[0:08]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Kính thưa các vị lãnh đạo địa phương, kính thưa chư tôn thiền đức Tăng Ni, kính thưa quý Phật tử. Hôm nay cái chùa Hải Lạng Trang của chúng ta khánh thành cái ngôi nhà Tổ. Đó là một cái, một cái niềm vui của thôn làng. Thì nhân cái việc này, chúng tôi cũng từ miền Nam ra có công việc ngoài này, cũng xin có cái vài lời đạo lý xem như là món quà cúng dường trong cái cái sự kiện này. Kính thưa quý vị, à một cái điều đáng buồn nhất của con người là cái sống trên đời mà không biết mình là sống để làm gì. Thật sự thì khi còn bé hầu hết chúng ta không biết mình sống để làm gì.
[1:04]Bố mẹ sinh mình ra, nuôi mình lớn, bắt mình đi học, rồi cứ vâng lời mà làm. Nhưng mà đến khoảng chừng 14, 15 tuổi, bắt đầu người ta phải định hình cho mình một cái lẽ sống. Nếu cái người nào mà đến trên 20 tuổi, tức là qua 18 tuổi trưởng thành rồi, mà không có định hướng cho mình một cái lẽ sống, thì bắt đầu nguy hiểm á. Cuộc sống người này gọi là nguy hiểm rồi. Không có lý tưởng sống, không có quan điểm sống, không có mục đích sống, không có mục đích để phấn đấu trong đời, thì cuộc sống này rất là nguy hiểm. Rất là dễ bị lôi kéo bởi những điều xấu, rất dễ bị lôi cuốn bởi những điều tội lỗi. Cho nên à mà nếu từ thật ra từ 14,
[1:53]15 tuổi là bắt đầu dễ bị bạn bè dẫn dắt vào những cái trò vui xấu rồi. Nên nếu ngang 14, 15 tuổi mà ta không có một cái mục đích để sống, một cái lẽ sống, thì rất là nguy hiểm. Còn lớn lên tới hai mươi mấy, mình tự tung tự tác, có thể tự làm ra tiền được rồi mà vẫn chưa có lẽ sống, thì cuộc sống suốt cuộc đời còn lại rất là nguy hiểm cho mình và cho mọi người chung quanh. Nói sở dĩ như đất nước ta mà giành được độc lập thống nhất, bởi vì có biết bao nhiêu là lớp trẻ thanh niên ở cái tuổi trẻ, tuổi xuân đã xác định được cái mục tiêu sống vì Tổ quốc, vân vân, nên ngày hôm nay ta có hòa bình. Bây giờ có hòa bình rồi, đến lúc ta phải xây dựng
[2:43]đất nước, mà nếu ta thiếu cái lớp người trẻ định hướng một cái mục tiêu sống vì quê hương, vì đất nước, thì đất nước này cũng sẽ tàn lụi ngay. Chứ còn những cái bậc cha anh, người đã đi qua cuộc chiến đấu, sức đã tàn, lực đã kiệt, không có gánh vác mãi đất nước được. Rồi cái thế giới này cũng vậy, nếu mà thiếu những con người sống có cái lẽ sống cao cả, thì thế giới này cũng sẽ băng hoại, lụi tàn, đổ vỡ, tang tóc, chiến tranh, đen tối, tội lỗi, vân vân. Thế nên à chúng ta xác định cho mình một cái lẽ sống, một cái mục đích sống là điều hết sức là quan trọng. Nhưng mà cái mục đích sống đó ở đâu ra?
[3:29]Thường là từ thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau. Những người đi trước tìm thấy được cái lẽ sống cho đời mình, rồi khi mà có con có cháu trong bữa ăn, trong những buổi gặp mặt, thì bậc cha mẹ truyền dạy lại cho con cháu, anh chị truyền lại cho em út, ông bà nói lại cho cho các lớp cháu con của mình. Thì cái lẽ sống đó, cái mục tiêu sống cao thượng đó được cứ nối tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác. Còn nếu vì lý do gì đó ta bị gián đoạn, ví dụ như cha ông cầm súng lên đường bảo vệ quê hương rồi hy sinh ở chiến trường, ở nhà người mẹ dầm sương dãi nắng nuôi con, vất vả vì miếng cơm manh áo, không có gì để dạy con.
[4:15]Đứa con nó lớn lên tuy nó là con của liệt sĩ á, nhưng mà có thể nó mất lý tưởng sống, mất cái lẽ sống, và quê hương ta ngang đó đứt, đứt cái mạch sống. Ta gọi cái lẽ sống này cũng gọi là cái mạch sống tâm linh của dân tộc ta. Nếu cái mạch sống này mà đứt, quê hương ta lung lay. Mà hiện nay, trong cái tình trạng báo động là cái đạo đức của lớp trẻ đang xuống cấp, thì phải chăng đã có những cái những cái dòng tộc nào đó, những gia đình nào đó mà cái mạch sống đấy, cái lý tưởng sống đấy đã bị gián đoạn thế nào rồi? Đó là một điều mà ta ta lo lắng. Cái điều nữa là nếu những người trẻ lớn lên đi vào cuộc sống mà cảm thấy mình chưa có
[5:05]lẽ sống, chưa có lý tưởng, chưa có mục tiêu phấn đấu, thì phải nhanh chóng tìm cho mình một lẽ sống cao đẹp. Nếu không, đời mình sẽ đi vào trong tăm tối, mình sống hại mình và hại những người chung quanh, làm khổ cho mình, làm khổ cho những người chung quanh. Nên vì vậy, cái lẽ sống của từng người gom lại thành cả một cái sức sống của cả cái dân tộc này. Do đó à truyền dạy cho nhau cái lẽ sống, bảo ban nhau cái lẽ sống, lý tưởng sống là điều hết sức là quan trọng của chúng ta. Chúng ta tự tìm cho mình một cái mạch sống cho tốt và dạy lại cho người sau, đó là điều hết sức là quan trọng. Có những người khi lớn lên chút xíu không được truyền dạy
[5:51]một cái lẽ sống cao đẹp, đã chọn nhầm một cái mục tiêu sống là danh lợi.
[5:58]Ví dụ những người rất tầm thường thì đi tìm sự hưởng thụ, ai rủ rê cái gì vui là chạy theo, thì người này không có lý tưởng sống mà cái mục đích sống của họ chỉ là hưởng thụ tầm thường, thì rất là nguy hiểm và xã hội sẽ sẽ đổ vỡ. Nhưng có những người có trí tuệ, có tài năng và có tham vọng lại cũng đi tìm một cái lẽ sống là lấy danh lấy lợi làm lẽ sống, phấn đấu làm sao cho mình giàu sang, quyền quý và xem đó là cái lẽ sống của mình. Những người này thực sự họ vô tình cũng đóng góp được cho cho xã hội đấy chứ không phải không đâu. Khi họ có tham vọng, có tài năng, họ nỗ lực làm việc, vô tình họ cũng đóng góp được cho xã hội.
[6:44]Và cái cái câu nói rằng có những người tham vọng cá nhân và trên cái đường đi của họ vô tình đóng góp cho xã hội, đây là chủ nghĩa tư bản. Chủ nghĩa tư bản nói câu này. Là do nhà kinh tế học đầu tiên của chủ nghĩa tư bản Adam Smith, ông nói rằng: "Con người ta sống vì mục tiêu tư lợi và trên con đường đi tìm cái tư lợi, vô tình người ta đóng góp cho cộng đồng." Cái công thức này là của tư bản chủ nghĩa, và ngày hôm nay tư bản chủ nghĩa lãnh hậu quả vì câu nói này. Cứ đi tìm cái tư lợi rồi cái xã hội khủng hoảng hết trơn luôn. Nên cái câu nói đó không được xem là mực thước đối với những quốc gia mà người ta theo đuổi cái chủ nghĩa xã hội.
[7:31]Trong chủ nghĩa xã hội thì người ta phải xác định là cái việc mà chạy theo tư lợi là điều nguy hiểm, nên phải chạy theo những cái điều công ích. À nên hai cái quan điểm ngược nhau. Tuy nhiên, ngày hôm nay trong cái nền kinh tế thị trường là hai bên đều nhìn nhận nhau một chút. Ví dụ như ta chọn kinh tế thị trường là ta chấp nhận con người phải sống có cái tư lợi, chứ không thể hoàn toàn mà sống sống gọi là sống hoàn toàn vị tha được. Ai sống hoàn toàn vị tha được? Chỉ có thầy tu chân chính thôi. Thầy tu mà tu sĩ Phật giáo chân chính, tu theo đạo lý vô ngã của Phật dạy thì người đó họ sống hoàn toàn vị tha được,
[8:13]mà nếu chân tu nha, chứ tu mà không chân thì thì cũng không được như vậy. Còn đa phần con người chúng ta phải chấp nhận con người có một phần tư lợi và một phần cống hiến cho cộng đồng, đúng không ạ? Ngay cả những anh cán bộ, đảng viên cũng vậy. Cái Đảng ta là Đảng thực hiện con đường chủ nghĩa xã hội, nhưng mà Đảng cũng phải chấp nhận đảng viên cũng phải được một phần tư lợi. Nó cũng là một động lực của của cuộc sống. Tuy nhiên, chúng ta chấp nhận cái tư lợi đến mức độ nào thì phải tới giới hạn, không được vượt quá. Vì vượt quá, ta mất lý tưởng sống, mất cái lý tưởng của một người đảng viên mà phục vụ cho nhân dân.
[8:54]Đó là người đảng viên á, còn bao nhiêu người nhân dân, những người tầng lớp khác không bị điều lệ Đảng ràng buộc à thì cũng phải coi chừng cái tư lợi của mình. Nếu mà sống đi tìm cái danh cái lợi thì cứ tưởng ban đầu là cái sự nỗ lực phấn đấu của mình cũng vô tình đóng góp cho cộng đồng, nhưng không, về sau sẽ trở thành tai họa. Nên cái tư lợi gì rồi cũng đều trở thành đau khổ cả. Do đó, cái lấy cái danh cái lợi ban đầu thấy người đó nỗ lực, phấn đấu, cố gắng, siêng năng, nhưng rồi về sau trở thành tai họa cho cộng đồng. Rồi có người lại lấy cái hơn thua, được mất làm lẽ sống, tức là cứ sống bằng cách ganh đua, là không biết ông bố ông dạy sao đó, nói:
[9:44]"Con phải phấn đấu lúc nào cũng phải bằng bạn bè hay hơn bạn bè." Không ngờ cái câu nói đó là để khuyến khích cho con mình gắng học thôi, đứa bé nó mang cái câu đó đi suốt cuộc đời của nó. Lớn lên lúc nào cũng nhìn ngó người chung quanh, ai hơn mình cái gì là khó chịu, phải làm sao vượt hơn người ta mới bằng được. Và nó lấy cái cái lẽ hơn thua được mất làm cái lẽ sống. Cứ thấy ví dụ nhà mình nhà mới cất được hai tầng, người kia họ bỗng nhiên lên ba tầng cái bên đây đau khổ. Cứ chạy vạy làm sao để lên được bốn tầng, cứ hơn thua được mất, và cuộc sống như vậy cũng là đau khổ. Rồi cái người ta sắm được chiếc xe máy Air Blade,
[10:23]tức quá cái vay tiền đi mua chiếc xe con bốn chỗ. Bắt đầu đó, cứ vậy mà dằn vặt cả một đời, gọi là cái hơn thua được mất. Hoặc là vào trong cái cộng đồng, đến chỗ lễ hội đông vui thế này, ai nói một câu gì mình cũng phải nói một câu nó hơn người ta một chút. Có vẻ giống như mình trí tuệ hơn, mình khôn hơn một chút, cứ hơn thua trong từng câu nói. Cái người sống như vậy cũng rất là khổ tâm. Người gọi là cái lấy cái hơn thua được mất, không ngờ là từ cái ông bố ông chỉ khuyến khích là để học giỏi thôi mà biến thành một cái lẽ sống sai lầm cả một đời của mình. Hoặc có người là lấy danh dự làm lẽ sống, nói:
[10:58]"Tôi thà chết chứ không chịu nhục." Đây là cái quan điểm của võ sĩ đạo bên Nhật á. Hoặc là có những dòng tộc mà gia thế truyền đời được là có ăn có học, có cái được người ta trọng vọng, thì lúc nào cũng lấy cái danh dự đó cứ truyền dạy mãi cho con cháu. Nói con cháu làm gì thì làm chứ không được làm nhục đến cái dòng họ, tổ tiên, gia đình, lúc nào cũng phải giữ kẽ, giữ bề, giữ thế. Và đây là sao? Đây là cái bệnh của những người trong hoàng tộc. Có những hoàng tộc đã đi qua rồi, đã lịch sử đã phôi pha, đã đến dở một trang mới, nhưng họ cứ chấp vào cái nguồn gốc dòng tộc của mình, cũng phải giữ kẽ, giữ lề, giữ thói.
[11:43]Và chính vì giữ kẽ, giữ lề, giữ thói đó cho nên không thể mà lao động, cống hiến như mọi người được, và vì vậy cái phúc cứ tuột dần rồi cứ nghèo dần mà cũng khổ tâm vì cái danh dự hão như thế. Nên những cái lẽ sống như vậy là là làm cho người ta ta khổ. Hoặc có những người lấy tín ngưỡng làm lẽ sống, họ đặt niềm tin nơi một tôn giáo, tin sống tin chết và cống hiến hết cuộc đời mình để phụng sự cho cái tín ngưỡng đó. Thì nói về tín ngưỡng, họ có một cái sự say đắm, nghĩa là cuồng nhiệt tin tưởng gì đối với cái tín ngưỡng của mình, thì vấn đề tín ngưỡng nó nhạy cảm quá, nó tình cảm quá, cho nên chính trị thế giới cũng phải nhường
[12:29]một bước và phải đặt ra cái tiêu chí là tự do tín ngưỡng. Cả thế giới phải như vậy, và Việt Nam ta cũng phải như vậy, là thôi, ai không tín ngưỡng thì không được ép, đó là quyền tự do không tín ngưỡng. Còn ai có tín ngưỡng rồi cũng không được cản, được chống, là quyền tự do tín ngưỡng. Nghĩa là ta nói cả nước đôi như vậy. Và vì cái cái tình cảm mà dành cho thần thánh, thần thánh thì thực ra cũng chẳng ai thấy gì rõ ràng lắm đâu, nhưng mà đã tin rồi nó trở thành một lẽ sống rất thiêng liêng, và người ta dám chết vì cái tín ngưỡng của mình. Khiếp như vậy! Do đó thành ra vấn đề rất là nhạy cảm và có thể nổ bùng.
[13:06]Cho nên các nền chính trị trên thế giới đều hết sức là cẩn thận, dè dặt khi nói về tín ngưỡng. Và ta biết có những cái tín ngưỡng trên thế giới mà không những là họ chết vì tín ngưỡng, họ giết người vì tín ngưỡng của họ luôn đến mức độ như vậy. Mà giết người vì tín ngưỡng nghĩa là gì? Là họ tin có một thần linh trên cao, họ sùng kính và họ phục vụ cho vị thần linh đó và phục vụ đến mức độ là ai mà nói những cái điều mà ngược lại với cái sự sùng kính của họ giết người ta liền. Đến mức độ vậy. Mà vị đó là ai, ở đâu, thực sự chả ai thấy cả. Chỉ là niềm tin thôi, nên có những cái lẽ sống rất là kỳ lạ.
[13:51]Thì do vì tín ngưỡng là cái điều nó nhạy cảm quá, không ai dám mổ xẻ, không ai dám phân tích. Nhưng mà ta mong rằng một ngày nào đó trên thế giới các tín ngưỡng phải được đem mổ xẻ, phân tích trở lại theo cái nhìn khoa học lại để bớt đi cái sự mà cuồng nhiệt quá đáng. Rồi có một hạng người lấy cái tội phúc, lấy cái câu tội phúc làm lẽ sống, đến chỗ này thì bắt đầu sáng sủa. Là cái người này do tin được nhân quả, là biết rằng hễ ai gieo nhân gì gặt quả nấy như ông bà mình thường hay nói là gieo gió thì gặt bão, ở hiền thì thì gặp lành, trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu, dạy bảo cho con cháu.
[14:37]Thế là con cháu cứ lấy cái câu tội phúc làm lẽ sống. Khi làm một điều gì phải coi chừng cái quả báo trở lại với mình nó sẽ ra sao, và do đó cứ cân nhắc trong mỗi việc làm. Thí dụ như nay đi ra đồng tát nước để đánh đồng, thì khi mà bữa nay cái nhằm cái mùa mưa không có nhiều, nước không có nhiều mà mình lại ra sớm, trời chưa sáng mình đã ra tới mà mình lấy gàu mình tát cái con kinh lên trên ruộng mình. Nhưng mà khi tát mà vừa tát vừa suy nghĩ, nếu mà tát hết cái người họ đến sau họ sẽ thiếu nước lên ruộng họ. Thì cái tội phúc này ra sao? Thì như vậy mình tưới được, biết đâu là cái quả báo là do mình giành hết nước người ta không tưới được cái ruộng người ta,
[15:20]thì cái ruộng mình tuy cái cây lúa lên được nhưng cái lúa ra trổ bông nó lép. Nó nó không có hạt. Này cái quả báo này mới sợ, nghĩ vậy cái thôi, tưới phân nửa, rồi cái người kia họ đến sau, thôi cứ nhường lại cái ao nước, nói là: "Tôi tưới phân nửa, còn phân nửa thôi anh tưới qua ruộng anh." Thì hai bên sống rất là vui. Nhờ cái cân nhắc tội phúc, cân nhắc cái nhân quả, biết sợ những quả báo xấu, nghĩ đến những quả báo lành mà sống nhường nhịn nhau, cuộc đời như vậy nó rất là rất là đẹp. Hoặc là như đi trên đường rồi thấy một cái hố nó bị nước mưa nó đọng lại, bắt đầu nó cứ khoét sâu dần sâu dần và có người đi ngang đã té.
[15:58]Thì cứ nghĩ đến ông bà mình dạy, đắp đường cho mọi người đi là phúc lành để đời cho con cháu, cái là thôi cứ về nhà cái đem thuổng đem cuốc ra, đem gánh đem quang ra đi gánh đất đắp lại cái lỗ đấy, cho mọi người đi qua không bị té. Và nghĩ như vậy: "À thôi đây là điều phúc phải làm." Thấy thì mất công, mất thì giờ, mất sức vậy nhưng mà đây là điều phúc để lại cho gia đình và con cháu. Thì cái người mà sống như vậy sống rất là đẹp, lấy câu tội phúc làm lẽ sống, tin vào nhân quả để sống. Mà nếu trên đời này ai cũng có thể lấy câu tội phúc làm lẽ sống như thế thì cuộc đời này rất là đẹp. Hoặc là ví dụ ở trong làng trong thôn vậy,
[16:42]cái con đường thì ngày xưa không có quy hoạch, nhiều khi nó quanh co. Rồi cái nhà cửa cất thì cứ mạnh ai nấy cất, cái thời đó cũng chưa quy hoạch, chưa có xin phép gì cả. Thì cái người đó mới cất lên, thì ông bố ổng mới nhớ lại lời của ông ông cố ông tổ hồi xưa dặn, nói là: "Cái trước nhà mà đường rộng á thì con cháu được hưởng phúc, trước nhà mà cái đường hẹp á thì con cháu sau này cái đường làm ăn nó khó khăn." Nghĩ như vậy thì thay vì là cất cái nhà ra sát cái mí đường, cái nhường lại năm thước đường lại, cất nhà lui vào để cho ngay trước mặt nhà mình cái đường nó rộng. Mà trước nhà mình mặt đường rộng thì con cháu được hưởng phúc.
[17:23]Cái câu nói của ông bà nghe nó giống như là phong thủy địa lý mê tín, nhưng sự thật nó lại là nhân quả. Nghĩa là sao? Nếu mà nói theo phong thủy á, cái đường nhà mà trước nhà mà rộng thênh thang á là cái địa lý đó tốt, cái nhà đó con cháu được phúc ấm. Nhưng mà nếu nói nhân quả, trước mặt nhà mà đường rộng là vì sao? Vì nhà mình nhường đường. Mình thay vì mình lấy hết cái đất mình có, cất ép cái đường cho nó sát, bây giờ mình nhường lui lại năm mười thước để cho tới khúc đó đường rộng và cả làng ai cũng hiểu điều đó, cái đường nó cứ rộng dần rộng dần thì người mọi người đi qua lại rất là tốt, thì đúng là nhà được hưởng phúc.
[18:01]Đó là nhân quả. Làm đường cho làm cầu cho mọi người đi phúc rất là rất là lớn. Như khi mà cái thời đại ngày hôm nay, thời đại công nghiệp hóa, nhà nước bắt đầu quy hoạch lại hết đô thị, đường sá đồ lại hết. Thì khi mà quy hoạch lại hết thì đụng rất nhiều nhà, đụng qua nhiều khu đất, đụng qua nhiều khu vườn, đụng qua nhiều khu nhà của người dân. Mà đụng tới thì đụng là quyền lợi của dân, cho nên trên chính phủ buộc phải ra cái luật là phải đền bù thỏa đáng, nghĩa là đền bù vừa theo khung giá mà vừa thương lượng thế nào cho dân vui. Đó. Và nhiều người dân ỷ vào cái luật đó cũng vòi vĩnh rất là gắt.
[18:41]Có khi cái nhà tới tới đó đường không làm được tại người dân khi thương lượng họ hét giá cao quá, và nhà nước đền không nổi, làm đường tới đó cứ cứ khựng khựng lại không làm qua được vì nhà họ không chịu đi. Đâu biết rằng là mình nhường đất mà làm đường phúc rất là lớn. Như có một cái anh đó, thì anh cũng làm thầy thuốc thôi ở trong làng, đến khi nhà nước quy hoạch cắt ngang cái nhà anh là lấy sâu nhà anh gần cả ngàn mét vuông đất. Anh có cái vườn cắt cái hết một phần ba cái khu vườn. Thì khi mà chính quyền địa phương xã mới mời dân làng lại họp để báo cáo về việc mà phải phóng đường, mở rộng đường, đó là yêu cầu của thời đại.
[19:21]Thì mới thương lượng với dân về cái giá đền bù, thì hỏi từng người. Dĩ nhiên là nếu giá đền bù nhiều quá thì người nhà nước rất là nặng. Thì anh đó đứng lên anh nói: "Tôi hiến không lấy đồng nào." Không lấy đồng nào, tại vì: "Đường này tôi cũng đi, con tôi cũng đi, chứ đâu phải là hễ làm đường tôi lấy tiền xong rồi tôi tôi tuyệt đối tôi không đi con đường đó đâu. Nhà nước làm tôi đi mà, nên tôi hiến hoàn toàn không lấy đồng nào." Ôi chính quyền mừng vỗ tay, mấy người dân chung quanh sụ mặt, tại vì ảnh không lấy rồi hổng lẽ người ta đòi tiền nhiều. Nhưng mà sự thật nó là đúng như vậy, đúng là mỗi khi mà nhà nước làm đường ta cố gắng hiến
[19:59]đường hiến đất làm đường, cũng giống như có những người mà hiến đất làm trường, những cái việc đó công đức lớn. Mà sống như vậy tức là là ta lấy câu tội phúc làm lẽ sống. Mà được như vậy, xã hội ta đẹp lên từng ngày, ai cũng biết sợ tội, ai cũng biết gắng làm điều phúc thì nhà nước rất là khỏe và mọi xóm làng cộng đồng đều rất là là yên vui. Đó là một cái loại lẽ sống. Còn có người lấy cái lý tưởng phụng sự cống hiến làm lẽ sống, nghĩa là sao? Là người này họ chợt nhận ra được một điều thế này: niềm vui trên đời này không phải do thụ hưởng, không phải do vơ vét, thu về, mà chính là do điều mình ban cho. Mà chính là gì?
[20:46]Chính là cái mình phụng sự. Mình chấp nhận làm người thấp, người bé để dâng người một bát cơm, mang cho người một ly nước, quét cái chỗ sạch cho người ta đi, bắt cái ghế cho người ta ngồi, và đó là hạnh phúc. Không, đó là hạnh phúc! Ví dụ như chùa có việc thế này, họ đến chùa trước, và sư thầy ở chùa yêu cầu việc để làm việc thế là họ đi chưng, đi dọn, đi treo, đi mắc, dàn dựng, bắt bàn, bắt ghế mời khách vào ngồi và họ thấy hạnh phúc vì điều đó. Khi phục vụ được cho người khác, họ thấy vui và họ lấy điều đó làm lẽ sống. Còn có người ngược lại, mình phải ngồi bệ vệ, ai phục vụ mình thì mới thấy hạnh phúc.
[21:30]Còn cái người thì phục vụ mới là hạnh phúc. Vậy hai người ta thấy ai hạnh phúc? Tùy cái lẽ sống người ta. Tùy cái quan điểm của người ta. Tùy cái quan niệm sống người ta. Có người cảm thấy hạnh phúc khi được người khác phục vụ. Nghĩa là tôi ngoắc cái là có người bưng ly nước tới ha, rồi tôi ngồi phải có người nhấc ghế tới thì mới là hạnh phúc. Còn có người không, ai ngoắc mình lại bưng ly nước cho người ta uống thì thấy hạnh phúc. Trong thôn trong làng có việc gì làm thì mình lăn xả vào làm. Coi là như là thanh niên phụng sự cho làng cho xã, lại thấy là hạnh phúc. Thí dụ như như chúng tôi nói chuyện này rồi cũng tự thấy bản thân mình mắc cỡ.
[22:12]Mắc cỡ vì hồi lúc mà chúng tôi còn còn cái tuổi thanh niên còn bé ở trong làng á, thì sức vóc mình cũng không phải là khỏe, người thì gầy ốm. Thì đã được phân công phụ trách trong cái công tác là phụ trách thiếu niên nhi đồng, văn nghệ thanh niên, thì do cái người thì nghệ sĩ biết đàn biết hát, người cũng liễu yếu đào tơ nên không được phân công gì nặng thì làm những công việc phù hợp với sức mình. Đến khi trong xã trong thôn có những việc lao động nặng làm thủy lợi, bắc cầu đồ á, thì các bác lớn ít có phân công, vì thấy cái thằng này nó nó gầy guộc quá. Nhưng mà khi chúng tôi đứng đó nhìn các anh lớn
[22:51]vai u thịt bắp mà các anh làm hăng say. Ngồi cứ nhìn lúc đó không hiểu, mới nói: "Ủa, sao mấy anh này làm việc công cộng mà sao mấy ảnh coi vui quá cà?" Thấy ảnh vừa làm vừa cười vừa nói rất là vui. Mình không hiểu. Cứ nghĩ hễ làm việc cực thì phải khó chịu, mà sao cứ nhìn mấy anh đó làm mà coi bộ ảnh vui quá không hiểu. Đến khi sau này lớn lên, gặp được đạo lý Phật dạy, đi tu vào chùa công quả, thì lúc đó hiểu đạo rồi mới luôn luôn cứ kiếm việc nặng mà làm. Hễ chùa đập lúa cắt lúa thì mình chọn cái đập lúa, bổ củi chẻ củi việc nặng cứ gánh vác làm. Lúc đó mới nhớ lại những anh thanh niên ở trong xã mình ngày xưa.
[23:30]Lúc đó việc bắc cầu làm thủy lợi là mấy ảnh hăng say mấy ảnh làm. Mà ăn cơm ăn cơm nhà chứ xã đâu có gạo đâu mà nấu cho ăn. Cứ chạy về nhà ăn cơm xong ra lại làm đường, làm thủy lợi, mà thấy gương mặt mấy anh vui. Bây giờ thì mình mới hiểu, à nó có một cái loại sống, nó có một cái cách sống của một con người là vui vì được phục vụ cho cộng đồng. Thì ở đây có một hạng người mà lấy cái đó làm lẽ sống. Và nếu thanh niên chúng ta, nhân dân chúng ta ai cũng có được cái quan điểm sống này, đất nước ta vượt lên liền. Vì thích phục vụ. Đó vậy, đây là cái cái một cái lẽ sống rất là cao thượng. Sở dĩ có những người mà có thể đi ra chiến trường bỏ mạng
[24:13]sa trường vì Tổ quốc cũng vì cái lý tưởng sống này. Đất nước ta có thể vượt lên vì lý tưởng sống này. Người ta làm thích cống hiến nhiều hơn thụ hưởng thì đất nước mới vượt lên được. Còn nếu ai hễ làm ngày công tính ngày công, làm một giờ công tính một giờ công, đất nước ta không đủ tiền để trả. Đất nước cần những con người làm không lấy tiền công, đất nước mới vượt lên được. Ví dụ như ta thấy những nhà khoa học họ mày mò ở trong phòng thí nghiệm, họ say sưa để nghiên cứu chế tạo, không có giờ công nào tính được, vì sản phẩm đâu có ra đâu mà trả tiền, và biết làm sao mày để đo cái công công lao đó mà trả tiền, cho nên là không có tính giờ công.
[24:55]Nhưng mà một khi họ thành công rồi, cái phát minh họ ứng dụng được cho xã hội rồi, làm xã hội bước lên một bước mới. Nên đất nước này, thế giới này tiến bộ chính là nhờ những con người chọn một cái lẽ sống cao thượng là sống để phụng sự, để cống hiến mà không màng đến quyền lợi mình nhiều. Còn con người ta mà sống bằng cái tư lợi, hễ làm một giờ tính một giờ công, làm một ngày tính ngày công là thế giới này điêu tàn liền, nghèo liền. Cho nên vì vậy là thôi ai thì chưa thể phục vụ, chưa thể phụng sự thì không mặc người ta. Nhưng còn phần mình khi đã hiểu điều này rồi thì hãy chọn một cái lẽ sống là sống để phụng sự, sống để để cống hiến.
[25:42]Và như vậy cuộc đời cần đến những người đó. Và có một hạng người khác là chọn cái nội tâm bình an, thanh tịnh làm lẽ sống. Họ biết rằng trong cái cuộc đời này, cái khổ đau là vì tâm người ta loạn động. Loạn động là cứ suy nghĩ lung tung, rồi hận thù, hơn thua, tham lam, câu mâu, ích kỷ, ganh tị. Là những tâm loạn. Và cái hạnh phúc chính là vượt khỏi những tâm đó. Con người ta sống được bình an, thanh thản, không có bận lòng hơn thua, lo sợ, hận thù, ích kỷ như vậy. Và khi cái tâm thanh tịnh bình an, tự cái tình yêu thương nó tỏa ra. Nhớ một cái người sống với nội tâm bình an, thanh thản, không phải là người thụ động,
[26:31]lười biếng mà người đó cái tâm từ bi tự nó tỏa ra. Ta thấy cái người mà càng yêu thương nhiều, càng phụng sự nhiều thì nội tâm lại được bình an. Còn cái người mà sống mà cứ câu mâu, cứ hơn thua, tâm rất là loạn động. Và cái kết quả là cái tuổi già và lúc chết. Ta nhìn cái người mà chết oằn oại, đau khổ thì ta phải đoán ra rằng họ đã có một đoạn nào trong đời họ sống rất loạn động, rất là hơn thua, ích kỷ, hận thù. Còn nếu cái người nào mà già họ vui vẻ, chết họ bình an, ta biết rằng họ có một cái quá trình sống rất là thanh thản trong nội tâm, mà cái thanh thản đó nó tỏa được cái tình yêu thương ra mọi người.
[27:19]Nên đây chính là con đường mà đạo Phật của đạo Phật đi. Đây là chính cái con đường mà Phật dạy. Thế nên những người tăng ni xuất gia phải là những người làm gương về điều này. Họ tu cái gì trong chùa không biết, tụng kinh gì đó ta không hề cần hiểu, họ sống như thế nào, giới luật thế nào ta chẳng cần quan tâm. Nhưng ta chỉ cần quan tâm cái điều này để biết đó là người tăng ni xuất gia chân tu. Đó là nội tâm họ thanh tịnh và họ sống yêu thương được chúng sinh. Nhiêu đó thôi là đủ. Ta biết ngay cái chùa đó là chùa tu hành chân chính, quý thầy quý cô đó là đã đi đúng lời Phật dạy. Chứ ta không đủ thời gian để tìm hiểu sâu Phật dạy gì,
[28:02]giới luật trong đó quy định bao nhiêu điều, phải mặc y phục ra sao, lễ bái những nghi lễ có những điều gì, nhiều khi mình không đủ thời gian để để tìm hiểu. Chỉ cần nhìn thấy điều này: người xuất gia đó ta đến gần, ta nhận ra được cái lòng từ bi người đó tỏa ra, họ yêu thương ta. Ta sống ở ngoài đời mà, mình đầy lỗi lầm, hơn thua, câu mâu, khúc mắc, thất bại, thành công đủ thứ chuyện. Nhưng mỗi khi ta đến chùa, ta đem những cái điều đau khổ ta ta trình bày thì ta biết một điều rất rõ là cái người tăng ni xuất gia đó họ lắng nghe, họ chia sẻ, họ cởi mở, họ giải quyết, họ hướng dẫn ta mà ta thấy rõ là họ có cái từ bi trong đó.
[28:47]Họ lắng nghe trong cái sự quan tâm, yêu thương chứ không phải là việc của chùa chủ chùa, còn việc của ta nhiều đời nó nó rối rắm quá đến mà bắt đè lên tâm hồn của tăng ni cực, không phải. Chuyện của ta rất là phức tạp, nhiều khi chồng bỏ, vợ chê, con cái bệnh, đủ thứ điều. Cứ đến chùa mà tâm sự lê thê, kể lể đủ điều. Mà hỏi không biết làm sao, ở ngoài đời tụi con bó tay rồi. Dạ con cái con bệnh như thế, vợ con thế, chồng con thế. Thì quý thầy, quý cô đều từ bi lắng nghe, cho một lời khuyên chính đáng và tâm thành chú nguyện đó để cầu cho mình được may mắn vượt qua. Và ta thấy rõ ràng cái tâm người đó thanh tịnh,
[29:33]lòng người đó từ bi thì biết cái chùa đó là tu hành chân chính. Hiểu là như vậy. Đó là con đường đường Phật dạy. Rồi khi mà ta gặp được những người tăng ni tu hành chân chính như vậy, nó là một động lực, là một cái chiếc cầu khiến cho ta tìm hiểu thêm đạo Phật là gì. Đạo Phật là gì mà tạo nên những con người có cái lòng từ bi, có cái tâm thanh tịnh như thế? Và khi mà hiểu sâu vào trong đạo Phật rồi ta mới phát hiện ra tất cả mọi điều tốt đẹp đó bắt đầu từ một con người. Từ một con người là ai ạ? Đức Phật đúng như vậy, từ một con người mà cách đây hơn 2.500 năm đã ngồi dưới cội cây Bồ Đề suốt 49 ngày nhập định, đã tìm được sự giác ngộ tuyệt
[30:21]đối và mở ra một cái chân lý cho cho loài người đến ngày hôm nay. Và cái chân lý đó trải qua bao nhiêu nghìn năm, thử thách qua bao nhiêu thời đại, bao nhiêu cái kiến thức thì vẫn đứng vững và sáng tỏ, đến nỗi nhà bác học vĩ đại nhất của cái thế kỷ 20 là Einstein đã phải thốt lên câu này: "Nếu có một tôn giáo mà tôi phải theo, đó là Phật giáo. Nếu có một tôn giáo mà có thể dẫn đạo được loài người và đi trước khoa học, thì đó là Phật giáo." Một cái đến nỗi phải một nhà khoa học hàng đầu mà thốt lên như vậy, vì thế ta yên tâm, ta yên tâm khi ta đi theo Phật và ta vui mừng, ta hãnh diện vì đất nước ta
[31:03]đã có Phật giáo đồng hành với dân tộc suốt mấy nghìn năm qua. Bao nhiêu sự thăng trầm của lịch sử đều gắn liền với với Phật giáo. Ta không sợ đi theo Phật là mê tín. Nếu mê tín là do cái chùa đó hiểu sai, hiểu nhầm, chứ còn đi đúng đạo Phật là đi con đường trí tuệ mà vượt trước khoa học và dẫn đạo được khoa học như là Einstein đã nói. Ta lật lại một số kinh Phật ta sẽ kinh ngạc vì điều này. Ví dụ như kinh Hoa Nghiêm diễn tả về cái vũ trụ này muôn trùng muôn trùng những thế giới đủ hình thái, đủ màu sắc. Bây giờ thì những nhà thiên văn họ nhìn lên bầu trời với những thiết bị cực kỳ tinh vi tối tân họ cũng phát hiện vậy.
[31:47]200.000 tỷ thiên hà khắp vũ trụ này đếm được, còn những cái chưa đếm được không tính ha, mỗi một thiên hà như vậy là mấy tỷ tỷ tỷ ngôi sao, mỗi một ngôi sao vậy có rất nhiều hành tinh quay xung quanh và các thiên thể trong vũ trụ này phong phú, đa dạng không thể tưởng tượng được. À ta thấy điều này trong kinh Phật đã nói rồi. Đây là điều rất là bất ngờ, rất là ngạc nhiên. Nhưng vì vậy hôm nay ngồi ở dưới mái chùa thì mái chùa ta đơn sơ, bình dị, hiền hòa, nhưng mà ta phải hiểu rằng ẩn chứa trong đó một cái nền minh triết tối thượng soi sáng cho loài người từ đây mãi mãi mãi mãi sau. Nhưng riêng các chùa miền Bắc của ta còn có một điều độc đáo nữa là cái tín ngưỡng
[32:31]thờ Mẫu, mà thật ra trong miền Nam mà đi ra mà thấy thờ Mẫu là nói mê tín. Nhưng ngoài Bắc thì cứ thờ Mẫu, và chính chúng tôi trong miền Nam ra cũng ngạc nhiên về điều này, Mẫu là ai mà trong chùa thờ? Và hỏi thì cũng chẳng ai biết, mỗi người cứ nói mỗi kiểu, nói: "Bà chúa Liễu Hạnh." Chúa Liễu Hạnh là ai? Có công gì với đất nước này? Không rõ, chỉ là truyền thuyết. Mà nếu chỉ là truyền thuyết, không có rõ trong lịch sử thì mà ta thờ đến mức độ như vậy thực sự là mê tín. Phải không ạ? Một nhân vật tưởng tượng dựng lên rồi cứ cắm đầu vô mà tin mà kính là mê tín. Ta thờ ai phải có lịch sử rõ ràng,
[33:09]người đó phải có công lao với xã hội, với đất nước thì mới là không mê tín. Ví dụ ta thờ đức Trần Hưng Đạo, công lao của ngài, đạo đức của ngài đáng để cho ta kính nể. Người lãnh đạo đất nước mình chiến đấu qua ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên. Cái đạo đức của ngài là gì? Cơ hội để cướp lại ngôi vua mà không cướp, nghĩa là giữ cái đạo đức, giữ phận bề tôi, chỉ phục vụ đất nước thôi. Và khi yên việc nước rồi, quay về lại ngồi thiền, thanh tịnh tu hành. Một con người mà cái tư cách như vậy, cái tài năng như vậy, cái công lao như vậy, muôn đời ta thờ làm thánh, thì như vậy thờ đúng, còn Mẫu là ai không biết.
[33:46]Có một lần chúng tôi đi lên chỗ Tam Đảo, nói có cái đền Mẫu Thượng Ngàn. Hỏi: "Mẫu Thượng Ngàn là ai?" Không dạ không biết, có tên vậy. Sau chúng tôi mới nói, chữ Nho đó, Mẫu là mẹ, Thượng là là gì quý thầy? Lên. Ngàn là gì? Núi. Mẹ lên núi là ai ạ? Mẹ mà lên núi là ai? Mẹ mà dắt cả bầy con lên núi là ai? Mẹ Âu Cơ. Thế còn cha đi đâu? Không ai thờ, vì cha xuống biển.
[34:17]Thì ra là ta thờ mẹ chính là thờ mẹ Âu Cơ mà không nói tên là vì sao vậy? Vì cái chữ "Cơ" có nghĩa là người con gái đẹp, trong chữ Nho, "Âu Cơ" là người con gái đẹp. Vì sao là cha mẹ chia tay nhau, một người dắt 50 con lên núi, người dắt 50 con đi xuống biển? Có phải là họ giận nhau, họ bỏ nhau rồi ra tòa chia con không? Có phải không ạ? Không phải vậy. Thì ra đây là một cuộc chia tay vĩ đại dựng nên một dân tộc, một quốc gia. Khi mà Lạc Long Quân á, cha của ta, từ bỏ cái đất nước ở miền Bắc đi về ngao du về phương Nam gặp mẹ Âu Cơ và lập nên một gia đình. Và hai người sinh con nhiều quá, không biết tại sao vì lúc đó cũng
[35:11]chưa có kế hoạch, mà sống lại lâu, mà sinh sinh khủng khiếp. Nay người ta chỉ được hai con còn cái thế hệ ông bà của ta ngày xưa có người tới mười mấy đứa con phải không ạ? Nhưng mà tất cả đều thua kỷ lục của mẹ Âu Cơ. Mẹ đẻ nhiều quá. Sao mà sống rất lâu hồi đó các vị có phép thuật thần tiên nên sống tới mấy trăm năm và các vị bàn với nhau ý thức một điều, nếu ở đây ta không có một quốc gia vững mạnh thì chẳng mấy chốc phương Bắc tràn xuống chiếm mất. Vì cái tham vọng của cái dòng họ Đế Lai, Đế Đế Đế Nghi hồi đó rất là khiếp, họ biết mà. Nếu chúng ta không nhanh chóng thành lập một quốc gia thì chẳng mấy chốc đất nước này lại trở thành nô lệ.
[35:53]Cho nên phải lập quốc, giao cho cái người con trai, sau khi dạy hết cho con mình những cái đạo đức, những cái phép thuật rồi, dặn con phải lập quốc, con phải lên làm vua, gọi là vua Hùng Vương. Nhưng mà một mình con bỗng nhiên lập quốc không nổi, nên bố mẹ mới dắt anh em chia nhau là mẹ bằng cái phép thuật của mình, dắt những người con cũng được dạy dỗ phép thuật đi về núi, tạo nên biên cương vùng vùng núi. Cha dắt những người con đi về biển, tạo về cái biên cương vùng biển ta. Nên trong lịch sử lập quốc của các dân tộc chưa bao giờ có một cái lịch sử lập quốc nào đẹp như Việt Nam. Bố mẹ hỗ trợ con, dạy con lập nên được một quốc gia.
[36:33]Và bố mẹ phải chia tay nhau để phân bố lực lượng giữ gìn, nên lúc đó những người con của mẹ Âu Cơ dắt đi qua tới Lào luôn. Thật sự một phần Bắc Lào chính là đất của Việt Nam mình á. Nhưng ngày nay mình nói như vậy anh Tây nói mình có ý đồ xâm chiếm thì thôi mình cứ hữu nghị giao hảo thôi, chứ sự thực một phần Bắc Lào là của Việt Nam. Lúc đó Thục Phán An Dương Vương từ bên Bắc Lào á mới biết là mình cũng là nguồn gốc người Việt mới đem quân qua đánh để giành. Rồi sau này vua Hùng Vương nhường ngôi luôn, nhường đất luôn là vậy. Và thế cha Lạc Long Quân dắt con xuống biển là dắt về đâu? Thưa thôi vùng Thái Bình, Nam Định này.
[37:07]Cái vùng này ngày xưa là biển, cho nên là cha xuống đây để bắt đầu lập những bãi bồi lập quốc. Và có lẽ, ta nói có lẽ thôi, có lẽ là cha ta cũng ra tới Hoàng Sa, Trường Sa cắm ngoài đó rồi. Quê hương ta là từ Hoàng Sa, Trường Sa chạy dài cho tới cái vùng Tây Bắc và tới Bắc Lào chứ không phải ít. Và chính là nhờ bố mẹ mà hỗ trợ con mình lập quốc. Hùng Vương ở trong thì dựng nên kinh đô, đi hết các nơi các bộ tộc để tập hợp mọi người thành một quốc gia có nền nếp. Lịch sử lập quốc của ta rất là đẹp, nhưng mà không hiểu tại sao ta cứ thờ Mẫu mà không thờ cha Lạc Long Quân. Đây là một điều thiếu, nên sau này tôi hy vọng các chùa bổ sung lại điều này.
[37:49]Ví dụ nơi chính điện thờ Phật đó là tâm linh, tín ngưỡng, là đạo lý, là chân lý. Nhưng ta có nơi cái đền mà thờ Mẫu, thầy khuyên thờ cha Lạc Long Quân lại và xác định đây là mẹ Âu Cơ và cha Lạc Long Quân, chứ còn hỏi: "Mẫu gì?" chả ai biết Mẫu gì, là ta mê tín ngay. Đồng ý không ạ? Ta đồng ý cho tràng pháo tay. Nha, từ đây ta phải yêu cầu các chùa thờ Mẫu Mẫu gì? Mẹ Âu Cơ. Mẹ Âu Cơ cha Lạc Long Quân bỏ đâu? Bất hiếu coi! Phải thờ luôn Lạc Long Quân cho đàng hoàng. Và như vậy ta không còn mê tín nữa. Khi một người mà có những cái lẽ sống cao đẹp như vậy thì từ cái lẽ sống đó dắt đường cho họ đi.
[38:29]Họ không còn sống tầm thường, hưởng thụ vào những trò vui vô nghĩa mà bắt đầu phải làm sao? Phải rèn luyện, phải phấn đấu mình để cho mình có đủ năng lực mà cống hiến cho đời. Do đó khi cái người mà có lẽ sống rồi còn bé thì hết sức là siêng năng rèn luyện học tập cho giỏi giang. Lớn lên rồi thì có cơ hội thì đứng ở vị trí nào thì cống hiến hết mình ở cái vị trí đó, chứ không có đòi bỏ vị trí đó để leo lên vị trí cao hơn, không phải như vậy. Ví dụ cái người làm công nhân là một người công nhân tốt. Một cái người làm anh dân quân là một người dân quân tốt. Một cái người làm đồng chí cán bộ xã làm một cán bộ xã cho tốt,
[39:15]chứ không có lúc nào cũng mơ mộng leo lên leo lên mà chỉ mơ mộng làm sao phục vụ, phục vụ, không có leo lên leo lên. Còn nhiều khi ta bị nhầm một cái tham vọng nó ngấm ngầm ở trong tim ta, ta cứ leo lên leo lên. Cho nên cái câu mà "leo lên leo lên" nó là một loại thần chú tai hại, nó phá hủy tâm hồn ta, cuộc đời ta và cộng đồng của ta. Còn cái câu thần chú mà phục vụ, cống hiến, cống hiến, câu thần chú nó tốt đẹp, nó làm cho tâm hồn ta được an vui và cộng đồng ta sao? Cũng thanh bình hơn, phải không ạ? Tốt đẹp hơn. Hôm nay ừm nhân cái cái lễ khánh thành cái nhà tổ này thì các a Chư tôn đức Tăng Ni đã tề tựu quang lâm về đây chung
[40:02]vui, các anh a cán bộ lãnh đạo Đảng ủy địa phương cũng đã về đây để chung vui, quý Phật tử đã về đây với sư thầy ở đây. Thì cũng là một ngày vui, mà đây cũng đặc biệt là đúng cái ngày làm sao? Mùng 1 tháng 1, Tết Dương lịch. À không ngờ là bước sang năm mới chúng ta lại có mặt nơi cái ngôi chùa này. Cũng hay nhờ, ta mắc nợ cái ngôi chùa này. Kẻ người Nam kẻ Bắc mà lại có mặt ở đây trong ngày Tết này cũng hay. Và ta nói với nhau một bài đạo lý để cúng dường lên chư Phật, để làm quà cho cho nhau, đó là bài "Lẽ Sống Cao Đẹp Ở Đời". Và từ bài này chúng ta phải xác định lại cái lẽ sống cho mình và dạy cho
[40:48]con cháu mình, không để cái mạch sống này đứt trong cái dân tộc ta. Cứ truyền đời cái lẽ sống cao đẹp này từ thế hệ trước đến thế hệ hệ sau để ta xây dựng quê hương này thành một cái đất nước giàu đẹp, thịnh vượng, đủ sức đóng góp vào cho cộng đồng thế giới này những điều thanh bình, tươi đẹp hơn. Xin chúc cho tất cả chư liệt vị mọi điều hạnh phúc, à thịnh vượng trong năm mới này. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.