Transcript: Cô Đơn

[0:08]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Mời quý Phật tử ngồi xuống.

[0:26]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta cũng tiếp tục cái loạt bài Đạo Phật - Xã Hội, cho đến khi nào đủ 30 bài rồi thôi. Cái đề tài hôm nay nó xuất phát từ một cái cái câu nói, sự than thở của một nhà văn.

[0:45]Nói là nói đi giữa rừng người nhưng mà giống như đi trong sa mạc, tức là cái cô đơn khủng khiếp của con người vậy. Nên đề tài hôm nay là đề tài là cô đơn. Tựa đề nghe hơi hấp dẫn. Không biết nói nó ra gì không mà tựa đề nghe hấp dẫn: Cô Đơn. Cái cô đơn là một cái nỗi đau, một nỗi đau mà thú vị, cho nên nhiều cái tác phẩm về nghệ thuật cũng nói về điều đó. Có gì nó có vẻ nó không có cái tàn tạ, đau đớn, oằn oại như là những nỗi đau khác, mà cô đơn là nỗi đau dịu êm. Ở đây ai đã từng cô đơn thì biết, nỗi đau dịu êm. Ở đây mà chúng ta nói tới đề tài cô đơn, mình đụng nhiều bài thơ và nhiều bài nhạc lắm, như có bài nhạc sến gì đó:

[1:39]"Đời tôi cô đơn nên...

[1:43]nên..." Đó,

[1:47]đó, bài già còn thuộc nữa thấy không? Thế dù ai cũng cô đơn.

[1:53]Có cái bài L'Automne De L'amitié gì đó mà Ngọc Lan hát á: "Ngoài kia tuyết rơi đầy..." đó, "Có nỗi cô đơn nào không đau, nhớ thương biết bao giờ qua mau", không biết có ai thuộc không? Thì cô đơn, chúng ta phân tích chút xíu. Sự thực chúng ta hay dùng lẫn giữa cái cô độc và cô đơn, hai cái đó nghĩa khác nhau. Mà có cái chữ cô độc vì cái tiếng Việt Nam phát âm nghe nó không có đẹp bằng cái chữ cô đơn, nên cái người đó nhiều khi là cô độc chứ không phải cô đơn, nhưng mà cũng diễn tả nói rằng mình cô đơn. Cho nên hai cái sự thực thì hai nghĩa khác nhau, thì cái này có tính cách là liên quan đến những cái

[2:37]quan hệ giữa người và người trong xã hội. Chúng ta trình bày một chút về những cái liên quan của Phật pháp. Trời, bên ngoài muốn mưa hả? Thôi kệ, khi trời mưa vậy mình ngồi gần nhau nó sẽ đỡ cô đơn một chút, không sao, đỡ cô đơn.

[2:56]Chứ mọi người mà nói chuyện quá, cái người giảng thấy cô đơn quá.

[3:03]Thôi giờ chúng ta bắt đầu lại nha. Mình phân biệt giữa cô độc và cô đơn thế này: cô độc á là có ý nghĩa thể chất, còn cô đơn có ý nghĩa tinh thần. Ví dụ như là mình ở một mình, không có ở chung với ai thì đó gọi là cô độc. Ví dụ như là người sống một mình hoặc là người bị lọt trên hoang đảo, trong rừng vắng, hoặc là người đó ít cái giao du, ít có bạn bè. Thì ít giao du bạn bè thì nó vừa cô độc, vừa cô đơn á. Nhưng mà nó thế này nè: nếu mình mình tập trung cái ý nghĩa về cái thể chất thì gọi là cô độc, còn mình tập trung cái ý nghĩa tinh thần thì gọi là cô đơn. Ví dụ bây giờ một cái người mà ít giao du với bạn bè,

[3:49]nhưng mình hàm ý mình nói rằng người đó ở một mình một chỗ, ít đi lại với ai trên cái thể chất thì nói người này sống cô độc, người sống cô độc, ít giao du. Nhưng mình nếu mình hàm cái nghĩa cô đơn là người này không có chia sẻ tinh thần, không có chia sẻ niềm vui, cái tâm sự, trò chuyện với ai, ý nghĩa tinh thần thì gọi là người này sống cô đơn. Nên có những trường hợp mà hai cái nó rất là lẫn với nhau. Nên cái bài hôm nay nói vậy chứ nó liên quan tới ý nghĩa của xã hội, mà mình sẽ thấy cái nhìn của Phật pháp thế nào và cuộc sống của chúng ta như thế nào để mình điều chỉnh lại cho đúng và cái nỗi đau của người

[4:28]khác như thế nào để mình giúp và mình xoa dịu lại. Thì cái mà sống một mình là cái cô độc, tuy nhiên cái cô độc này nó hơi có vẻ bị bắt buộc, phải có những người họ tự nguyện, họ tự nguyện họ không có bị. Ví dụ như một người trong đạo Phật mà tới cái thời kỳ họ phải nhập thất, họ vào trong thất họ đóng cửa lại, họ không có tiếp xúc, không nói chuyện với ai. Chỉ có một cái người hộ thất tới giờ thì mang cơm nước vào rồi đi ra, không nói chuyện, kể cả không nói chuyện với cái người hộ thất đó luôn. Thì đó là đời sống cô độc tình nguyện. Thì trong đạo Phật gọi là sống độc cư, độc cư sống một mình một cách tình nguyện.

[5:10]Nhưng mà ở ngoài ngoài đời thì không có cái chữ sống độc cư của đạo Phật, mình hay nói là người này thích sống một mình hay là không tiếp xúc với ai. Còn mà ví dụ một người mà vì hoàn cảnh mà không có ai đến với mình hoặc mình không có sống với ai được thì gọi là sống cô độc. Mà sống cô độc mà trong trường hợp mà mình bị hoàn cảnh bắt buộc, ví dụ như con cái ở xa rồi hàng xóm không thể lui tới được. Bây giờ còn gọi là cái từ gì? Sống gì? Không phải. Neo đơn, nói người già neo đơn rồi đó, thế là cần người chăm sóc. Đó là một cái phải nói là một cái thảm trạng, một cái không hay của xã hội sắp tới,

[5:57]khi xã hội văn minh tới rồi cái tình trạng này sẽ tăng lên rất là nhiều. Cái mà tình trạng người già sống neo đơn không có con cái, bởi vì con cái lớn lên dần thì họ có cái hướng đi, có tương lai của họ, thường họ phải rời xa gia đình để đi lập sự nghiệp. Thầy rất là mong mọi người đi nghe Pháp đừng hút thuốc, làm buổi giảng không nghiêm trang.

[6:20]Xin vui lòng, xin vui lòng đừng hút thuốc.

[6:25]Thì cô độc là nghĩa như vậy, như vậy cô độc nó có hai cái: một là bị bắt buộc, hai là tự nguyện, là nói về thể chất. Còn cô đơn á là hàm cái ý tinh thần, là có thể một người đó sống có thể sống giữa đông người nhưng mà cái điều tốt của mình, cái thiện chí của mình hay những cái tâm tình riêng tư của mình ít có ai hiểu, thông cảm hay chia sẻ thì gọi là cô đơn, hoặc có khi nặng hơn là bị nghi kỵ, bị ganh ghét thì gọi là cô đơn. Nó hàm ý tinh thần. Ví dụ có thể là như một cái người ngồi giữa đám đông người nhưng mà ngồi lặng lẽ, nghĩa là không ai hiểu gì người đó, người đó cũng không có giao du, không nói chuyện với ai, không bày tỏ cái tâm tình cuộc

[7:11]đời của mình với ai biết hết thì người đó là người cô đơn. Cô đơn này hoặc họ cũng vậy, hoặc là họ tự nguyện, hoặc là họ bị. Tự nguyện nghĩa là sao? Nghĩa là họ tự giữ lấy cuộc đời mình, giữ tâm tình mình như một ốc đảo. Mình không đi vào cuộc đời của ai, không nói chuyện với ai, tâm sự với ai, và cũng không để cho ai đi vào cuộc đời mình, nghĩa là cũng không có tâm sự với ai hết. Đó là tự nguyện. Những người như vậy thì người ngoài không hiểu họ như thế nào. Còn có khi họ cũng bị, bị nghĩa là họ cũng muốn chia sẻ với mọi người những điều tốt, những thiện chí, những tâm tình của mình nhưng mà không ai thèm quan tâm hoặc ngược lại còn ghét bỏ.

[7:57]Thì đây là mới là nỗi đau. Thì "nỗi cô đơn nào không đau" là ở chỗ này đây. Mà thường á, ví dụ nói một người cô đơn trên ý nghĩa tinh thần là hàm ý nghĩa tốt, tức là người đó không phải là một tay tội phạm hình sự giấu giếm cái điều gì của cá nhân mình. Người này là một người trong sáng, chỉ là ít ai hiểu họ, chứ cô đơn không có nghĩa xấu. Còn ví dụ như mình có một cái âm mưu đen tối, có một cuộc sống hai mặt, có một cái tì vết của quá khứ cần phải che đậy hoặc là có một cái chủ trương tầm bậy mà muốn nhiều người hưởng ứng thì cái ý nghĩa xấu như vậy nhưng mà thấy không ai theo mình, không ai hưởng ứng,

[8:38]không ai đồng lòng thì người như vậy không gọi là cô đơn. Cô đơn chỉ hàm ý cho những điều lành mạnh thôi, chứ không có cái điều xấu. Ví dụ một tên tướng cướp nghĩa là đang nuôi cái mộng là cướp nhà băng, mà cái điều nuôi cướp nhà băng không ai hưởng ứng hết thì không có gọi là tên tướng cướp cô đơn, không gọi. Hồi xưa có tên tướng cướp cô đơn là tên gì nổi tiếng á? Điền Khắc Kim, phải không? Cũng là tướng cướp. Hình như có lên trên tivi á, cải lương có lên tivi, nhưng đó nhân vật có thật á. Tay đó sau này bị chết trong tù, tướng cướp Điền Khắc Kim. Tay này không, nghĩa là khi tổ chức đánh cướp thì không bè,

[9:18]không đảng, không gì hết, một mình đi ăn hàng thôi. Cô độc, cô đơn là vậy. Ngược với cái cô đơn là một người có nhiều tri kỷ. Đây là chúng ta nói qua ngày tri kỷ chút. Tri kỷ là người hiểu được cái hay mình và ủng hộ mình. Thì chữ tri là biết, kỷ là mình. Biết được mình, nghĩa là cái người nào mà hiểu được mình mà hiểu điều tốt, có vẻ thông cảm, trân trọng, quý mến cái riêng tư của mình như vậy thì gọi là người tri kỷ. Trong cái tri kỷ thì trên đời này vậy, người ta nói có nhiều trường hợp tri kỷ. Tri kỷ là bạn bè với nhau, ví dụ bạn đồng phái. Một người đàn ông vậy, có những cái chí nguyện lớn,

[10:03]có những cái ý hay chưa bày tỏ được, nhưng mà một người bạn nào đó hiểu được mình và quý mến cái ý nguyện của mình á, người đó gọi là tri kỷ của mình. Ví dụ bây giờ có một người sinh viên học thì trong lớp thì cũng bình thường, nhưng mà người sinh viên này nuôi mộng sau này nghiên cứu một đề tài lớn để có thể chữa được bệnh bệnh AIDS, ví dụ vậy. Mà cái điều đó nói ra giống như không tưởng, vì hiện nay thế giới chưa tìm ra được, thực sự là chưa chữa được bệnh AIDS hẳn, chưa có chính thức tuyên bố là đã chữa được bệnh AIDS. Nhưng một người sinh viên nào đó cái mơ ước điều đó, thì cái ước mơ đó anh không dám nói ra vì sợ người ta cười.

[10:41]Nhưng mà đang học nhưng vẫn âm thầm đi tìm tài liệu, làm thí nghiệm này kia nọ là để nghiên cứu dần. Thì có một người bạn thấy làm những điều đó thì không có cười anh bạn mình là một người không tưởng, ảo tưởng, mà lại tin tưởng, đó cái tin tưởng đó, đó là tri kỷ á. Tin tưởng rằng cái người bạn của mình một ngày nào đó sẽ có những bước tiến để đóng góp được cho cái nền y học nhân loại và âm thầm giúp đỡ, ví dụ như thiếu tiền cái nhiều khi còn gửi phụ bạn mình cái chi phí để mà tiếp tục nghiên cứu, thì cái người như vậy đúng thực sự là người tri kỷ. Mà sống trên đời á, một cái người có cái chí nguyện lớn hoặc là

[11:22]một cái tài năng lớn mà có được cái người tri kỷ cũng lớn như vậy thì không gì hạnh phúc bằng, không gì hạnh phúc bằng. Là tri kỷ thực sự. Nên chúng ta nói tri kỷ, chúng ta thường nói đến những cái cái tầm cỡ lớn thì cái tri kỷ nó đẹp. Còn ví dụ như mình có những điều lặt vặt, mình là con người cũng tầm thường, sống cũng không mơ mộng gì nhiều, à sống qua ngày đoạn tháng cho hết chuyện, ờ chỉ có cái điều ước mơ là nhiều khi đánh số đề cho vui, đánh tứ sắc. Rồi có cái người cũng rất là ủng hộ mình chuyện đó, thì cái đó có nên kể là tri kỷ không? Không nên, thấy không? Cho nên thường là tri kỷ không phải những vấn đề

[12:03]lặt vặt mà hay nói tới những cái tầm vóc lớn. Chúng ta hay có một cái đôi bạn tri kỷ mà được tiêu biểu trong lịch sử là như Bảo Thúc Nha với Quản Trọng, với Quản Trọng, Bảo Thúc Nha với Quản Trọng. Hai người đó lại phò hai ông chúa khác nhau, vua khác nhau. Sau đó cái ông vua của Bảo Thúc Nha thắng ông vua của Quản Trọng. Mà hai người đó là bạn nhau, nhưng mà ông Bảo Thúc Nha không đủ sức để mà phò ông vua khi ông ấy lên vua là Tề Hoàn Công, thì Tề Hoàn Công mới đi hỏi tìm một cái người mà có thể đem về làm tể tướng được, thì Bảo Thúc Nha lại tiến cử Quản Trọng là người ngày xưa là kẻ thù của vua.

[12:43]Nhưng mà vua nghe lời. Về, thì mấy người bạn khác mới ngạc nhiên mới hỏi Bảo Thúc Nha: “Tại sao anh lại tiến cử? Vì tôi thấy cái người đó hễ mà đi đánh trận á là đi đằng sau lưng anh, hễ mà chiến thắng đi về thì chạy trước anh, à mà hễ mà lãnh tiền thưởng thì chia phần nhiều hơn anh. Cái con người như vậy mà tại sao anh lại tiến cử? Tốt gì?” Bảo Thúc Nha trả lời: “Không phải đâu. Anh ta muốn bảo toàn thân mạng vì anh ta còn mẹ già ở nhà. Anh ta không muốn chết sớm, cho nên anh đi đánh trận anh đi đằng sau để có gì đừng có chết. Là không phải vì anh nhát, mà vì mẹ già.” Một cái người mà hiểu bạn mình như vậy thấy quý không?

[13:22]Quá quý, một hạnh phúc lớn. Rồi khi chiến trận xong ổng lật đật ổng chạy về trước để thăm mẹ ổng thì sao? Đó là hiếu. Mà khi mà chia phần thưởng này nọ thì ổng giành phần trước bởi vì ổng muốn đem về cho mẹ chứ không phải ổng tham. Đó, tức là những cái biểu hiện dường như là xấu, nhưng mà sự thật cái động cơ rất là tốt, mà cái động cơ ngầm bên trong ai mà hiểu giùm cho mình, phải không? Chứ đa phần con người, đa phần con người chỉ thích nghĩ xấu về người khác. Nghĩa là dù không có biểu hiện xấu mà người ta vẫn cố gắng bẻ thành xấu, còn huống hồ đây có biểu hiện xấu mà lại hiểu được cái tốt tiềm

[14:01]ẩn bên trong thì thật là một cái người tri kỷ tuyệt vời nhất trong những người tri kỷ trên thế giới này từ xưa tới nay. Trong cuộc đời chúng ta mà được người tri kỷ như vậy thì đúng là chết cũng đáng. Nên có những người mà vì tri kỷ mà chết là vậy đó, vì cái hạnh phúc nó lớn lao quá. Những cái điều hay của mình, mình không biểu hiện ra hết mà một người bạn hiểu được mình thì vì người tri kỷ đó mà chết cũng dám nữa. Đó là trường hợp của ai? Trường hợp của Kinh Kha. Kinh Kha. Là lúc đó là một người, Thái tử Đan muốn giết muốn giết Tần Thủy Hoàng thì mới đi tìm một tráng sĩ, thì Kinh Kha lúc đó giỏi giỏi võ dữ lắm,

[14:43]gọi là tráng sĩ nghĩa là võ công siêu đẳng, võ công thuộc hàng cao thủ hơn những cái như trong phim Hồng Kông nữa. Ngày xưa những cái phim Hồng Kông là họ có thật hết á. Thì lúc đó là thái tử mới tìm mọi cách để lấy lòng Kinh Kha. Nhưng mà chỉ có một cái chỗ này để chứng tỏ hiểu hiểu Kinh Kha mà cái chỗ này hơi hơi ác, cho nên không thành công, là Thái tử Đan có một người thiếp có bàn tay cực đẹp, khi bước ra hầu nước cho Kinh Kha, Kinh Kha nhìn thấy bàn tay, Kinh Kha xuýt xoa. Lát sau Kinh Kha về tới nhà thì thấy cái hộp đưa tới tặng, mở ra là bàn tay của người hầu thiếp đó. Biết kiểu đó mà tặng kiểu đó thì thấy hay không?

[15:27]Kinh khủng, ông này ác đâu phải tốt, phải không? Nhưng mà Kinh Kha lại bị lạc lòng không nhìn ra được cái ác của người này mà cho rằng người này hiểu mình, quý mình, cho nên lên đường đi giết Tần Thủy Hoàng mà không kể mẹ mình còn phải ở lại và thất bại, thất bại vì cái người chủ mưu không có đức, ác quá. Đó cũng là một trường hợp vì tri kỷ mà chết, nhưng mà sự thật là không xứng đáng. Chúng ta phải hiểu lại một chút xíu như vậy, là cái mà cái cô đơn á nó đau như thế nào thì cái có người tri kỷ nó sung sướng ngược lại như thế. Trong cuộc đời này nó có nhiều cái gọi là niềm vui và hạnh phúc hay

[16:06]những nỗi khổ cay đắng, thì chúng ta cũng đã biết nhiều, hôm nay mình nói nhau một chút xíu về cái cô đơn và cái tri kỷ là như vậy. Có cái nỗi cô đơn nào không đau là như vậy, mà được cái tri kỷ thì thật là hạnh phúc, vì có người ủng hộ mình và hiểu mình, tin tưởng mình là như vậy. Cái người tri kỷ cũng còn có một cái đặc biệt nữa này, là có khi hiểu được khuyết điểm của bạn mình nhưng thông cảm, vì biết sao, vì biết rằng cái ưu điểm của người bạn này lớn hơn khuyết điểm, và biết một điều nữa là khuyết điểm này sẽ có ngày vượt qua được, không có chê. Một con người độ lượng với bạn mình như vậy,

[16:47]hiểu sâu sắc như vậy thì đó là tri kỷ. Nó không dễ kiếm được một người như vậy. Ví dụ như bây giờ à mình có cái tật kiêu ngạo thì ai cũng ghét, kiêu ngạo thì hễ người kiêu ngạo ở trên đời ai cũng ghét hết trơn á. Nhưng mà có một người họ thấy cái kiêu ngạo của mình coi vậy chớ sẽ có lúc hết, tại vì có những cái thiện, có những cái suy nghĩ mình biết suy nghĩ, thấy cái người này biết suy nghĩ, bây giờ thì chưa suy nghĩ tới nơi nên còn có cái kiêu ngạo, nhưng cái sự suy nghĩ sâu sắc thông minh hiểu đạo lý hiểu Phật pháp này đang suy nghĩ về lý vô ngã này thì chắc chắn rằng cái kiêu ngạo đó từ từ sẽ được chiết phục, mà cái kiêu ngạo đó nó

[17:33]không nhiều bằng cái thiện tâm, cái thương người, cái làm việc thiện, vân vân, thì cái người này coi kiêu ngạo ấy không sao. Nghĩa là một cái người có nhược điểm nhưng mà được người bạn tri kỷ của mình hiểu, tha thứ, độ lượng và tin tưởng rằng nó sẽ được vượt qua, và cũng tin tưởng rằng cái thiện trong cái tâm mình lớn hơn cái khuyết điểm của mình. Đó cũng là một yếu tố của tri kỷ. Hiểu được cái điều hay của mình, quý trọng, tin tưởng cái điều hay của mình đã là khó rồi, mà đối với khuyết điểm của mình vẫn độ lượng, vẫn có cái tin rằng vượt qua. Đó, đó là một cái cái người tri kỷ vĩ đại đó. Trên cuộc đời khó kiếm được người như vậy, khó kiếm được người như vậy.

[18:15]Kiếm được người như vậy là một cái hạnh phúc lớn mà không nói hết được, không nói hết được. Có những niềm riêng làm sao nói hết, chỗ đó phải không? Thường thường á trong lịch sử nhân loại vậy, có những cái tài năng lớn mà không ai hiểu được, cho đến khi họ chết rồi á thì con người mới hiểu được đôi chút về họ. Những người như vậy là những vĩ nhân cô đơn, như danh họa Van Gogh là danh họa người Hà Lan. Hồi ông sống á, bức tranh của ông vẽ bán không ai mua,

[18:56]Có một lần ổng cãi lộn với ông một ông bác sĩ. Gây gổ làm sao đó không biết. Ổng ổng cự nự ổng đánh ông bác sĩ gì nữa. Sau ổng hối hận, ổng mới đem một bức tranh mà ổng vẽ chân dung của ổng, ổng tặng ông bác sĩ. Cái người họa sĩ mà đem bức tranh tự vẽ chân dung mình vẽ tỉ mỉ mà đem tặng là một cái món quà tinh thần lớn lắm, ổng không có gì để tặng, tặng. Nhưng bác sĩ nhìn những cái bức tranh vẽ tự họa ổng nhìn không ra. Ổng thấy từng bệt, bệt bệt miếng tại Van Gogh có cái lối vẽ là đi từng cục cục, cái cái trường phái của ổng á đi từng bệt từng bệt, chục chục chục, nhưng mà ghép nhiều cục nó lại từ

[19:30]từ nó thành cái hình rất là hay mà rất khó bắt chước. Van Gogh là vậy. Thì ông bác sĩ cám ơn, ổng nhìn cái hình quái lạ, dòm không biết đẹp ở chỗ nào, thấy sao người ta vẽ nó mịn màng, đều đều, tô đều, đậm dần qua tới nhạt dần, còn ông này ổng đi từng cục cục cục cục cục mà ráp ráp thành cái hình thì thấy cũng giống thiệt mà không biết đẹp chỗ nào. Ổng vừa quay lưng đi cái ông này ổng sẵn cái chuồng gà ổng nuôi đang thiếu một chỗ trống, mấy con gà nó chui qua chui lại hoài, ổng để vô ổng chặn lại. Van Gogh. Mà bây giờ người ta tìm được cái bức hình đó, người ta bán bức hình đó là năm bảy triệu đô la gì đó.

[20:02]Cái giá hiện nay của cái bức đó, bức chân dung tự họa của ổng là hình như khoảng bảy triệu đô la. Mà hồi đó không ai để ý ổng, nghĩa là ổng chết trong cô đơn, trong nghèo khổ, trong bệnh tật. Hoặc là như Việt Nam mình có một nhân vật là Hồ Quý Ly. Ở bên Trung Hoa có nhân vật là Vương An Thạch. Đó là những nhân vật mà cô đơn, những cô đơn, những những cô đơn vĩ đại, những cái cô đơn khủng khiếp. Như Hồ Quý Ly vậy, ổng có cái nhìn sắc bén, vào cái thời đó thì nhà Trần đã bắt đầu suy, đạo Phật đã bắt đầu suy. Chúng ta thường hay nghe nói đời Lý, đời Trần đạo Phật Việt Nam rất thịnh ha, nhưng thực tế, thực chất là đạo Phật thời nhà

[20:46]Trần đã bắt đầu suy ngay sau đời Trần Nhân Tông. Vừa cuối đời Trần Nhân Tông là đạo Phật bắt đầu suy dần luôn. Nghĩa là trong các chùa những cái tệ trạng đã phát sinh rất là mạnh. Và những cái đời vua kế: Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Nghệ Tông, Trần Dụ Tông rồi, thì đạo Phật suy suy đồi dữ lắm rồi, và góp phần không ít vào cái việc làm băng hoại xã hội. Tại vì cái lối tu gì đó không hiểu, kì lạ vậy. Thì ông Hồ Quý Ly là một con người thông minh. Ổng thông minh và nhiều cơ hội để ổng tiếp cận được cái triều đình rồi ổng nắm quyền luôn. Nghĩa là những người cô của mình gả cho vua, con mình gả cho vua, cháu mình gả cho vua, dần dần thì ổng nắm luôn hết luôn.

[21:31]Ép nghĩa là vua gả... truyền ngôi, lần lần lần lần rồi ổng soán ngôi luôn. Rồi ổng dời cái kinh đô về trong Thanh Hóa. Mà cái đặc biệt của ổng là ổng viết cái cuốn để nói về cái sự cải cách, cái biến pháp đó, hồi xưa cái chính sách cải cách. Mà cái chính sách nó cải cách á thì nó rất giống với những chính sách chính trị hiện đại trên thế giới bây giờ. Thời đó ổng cho sử dụng tiền giấy. Thường thường người ta sử dụng tiền đồng, tiền bạc, tiền vàng, ổng cho sử dụng tiền giấy. Rồi có chính sách hạn điền, tức là không cho ruộng nhiều quá. Người ta ruộng nhiều quá tạo thành cái địa chủ bóc lột, nói vương tôn công tử gì mỗi người chỉ được bao nhiêu ruộng

[22:11]thôi, để vừa sức để mà lấy ruộng mà chia dần chia dần lại cho người khác, ai cũng phải có ruộng mà làm. Nên nhiều chính sách bây giờ ta thấy hay, hợp lý nhưng thời đó là đụng tới quyền lợi của những gì? Của hoàng tôn, vương thất và những người địa chủ giàu có, nên những cái lớp đó họ tập hợp lại chống, Hồ Quý Ly chịu không nổi. Hồ Quý Ly rất giỏi đó, cũng chiếm được ngôi, chuẩn bị tiến hành cái biến pháp của mình đối với xã hội, nhưng mà rồi bên nhà Minh họ đem quân qua đánh và cả một cái đất nước này dân không ủng hộ. Nghĩa là quân của Hồ Quý Ly đóng ở đâu là dân đi báo cho quân Minh hết trơn.

[22:46]Nên tưởng là quân Minh tốt, đem qua ủng hộ ủng hộ nhà Trần, nên dân mình khờ dại lúc đó, dân mình phải nói dùng chữ khờ dại, là đã tin tưởng ngoại bang. Ngoại bang họ đưa ra cái khẩu hiệu là ủng hộ cái triều đại trước, dân mình nhẹ dạ tin theo, và thế là bị chìm trong nô lệ cũng mấy chục năm. Phải đợi tới Lê Lợi đánh cực khổ mười năm rồi mới giành lại được độc lập. Nên chúng ta nhớ muôn đời không bao giờ có ngoại bang tốt hết, không bao giờ, từ xưa tới giờ. Hồi trước vào thời kháng Pháp, ông cha mình cũng vậy, cứ nghĩa là dựa vào cái nước này, dựa vào nước kia rồi đều thất bại, phải tự lực tự cường mới thành công.

[23:28]Thì Hồ Quý Ly cũng là một con người cô đơn, mãi đến ổng chết rồi bao nhiêu năm sau, mấy trăm năm sau cũng không ai hiểu, vẫn nghĩ ổng là kẻ xấu. Đến sau này đó, bắt đầu là lịch sử đợi tới thời đại tiến bộ mới giành lại cho ổng những cái những cái giá trị xứng đáng. Vào cái thời đó ổng không ủng hộ đạo Phật, Hồ Quý Ly á. Có những người vào thời đó không ủng hộ đạo Phật như Lê Quát, Trương Hán Siêu, Hồ Quý Ly không ủng hộ đạo Phật. Vì sao vậy? Vì lúc đó đạo Phật đang từ từ biến thành cái đạo mà chiếm đặc quyền đặc lợi mà chư Tăng thì kiêu ngạo. Tại vì là đó là cái đạo được vua theo mà, vua tôn sùng, nên những người tu sĩ mà theo đạo Phật

[24:10]họ họ kiêu ngạo lắm, nghĩ mình là một cái vai vế, một thành phần phải được ưu đãi trong xã hội. Rồi đạo đức thì không có tu dưỡng kỹ, nên nó băng hoại dần dần, băng hoại dần dần. Nên Hồ Quý Ly cũng như một số nhà Nho lúc đó lại chống, Chu Văn An cũng vậy, chống đạo Phật. Họ mới xiển dương cái đạo Nho là một cái đạo mà thực tế để xây dựng xã hội. Thì dĩ nhiên là cả hai đều cực đoan hết. Chúng ta cần một cái đạo Phật đúng nghĩa, trong đó là như chúng ta định nghĩa như mà đi tìm lại từ cái nguyên gốc thời Đức Phật vậy, là một đạo Phật dạy cho chúng ta cái cách sống ở cuộc đời để chúng ta sống tốt đẹp được với mọi người, đó là một cái định nghĩa thứ nhất.

[24:55]Thứ hai là một đạo Phật có một con đường đưa chúng ta vượt thoát khỏi luân hồi sinh tử, đó là định nghĩa thứ hai. Và hai định nghĩa đó gắn bó với nhau, chúng ta cũng đã nói nhiều. Nghĩa là chúng ta muốn thoát khỏi cuộc đời này là chúng ta phải rất tử tế, đối xử rất tốt với cuộc đời này, chúng ta mới thoát khỏi cuộc đời được. Còn ai không hiểu cái nguyên lý này, cứ nghĩ rằng muốn giải thoát khỏi luân hồi sinh tử thì chỉ việc quay lưng với cuộc đời, quay lưng với con người để tìm tu giải thoát thì người đó vĩnh viễn không ra khỏi cuộc đời. Chúng ta phải nhớ nguyên lý này cực kỳ quan trọng. Vì vậy, một người hiểu đạo Phật chân chính trước hết phải là một người

[25:38]rất có đạo đức, rất thương người, sống rất tốt với mọi người. Nếu không có cái tiền đề đó, người này không phải đệ tử Phật. Thì người này ví dụ như thấy người đó tu tinh tấn, tụng kinh, gõ mõ, ngồi thiền tinh tấn nhưng hễ mà gặp con người thì lạnh lùng, thờ ơ, hờ hững thì người này có phải đệ tử Phật không? Không. Bởi vì đệ tử Phật là phải từ bi, phải vị tha. Nên cái tính chất của một người đệ tử Phật vừa từ ái, vị tha, năng nổ, xông xáo, dấn thân, vừa thanh thoát, thoát tục, vừa nhẹ nhàng không vướng bận cuộc đời. Hai cái đó, hai cái ngược nhau đó nằm nơi một con người của một người đệ tử Phật chân chính.

[26:19]Đó là điều khó làm. Nhưng mà như vậy mới là đúng. Còn cái gì một bên, một chiều đều không đúng. Ví dụ như đạo Nho chỉ chủ trương là dấn thân trong cuộc đời thôi, không biết giải thoát là gì, thì đó cũng là một cực đoan, rồi chỉ lẩn quẩn trong luân hồi không đi tới đâu, rồi đau khổ mãi. Chúng ta nhớ như vậy luân hồi là gì? Vô lượng kiếp luân hồi đắng cay và mỏi mệt. Còn một cực đoan thứ hai là một người hiểu đạo Phật hiểu không hết cũng vậy, cứ tưởng là phải quay lưng với cuộc đời rồi mới có thể tìm được giải thoát thì cũng hiểu sai, cũng là một phía. Do đó chúng ta phải hiểu đạo Phật chuẩn lại là như vậy đó.

[26:59]Có một trường hợp cô đơn là thế này: Chúng ta nhìn những điều đó ta thấy là cô đơn có trường hợp là do tư tưởng vượt xa thời đại quá nên chưa có người hiểu kịp. Hoặc là do nghiệp đời xưa của mình á là ít thông cảm với ai, cho nên đời này cũng ít ai thông cảm với mình, mặc dù cái điều mình đưa ra là đúng. Thì ở đây vậy, chúng ta nói trường hợp cô đơn có những nhà tư tưởng lớn như là Vương An Thạch Trung Hoa cũng vậy, sau này ổng thất bại, ổng bị truất quyền để cho phe bảo thủ nắm quyền, chớ ổng đưa ra những cải cách rất giống với cái thời hiện đại bây giờ. Ổng cũng là người cô đơn là vì tư tưởng ổng vượt

[27:42]xa thời đại, người đồng thời không hiểu nổi. Cũng là một cái cô đơn. Thì trong cuộc sống này đó nó giống giống như vậy hết. Như như là ai cũng sống như thế mà mình mình thấy cái mọi người đang sống như vậy không ổn, từ từ mình đi tìm con đường vượt lên, thay đổi đi, sửa lại cho đúng thì có thể mình là người phải chịu cô đơn, ít có người hiểu được mình. Vì người mà hiểu được là cái tầm cỡ, cái trí tuệ của họ cũng gần bằng mình. Vì mình xiển dương trước, họ thấy đúng họ đi theo. Thì cái người đi theo thì không bao giờ giỏi bằng cái người đưa ra, chỉ là người thứ hai thôi, nhưng mà cũng là rất giỏi.

[28:20]Còn có những người ví dụ mình đưa ra họ không hiểu gì hết, mà họ thấy lấy làm lạ tưởng là sai rồi chống luôn nữa. Đó là cô đơn là vì như vậy, vì cái tư tưởng, cái trí tuệ của mình đã tiến xa trước thời đại nhiều quá thì dễ bị cô đơn lắm, ít có ai thông cảm được mình. Hoặc nghiệp đời trước cũng vậy là mình thường thường là mình cũng chủ quan hay kiêu ngạo đó, ít có thông cảm, chia sẻ cái điều hay, điều đúng người khác, thì bây giờ thường là mình hay gặp cái sự chống đối, cũng là một cái nguyên nhân như vậy. Rồi có trường hợp là ví dụ như khi mình đưa ra điều gì thì ít có ai ủng hộ thì mình nghĩ mình có phải cô đơn không?

[29:03]Phải không? Đúng không? Xích đúng. Cái này nó không có định lý đảo. Tức là thế này: khi một người giỏi quá, đi trước thời đại nên người ta không hiểu kịp, không có ủng hộ kịp thì gọi là cô đơn. Nhưng mà ngược lại, khi một người đưa ra một cái gì đó mà không có ai ủng hộ thì chưa chắc là cô đơn. Vì sao vậy? Vì chưa chắc, chừng nào đúng mới gọi cô đơn, còn không đúng đâu gọi cô đơn. Mình đưa ra có biết chắc đúng không mà nói mình cô đơn. Cho nên là trường hợp mà ví dụ như là khi mà ít có ai ủng hộ mình á thì mình đừng có nghĩ rằng: "Tại vì tôi giỏi quá, tôi đi trước thời đại xa quá, cho nên mọi người hiểu tôi không kịp nên tôi cô đơn quá", không phải.

[29:49]Coi chừng không phải, coi chừng cái đó là mình hiểu lầm. Có trường hợp là tại mình dị hợm quá, mình kỳ khôi quá, thì vậy, chứ nếu không phải mình cô đơn quá, coi chừng vậy.

[30:02]Vì vậy á là chúng ta phải tự khách quan để đánh giá mình trước á, chứ đừng thấy ví dụ thấy người ta không ủng hộ mình thì phải coi lại, có khi mình đúng mà mình cô đơn, người ta không ủng hộ mình, có khi mình sai. Nhưng làm sao tự mình biết mình đúng hay mình sai, mình phải khách quan, đừng bênh vực mình. Kế đó nữa là phải cầu Phật gia hộ để cho mình được nhận định đúng về mình. À, đây là những điều bí mật đó. Như hôm trước có lần chúng ta nói chuyện với nhau về điều đúng, về sai trong cuộc đời này, ai cũng cho mình là đúng hết, trên cuộc đời này không ai cho mình sai hết, phải không? Ai cũng cho mình đúng.

[30:43]Nhưng mà có những lúc mình đã sai, phải không? Chứ nếu luôn luôn mình từ nhỏ tới lớn mình nghĩ điều gì cũng đúng hết thì mình là cái gì rồi? Mình là vĩ nhân, thiên tài hay là thánh rồi. Nhưng mà tiếc rằng là 10 điều mình nghĩ ra thì hết 10 điều rưỡi trật. Bởi vì vậy mình mới chưa là vĩ nhân, phải không? Mình chưa là vĩ nhân. Mà tại sao là mình thường hay tưởng mình đúng, trong khi mình đã sai rất nhiều trong suốt cuộc sống này? Vậy cái sai, cái đúng dựa vào đâu để biết? Chúng ta đã có lần nói với nhau rằng, cái việc mà nhận định đúng sai á nhiều khi nó như là một sự hên xui. Giống như một cái hên gì sâu thẳm trong tâm mình

[31:25]á, khiến cho mình tìm ra được cái lỗi của mình, cái sai của mình, mình chỉnh kịp thời. Một cái gì sâu thẳm trong tâm mà không ai dạy cho mình được, không phải từ bên ngoài đến, nó như một cái hên vậy. Rồi còn cái trường hợp á mà ví dụ khi mình tìm ra điều gì đúng, mình biết chắc là đúng, tin tưởng chặt chẽ, không ai làm mình lung lay được hết, cũng như một cái hên gì đó sâu thẳm trong tâm mình để làm cho mình biết mình là đúng, mà không phải rơi vào bệnh chủ quan, tự cao. Nên nó như một cái hên gì sâu trong tâm mình, mà ai là người mà có niềm tin với Tam Bảo sẽ thấy nhiều khi hầu hết là trường hợp Phật Pháp gia hộ vậy.

[32:04]Chứ không phải tự mình thấy, tự mình hay mình giỏi đâu. Nên người đời họ không giải thích được điều đó về nhân quả và về sự gia hộ của Trời, Phật, mà họ có thấy những điều đó, họ thấy nhiều khi cái tài á nó thua cái hên. Cái tài thua cái hên. Vì có những người rất giỏi mà vẫn không thành công, có những người không giỏi lắm nhưng tự nhiên có những cái cơ hội gì đó đến và họ thành công. Nên họ nói ở đời là: "Hay không bằng hên. Hay không bằng hên." Thì cái mà hên á là một á là do phước đời trước của mình, hai á là do Tam Bảo gia hộ. Vì vậy đừng ai nói mình tài. Kể cả sau này, ví dụ như là quý Phật tử

[32:48]mà đến lúc nào đó lên làm giảng sư giảng đạo đi, được không ta, hổng biết. Thì hông, đệ tử nhiều thấy nhiều người gương mặt cũng đẹp trai lắm à, đi tu cũng dám làm giảng sư được á. Lên giảng vậy cũng đừng có nghĩ rằng mình do tài mình giảng, do trí mình giảng, không, phải luôn luôn chân thành cầu Phật gia hộ. Thì như vậy mình đỡ đi sai. Ví dụ mình có sai, có Phật ngầm sửa giùm mình lại. Và cái điều đúng làm lợi cho mọi người, đó là điều vậy. Nên phải khách quan nhận định về mình, chứ đừng có nghĩ rằng mình mình giỏi. Còn nếu mình đúng mà ít ai ủng hộ, tức là mình bị cô đơn, đó đây cái thái độ của người đệ tử Phật là chỗ này đây.

[33:30]Ví dụ như là mình thương yêu con người, nhưng mà bị người ta nghi kỵ, người ta nói mình đạo đức giả. Ví dụ như mình vận động đi hoạt động từ thiện, mình đi xin những quần áo cũ để cho người nghèo, mình đi xin tiền, xin gạo giúp người nghèo, giúp người bệnh, người tàn tật, nhưng mà người ta nghĩ mình chắc đi kiếm đồ ăn chặn, ăn lời, vân vân. Nghĩa là điều mình làm rất là đúng, chính đáng, tận trong thâm tâm mình rất là trong sạch, nhưng mà vẫn bị người ta nghi ngờ, người ta nghĩ xấu thì đó thật là cô đơn. Thì nếu mà gặp cô đơn như vậy thì mình phải làm sao? Ở đây đó, có những người không vững lòng sẽ lung lay, à sẽ bỏ cuộc.

[34:13]Trường hợp này nhiều lắm. Quý Phật tử nghĩ có bị không? Phải không? Sẽ nhiều người bị. Ví dụ điều mình muốn làm tốt, nhưng mà người ta nghĩ xấu, nghi kỵ, chống đối, công kích, xỉa xói, mình bỏ cuộc liền. Cô đơn lúc đó là cái cô đơn đã làm mình thất vọng và mình bỏ cuộc, chịu thua. Thì thái độ như vậy không phải là thái độ của người đệ tử Phật. Thái độ của người đệ tử Phật, khi gặp cái sự chống đối, khi mà phải chịu đựng cái nỗi cô đơn thì phải sao? Phải kiên nhẫn. Nếu mà tin chắc rằng con đường mình đi là đúng thì phải kiên nhẫn chịu đựng cái sự chống đối của người khác, cái sự nghi kỵ, ganh ghét của người khác,

[34:59]chứ không có vì cái sự ganh ghét đó mà mà bỏ cuộc. Giống như có cái ông thầy tu vậy, thì ổng tốt thôi, nhưng mà bị nhiều người xỉa xói, công kích thì ổng kiên nhẫn ổng chịu đựng. Có người thấy vậy chịu không nổi, nói: "Tôi như ông đó tôi bỏ ra đời tôi lấy vợ cho nó sướng, tu làm chi mà người ta cứ nói xấu này nọ kia." Nhưng mà sự thật là bởi vì cái tâm thế gian là vậy đó. Hễ mình làm điều tốt mà ai hổng tin mình, ghét không thèm làm điều tốt nữa. Như vậy ai lỗ? Mình lỗ và những người đáng lẽ được mình giúp lỗ, phải không? Đó là vì hễ người ta không tin tôi, tôi không thèm làm điều tốt nữa là một quan niệm hết sức là sai lầm, cạn cợt.

[35:42]Cho nên vì vậy, chúng ta phải vững lòng, phải chặt dạ là thấy làm điều này là có lợi cho cuộc đời, cho Phật pháp thì dù gặp muôn ngàn chống đối, không ai ủng hộ, không ai tin tưởng, vẫn phải cố gắng đi tới. Đó là một sự kiên nhẫn. Ở đây đó, chúng ta hiểu cái chữ kiên nhẫn nó hơi khác cái chữ nhẫn nhục một chút. Cái chữ nhẫn nhục á mà theo đạo Phật mình hiểu á, nghĩa là khi mình bị người ta nói nặng, bình thường như bị người ta xúc phạm, người ta nói nặng, người ta mưu hại, mình không giận hờn, không oán thù, đó là nghĩa nhẫn nhục. Còn cái chữ kiên nhẫn trong cô đơn có nghĩa là mình có một cái công trình ở phía trước,

[36:24]con đường ở phía trước, một dự định tốt đẹp, thánh thiện, cao cả ở phía trước để có thể làm lợi ích cho nhiều người, nhưng mình gặp chống đối, gặp cản trở thì phải kiên nhẫn vượt qua, bước tới để làm cho bằng được. Đây là cái chữ kiên nhẫn. Nó gần gần với chữ nhẫn nhục, phải không? Nhưng mà ở trong đây nó có một cái hàm cái ý chí là cần cái ý chí, cái nghị lực để theo đuổi lâu dài một cái điều thiện, đó là cái kiên nhẫn vậy.

[36:55]Ở đây nè, cái chỗ này là cái chỗ tế nhị, chúng ta phân tích chút xíu. Ví dụ như là khi mà mình bị chống đối dù cái điều, con đường mình đi là đúng, là tốt, mình kiên nhẫn chịu đựng, nghĩa là vẫn cố gắng thực hiện cái lý tưởng của mình vì lòng thương yêu con người. Chúng ta nhớ chỗ này chút xíu, cái động cơ thực sự ở thẳm sâu bên trong phải luôn luôn là vì thương yêu con người. Còn nếu mình vì danh dự của mình thì ngay đó, cái nhân đó là nhân xấu liền và một ngày nào đó mình sụp đổ ráng chịu á, vì nhân nó nhân xấu. Nghĩa là thẳm sâu bên trong mình có vì danh dự của mình, ví dụ thế này: à bây giờ mình muốn làm một cái hội từ thiện,

[37:42]một cái hội từ thiện để tập trung được nhiều bạn bè lại, rồi vận động tiền bạc, đi cứu trợ nơi này, ủng hộ nơi kia, giúp đỡ người nghèo, tàn tật, neo đơn. Thì ý đó tốt. Thì bắt đầu khi mình vận động như vậy thì người ta mới nói: "Cái tay đó giả bộ vận động từ thiện thứ nhất là để lấy danh, thứ hai để lấy lời. Ví dụ như xin được 10 cho năm, giữ năm giấu, ai mà kiểm tra." Thì có không? Có, vì đã có những người làm như vậy rồi. Rồi bây giờ mình làm thế thì người ta nghi, người ta nghi đúng thôi không có gì hết trơn. Nhưng mà ở đây á là mình phải kiên nhẫn vẫn bước tới làm. Thì vẫn làm như vầy coi chừng chỗ này,

[38:19]chúng ta coi chừng cái tâm này nó thầm kín trong lòng mình, nói: "Người đó nghĩ xấu tôi, tôi sẽ trả thù người đó bằng cách tôi làm thành công để cho người đó thấy rằng họ đã nói sai." Tức là cái câu này là cái câu nói vì gì? Vì tự ái, phải không? Vì tự ái. Muốn cho người kia phải hối hận vì đã nghĩ xấu về mình. Tâm này tâm tự ái, trong đó có cái vì bảo vệ danh dự của mình. Thì cái tâm, cái nhân này là đúng hay sai? Sai. Trong đạo Phật không phải vậy. Trong đạo Phật, cái động cơ của mọi việc làm chính đáng đều phải xuất phát từ lòng thương yêu con người. Nghĩa là khi người ta chống mình như vậy, người ta không ủng hộ mình như vậy

[38:58]nhưng mình vì lòng thương yêu con người, vì thương những người nghèo khổ, bệnh hoạn, tàn tật, neo đơn, mồ côi, vân vân mà mình vẫn bước tới, chứ không phải là mình bước tới vì là để trả thù cái người đã công kích mình: "Tôi làm cho nó sáng mắt là tôi không phải loại người đó." Thì đó là vì danh dự mình chút xíu thôi. Thấy cũng bước tới, thấy cũng kiên nhẫn đó, nhưng cái động cơ bí mật bên trong là vì chính mình thì là sai. Cho nên chúng ta phải giữ vững cái động cơ bí mật thực sự bên trong là vì lòng thương yêu con người, vì Phật pháp gì đó, chứ không được là vì gỡ danh dự, bảo vệ danh dự của mình,

[39:37]để thỏa mãn tự ái của mình trước sự công kích của người khác. Đó là một điều. Cái điều thứ hai tế nhị nữa nè, điều này tinh vi nữa là không cần mưu tìm sự ủng hộ.

[39:50]Không cần mưu tìm sự ủng hộ. Mặc dù trên cái việc làm của mình, những việc làm lớn lao thì rất cần sự ủng hộ, nhưng mà không có chủ tâm để đi tìm ủng hộ.

[40:05]Nghĩa là cái này là thái độ hơi bất cần đó. Cái bất cần này á, nó không phải là cái ngang tàng, cái lì, cái bướng. À, chúng ta nhớ nha. Cái bất cần của Phật pháp này là một thái độ của một người quân tử, không thủ đoạn, không mưu mô. Nó khác với cái bất cần của một người ngang tàng, của một người ngang tàng. Hai cái đều bất cần, nhưng mà khác nhau à. Chúng thấy giống như hồi nãy chúng ta nói là mình vẫn bước tới thực hiện cái lý tưởng của mình, nhưng mà phải vì lòng thương yêu con người chứ không phải là vì tự ái mà gỡ danh dự, mặc dầu cùng bước tới, thì cái này cũng vậy. Là chúng ta rất cần sự ủng hộ, cần những người chia sẻ,

[40:54]hiểu mình, tin mình để cùng bắt tay làm việc, nhưng mà không có chủ tâm đi tìm sự ủng hộ đó, không có vận động đi tìm sự ủng hộ cho mình, không vận động. Đây là cái thái độ mới lạ trong Phật pháp. Là vì sao vậy? Vì có cái điều này nữa, là chúng ta phải để cái sự ủng hộ nó tự đến bởi những người chân chính. Tức là khi cái việc mình đúng á, mà có những người có duyên và có những người tốt, họ sẽ ủng hộ mình liền, họ tự họ tìm đến liền. Thì cái đó là cái tốt. Còn cái sự ủng hộ mà do mình đi vận động á, là coi chừng sẽ có những người không tốt đến với mình. Bởi vì cái tâm mà mình mưu tìm cái sự ủng hộ nó dễ lẫn với cái tâm thủ đoạn, mưu mô.

[41:44]Do đó, chúng ta bình thản mình đi con đường của mình, kiên nhẫn đi con đường của mình vì lòng thương yêu con người, và để cho những người tốt mọi nơi trong cuộc đời này họ hiểu được, họ thấy được họ sẽ tìm đến, chứ không có đi vận động. Ví dụ, cái người đó họ chống mình, đến vận động họ đừng chống nữa; hoặc là cái người đó mà họ chưa ủng hộ mình, tới năn nỉ cho họ ủng hộ mình, thì cái việc làm đó nhiều khi nó dễ trở thành cái thủ đoạn. Cho nên cứ tỉnh là vậy, cứ tỉnh. Và phải chấp nhận cô đơn. Lát nữa chúng ta sẽ trở lại cái thái độ mà đối với điều này. Bây giờ mình nói qua một chút về cái cô độc một chút.

[42:27]Thường thường á, đa phần á những cái người tu trong Đạo Phật là ưa thích sự cô độc. Đa phần cái người tu mà tu tinh tấn hay hiểu đạo nhiều hay thích sự cô độc là vì sao vậy? Là bởi vì họ cho rằng cái sự tiếp xúc với đông đảo con người hay làm bận tâm mình. À, mà bận tâm như vậy thì mình không có nhiếp tâm trong thanh tịnh, trong cái công phu tu tập được. Ví dụ như mình theo pháp môn Niệm Phật, mình cố gắng niệm Phật tinh tấn, mà giờ có người tới nói chuyện thì cái bị gián đoạn cái câu niệm Phật trong tâm, nên mình không thích nói chuyện, mình thích cô độc, không tiếp xúc. Hoặc là mình tu thiền, lúc nào mình ráng giữ tỉnh giác kiểm

[43:09]soát tâm mình cho thanh tịnh, không để khởi vọng tưởng, mà bây giờ có người tới nói, hỏi chuyện này chuyện kia, mình phải đối đáp, cái tâm mình bị bận, không kiểm soát tâm được, thì nó phá mất cái công phu của mình. Nên đa số cái người mà đến với Đạo Phật mà đến hơi sâu chút, hơi tinh tấn chút thích đời sống cô độc, ít tiếp xúc là như vậy. Thì đây là một cái nét cũng đặc biệt của Đạo Phật. Lát chúng ta sẽ từ từ nói tới cái hay, cái dở mọi cái như vậy. Còn bình thường mọi người á, đa phần tất cả chúng ta đó, đều thích tiếp xúc với người khác.

[43:48]Đa phần tất cả chúng ta đều ngại một cái đời sống cô độc. Chúng ta luôn luôn có cái nhu cầu là phải tiếp xúc với người khác. Đó là một nhu cầu rất mạnh mẽ. Nếu một người nào đó sống trên đời này mà mình thiếu tiếp xúc, không được tiếp xúc, thì con người đó sẽ bị hụt hẫng, buồn chán, đi dần đến tuyệt vọng.

[44:15]Đây là điều có thật. Một cái người mà không có ai để nói chuyện hết, để trao đổi, để tiếp xúc, để thương yêu hết, thì sẽ đi dần đến buồn chán, tuyệt vọng, đau khổ, có khi tự tử luôn á. Nên cái nhu cầu mà có quen biết người này, trò chuyện người kia, bạn bè với người nọ là một nhu cầu rất lớn, một bản năng tự nhiên của con người. Trong con người chúng ta có nhiều bản năng lắm, nhưng trong đó có một bản năng là bản năng hợp quần, bản năng tiếp xúc. Chính bản năng đó thúc đẩy con người hợp quần lại thành xã hội. Bản năng đó rất tự nhiên, do tạo hóa đã gài đâu trong tâm mình á, nên hầu hết là chúng ta không thể sống một mình.

[44:59]Còn cái người mà tự giam mình sống một mình là phải hàng nghĩa là võ lâm cao thủ siêu đẳng gì đó. Những vị thánh nào mà nghĩa là họ đắc cái định rất là sâu, họ không tiếp xúc với loài người nhưng vẫn tiếp xúc với với chư thiên, chư thần thánh, chứ không ai hoàn toàn không tiếp xúc hết, không thể, không chịu nổi. Nghĩa là nếu hoàn toàn không tiếp xúc, tu theo Đạo Phật mình biết phải không? Thì mình tu theo Đạo Phật là để hoá giải cái ngã đó mà đi đến chỗ vô ngã. Khi cái ngã nhẹ xuống thì mình sẽ thương yêu con người hơn, mình sẽ khiêm tốn hơn, quý trọng con người hơn. Cho nên Đạo Phật mình hướng về cái vô ngã,

[45:37]mà cái vô ngã nó rất là tuyệt vời, và bản ngã rất là đáng ghét. Cho nên như Pascal nói hay Descartes nói: cái ta, cái tôi đáng ghét, là vậy. Thì cái bản ngã đó mà nó khởi lên mạnh á thì con người mình sẽ làm sao? Mình sẽ loạn động, sẽ phiền não, đau khổ. Thường thường cái tánh xấu đi trước và cái đau khổ đi sau. Nghĩa là người ích kỷ sẽ là người đau khổ, người tham lam sẽ là người đau khổ, người nóng nảy sẽ là người đau khổ, người kiêu mạn sẽ là người đau khổ. Nghĩa là cái tánh xấu đi trước, cái phi đạo đức đi trước, là tất cả những cái phi đạo đức đều do ngã chấp tăng mạnh lên, rồi cái đau khổ sẽ đi sau.

[46:16]Thì ở đây cũng vậy, ví dụ như mình suốt ngày không có tiếp xúc với ai được hết, ví dụ như bị bắt buộc tự nhiên mình không có nói chuyện được với ai hết, thì lúc đó mình làm gì?

[46:30]Có ai đã đi lọt vào trong một thời gian mà không tiếp xúc được với ai hết thì trong thời gian đó mình làm gì? Không phải cái người không biết đạo, người không biết thiền, là mình làm gì?

[46:44]Độc thoại, tự nói chuyện một mình trong tâm, phải không? Cứ ngồi suy nghĩ nói về mình, suy nghĩ về mình, nghĩ chuyện này, nghĩa là cái vọng tưởng nó mạnh hơn. Thì chính cái lúc mà chỉ sống cho mình, sống với chính mình, sống một mình, cái ngã nó lại tăng lên liền. Đây là điều rất lạ nha, đây là điều rất lạ. Trừ cái người biết tu thiền, họ sống một mình á họ nhiếp vào trong thiền định thì cái ngã nó giảm xuống, họ đang hoá giải bản ngã. Còn cái người không biết tu thiền, không biết hoá giải bản ngã mà sống một mình thì bản ngã tăng lên. À, đây điều rất lạ. Chúng ta đừng có tưởng sống một mình hay sống đông người đều tốt hết á, tùy mình.

[47:19]Ví dụ sống đông người cũng vậy nè, vì một người chưa biết tu, sống một mình cái ngã tăng lên, thì họ cần phải có người tiếp xúc, nói chuyện, thương yêu, tự nhiên họ san sẻ bớt, bớt chấp ngã liền. Đây là một cái rất là hay. Ví dụ mình đang ngồi một mình, mình cứ nói chuyện một mình, lảm nhảm như bà điên trong tâm mình, cái tự nhiên có người tới, cái mình sao? Mình phải bình tĩnh lại, phải không? Không có ngồi nghĩ mơ mộng bậy bạ nữa, ngồi nói chuyện, à anh từ đâu tới? Chị từ đâu lòi ra, phải không? Anh có ăn uống gì chưa? Mình hơi quan tâm người ta một chút, đúng không? Phải quan tâm người ta một chút.

[47:52]Chính cái quan tâm người ta một chút đó là cái gì? Là vị tha. Cái vị tha nó xuất hiện liền, và vị tha làm bản ngã mình nhẹ xuống. Ngay lúc đó mình bớt tuyệt vọng, bớt day dứt, bớt trăn trở, bớt khó chịu trong người. Cho nên khi mình tiếp xúc với con người, mình quan tâm với con người, mình có vị tha một chút, nó hoá giải bớt cái cô độc của mình. Vì cái cô độc nó làm bản ngã nó tăng mạnh đó, vì vậy mà cái nhu cầu tiếp xúc với con người để san sẻ cái tâm tình, để vị tha một chút xíu là nhu cầu cực kỳ quan trọng. Không có cái tiếp xúc đó, con người mình chịu không nổi, bản ngã nó tăng lên nó phá tâm mình,

[48:32]mình điên liền, buồn chán, tuyệt vọng rồi điên liền. Cho nên cái nhu cầu tiếp xúc rất quan trọng. Có lần chúng tôi thấy trên núi bắt được con khỉ rồi không đành cột nó, thả, thả rồi nó không chịu đi khỏi con người vì từ nhỏ nó sống với con người. Cái đem xuống chân núi cái bác giữ xe bác nuôi, bác cột xích lại. Nuôi thì nó sống một mình nó, mà chung quanh nó là không có ai hết, chỉ có con người cho nó ăn, mà nhiều khi gặp mấy đứa nhỏ chọc phá, mấy con gà gặp nó đâu chạy đó, có mấy con chó. Thì một bữa nó lừa lừa sao nó chụp được một con chó con. Thì mình tưởng là nó cắn nó xé, không có, nó chụp nó ôm, nó ôm nó cưng làm như

[49:11]con nó vậy đó, tại nó thiếu cái gì để thương yêu. Nó cần một cái gì để nó thương yêu và nó cần người đó thương nó. Mà con chó thì sợ kinh hãi lên đâu có thương nổi con khỉ, chưa thương nổi. Còn nó thì thôi nó ôm ấp, nó vuốt ve. Nó vừa thả xuống con chó mà tính chạy là với tay nó chụp cái xốc lên lại liền vì nó con khỉ nhanh lắm. Thì chúng tôi đứng quan sát mới hiểu đúng từ con người cho đến con vật, cái thương yêu và được yêu thương là một nhu cầu khủng khiếp. Không có ai để thương yêu hay không ai thương mình, mình chịu không nổi, sống chịu không nổi, ít bữa điên liền. Ít bữa bây giờ bữa nào quý Phật tử không tin thí nghiệm thử.

[49:47]Hay mình xù hết không thương ai hết, bỏ ổng bỏ bả hết, một mình không thương ai hết, thử ít bữa một tuần thôi là sẽ biết mùi đời là thế nào. Cái nỗi nỗi cô đơn nào không đau liền, chịu không nổi. Nhớ thương nào sẽ không qua mau. Nên đó là nhu cầu rất lớn. Vì vậy chúng ta nói đối với con người bình thường không biết tu á thì cô độc là một nỗi đau, cũng nỗi khổ, phải có tiếp xúc mới được. Chỉ trường hợp là có những người mà có tinh thần mạnh á, họ mới chịu đựng được sự cô độc. Ví dụ như hoàn cảnh bắt buộc nhưng mà họ có một cái chí hướng lớn, họ tự giam mình trong cô độc để họ viết bài, họ soạn bài, họ không tiếp xúc, thì vì họ có một cái lý tưởng,

[50:29]một cái chí, một công trình gì to tát á mà chưa có trình bày nói với mọi người được mà mất nhiều thời gian quá nên họ phải dồn thời gian thì do đó có cái tinh thần mạnh để họ giam mình trong cô độc được. Chứ còn bình thường mà mình không có một cái tinh thần mạnh, không có một kế hoạch lớn, mình không chịu nổi sự cô độc, là như vậy đó. Người tu mà nhập thất cũng là một lối rèn luyện đặc biệt. Ví dụ như trong đạo Phật hay có những cái kỳ nhập thất của các tu sĩ, tới đó có một cái thất đóng cửa lại hết. Nghĩa là có cái hàng rào, nếu mình không ở trong thất thì có cái hàng rào là mình không ra khỏi hàng rào và cũng không

[51:08]ai được bước vào, chỉ có những người hộ thất mang cơm mang nước được đi ra vào và cũng không nói chuyện. Thì cái người nào mà tâm được định mà có quyết tâm cao á thì mới chịu nổi qua cái kỳ nhập thất mà 3 tháng, 5 tháng, 1 năm, 2 năm. Còn bình thường hay có cái bể thất hay là nứt thất. Nghĩa là sao? Là ở một tháng chịu hết nổi rồi, cái có người đi ngang cái ngoắc lại hỏi, giả bộ hỏi chuyện ở ngoài kia làm sao, diện giông trời, có người để nói chứ không chịu không nổi. Tu sĩ cũng bị cái đó cũng nhiều, thất bị nứt, chưa bể bể là bỏ thất đi ra luôn. Nứt thôi không nhập thất nữa. Nên có ông thầy, ông thầy này ổng cũng hơi nghịch,

[51:49]ổng nhập thất rồi không biết hôm sao đó cái ổng ổng viết một bài thơ về cái nhập thất của ổng. Cái bài thơ của ổng cũng hơi ngang tàng và hơi đùa hơi nghịch. Ổng nói: "Nhập thất mấy ngày buồn bỏ mẹ!"

[52:04]Thầy cũng còn sống, cũng có tiếng tăm. Ờ... Rồi ổng nói dài lắm rồi chúng tôi nghe thoáng qua không nhớ hết, trong cái câu cuối cùng: "Từ rày xin bái bai nhập thất!", ổng nói vậy. Buồn chịu không nổi. Mà đó đó là một sự thật, đó là một sự thật. Thất bị nứt á. Cho nên cái bản năng giao tiếp rất là mạnh. Như ngày xưa bên Tây Tạng có một vị thánh sư mà họ ca ngợi mãi là Milarepa đó. Chúng ta hay đọc cái cuốn mà "Milarepa - con người siêu việt" á thì ông là người mà lên núi tuyết ở Hy Mã Lạp Sơn lẳng lặng tu một mình. Con người cô độc khủng khiếp, 11 năm không có tiếp xúc với ai hết. Chỉ có một lần cái người em gái của mình với cái

[52:45]người hôn thê của mình đến thăm một lần. Mà rồi xong từ chối không có trở về với cuộc sống trần gian thôi. Cứ lại rồi cứ trốn đi chỗ khác mà tu trong núi tuyết như vậy. Mà ông vượt bực hơn những cái vị sư huynh của mình là bởi vì được ông thầy ổng truyền thụ dạy cho một cái phương pháp khí công đặc biệt để tăng cái tiềm lực của của thân thể và hỗ trợ cho cái sức định. Nhờ vậy ông ở trong núi tuyết ông chịu được. Còn những người sư huynh của ông thì không được ông thầy dạy cái bí quyết nội công đó, cho nên là nội lực họ thường thường nên định lực họ cũng thường thường. À như vậy. Thì có những lần ông cũng vậy, nhiều khi cái làng mạc ở xa xa ông nhìn thấy

[53:24]bên kia có xóm làng với người dân bên đó, thì ông mới có trên đồi ngọn đồi bên đây khi tuyết rơi trắng xóa, ông có làm những bài mà khúc hát tuyết rơi nó lạnh đến nỗi một con thú ở trong hang nó mà cái lạnh đi vào nó chịu không nổi nó buộc nó phải đột phá nó chạy ra, nó vừa vọt ra khỏi hang thì nó biến thành khối nước đá nó rớt cái bịch xuống nằm đó chết liền. Nó lạnh như vậy. Mà có những lúc ông cũng cô đơn cô độc quá thì ông mới bước chân đi về làng, bước chân tìm một con người để nói chuyện. Mà ông bước đi nửa đường thì ông sực nhớ cái lời dạy của ông thầy mình, nói rằng: "Chừng nào ở trên đầu con mà không còn hư không nữa,

[54:01]không còn không khí nữa, thì lúc đó mới hết chúng sinh cho con độ, đừng có lo, phải tu cho xong." Đi nửa đường ổng nhớ văng vẳng cái lời đó, ổng quay lưng trở lại, trở về cái hang của mình lại. Chúng ta nhớ mà những bậc đó là tu có định sâu lắm rồi đó, mà cái bản năng giao tiếp nó vẫn còn thúc đẩy như vậy. Cho nên cái người thường thường của mình là là khó chịu đựng được cái sự cô độc là như vậy đó. Tuy nhiên cái giao tiếp á nó cũng là con dao hai lưỡi y như là cái cô độc vậy đó. Cái sự giao tiếp cũng vậy. Cái cô độc không chắc là hay không chắc là dở. Ví dụ cái cô độc mà mình không biết tu tập thiền định á thì

[54:40]bản ngã lại tăng rất là mạnh, và bản ngã tăng mạnh làm mình khủng hoảng tinh thần, căng thẳng liền, stress liền. Còn nếu mà mình cô độc mà mình tu tập thiền định thì cái cô độc đó rất là đẹp, rất là yên ổn, làm cho ngã chấp giảm xuống. Thì cái giao tiếp cũng như vậy luôn, cũng con dao hai lưỡi. Nếu trong cái giao tiếp giữa người và người với nhau như vậy rồi mình thương yêu con người, mình giúp đỡ con người thì mình sống một đời vị tha với con người thì bản ngã làm sao? Đó! Giảm xuống dần dần. Thì đó là một cái hạnh để hỗ trợ cho cái mục tiêu vô ngã của đạo Phật. Thì cái giao tiếp đó rất có lợi, rất đáng khen, rất đáng khen ngợi.

[55:24]Rồi ngược lại, cũng cái giao tiếp mà nó làm mình hư hỏng luôn là khi giao tiếp với con người mình ích kỷ, mình tìm cách thủ lợi, tham lam giành giật của người đó về cho mình. Khi mình giao tiếp với con người để mình khoe khoang cái của mình, để mình chê bai người khác, mình bất kính người khác thì cái giao tiếp đó sao? Nó đẩy mình đi luôn vào vào tăm tối, vào đọa lạc. Là cái giao tiếp đó đã không có cái hiệu quả là làm hóa giải bản ngã mà trái lại đã làm tăng trưởng bản ngã thì cái giao tiếp đó tai hại. Nên vì vậy chúng ta thấy là không chắc cô độc là có lợi mà cũng không chắc giao tiếp là có lợi.

[56:09]Tùy mình có cái đạo lý để xử lý trong cái trường hợp mà mình phải cô độc hay trong cái trường hợp mà mình phải phải tiếp xúc. Tùy cái đạo lý. Nên ở đây cái may mắn là chúng ta có Phật pháp. Nếu một lúc nào đó mình không còn cái duyên để tiếp xúc, mình phải sống cô độc thì ngay lập tức mình tu tập hóa giải bản ngã bằng thiền định, niệm Phật liền, phải không? Hoặc là một lúc nào đó mình có duyên phải tiếp xúc với con người thì ngay lập tức mình ứng dụng đạo lý gì? Từ ái, vị vị tha. Đó, nghĩa là lúc nào mình cũng có cái hướng đi để xử lý. Mình không bị kẹt bên nào hết, cô độc cũng được mà tiếp xúc cũng được.

[56:55]Còn nếu mình không có đạo lý thì cái cô độc cũng giết mình mà cái tiếp xúc nó cũng cũng giết mình. Cả hai đều làm cho bản ngã tăng trưởng hết. Chúng ta hiểu như vậy. Nên ở đây nói rằng á cái tiếp xúc á mà tiếp xúc lành mạnh á thì bản ngã được hóa giải, còn tiếp xúc không lành mạnh á là là tạo nghiệp, khổ đau và làm tăng trưởng bản ngã. Cái tiếp xúc lành mạnh là sao?

[57:28]Tiếp xúc lành mạnh là sao? Tiếp xúc lành mạnh nghĩa là khi mà chúng ta gặp gỡ con người trong cuộc sống này mình có cái quan tâm với nhau, có giúp đỡ nhau, có thương yêu nhau, tôn trọng nhau, và không có bày những cái trò tầm bậy tầm bạ, tại vì có nhiều người tiếp xúc để bày trò tầm bậy lắm. Giống như là bây giờ báo đăng á tiếp xúc nhau kéo vô vũ trường uống thuốc lắc vậy á. Lắc lắc, loạn xạ ở trỏng. Cái đó thiệt là những cái hang ổ để phá hoại đất nước này. Những cái vũ trường mà uống thuốc lắc như báo đăng đúng là những cái nọc độc mà nó lan dần lan dần ra nó giết hết cái xã hội này. Nếu nhà nước không ngăn chặn kịp thời thì rất là nguy hiểm.

[58:10]Còn cái tiếp xúc mà lành mạnh á là chúng ta gặp nhau để nói về đạo lý, khuyến khích nhau tu tập, cùng nhau làm những việc từ thiện, quan tâm quý trọng nhau gọi là tiếp xúc lành mạnh. Thì như vậy tốt thôi, chúng ta sống với nhau càng đông càng vui dù có hơi hao không sao hết. Còn mà tiếp xúc không lành mạnh thì thì càng đông càng quậy và càng làm cho mình tạo nghiệp, như vậy đó. Nên ở đây á là chúng ta nhớ giữa cái đời sống cô độc và tiếp xúc nha. Tiếp xúc là để rèn luyện cuộc sống vị tha, còn độc cư là để thiền định đưa đến vô ngã. Chúng ta lặp lại nè: tiếp xúc là để rèn luyện cuộc sống vị tha, độc cư là để thiền định đưa đến vô ngã.

[58:58]Đó là cái cân đối nha. Chúng ta trong cuộc đời này cũng vậy, có những người mà chúng ta không có những cái giây phút cô độc dài, đôi khi mình có những giây phút cô độc ngắn thôi. Ví dụ trong một ngày, nhiều khi mình cô độc khoảng hai tiếng đồng hồ, có không? Có nhiều khi hai tiếng đồng hồ mình không gặp ai hết, có không? Chịu nổi chưa? Chịu nổi không? Chắc được phải không? Chứ hai tiếng đồng hồ mà chịu không được nữa làm sao đòi đi tu, thấy không? Cho nên là trong cuộc sống cũng vậy, có khi có khoảng hai tiếng mình không tiếp xúc với ai hết thì hai tiếng đó mình lợi dụng để mình mình tu tập, hóa giải bản ngã.

[59:34]Rồi có những lúc mà mình cũng phải tiếp xúc với con người cũng phải mấy tiếng đồng hồ thì lợi dụng lúc đó để mình thương yêu, quan tâm, tôn trọng con người, giúp đỡ con người. Là bất cứ lúc nào mình cũng vậy, hoặc là vô ngã hoặc là vị tha. Và vô ngã, vị tha là hai mặt của một sự giác ngộ, hai cái đó không có ngược nhau. Vô ngã chính là vị tha, vị tha chính là vô ngã, hai cái đó hỗ trợ nhau như vậy. Bây giờ chúng ta so sánh lại chút xíu nè: cô độc á là không có sự tiếp xúc, còn cô đơn là không có sự đồng cảm, thông cảm, chia sẻ dù vẫn có tiếp xúc. Vậy là hiểu ra phải không? Chúng ta đồng ý nhau.

[1:00:15]Cô độc là không có tiếp xúc gì hết, còn cô đơn là có tiếp xúc, nhưng mà lại trong cái tiếp xúc á nói chuyện với nhau, quen biết nhau á, nhưng mà không có đồng cảm với nhau, không hiểu nhau, không chia sẻ được với nhau, không tin cậy nhau thì đó là cô đơn, như vậy. Đó, vậy là chúng ta phân biệt. Giờ chúng ta thấy nè: một buổi lễ của chùa mà đông đảo cũng là tạo nên cái sự tiếp xúc và cũng giúp cho con người bớt cô độc với nhau.

[1:00:46]Ví dụ khi chúng ta đến chùa mà đông đảo như vầy nè, thì mình thấy mình không có bị cô độc, phải không? Vì chung quanh mình còn có người, phải là mình đụng nhau mình còn có một câu xin lỗi, phải không? Đó, lỡ chạm nhau còn có một xin lỗi cũng là một cái lời nói thân ái với nhau, cũng làm cho cuộc đời vui vui hơn. Cho nên buổi lễ hội mà đông đảo ở chùa như vậy làm cho chúng ta bớt cô độc. Đồng thời cái đạo lý ở trong chùa làm cho chúng ta bớt cô đơn, bớt cô đơn.

[1:01:18]Ví dụ như chúng ta đi đến một cái lễ hội đông đảo chỗ khác á, thì chúng ta bớt cô độc nhưng chưa chắc bớt cô đơn à, phải không? Vì không có đạo lý. Có khi đến đó mình còn cô đơn hơn nữa. Ví dụ như bây giờ mình ở

[1:01:33]vì tôi cũng ít đi chơi đâu đông người nên không biết. Ví dụ như bây giờ 30 tháng 4 đi, à ví dụ 30 tháng 4 đi, thì mọi người làm lễ đông đảo, à mình cũng tới đó mình đứng mình coi người ta làm lễ gì đó không biết, thì không có cô độc, phải không? Chung quanh mình người là người không, đâu có cô độc. Nhưng mà có khi mình đứng đó, mình có một cái tâm sự buồn gì riêng của mình không ai hiểu hết, thì lúc đó cô đơn à. Tuy không cô độc nhưng có khi đang cô đơn. Nghĩa là buồn quá đi chơi cho giải khuây, nhưng mà trong cái buồn của mình không ai chia sẻ, không ai thông cảm. Thấy một rừng người cũng đông đảo, ai cũng vui,

[1:02:09]nhưng riêng mình không ai hiểu được cái tâm trạng của mình thì gọi là cô đơn. Nhưng mà đến chùa thì có khi đỡ hơn. Tại sao vậy? Là bởi vì cái đạo lý trong chùa làm cho người ta phải thương nhau. Chúng ta luôn luôn được nhắc là phải thương thương nhau. Chúng ta phải thương cái người bên cạnh mình, chúng ta thương cái người trước mặt mình, thương người sau lưng mình, chúng ta thương người ở trên gác cũng thương, ở dưới đất thì không có rồi. Đó, đại khái là chúng ta đến chùa là mình tập thương yêu, mình tập thương yêu. Do đó ví dụ là chúng ta đang ngồi đông là không cô độc, đồng thời tâm và tâm hòa vui với nhau, là mình biết chắc rằng cái người

[1:02:44]bên phải mình là cùng với mình tôn trọng cái đạo lý mà đang nghe giảng, người sau lưng, người trước mặt cũng đều đồng cảm với nhau như vậy. Cho nên ví dụ bây giờ quay lại cặp mắt nhìn nhau, mình có cái ưu ái, có cái cảm thông, có cái chia sẻ, có cái cái tình con người, cái tình đạo trong cái đôi mắt nhìn nhau như vậy. Thì như vậy làm cho mình bớt cô cô đơn. Đó, nên đến chùa có cái hay là như vậy. Do đó, lúc nào đó mà quý Phật tử cảm thấy mình đời tôi cô đơn, thì xin hãy đến chùa, phải không? Nên đi đâu cũng không không vui hết, đời tôi cô đơn nên đi đâu cũng không vui, chỉ nên đi chùa thôi là tốt nhất.

[1:03:27]Đời tôi cô đơn nên đi đâu cũng không bằng vô chùa. Nhớ như vậy. Rồi những việc làm từ thiện khiến con người cùng hướng về điều thiện nên thông cảm nhau hơn. Ví dụ bây giờ các Phật tử mình cái gom gom lại, năm bảy người rủ nhau đi một cái chuyến giúp cái người nghèo ở cái vùng nào đó, vùng sâu vùng xa nào đó, thì mới ban đầu mình cũng chưa hiểu gì nhau đâu, nhưng mà trong tâm mình cùng một cái điều là muốn giúp người, cùng nhau một cái đó. Cái tự nhiên tâm và tâm nó thông cảm với nhau, thương quý nhau. Cho nên chính cái điều thiện cũng gắn con người lại với nhau, làm cho con người bớt cô đơn đi.

[1:04:08]Quý mến nhau, tin cậy nhau, đó là cái bớt cô đơn. Và như vậy chúng ta thấy á cái mà không tin cậy, không thông cảm, không chia sẻ thường là cái cái bất thiện. Và cái đạo lý của cái thiện pháp hoặc là cái điều làm việc từ thiện, nghĩa là phải có cái thiện, thì lại hóa giải được cái cô đơn của con người, làm cho con người hiểu nhau, vui với nhau, tin cậy nhau, thông cảm được nhau. Do đó, sống trên đời này để tránh cái nỗi đau của cô đơn hay cô độc, nhất là cô đơn, chúng ta phải đến với điều thiện. Và nơi cái điều thiện đó, chắc chắn chúng ta sẽ gặp những con người đồng quan điểm, đồng cái tâm tình để có thể tin cậy được với nhau.

[1:04:55]Nên chúng ta đừng có bỏ phí thời gian của mình ở nhà vò võ một mình, vì ở nhà vò võ một mình trong cái cô độc đó chưa chắc mình có đủ cái sức định lực để tu tập, chịu đựng được cái cô độc và hóa giải bản ngã. Cho nên cái vò võ ở một mình như vậy là có khi không tốt. Do đó, chúng ta hãy có một cái những cái cuộc tiếp xúc lành mạnh, nhất là đến với những người có đạo tâm, đến những nơi mà xuất phát ra được đạo lý, đến những nơi mà có những con người cùng hướng về những cái việc làm từ thiện, thì cuộc đời mình sẽ được san sẻ, được chia sẻ, vui hơn nhiều lắm, phải không? Và ở đây chúng ta thấy thế này:

[1:05:37]là nếu nói rằng cô đơn là một nỗi nỗi khổ, nỗi khổ tâm, nếu mình bị cô đơn thì mình khổ tâm, phải không? Thì như vậy người khác cô đơn họ có khổ không? Khổ không? Khổ. Mà nếu mình biết người khác khổ thì mình sẽ làm gì? Thì mình sẽ theo tinh thần của đạo Phật là mình xoa dịu bớt cái nỗi đau của người khác, giúp cho người khác vượt qua được cái đau khổ đó. Thì như vậy cái người Phật tử của mình á là mình hiểu vậy: trong cuộc đời nó có nhiều cái nỗi khổ, trong đó có cái nỗi khổ là cô đơn. Cô đơn là vì những cái điều tốt của người khác không được ai thông cảm, chia sẻ, tin cậy. Vì vậy người đệ tử Phật mình

[1:06:28]luôn luôn là một sứ giả xoa dịu nỗi đau của cuộc đời này. Người đệ tử Phật luôn luôn là một sứ giả đem yên vui hạnh phúc đến cho cuộc đời này. Và trong những công việc làm mà gọi là xoa dịu nỗi đau đem đến hạnh phúc thì có một công việc là giúp cho con người bớt cô đơn, phải không? Đó cũng là một nhiệm vụ mà những người đệ tử Phật chúng ta phải gánh lấy, là giúp cho nhau bớt cô đơn. Giúp cho nhau bớt cô đơn nghĩa là làm việc gì? Là làm việc gì? Nghĩa là người đệ tử Phật mình luôn rộng lòng, biết lắng nghe, biết thông cảm, biết chia sẻ với người khác. Phải không? Đó. Nghĩa là đầu tiên á lòng mình phải mở ra trước,

[1:07:21]đừng bao giờ mình để cái tâm nghi kỵ ở trong lòng mình nó lớn quá. Mình được quyền cảnh giác, bởi vì thời buổi này báo công an đăng nhiều vụ lừa đảo rùng rợn quá, Cho nên mình phải cảnh giác, thì cái cảnh giác là tốt. Nhưng mà đừng để cái nghi kỵ đó giết cái tâm hồn mình và làm cho người khác cô đơn. Tại vì mình nghi kỵ cái làm người ta cô đơn. Cho nên mình mở tấm lòng mình ra trước, là trong tấm lòng mình mình có cái thương yêu, có cái biết lắng nghe, sẵn sàng thông cảm và dễ tin cậy khi mình biết cái người đó đáng tin cậy thì mình tin cậy liền. Nên vì vậy là à người Phật tử mình như vậy, trong cái việc mà chúng ta bớt đi cái nỗi cô đơn của cuộc

[1:08:07]đời, xoa dịu nỗi khổ cuộc đời, trong đó có cái là mình rộng lòng lắng nghe, bớt nghi kỵ nhau, bớt chống đối. Mà nó hay hơn nữa, ví dụ khi mình thấy một người đó có một cái khuyết điểm nhưng mà mình phải cố gắng nhìn cái ưu điểm. Như hồi nãy chúng ta nói ấy, cái người tri kỷ ấy biết người ta có khuyết điểm nhưng mà tin rằng cái ưu điểm lớn hơn và cái ưu điểm đó sẽ giúp cho cái khuyết điểm đó biến mất. Mình tin cậy họ lâu dài, mình hy vọng lâu dài thì mình sẽ là những người bạn tri kỷ vĩ đại trong cuộc đời này. Nghĩa là thông cảm, tin cậy cái điều tốt của người ta là đã là tri kỷ rồi, mà đến mức độ mà mình

[1:08:47]thông cảm được cái khuyết điểm người khác thì là người tri kỷ vĩ đại. Thì những người đệ tử Phật của mình như vậy, khi hôm nay chúng ta nói chuyện với nhau về đề tài cô đơn này thì chúng ta phải nguyện lòng mình sẽ là người tri kỷ của tất cả chúng sinh, mà là một người tri kỷ vĩ đại của chúng sinh. Cái này đã giống như trong kinh Hoa Nghiêm cái phẩm mà Bồ Tát Phổ Hiền là chư vị Bồ Tát, chư vị Đại Bồ Tát á là vị chúng sinh tác vô thỉnh hữu. Cái câu chữ Nho đọc là, vị chúng sinh tác vô thỉnh hữu. Dịch ra thế này, là bậc Đại Bồ Tát á sẽ vì chúng sinh mà làm một người bạn không mời, không cần phải mời đến.

[1:09:38]Là thường á là mình là người bạn, ví dụ người ta có việc cần, người ta nhờ thì mình mới mới giúp. Nhưng một vị Bồ Tát á là biết chúng sinh khổ nhưng chúng sinh không biết ai để nhờ thì mình đã đã đến rồi, đã đến với người ta. Nghĩa là chưa cần người ta mời, chưa cần người ta nhờ vả, mình đã chủ động đến để giúp đỡ, để thương yêu, chia sẻ với con người. Thì đó là cái hành vi của bậc Đại Bồ Tát. Thì ở đây vậy, chúng ta sẽ học cái hạnh của một vị Đại Bồ Tát đó trong cái hạnh Phổ Hiền đó, là vị chúng sinh tác vô thỉnh hữu, là chúng ta sẽ vì tất cả chúng sinh này, chúng ta sẽ nguyện làm người tri kỷ của mọi người,

[1:10:21]một người bạn tri kỷ mà không cần họ phải mời, không cần họ phải nhờ vả, không cần họ phải năn nỉ. Nên từ đây vậy, tấm lòng chúng ta mở rộng với con người, dù có nhớ tới báo công an cũng phải cảnh giác một chút.

[1:10:38]Ở đây á thì dĩ nhiên là trong cuộc đời này cũng có người xấu, người tốt. Là đôi khi chúng ta cũng gặp những người xấu họ cũng làm cho chúng ta bị hố, bị gạt, vân vân. Nhưng mà đừng vì một vài người xấu đó mà chúng ta mất niềm tin hết với cuộc đời. À có những truyện tiểu thuyết, có những truyện tiểu thuyết cũng như những truyện kiếm hiệp của Kim Dung vậy, họ dựng những nhân vật thế này, là có những người phụ nữ suốt đời căm thù đàn ông, chỉ bởi vì cái mối tình đầu của mình đã bị bị lừa gạt, bị ruồng bỏ, mà từ đó họ nghĩ rằng mọi người đàn ông trên đời này đều xấu xa, đểu cáng hết. Đấy, nó có những nhân vật như vậy, họ mất niềm tin một lần mất hết luôn.

[1:11:24]Cho nên những người đàn ông xin ráng bảo vệ danh dự của những người đàn ông nha, ráng đừng có, đừng có để mà phụ nữ căm thù đến mức độ như vậy thì làm lây những người khác khổ mình. Nhất những người mà trẻ trẻ, đẹp trai, tài hoa đó nhớ như vậy giùm. Còn già như chúng tôi rồi không có lo nữa, hết. Thì ở đây đó là cái mà xây dựng cái niềm tin với nhau, dù mà không có đợi mời, chúng ta mở lòng ra. Vì có những cái con người mà nhiều khi họ mất cái niềm tin một lần rồi cái họ mất hết niềm tin. Nhưng chúng ta không được như vậy, phải có cái niềm tin. Như vừa rồi chúng tôi có đứa em vậy, thì sau khi nó có cái duyên nó làm từ thiện, nó dắt mối người này cho người kia.

[1:12:13]Vô tình nó gặp cái người ở nước ngoài, họ phát tâm là sẽ tặng những cái vật dụng từ thiện. Thì nó đến nó liên lạc với ông Nguyễn Vĩnh Nghiệp. Nguyễn Vĩnh Nghiệp ngày xưa là Chủ tịch Ủy ban, bây giờ ổng làm Chủ tịch Hội Bảo trợ Bệnh nhân nghèo rồi đó, ổng làm từ thiện dữ lắm. Thì nó mới liên lạc để nó ráp nối hai người lại với nhau. Một bên có cho, một bên thì sẵn sàng nhận để phát ra. Hai bên gặp nhau. Thì trong cái việc mà đi vận động làm việc như vậy thì nó về mới nói, "Trời, em gặp được quá nhiều người tốt trong cuộc đời." Nên trước khi mà gặp những người đó thì trong lòng nó vẫn nghĩ cuộc đời này chắc người ta xấu cũng nhiều, gian dối nhiều, nên dè dặt.

[1:12:54]Nhưng cho đến khi mà trong cái hoạt động từ thiện thì bắt gặp có những con người cái lòng họ quá tốt đi. Như ông ông Nghiệp ổng nói, ổng nói làm việc từ thiện đừng đợi có tiền. Đừng nói đợi à tôi có 1 triệu đô la tôi mới bắt đầu làm, không có, từ 5 đồng, 5.000đ là bắt đầu phải lo làm. Khi làm rồi tự tiền nó tới từ từ. Và cái bản thân về ổng nói không phải là ổng đi xin những người giàu, có khi ổng đi vào cả cái chợ, những cái sạp bán lẻ ổng đứng ổng xin tiền để vận động tiền mà cho bệnh nhân nghèo, vân vân. Mà phải kiên nhẫn, phải khéo léo, phải không có kể thể diện, và vì lòng thương yêu những người khổ mới làm được.

[1:13:30]Chứ còn không, không làm được đâu. Mình có chút thể diện không làm được. Rồi gặp cái những người mà ở nước ngoài cũng vậy, họ về họ hợp tác để làm việc từ thiện với ông Nghiệp đấy. Những con người mà họ hy sinh cả cuộc đời chỉ để thích làm việc từ thiện thôi. Những người như ở đâu Bồ Tát trên trời rớt xuống như vậy, rất là hay. Và khi gặp như vậy thì nó có cái niềm tin là trong cuộc đời này cũng còn nhiều người tốt. Thì chúng ta thấy á là chúng ta mở lòng ra sẵn đối với con người để tin cậy nhau hơn, quý trọng nhau, thông cảm nhau hơn, thì có thể chúng ta cũng sẽ bị lừa một vài lần, chứ không phải không.

[1:14:04]Nhưng mà rồi chúng ta sẽ gặp được những người tốt, chúng ta sẽ làm cho cuộc đời này bớt cô đơn và chúng ta sẽ có nhiều người bạn, những người tri kỷ. Tại mình tri kỷ người khác, người khác cũng sẽ tri kỷ với mình. Và cuộc đời như vậy là đẹp hơn và điều thiện sẽ tăng trưởng. Vì khi thiện và thiện gặp nhau, thông cảm được với nhau, chia sẻ với nhau, hợp tác với nhau thì nó sẽ phát triển, nó lan ra từ từ. Còn nếu mình cứ nghi kỵ nhau mãi, mình đóng khung với nhau mãi, ngăn cách nhau mãi, thì cái điều thiện có tốt trong lòng mình cũng không có cái dịp mà gặp gỡ với người khác để chia sẻ, để hợp tác mà phát triển mạnh hơn.

[1:14:42]Nên do đó, chúng ta vậy, sống trên đời mình cứ mở cái tấm lòng mình ra như vậy. Đây á, trong cái thông cảm nhau dĩ nhiên cũng phải có cái điều chỉnh, có cái nhận xét. Là ví dụ như mình nghe nói cái người đó muốn làm việc từ thiện thì đó là điều mình tin cậy, mình thông cảm. Nhưng trong cái thông cảm đó mình có cái nhận xét, nghĩa là coi cái cách làm từ thiện có hợp lý hay không để mình góp ý điều chỉnh. Chứ không phải là thông cảm rồi là nghe hết, tin hết. Đó, cái tình bạn là như vậy đó, tại vì người bạn mình chưa chắc đúng. Có khi họ có những điều trật, mình biết lắng nghe và biết nhận xét rồi giúp

[1:15:20]bạn mình cho thật sự tốt hẳn lên, đó mới là người tri kỷ thực sự. Chứ còn mà bạn mình nói gì mình cũng khen hết, mình coi chừng hại bạn mình nữa. Phải không? Coi chừng hại bạn mình. Chúng ta sợ những cái người mà bất cứ điều gì họ cũng khen mình hết, rất là đáng ngại, phải cẩn thận. Bây giờ chúng ta nói qua một chút hơi liên quan tới vấn đề gọi là sự riêng tư. Nãy giờ mình nói cô đơn, cô độc, bây giờ mình định nghĩa lại vấn đề gọi là sự riêng tư. Sự riêng tư thế nào? Thực ra thì luật pháp bảo vệ sự riêng tư của mỗi người và cái phép lịch sự cũng vậy, cũng bảo vệ sự riêng tư của mỗi người. Ví dụ như cái thư của người khác thì trong luật pháp cũng quy

[1:16:01]định là mình không được không được đọc lén, phải không? Và phép lịch sự cũng vậy, không được đọc lén. Rồi điện thoại của người ta thì mình không có bắt parallele mình nghe, nghe lén. Mà trong đây hình như người ta nghe lén hơi nhiều ấy nhỉ? Có. Có điện thoại tầng dưới là tầng trên bốc lên nghe coi ở dưới nói chuyện gì. Thường thường. Nhưng mà trong cái lịch sự hoặc là luật pháp cũng vậy, những chuyện cá nhân không được đưa lên mặt báo, họ tố mình là vi phạm cái sự riêng tư là cũng bị vi phạm luật pháp. Là không kể chuyện đời tư của người khác ra ngoài, không nghe lén điện thoại, không đọc thư lén, vân vân, có những cái như vậy.

[1:16:38]Ví dụ có một người nào đó họ tin cậy mình, họ kể cái chuyện đời tư của họ cho mình nghe, mình không được quyền đem cái chuyện đời tư của họ kể cho người khác nghe. Vì đó là vi phạm luật pháp và vi phạm cái cái phép lịch sự, không được. Rồi thấy hai người đang nói chuyện với nhau thì mình sao? Thấy mà có vẻ riêng tư chút là mình phải lơ liền, phải lơ đi vài bước cho người ta tự do. Chừng nào mà trong hai người nói chuyện với nhau mà mình thấy cái thái độ của họ là đúng là muốn cho mình nghe hoặc là mình nghe không có hại thì mình cũng hòa vui chung, không sao. Nhưng bắt đầu hơi thì thầm, hơi xuống giọng chút là mình lơ liền.

[1:17:11]Chứ đừng có thấy họ thì thầm cái càng xích xích lại, đưa cái tai vô coi cái gì thì không nên, thất lễ.

[1:17:18]Còn ở trong đạo lý thì đối với vấn đề riêng tư như thế nào? Là như thế này, là mình không nên nói lỗi của người khác, nhưng lại nên nói ra cái hay của người khác để thêm niềm tin cho cuộc đời. Trong đạo Phật gọi là chữ nho gọi là: "Ẩn ác dương thiện". Ẩn ác là giấu cái ác, cái xấu đi; dương cái thiện là đưa cái thiện ra, cái tốt của người khác ra. Là đối với người khác như vậy là chúng ta vậy, không nên nói cái lỗi người đó, nhưng lại nên nói cái hay để thêm niềm tin với cuộc đời. Vì có một lần có một người hỏi chúng tôi nói thưa thầy, thầy nhận xét cái sư bà như thế nào? Thì tôi không có biết, tại tôi ít tiếp xúc với sư bà. Nói:

[1:18:03]"Sao thấy thầy khen không?". Tôi cũng không nhớ, không nhớ gì lắm, nhưng tôi chỉ nói thế này, nói theo đạo lý của đạo Phật á thì chúng ta không nên nói điều lỗi của người khác, mà chỉ nên nói điều hay thôi. Mà vì sao vậy? Là khi cái điều hay mà nó được loan ra đó, nó làm cho con người tin cậy nhau hơn, tin tưởng nhau hơn, và mình có cái tin yêu với cuộc đời hơn. Còn mình cứ hễ đụng cái điều xấu mình cứ nói ra nói ra, cái người ta nghe nhiều quá người ta bớt cái tin yêu với cuộc đời, bớt tin cậy nhau và mất đi tri kỷ với tri kỷ. Người ta từ từ nó đóng lòng mình lại, không sẵn lòng và thế gian này sẽ thiếu những người tri kỷ.

[1:18:44]Còn mình cứ khen những điều tốt cho loan ra loan ra cho người ta tin yêu cuộc đời, tin cậy nhau hơn thì thế gian này cứ xuất hiện thêm những người tri kỷ với nhau dần dần nhiều lên. Đó, như vậy. Cho nên đạo lý là vậy là ẩn ác dương thiện. Nên có những điều riêng của người khác mình giấu, nhưng có những điều riêng người khác mình nói. Những điều riêng tư bí mật người đó nhưng điều đó nói ra rất tốt, mình phát loa liền. Còn những điều mà không tốt người đó thì phải giấu lại. Trong luật pháp như trong luật y khoa có những cái bệnh vậy đó là bác sĩ không được nói ra ngoài nữa, chỉ có bác sĩ biết bệnh của bệnh nhân.

[1:19:22]Cho nên cái hồ sơ bệnh án là không phải ai cũng được đọc, chỉ có bác sĩ điều trị mới được đọc. Mà bác sĩ đó không được nói cho người khác biết. Tại nhiều có nhiều cái bệnh nói ra nó kỳ lắm. Như là cái người lật hồ sơ bệnh án người này bị ghẻ, nghe nó kỳ ha mũi, ví dụ vậy. Mà nhiều cái bệnh nói ra nghe nó kỳ hơn nữa cho nên không được nói bệnh của người khác. Có những cái điều riêng tư như vậy. Có những trường hợp ấy, có những vị thánh mà có thần thông á thì họ biết nhiều điều thầm kín của người khác, nhưng mà họ làm như không biết gì. Giống như bậc thánh vậy, chứ không phải đụng gì chuyện của người ta cũng nói tùm lum ra, không thánh không có vậy.

[1:20:00]Thánh là biết á, biết nhược điểm, ưu điểm mà không nói. Chỉ nói để rầy người đó, để sửa người đó thôi thì mới lôi nó khuyết điểm ra nói riêng liền. Nhưng mà thường ưu điểm biết cái hay khen, nhưng mà nói nhiều quá cái người ta thấy mình biết, cái lòi tẩy thì bậc thánh nào cũng giấu giấu thần thông dữ lắm, không bao giờ họ làm như không biết gì hết. Đó mới là thánh. Chứ còn mình gặp cái người mà dòm ai cũng nhìn mặt rồi cái nói là thế này thế kia, là mình biết thánh đó thánh gì? Dỏm, đúng, hay đó, dỏm.

[1:20:31]Người xuất gia trong đạo Phật á thì tập sống cái đời sống đại chúng, tức là sống tập thể là mình phơi bày cái cuộc sống của mình ra trước huynh đệ hết, không có giấu điều gì riêng tư hết, là người xuất gia bị buộc phải như vậy. Còn đời sống thế gian á thì chúng ta được quyền giữ cái cuộc sống riêng tư của mình. Nhưng mà ở trong đạo Phật thì giai đoạn đầu của người xuất gia là buộc phải sống trong đại chúng để phơi bày hết mọi cái riêng tư mình ra. Mà do khi phơi bày như vậy mình không giấu được cái điều xấu, nên chỉ còn điều thiện để cho mọi người nhìn thôi, còn điều xấu phải buông bỏ. Cho nên sống đời sống tập thể đại chúng trong

[1:21:08]chùa là một cách rèn luyện rất là hay. Nên người xuất gia nào mà sống trong đại chúng ít quá là một thiệt thòi, thì người đó cái nhược điểm sẽ còn nhiều, bản ngã sẽ còn lớn. Cho nên phải tập sống đời sống đại chúng trước, đấy. Ở chư thiên ở trên trời á thì họ biết rõ nhau hết trơn, biết rõ tâm với nhau hết. Sự riêng tư không có còn. Ví dụ khi sinh lên cõi trời á, các vị đó sống bằng tâm thần thông, cho nên người này nghĩ cái gì người kia biết á, cho nên tâm và tâm họ hòa hợp và không có điều ác, điều xấu mà giữ riêng cho mình nữa. Cho nên ở trên cõi trời, họ thời gian họ sống dài, kéo rề rề đã lâu, nhưng mà rất là thiện, rất là thiện.

[1:21:52]Bởi vì cái điều xấu ác không có giữ được. Những người ở trên cõi trời mà đầu thai xuống cõi người họ mới bắt đầu làm quen với cuộc sống riêng tư vì không ai biết tâm ai hết, nhưng mà đa số những người đó rất là thiện. Đó những người mà thiện thật là thiện vì thời gian ở trên cõi trời họ không sống riêng tư được, nên chỉ có điều thiện mới được phép tồn tại, còn điều ác không được tồn tại ở trên cõi trời á là vậy. Trong cái Kim Dung có một câu chuyện gọi là Ỷ Thiên Đồ Long ký, mình dịch là Cô gái Đồ Long. Không biết đây có ai mê Kim Dung giống tôi không biết? Có câu chuyện là lần đó Trương Vô Kỵ lên núi Thiếu Lâm

[1:22:30]thì có một trận đánh xảy ra thế này, là có một một trận đánh giữa một cái cái người bên ngoài là lâu quá quên Tạ Tốn với ba ông sư nha, ba nhà sư Thiếu Lâm. Mà ba nhà sư Thiếu Lâm này có một cái môn võ đặc biệt là họ ở trong thất vắng, họ ngồi nhìn nhau suốt 5 năm, 10 năm, vừa luyện võ vừa nhìn nhau như vậy. Để làm chi vậy? Để ba người biến thành một người. Nghĩa là trong cái sức định mà họ nhìn nhau như vậy suốt 10 năm như vậy, tự nhiên họ biến thành nhau, tâm với tâm là một luôn. Nghĩa là người này tính đánh thế gì là người kia biết. Hễ người này mà chuẩn bị đánh phía trên thì người kia chuẩn

[1:23:11]bị đón phía dưới, nên làm cho đối thủ không còn đường đỡ. Nghĩa là một môn võ mà phối hợp ba người mà cái mức độ mà phối hợp nó chặt chẽ đến nỗi ba người như là một, giống như một người mà có ba cái đầu mà có sáu cái tay mà sáu cái chân vậy, thì môn võ không ai đánh lại hết. Là không biết có ba nhà sư nào ổng nghĩ ra đó hay là ông Kim Dung ổng nghĩ ra, nhưng một môn võ rất là đặc biệt. Thì đây là vậy, khi mà người ta tâm và tâm tương ưng hiểu hoàng nhau như vậy, dần dần nó đến giống như là hợp nhất. Đó là một cảnh giới để mình hiểu sơ thôi, chứ mình không đào sâu hôm nay, ừ. Tuy nhiên theo đạo lý, có những điều mà không phải cái gì mình

[1:23:47]cũng phơi bày ra á, tuy mình cũng có thể lúc nào đó cần thì mình phải sống riêng tư, sống độc cư để tu tập thiền định. À nhưng có những điều mình phơi bày, có những cái riêng phải phơi bày ra, nhưng mà có những điều riêng không phơi bày ra được. Ví dụ như là cái sự tu tập, mình mà phơi bày ra cái mình không tu được. Cái công đức mình làm được mà mình khoe ra cái về sau không làm được. Cái tài năng mà mình khoe ra quá, sau này mình không có tài được. Nên có những cái như vậy, cái đó phải giấu lại, gọi là sự khiêm tốn, sự kín đáo, không khoe khoang, ừ. Tài năng là dùng để giúp đời chứ không có khoe khoang, ừ.

[1:24:28]Có một số điều cá nhân mà người ta không muốn cho ai biết, ai thấy, những cái xấu con người, những cái khuyết điểm mình không muốn cho ai biết, những cái sinh hoạt cá nhân không muốn cho ai biết, hoặc là những cái kế hoạch quan trọng mà nếu nhiều người biết họ phá sớm và không thành công. Thì đó cũng là một vài cái điều mà không phải lúc nào cũng có thể san sẻ với người khác được. Đó là sự khôn ngoan một chút như vậy. Ví dụ mình dự định mình làm kế hoạch từ thiện lớn, nhưng mình biết nếu người ta biết sớm người ta phá, thôi đừng có nói. Nó phải cô độc, phải cô đơn, phải lặng lẽ là như vậy. Và chúng ta kết luận lại của cái bài nói chuyện ngày hôm nay,

[1:25:08]bài Cô Đơn hôm nay là vậy, là khi hiểu được cái cô đơn là nỗi đau thì chúng ta sống trên đời, chúng ta cố gắng thông cảm cho nhau hơn là trách móc, ganh ghét, hắt hủi, phải không? Chúng ta nguyện làm cái hạnh của một vị Bồ-tát là: "Vì chúng sinh tác vô thỉnh hữu", là chúng ta nguyện mình sẽ làm người tri kỷ vĩ đại của tất cả mọi chúng sinh, là thương yêu, thông cảm, độ lượng và giúp đỡ nhau như vậy. Có vài cái câu hỏi, có ai hỏi gì không? À mời, mời lên.

[1:25:46]À cô nói là vừa rồi đọc trên báo Giác Ngộ thấy có mấy cái kỳ mà hỏi dạ hỏi đáp về cái nhân quả của việc học giỏi và thông minh á thì thấy bên đó đáp có vẻ hàn học và đi ngược lại quan điểm, thì chúng tôi thôi sẵn đây chúng tôi cũng trả lời cho mọi người đỡ hoang mang. Vì nhân quả thì có nhiều loại lắm, nhiều loại. Ví dụ như chúng ta đun lửa là nhân mà nước sôi là quả, cũng là một loại nhân quả. Ráng học là nhân, một lát nữa thuộc bài là là quả. Mình bỏ cái hạt xuống đất là nhân mà mọc lên cây là hoa là trái là quả. Thì những cái nhân quả đó chưa phải là nhân quả của đạo Phật. Nhân quả của đạo Phật là nhân quả thiện ác báo ứng, chúng ta nhớ như vậy.

[1:26:34]Tức là cái nhân quả là chúng ta làm được cái gì cho người khác đó, rồi nó trở lại với chúng ta. Nghĩa là cái nhân quả của đạo Phật là nhân quả tương tác giữa người và người, chứ không phải là một công việc mà tự một mình mình làm. Vì vậy, đứng trên quan điểm của đạo Phật là nhân quả thiện ác báo ứng tương tác giữa người và người, chúng ta mới có cái nhân quả là của việc học giỏi hay học dở. Là nếu một người nào ở đời trước mình muốn người khác học giỏi, mình giúp người khác học giỏi thì đời này tự nhiên mình được học giỏi, thành đạt. Còn người nào đời trước muốn người khác học dở, cản trở người khác học hành thì đời này mình học dở.

[1:27:19]Đó là nó phải có cái tương tác với người khác chứ không được là tự một mình mình. Còn nếu à tôi ráng học tôi sẽ giỏi, tôi không học tôi dở, đó không phải là nhân quả thiện ác báo ứng mà Phật muốn nói. Cho nên ở trên báo sự thật là họ hiểu không hết về mọi khía cạnh nhân quả, nên họ đưa ra một cái nhân quả là người nào ráng học người đó sẽ giỏi thì cái đó nó chưa phải là nhân quả thiện ác báo ứng của đạo Phật. Chúng ta nhớ cuộc đời này có những cái cố gắng nhưng không thành công. Ví dụ như có những người ráng làm giàu nhưng không giàu được, đúng không? Có. Có những người ráng học nhưng vẫn không thi đậu, đúng không? Đúng.

[1:27:58]Nó có một cái gì bí mật phía sau nữa. Nên ở đây cái chính cái phước nó đã tạo thành điều đó. Chính cái phước nó tạo thành ba yếu tố làm cho chúng ta thành đạt, học giỏi. Cái phước bí mật ở quá khứ đó, cái phước mà chúng ta giúp người khác ở quá khứ đó nó sẽ tạo thành ba cái điều trong kiếp này để làm chúng ta thành đạt, học giỏi. Nó tạo thành cái thứ nhất ở trong tâm mình là làm cho mình thông minh. Thông minh tự nhiên, cái thông minh này không do học mà được. Đố ai bắt chước được ngài A Nan mà nghe Phật nói một cái thuộc, thuộc tới chết nữa. Không ai bắt chước được hết. Luyện thì không ai luyện được,

[1:28:35]nó cái gì tự nhiên bẩm sinh thôi, là mình nói do phước đời trước. Vì lúc đó ngài muốn, kiếp xưa ngài muốn một vị tỳ kheo phải thuộc kinh, lúc ngài là vị nhà giàu á ngài cúng dường cho vị đó chuyên tâm học kinh cho thuộc, nên đời này ổng có cái trí nhớ tự nhiên. Nên chúng ta thấy phước đã tạo thành sự thông minh. Thứ hai, phước nó tạo thành cái ý chí thế làm cho mình ráng học. Không có phước, con người cũng sẽ không có ý chí, không nghị lực để học. Chúng ta đừng tưởng nỗ lực tự nhiên mà có, hễ mình ráng là có ý chí, không có đâu. Có những người muốn cố gắng mà không cố gắng được vì không có phước.

[1:29:12]Tức là phải có phước nó mới tạo thành trí thông minh, phải có phước nó mới tạo thành cái nghị lực. Và cái thứ ba là cũng chính cái phước nó tạo thành cái hoàn cảnh thuận tiện để mình được học hành, được người dạy dỗ, được mọi điều thuận lợi hết. Thì chính ba cái điều đó là cái phước nó đem đến thông minh, phước đem đến nghị lực, phước đem đến hoàn cảnh, tất cả ba điều đó hợp lại làm cho mình kiếp này mình được thành đạt, học giỏi, chứ không phải chỉ cái nỗ lực mà được thôi. Cho nên nhân quả thì có nhiều điều mà chúng ta đừng nghĩ rằng tất cả mọi người đều hiểu hết về nhân quả. Ngay cả những người làm báo cũng chưa chắc họ đã hiểu hết về nhân quả.

[1:29:51]Cho nên vì vậy mà họ có cái lối trả lời hơi hằn học là vậy, họ hiểu một phía thôi. Cứ nghĩ là hễ ráng học thì sẽ giỏi, không có đâu, có nhiều người ráng học không giỏi. Mà phải do giúp người khác học mình mới giỏi được. Cho nên đây là nhân quả thiện ác báo ứng. Mà cái nhân quả thiện ác báo ứng nó đòi hỏi cái tương tác giữa người và người, cái điều gì mình phải làm cho người khác kìa mới có kết quả trở lại. Còn cái tự mình làm điều gì đó thì không gọi là nhân quả thiện ác báo ứng. Có thể là nhân quả nhưng mà chỉ là nguyên nhân và kết quả nào đó, một khía cạnh nào đó hơi giống với khoa học thôi, không phải nhân quả thiện ác báo ứng.

[1:30:28]Thật ra thì có nhiều khi báo trả lời cũng cũng ấy lắm. Ví dụ có người hỏi gì đó nói là: "Bây giờ niệm Phật thì có nên là vào nhà vệ sinh để niệm hay không?" Thì báo trả lời là: "Vì tinh tấn nên cứ vào nhà vệ sinh mà niệm, không gián đoạn". Câu trả lời cực kỳ nguy hiểm và hại người ta. Niệm Phật là tôn kính Phật mà vào nhà vệ sinh mà niệm là bất kính Phật. Thì cái mình được cái tinh tấn nhưng mà bị cái bất kính, cái nào mới đáng sợ hơn? Mình ngừng vài phút đi mà giữ tâm mình quán tâm vô thường đi có sao đâu. Vào đó niệm làm cho chư thiên, hộ pháp đồ phải theo mình vào nơi xú uế hết. Chúng ta nhớ khi mình tu tập có chư thiên, hộ pháp theo hết, không có giỡn chơi được.

[1:31:08]Trong Kinh Lăng Nghiêm có dạy khi một người mà nhập thất tu tập phải lập cái đạo tràng thật là tinh khiết bởi vì có chư thiên, hộ pháp thủ hộ. Cho nên mình niệm Phật hay niệm chú mà đi vào nhà vệ sinh mà niệm là tức là bị cái nghiệp là bất kính chư Phật, quả báo chết luôn. Cho nên nói là: "Để tinh tấn lúc nào cũng niệm, vào nhà vệ sinh niệm luôn", câu trả lời đó giết người ta. Cho nên đừng có tưởng mọi câu trả lời trên báo đều chuẩn xác, đừng tưởng như vậy. Thôi chúng ta nghỉ nha, mưa rồi, ngoài kia mưa rơi rơi rồi. Thôi chúc chúng ta chúc nhau sống một đời đầy tri kỷ nha. Còn có vài câu hỏi mà hết thời gian, thôi để lần sau, lần sau chúng tôi trả lời.

[1:31:51]Nguyện đem công đức này hướng về khắp tất cả,

[1:32:06]đệ tử và chúng sanh