâu để chúng ta có thể biết được cái đúng sai trong cuộc đời này?
[1:01:09]Nếu mình không dựa vào cái sự hiểu biết của chính mình thì mình dựa vào đâu để biết được sự đúng sai của mọi người? Dựa vào đâu? Ở đây nó là một cái gì nó mờ và bấp bênh, không có một điểm cố định. Ở đây nó ăn thua phước đức. Nếu mình có phước, tự nhiên mình sáng, mình biết được sự sai, sự đúng của cuộc đời để mình mình đi. Nhưng nếu mình vô phước, tự nhiên mình nhận định trật lất à. Do đó, cái phước là quan trọng. Nên người tu dù gì thì dù vẫn phải siêng năng lễ Phật để lấy cái phước. Nhờ cái phước đó, mình sáng, mình nhận định cái sai cái đúng của cuộc đời nó bớt lầm lẫn. Nếu mà trường hợp người ta đúng thì mình quý hóa, phải không?
[1:01:53]Mình trân trọng, quý giá, mình ca ngợi. Ở đây chúng ta thấy điều này: cái người khác đúng thì mình mình quý trọng, phải không? Khi mình quý trọng người khác thì mình được cái gì? Được gì? Khiêm hạ. Như vậy, người khác đúng, mình có lợi, phải không? Người khác họ nói được điều đúng, họ làm được điều đúng làm khởi lên trong tâm mình một sự kính phục. Cái lợi đầu tiên là mình, là mình được cái hạnh khiêm hạ từ từ. Trong cuộc đời này cái khiêm hạ nó thành tựu hay không là do có nhiều người mình kính phục hay không. Nếu sống trên đời mà mình nhìn: "Á, ông này sao dở chỗ này, ông kia dở kia, ông kia dở chỗ nọ",
[1:02:35]thấy ai cũng dở, từ từ cái tự cao mình tăng lên và đạo đức mình tan vỡ. Còn nếu mình nhìn: "Sao ông này ổng ổng nhu thuận, ổng hiền lành hay quá; ông kia sao ổng lại siêng năng quá; ông nọ ổng tụng kinh hay; ông nọ ổng tu thiền tốt", nhìn ai cũng thấy điểm tốt để mình kính phục, tự nhiên cái lòng khiêm hạ mình tăng lên và đạo đức mình tăng theo. Nên người khác tốt mà mình được lợi. Cái điểm này, nói ra điểm này rồi chúng ta mới thấy cái cái trách nhiệm của chúng ta. Vì có những khi tôi, nhiều khi tôi nhìn vào nhân loại, tôi nhìn vào thế giới, tôi ưu tư, tôi lo lắng. Vì tôi thấy mấy tỷ con người này mà người đạo đức không có nhiều,
[1:03:13]không có được bao nhiêu người tin nhân quả, không có bao nhiêu người mà kiểm soát được lầm lỗi của mình để vượt qua cái tham lam, thù hận trên thế giới này. Nên tôi tôi lo và cố gắng đi tìm cái giềng mối gì đó để hy vọng là có thể xây dựng được cái đạo đức cho con người. Nhưng mà sau khi ngồi thiền suy nghiệm một lát thì tôi mới phát hiện ra: lầm lỗi của con người là không phải tại họ. Nghe mới tức cười. Lầm lỗi của con người mà không phải tại người đó. Tại ai? Tại Thượng đế hả? Đây là điều rất là lạ. Khi tôi tìm ra điều này tôi mới phát hiện ra là lầm lỗi của con người không phải tại người đó. Ngộ vậy đó!
[1:03:53]Tôi nói ví dụ. Ví dụ như một người có tính sân. Cái sân này là một trong năm cái của ô ô nhiễm. Hôm trước học rồi phải không? Học rồi mà cũng quên, quên rồi. Sân là một trong năm cái ô nhiễm nè, mà ô nhiễm là đâu mà có? Cái này gọi là sân này tức là nó là ô nhiễm nè. Ô nhiễm thì tới năm cái lận: tham tiền bạc, tham dục, này kia nọ đó ừ đều là ô nhiễm. Ô nhiễm này do đâu mà có? Kiêu mạn mà có. Công thức học rồi, bữa bài thi rồi, phải không? Kiêu mạn mà do kiêu mạn mà có ô nhiễm. Mà kiêu mạn là do cái gì nó tạo thành? Không, chấp ngã thì nó quá xa rồi mình không nói. Do cái gì? Không phải. Kiêu mạn là không kính phục ai.
[1:04:41]Không có ai để mình kính phục thì tự nhiên kiêu mạn xuất hiện. Mà kiêu mạn xuất hiện rồi thì ô nhiễm có mặt. Ô nhiễm có mặt thì năm cái nó nở, nảy sinh ra liền. Cho nên mình thấy người đó rơi vào lầm lỗi liền, họ làm nhiều chuyện bậy bạ liền. Mà khi thấy người đó làm chuyện bậy bạ rồi mình cứ ngồi đó mình chửi, mình mắng, mình trách người ta, bỏ tù, mình phạt người ta. Nhưng mà nếu mình nhìn lại cái nguyên nhân là do kiêu mạn, mà nguyên nhân trước đó là không kính phục ai. Mà tại sao không kính phục ai? Bởi vì không ai để mình kính phục. Mình không kính phục được ai là bởi vì không có ai để cho mình kính phục.
[1:05:14]Mà tại sao không có ai cho mình kính phục? Đây là chỗ này là trách nhiệm của chúng ta nè. Là thế gian này quá thiếu những vị thánh, quá thiếu những vị thánh. Nếu mà một người đó đó, họ họ được gặp gỡ những vị thánh nhân trong cuộc đời, họ gặp cái người đó sống không lầm lỗi, từ bi, trí tuệ, giải thoát thực sự thì thế nào họ cũng có cái kính phục. Và do họ có kính phục, nên họ sẽ không bị kiêu mạn, họ có khiêm hạ. Do họ có khiêm hạ cho nên họ không bị đổ vỡ về đạo đức, đạo đức sẽ tăng lên. Cho nên cái đạo đức của nhân loại sở dĩ đổ vỡ là bởi vì thế giới này thiếu thánh nhân, không có cái gương sáng để tạo thành cái sự kính phục trong lòng con người.
[1:06:02]Khi mình hiểu điều này rồi mình mình thấy cái lầm lỗi đầy dẫy trên thế gian là do ai? Do ai? Do tất cả chúng ta. Tức là vì chúng ta cứ mãi làm phàm phu, mình không thể làm thánh để cho người khác kính phục. Nên ở đây chúng ta để ý điều này: một người tu hành mình mong mình hoàn chỉnh được giới hạnh, trí tuệ để cho người khác kính phục thì mục đích không phải là ngừng ở chỗ người ta kính phục mình, mà mục đích là gì? Mục đích là cái cái kết quả phía sau cái sự kính phục đó. Nghĩa là chính do người ta có cái người để kính phục nên người ta được cái tâm khiêm hạ. Và do người ta được khiêm hạ nên đạo đức người ta được củng cố lại.
[1:06:46]Đó là cái tiến trình. Nên mình thấy một người họ đổ vỡ đạo đức, mình cứ nhìn sâu nhìn sâu vào tâm họ, từ từ mình mới phát hiện ra một điều cả từ lớn tới nhỏ không có kính trọng ai. Cũng có khi lỗi tại họ là tại họ không có cái trí tuệ để nhìn thấy cái hay của người khác mà kính trọng, nhưng mà cũng có khi cái lỗi là họ không có cái may mắn được gặp gỡ những vị thánh trong cuộc đời này. Hiểu điều này, chúng ta thương yêu thế gian này, chúng ta muốn cho mọi người đều tốt hết thì chúng ta phải cố gắng, phải cố gắng sống tu thế nào thật tốt như một vị thánh để đem đến cái sự kính phục cho người khác.
[1:07:22]Dĩ nhiên mình không lấy cái sự kính phục của người khác làm vinh quang, mà chúng ta biết nhờ cái sự kính phục đó, người kia sẽ tăng trưởng được thiện pháp. Đó! Hiểu như vậy, mình phải hết sức ráng tu hành để trở thành một vị thánh. Nghĩa là sáu bảy chục người này sau này sẽ trở thành sáu bảy chục vị thánh, được không? Được! Hả, đó, giỏi! Đó, thì như vậy thế gian này sẽ bớt khổ, đạo đức sẽ tăng lên. Đó, đó là chỗ vậy. Nên cái đúng của người khác mà mình biết quý trọng thì tự nhiên thiện pháp của mình tăng lên. Nhưng bây giờ trường hợp người khác sai, sau khi mà mình cân đi nhắc lại một lát cái mình thấy người kia họ nói sai, trật lất, thì mình phải sao?
[1:08:07]Nên tôi nói ví dụ, ví dụ như có những ông thầy, ổng dạy đệ tử thế này: nghĩa là quý Phật tử cúng chùa cầu cái gì đây, cầu phước để sau làm gì đây, phải không? Nghĩa là khi ổng giảng, ổng luôn luôn khuyến khích là mọi người phải ráng làm phước để cầu phước cho kiếp sau. Thì cái điều mà cúng làm phước, cầu phước cho kiếp sau, điều đó đúng không? Đúng hay sai? Ai nói đúng vậy? Làm phước mà cầu phước thì đâu phải là lòng thương yêu, đâu có đúng. Cho nên, ví dụ như có một người khác, người Phật tử khác mới đến hỏi mình: "Thưa thầy, sao con nghe ông thầy đó ổng dạy là phải làm phước phải cầu phước cho kiếp sau mình được làm đẹp đẽ,
[1:08:50]mình giàu sang thế này thế kia, như vậy có đúng hay không?". Thì mình nghe mình biết sai liền, không có đúng. Lời đạo Phật là cái đạo thi ân bất cầu báo, làm phước không cầu quả báo. Ông thầy đó ổng nói vậy là trật rồi đó. Tuy nhân quả thì làm gieo nhân phải có quả báo. Làm phước thế nào cũng được hưởng phước, nhưng mà cái cầu phước, cái tâm cầu phước là sai. Mình biết ông thầy đó giảng trật rồi. Nhưng bây giờ mình phải trả lời làm sao cho cái người Phật tử hỏi mình? Mình phải trả lời thế này. Trả lời là: "À! Có lẽ ông thầy đó dạy cái căn bản ở bước đầu là nhờ người ta tin vào nhân quả, người ta làm phước, người ta hi vọng được hưởng
[1:09:33]phước ở đời sau nên đời này người ta cố gắng làm việc thiện. Đó là cái bước đầu. Rồi đến khi nào mà Phật tử tiến bộ hơn thì có lẽ ông thầy đó sẽ dạy là mình làm phước không cầu phước". Cái mà có lẽ là cái ý của mình chứ không phải ý của ông thầy đó, nhưng mà mình gán cho ông thầy đó. Nên cái người Phật tử họ nghe họ không biết rằng mình không đồng ý cái quan điểm đó, họ không biết rằng mình mình bác bỏ vì mình nói quá nhẹ nhàng đi, mình nói quá khéo. Người ta nhìn vào người ta cũng không thấy đạo Phật bị chia rẽ. Chứ còn mà cái người Phật tử nói: "Thưa thầy, ông thầy đó ông dạy vậy đúng hay không?", rồi nói:
[1:10:10]"Nói vậy là trật, trời ơi, nói vậy là căn cơ thấp là hại người ta. Tôi nè, giảng nè, Bát Nhã nè, không này không kia, không đầu không đuôi, không sinh diệt". Mình lên giọng nói hơn thầy đời người ta một lát thì không biết đúng hay sai nhưng mà cái điều đó làm đạo Phật chia rẽ. Phải không? Đó, nên ở đây quý thầy khéo một chút. Sau này lớn lên, mình sẽ nghe những điều không có không có đúng đâu. Nhưng mà khi nghe những điều đó mình phải cẩn thận. Đừng có lên cái giọng công kích, miệt thị quá đáng để chứng tỏ mình là hay hơn. Vẫn cứ nói nhẹ nhàng, vẫn phải cố gắng gài cái đúng cho cái người kia. Họ chưa đúng, mình gài cái đúng thêm cho họ.
[1:10:49]Ơi, cho nên cái người Phật tử họ hỏi rồi cái họ cũng được vui vẻ. Họ không tìm thấy được cái kẽ hở, cái rạn nứt trong đạo Phật. Còn ở đây chính vì mình ham hơn người mà người bên ngoài người ta mới xen vô người ta xao nạy, làm cho đạo Phật chia rẽ. Có nhiều cái thế lực chính trị nó kỳ khôi lắm, nó không muốn đạo Phật đoàn kết. Luôn luôn họ tìm cách bí mật xen vào để xao nạy, làm cho thầy này ghét thầy kia, chùa này ghét chùa nọ. Mà làm sao họ làm được điều đó? Cũng tại mình trước. Tại mình có cái nhược điểm, cái hơn thua gì đó, họ khai thác ngay chỗ đó. Và thế là làm cho chùa với chùa, thầy với thầy không ưa nhau.
[1:11:30]Ở đây, chỗ này chúng ta phải khéo. Trong tâm mình không bao giờ để có cái sự hiềm khích, công kích, hạ thấp người khác. Nên dù cái người mà mình thuần thục cái hạnh nhu thuận rồi á, thì khi mình phân tích cái sự sai lầm của người khác mình vẫn giữ được cái vẻ từ bi, hiền lành chứ không có hung hăng, hiếu thắng, là vậy. Chúng ta nhắc lại câu nói của Lão Tử thế này. Lão Tử nói rằng: "Quân tử hòa nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hòa". Quân tử là người tốt, tiểu nhân là người xấu. Người tốt là cái người hòa mà mặc dù không có đồng. Nghĩa là quan điểm không đồng nhau nhưng mà thái độ vẫn hòa nhã được.
[1:12:09]Đó là người tốt. Ví dụ thế này, là chúng ta gặp một một linh mục Thiên Chúa giáo, thì mình với ổng có đồng nhau về quan điểm không? Đâu có đồng, phải không? Ổng tin có Thượng Đế tạo ra mọi điều, mình không tin. Mình cho rằng mọi cái do nhân duyên hợp lại. Quan điểm không đồng, nhưng mà nếu mình là người tốt, người quân tử như Lão Tử nói, thì thái độ của mình phải là sao? Hòa nhã. Vẫn có cái gì từ bi, khoan dung, độ lượng, ưu ái. Chứ không phải vì mình bất đồng cái mình bất hòa luôn. Đó là nguyên nhân mà thế giới chiến tranh với nhau. Chúng ta thấy chiến tranh sắc tộc, chiến tranh tôn giáo ở các nơi
[1:12:47]xảy ra chỉ vì người ta bất đồng rồi người ta bất hòa luôn. Nghĩa là không đồng quan điểm nhau, nội mà Tin Lành với Thiên Chúa giáo ở Bắc Ireland không đồng nhau là bắn giết nhau liền à. Họ bất đồng và bất hòa, cái đó Lão Tử gọi là người xấu. Bây giờ, "tiểu nhân đồng nhi bất hòa", tiểu nhân á, họ đồng quan điểm với nhau đó, vậy mà cư xử với nhau vẫn không hòa thuận. Ví dụ gì? Trong đạo Phật mình có không? Có không? Có đầy. Nghĩa là chùa này với chùa kia, thầy này với thầy kia, về quan điểm có đồng nhau không? Quá đồng ấy chứ. Mình cùng thờ Đức Phật, phải không? Cùng hướng về sự giải thoát. Đầu mỗi tháng đều cạo, phải không?
[1:13:34]Nghĩa là nhiều cái rất là nhiều cái đồng quan điểm, nhưng mà cư xử với nhau nhiều khi không hòa thuận, cứ thích chỉ trích, hiềm khích, hơn thua với nhau. Đó là mình thuộc loại gì? Tiểu nhân, "đồng nhi bất hòa". Đồng quan điểm với nhau hết trơn á, nhưng mà sống với nhau không hòa thuận được. Vô tình mình trở thành cái cái cái người tiểu nhân như Lão Tử đã phê phán. Ở đây chúng ta nhớ là chúng ta phải làm cái người quân tử, người tốt, là dù không đồng quan điểm mà mình còn hòa thuận được, huống hồ là với cái người đồng quan điểm với mình. Nên chúng ta phải cố gắng xây dựng đạo Phật trở thành cái cộng đồng là những người vừa đồng mà vừa hòa.
[1:14:14]Nghĩa là là những người đồng hướng đến con đường giải thoát, đồng thờ kính Đức Phật mà cư xử với nhau hết sức là hòa thuận, nho nhã. Đó là cái điều chúng ta phải hướng đến. Rồi bây giờ, cái càng lúc mình càng lớn lên từ từ, nghĩa là qua nhiều năm tháng mình tu hành chín chắn, chân chính, cố gắng ngồi thiền, cố gắng tạo bao nhiêu điều công đức, rồi cố gắng học hỏi giáo lý, những cái điều đó đều thực hiện được cái ngã chấp mình nhẹ dần, nhẹ dần. Do ngã chấp mình nhẹ dần, cái định sâu dần và trí tuệ sáng ra. Trí tuệ sáng ra dần dần, bắt đầu mình nhìn lại cái thấy ông thầy mình sao nhiều điểm trật, mấy ông sư huynh mình cứ nhiều cái dở.
[1:14:59]Đây là một thực tế đến lúc quý thầy phải đối diện. Mà đây là một sự thật mà là một sự cần thiết trong đạo Phật. Đạo Phật sở dĩ phát triển được là vì cứ người sau giỏi hơn người trước một chút. Cứ như vậy là đạo Phật sẽ phát triển. Chứ ông thầy mình ổng mười cái mình còn tám là đạo Phật đang đang thoái hóa, phải không? Còn thầy mình mười, mình 11, 12 thì mình làm cho đạo Phật phát triển. Và đó là một điều bắt buộc, nếu không được như vậy thì đạo Phật sẽ suy thoái, nên buộc lòng mình phải ráng tu. Mà tu đến một ngày nào cái chợt mình giỏi hơn thầy mình luôn. Mình nhìn lại thấy ông thầy mình có nhiều điểm
[1:15:36]sơ hở, nhiều điểm dở, chưa hoàn thiện. Thì phải hiểu điều đó là tốt thôi chứ. Nhưng bây giờ cái thái độ phải như thế nào mới đúng? Về bắt đầu sửa lưng thầy mình: "Thầy vầy là dở nha, thầy phải làm vầy nè, phải tu vầy nè. Chùa thì cất vầy dở nè, phải sửa qua bên đây, đổi qua bên nọ". Đó, thì như vậy đúng không? Không có đúng. Nhưng làm sao mới là đúng? Vì cái việc mà cái sự phát triển là cần thiết. Như bản thân tôi vậy, ngày hôm nay tôi nói những điều này nhưng tôi chờ đợi 10 năm sau, 20 năm sau, có những người nói những điều sâu sắc hơn tôi. Tôi đang chờ đợi. Hay là chờ đợi quý thầy đó. 20 năm sau quý thầy sẽ giảng hay hơn tôi,
[1:16:19]nói nhiều điều sâu sắc mà tôi chưa nói được. Mà nếu được như vậy là lúc đó nếu mà tôi còn sống, già lụm cụm thì tôi cũng sẽ rất là vui vẻ, hạnh phúc. Tôi giờ cũng già rồi, coi mặc vậy chứ già rồi. Đó là tôi chờ đợi cái ngày đó vì đạo Phật phải như vậy mới phát triển. Nhưng bây giờ mình nhìn lại cái mình thấy ông thầy mình bắt đầu cũng có những điểm sơ hở, điểm dở mà ngày xưa mình mình nể ổng lắm, nhưng bao nhiêu năm tu hành nhìn lại ổng dở. Vậy thái độ mình phải làm sao mới đúng? Vẫn tiếp tục vâng lời, nhu thuận. Khi về thăm thầy mình, lúc đó mình đã trụ trì, mình đi giảng sư rồi, về thăm ông thầy già mình. Mình thấy ổng:
[1:16:57]"Con con, lại đây ờ đi rửa cái cái cái cái chậu này cho thầy coi". Dạ, ngoan ngoãn đi rửa liền. Trời ơi, mai tưởng làm lễ ở đây cái mình thấy lễ ổng lùm xùm rồi đó mình không ưa, nhưng mà thôi cũng cứ làm cho thầy vui. Nên ở đây nó có cái khác nhau giữa lúc mình nhỏ và lúc mình lớn. Hồi nhỏ đó mình vâng lời của thầy mình, của các sư huynh mình để mình học hỏi. Lớn lên khi mình vững chắc rồi, mình vẫn vâng lời thầy mình, các sư huynh mình để làm cho thầy mình vui. Thấy nhớ. Vì lúc đó, cái hạnh nhu thuận cái đó nó không phải để học hỏi mà là một cái lòng hiếu, một thái độ hiếu đối với thầy mình.
[1:17:39]Chứ đừng có ỷ vì mình đã hơn thầy mình, mình ra mặt, đó là bất hiếu, là tự cao. Cho nên tới giờ phút đó vẫn phải tiếp tục cố gắng là vâng lời thầy mình. Một ngày nào đó quý thầy phải đứng vào trường hợp này và nhớ lời tôi dặn ngày hôm nay. Về thăm thầy già của mình tiếp tục vâng lời, dù sau đó mình vinh quang, mình nổi tiếng thế nào vẫn phải nhớ điều đó. Muôn đời mình vẫn là một học trò nhỏ bé trước ông thầy già lụm cụm của mình. Nhớ như vậy. Đó là cái lòng hiếu trong đạo Phật. Bây giờ đối với Phật pháp. Thì thời đại càng lúc càng phát triển, tư tưởng con người cũng càng lúc càng tiến bộ sâu sắc.
[1:18:19]Qua bao nhiêu năm, ngay cả chỉ bắt đầu từ 600 năm sau Phật nhập Niết bàn thôi, thì đã có rất nhiều vị luận sư viết những bộ luận nổi tiếng để bổ sung cho lý luận của Đạo Phật, và đó là cần thiết để Đạo Phật phát triển. Chứ thời Đức Phật, Đức Phật nói đơn sơ quá. Ngài nói cô đọng mà đơn sơ. Thời đó các vị thánh mới hiểu nổi, nhưng đời sau người ta không hiểu nổi, nên nhiều vị luận sư phải phân tích ra thêm. Rồi càng về sau, càng về sau, cứ phải đóng góp thêm hoài. Trừ bên Nam tông á, cái sự bổ sung giáo lý không nhiều, chứ bên Bắc tông các vị bảo các vị là phát minh được điều gì là viết ra bổ sung vào lý luận của Đạo Phật liền.
[1:18:59]Thì đến bây giờ, cái sự phát triển trong Đạo Phật nó còn đòi hỏi gay gắt hơn lúc trước nữa. Là vì sao? Vì khoa học với tư tưởng con người ngày nay tiến bộ quá sức, tiến bộ quá sức. Nếu mà chúng ta cho rằng Đạo Phật là ánh sáng của cuộc đời, là cái bản đồ, là hướng đi, là chân lý, là lẽ phải cho thế gian này, thì Đạo Phật, cái tư tưởng Đạo Phật phải vượt hơn thời đại, thì mình mới dẫn đạo được con người, dẫn đạo được thời đại, phải không? Nếu mà ví dụ đến ngày hôm nay, khoa học phát triển vượt bậc như vậy, tư tưởng con người phát triển vượt bậc như vậy, Đạo Phật theo không kịp, thì như vậy Đạo Phật không
[1:19:38]còn là chỗ dựa, không còn là người dẫn đạo cho thế gian, cho cuộc đời nữa, mà lúc đó mình thôi cứ giải tán Đạo Phật, mình đi theo học người ta luôn. Nhưng nếu chúng ta còn tin rằng Đạo Phật vẫn là cái chân lý tuyệt đối, vẫn là ánh sáng phía trước để soi rọi cho thế gian đi theo, thì chúng ta phải có bổn phận phát triển cái lý luận của Đạo Phật vượt trước thời đại để tiếp tục là người dẫn đường cho thời đại. Mà muốn làm được điều đó thì phải làm gì? Muốn làm được điều đó thì chúng ta phải tiếp tục phát triển Đạo Phật, phát triển cái lý luận. Mà ở đâu mình tiếp tục phát triển được lý luận Đạo Phật?
[1:20:20]Bởi điều gì? Bởi kiến thức, học hỏi, bởi công phu tu hành, bởi cái công đức, những việc làm công đức tích lũy qua nhiều năm tháng, do ba điều đó. Một là công đức tích lũy, làm nhiều điều lợi ích cho chúng sinh. Thứ hai là do công phu tu hành thực sự. Thứ ba là do học cái giáo lý. Ba điều đó hợp lại khiến cho mình sáng ra và mình đã đóng góp được nhiều điều mới cho Đạo Phật, và làm cho Đạo Phật tăng vượt lên để tiếp tục dẫn đạo được cho thời đại, cho con người, cho thế giới. Đó là điều cần thiết và đây là cái bổn phận của tất cả các tăng sĩ trong ngày hôm nay. Bây giờ khoa học đã tiến rất mạnh, tư tưởng tiến rất mạnh,
[1:21:05]nếu chúng ta cứ ề à ề à học những điều mà mà không phát triển được, thì chúng ta tự làm cho Đạo Phật mình bước qua một bên khỏi thế giới, người ta không cần tới mình nữa. Nhưng nếu mà mình phát triển được, làm cho người mọi người họ nhìn vào Đạo Phật, họ thấy Đạo Phật vẫn tràn đầy ích lợi cho cuộc sống của họ, dù là họ đầy đủ tiện nghi, dù là họ lên được tới không gian, lên sao Hỏa, dù họ lặn xuống đáy đại dương, dù là họ là có máy vi tính, computer, có đồ máy video, TV gì, họ vẫn thấy Đạo Phật là sự cần thiết, sự hướng đạo, sự ích lợi cho họ, thì họ mới nhờ vào Đạo Phật. Nhưng mà quý thầy có tin rằng Đạo Phật tiếp tục dẫn đạo được cuộc đời không?
[1:21:51]Có tin không? Tin thì phải làm điều đó thành hiện thực, là phải phát triển được lý luận của Đạo Phật bởi sự tu học của mình. Đây là bổn phận của mọi người. Tuy nhiên, một ngày nào đó quý thầy phát triển được Đạo Phật, bổ sung thêm được nhiều cái mới cho Đạo Phật, thì cũng phải cẩn thận là tôn trọng cái cũ, đó là sự nhu thuận đối với cổ nhân. Phải tôn trọng cái cũ, đừng có ỷ mình tìm ra được những điều mới rồi làm cuộc cách mạng khuấy động làm xáo trộn tất cả. Đó là cái cực đoan, cái quá khích và cái hiếu thắng của một người tuổi trẻ, một người mới phát minh. Ở đây chúng ta phải chín chắn, phải trưởng thành, phải già dặn với cái điều mình mới tìm ra được.
[1:22:32]Dù chúng ta có tìm ra được những điều rất mới, nhưng lúc nào cũng nhẹ nhàng tôn trọng cái cũ, chúng ta cứ nhẹ nhàng bổ sung thêm, bổ sung thêm một cách êm ả. Nên cái người mà đã từng quen với nề nếp cũ vẫn hoan hỷ đón nhận những giáo lý mới của chúng ta, làm cho Đạo Phật phát triển thêm mà không có một sự chống đối giữa cái mới và cái cũ gì hết. Vẫn nhẹ nhàng, nghĩa là thêm vào, thêm vào làm Đạo Phật mới thêm, mạnh thêm, sáng thêm mà không có chia rẽ, chống trái với nhau, là do cái thái độ của chúng ta nhu thuận, nhẹ nhàng, tôn trọng cổ nhân. Và đến đây thì cũng hết giờ, thì tôi cũng cầu chúc cho quý thầy
[1:23:12]sau này trở thành những bậc đại sư sáng giá, bổ sung được nhiều điều mới cho Đạo Phật nhưng mà vẫn không làm xáo trộn Đạo. Được không? Tôi xin lỗi vì đã quên đem cái bài bài chấm, tôi tìm cách sẽ gửi lại sau, ha. Có ai hỏi gì không? Thôi nghỉ ha. Nguyện đem công đức này,
[1:23:40]hướng về khắp tất cả, đệ tử và chúng
[1:23:54]sinh đều trọn thành Phật đạo.
[1:24:18]Nhớ mùi thơm thoang thoảng, thơm ngát mãi tình người, là thơm lời mẹ hát lúc đưa nôi.
[1:24:37]Ngày xưa ấy xa xôi mà gần gũi. Mùi thơm xóa đau thương và buồn tủi, mùi thơm mẹ đượm thắm cho con thời ấu thơ.
[1:25:03]Mẹ ơi,
[1:25:08]mẹ đã cho con dòng sữa, mẹ đã cho con niềm tin,
[1:25:20]cho suốt đời con được gọi mẹ, cho thơm ngát môi con mùi sữa
[1:25:37]mẹ. Mẹ ơi, mẹ đã cho con cuộc sống, mẹ đã cho con
[1:25:52]tình yêu, cho suốt đời con được gọi mẹ, cho thơm mãi môi con mùi sữa mẹ.
[1:26:34]Suốt đời con tâm niệm ghi nhớ mãi tình người, là thơm lời mẹ hát lúc đưa nôi.
[1:26:51]Ngày xưa ấy xa xôi mà gần gũi.
[1:27:01]Lời ru đã cho con niềm an ủi, tình yêu mẹ vun đắp cho con nhiều ước mơ.
[1:27:19]Mẹ ơi,
[1:27:24]mẹ đã cho con dòng sữa, mẹ đã cho con niềm tin,
[1:27:36]cho suốt đời con được gọi mẹ, cho thơm ngát môi con mùi sữa mẹ.
[1:27:53]Mẹ ơi,
[1:27:58]mẹ đã cho con cuộc sống, mẹ đã cho con tình yêu, cho suốt...
[1:28:26]Cho suốt đời con được gọi mẹ, cho thơm mãi môi con mùi sữa mẹ.