[0:36]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Chúng ta nói với nhau cái đề tài là Người Với Người nghĩa là làm sao? Bởi vì chúng ta từ khi sinh ra cho đến ngày mất đi, hầu như tuyệt đại đa số chúng ta đều sống với nhau, sống với những con người với nhau. Và trong cái sống với nhau đó, nó sinh ra không biết bao nhiêu chuyện buồn, thương, giận, ghét, đủ thứ vấn đề xã hội, kinh tế, chính trị, luật pháp quốc gia, đủ thứ hết. Vô số điều nó phát sinh khi mà con người sống với nhau. Thế nếu con người sống một mình ở hoang đảo thì chúng ta không có cái khái niệm gì về triết học, về xã hội, về kinh tế, về quyền lực chính trị,
[1:27]về tiền bạc, rồi vay, rồi mượn, rồi đối xử, về lễ giáo, không có gì hết, tất cả không có. Chúng ta cũng chỉ như một con thú với bao nhiêu con thú khác, sống với cây cỏ, với nước, với trời rồi sẽ lặng lẽ chết đi. Nhưng không ngờ thì loài người chúng ta là một loài vật thông minh, có trí tuệ nên khi sống với nhau vô số điều phát sinh. Chúng ta rất là thông minh mà chúng ta cũng rất là ma lanh, nên nhiều chuyện rắc rối đã xảy ra. Vì vậy loài người đã dựng nên không biết bao nhiêu cái định chế để hi vọng rằng nhờ các định chế đó, nhờ các đạo lý đó mà con người sống tốt với nhau hơn. Nên khi mà chúng ta muốn nói chuyện
[2:16]của con người với con người thì vô số điều để nói. Hôm nay chúng ta sẽ không có thời gian mà nói nhiều như vậy, chúng ta sẽ nói vài khía cạnh nho nhỏ trong cái cuộc sống giữa con người với con người và hi vọng rằng có một chút hiểu thêm như vậy ta sẽ sống với người, ta sẽ sống với nhau vui hơn, có ý nghĩa hơn, có hạnh phúc hơn và có công đức hơn. Làm được như vậy ta cũng coi như là tu thêm được một chút đạo lý của Phật dạy. Giờ ý nghĩa thứ nhất mà chúng ta muốn nói với nhau thế này: dường như tất cả chúng sinh, không riêng gì con người, tất cả chúng sinh đều phải sống hợp quần, nương tựa với nhau khắp trong vũ trụ này.
[3:10]Khắp trong vũ trụ này, không riêng trong hành tinh này, không riêng trong cái tỉnh Vĩnh Long này, cũng không riêng nơi ngôi chùa Long Thành này, mà tất cả chúng sinh đều phải sống hợp quần, nương tựa với nhau. Nếu có một cái sinh thể nào, một cá thể nào sống một mình thì sẽ nhanh chóng chết liền. Bây giờ ví dụ ta nghĩ một con kiến nó sống một mình, không có bạn, không có bầy, không có đàn, ba ngày nó chết liền. Nó loay hoay không tìm được thức ăn, không có chỗ nương tựa, vài bữa chết liền. Một con muỗi sống một mình vài bữa chết liền. Hoặc là một con con chó mà không có bạn, không có loài người, không còn những con vật
[3:52]nào khác, nó sống một mình, nó chết liền. Và con người cũng vậy, nếu mà ta không có cái người bên cạnh để ta nương tựa với nhau thì ta chịu đựng được chừng vài tháng ta chết liền. Chết vì không phải buồn, mà chết vì đời sống của ta bất tiện, ta không xử lý được mọi đời sống của mình nên chết liền. Ngay cả như cái chuyện cổ tích mà Tặc-răng bị lạc vào rừng hoang rồi nhờ thú nuôi sống lên cũng phải hiểu là cũng không sống một mình, là cũng phải sống chung với thú, hợp quần nương tựa với bầy thú để tồn tại lớn lên. Rồi lớn lên đến khi gặp lại loài người thì học được tiếng người, rồi lần lần hội nhập trở lại đời sống với con người, nhưng mà trước đó vẫn là sống với thú.
[4:45]Nhưng đó chỉ là cái câu chuyện cổ tích thôi chứ không có thật. Vì đã nhiều lần các nhà khoa học tìm ra được những đứa trẻ mà được sói nuôi dưỡng á, không hiểu tại sao đứa trẻ đó sinh ra một cách nào đó cha mẹ nó chết mất hay nó bị vất bỏ hay là thú rừng đã ăn thịt mất cha mẹ nó không biết, con sói lại không giết nó mà con sói cho nó bú, đem về nuôi như con. Và đứa bé đó lớn lên thì cứ bú sữa sói, bò, tru, rống và ứng xử như là sói. Đến khi loài người bắt được, mới bắt đứa bé đó đem về thì đứa bé đó không có hội nhập được nữa. Nó cảm thấy loài người là xa lạ, cách ứng xử của loài người: đi bằng hai chân, ăn bằng muỗng, bằng nĩa, bằng đũa nó không biết,
[5:35]và cái ngôn ngữ không thích hợp, nó không hiểu được loài người muốn nói gì. Trong khi cái con sói nó sống với con sói, con sói mà chỉ gầm gừ là nó hiểu con sói muốn nói gì, con con sói mà chỉ nhe răng, nó biết con sói muốn cái điều gì, nó hiểu được cái ý của con sói. Còn khi gặp loài người, dù loài người đứng nói rất dài, rất nhiều, nó không hiểu, ngơ ngác và nó sống ráng được 6 tháng, 1 năm rồi nó chết. Chúng ta thấy cái môi trường xã hội như vậy. Bây giờ khi con người mà hợp quần sống với nhau thì người ta mới duy trì được cuộc sống, xây dựng được cuộc sống, phát triển được cuộc sống. Mà tại sao như vậy?
[6:18]Tại vì người ta hỗ trợ nhau trong cái sự phân công. Ví dụ như một cái hợp quần nhỏ nhất là một cái gia đình, thì có người chồng, người vợ và các đứa con. Thì lúc đó tự nhiên có một cái sự phân công là người vợ sẽ làm cái chuyện gì đó hoặc là bếp núc, giữ nhà, giữ những con thú nuôi. Cái người chồng sẽ đi săn bắn, à đi gieo trồng. Những đứa con sẽ phụ việc với, khi thì phụ việc với cha, khi thì phụ việc với mẹ. Nhờ cái sự phân công như vậy mà xã hội phát triển, gia đình được tồn tại. Còn một người mà nếu phải đi săn bắn rồi phải gieo trồng rồi phải nấu ăn rồi phải giặt quần áo này nọ, phải lo liệu mọi thứ,
[7:13]tự nhiên họ không việc nào ra việc nào và thường là họ suy sụp rất là nhanh. Nên ở đây, đặc tính của con người rất là độc đáo là tập hợp với nhau, hợp quần với nhau, phân công với nhau và hỗ trợ cho nhau, đó là đặc tính. Nếu con người phải một mình đảm đương hết mọi điều trong cuộc sống thì lập tức chúng ta suy tàn liền, suy sụp không phát triển được. Ta thấy khi xã hội mà phát triển càng cao thì sự phân công càng chi tiết, càng chuyên sâu hơn. Nội nơi một bác sĩ thôi, thì chúng ta thấy ngày xưa hễ một bác sĩ là ổng trị cho mình từ đầu tới chân. Sau này phân công ra người là ngoại khoa là chuyên mổ xẻ bên ngoài, người là nội khoa
[8:09]là chữa bệnh bên trong, nhưng mà nội khoa tổng quát rồi, rồi có người chuyên về mắt, người chuyên về răng hàm mặt, người chuyên về não, người chuyên về da liễu, người chuyên về tim, người chuyên về gan, người chuyên về phổi, vân vân. Nội nơi con mắt thôi rồi người ta lại phân ra nhiều ngành, nhiều ngành khác nhau nữa. Ngay nơi thần kinh não thôi lại cũng nhiều ngành, nhiều ngành khác nhau nữa. Là xã hội cứ càng phát triển lên cao thì cái sự phân công càng càng nhiều hơn. Như trong chùa cũng vậy, khi ta đến chùa ta sẽ thấy thầy trụ trì là phụ trách tổng quát, nhưng sẽ có những thầy phó, thầy tri khách, thầy tri sự, rồi thầy hương đăng, rồi thầy giáo thọ.
[8:53]Rồi khi Phật tử đến chùa cũng vậy, cứ nghĩ đến chùa là tu, nhưng rồi không phải. Đến chùa chúng ta tu từng môn, từng món rồi cũng sẽ được quý thầy phân công người phụ trách việc này, người phụ lo việc kia với quý thầy, là người lo việc bếp núc, nấu ăn giùm cho quý thầy, cái người phụ quý thầy lo việc từ thiện, xã hội, rồi có người thì lo những việc trang trí, trần thiết, nghĩa là cứ mỗi người một tay một chân mà làm nên cái sinh hoạt Phật sự phong phú cho chùa. Và chính nhờ cái sự phân công phong phú đó mà xã hội càng lúc càng phát triển.
[9:33]Khi phân công như vậy thì mỗi người làm một việc khác nhau, không ai giống ai hết. Nhưng mà khác nhau để làm gì? Khác nhau để... để hỗ trợ cho nhau, đó là quan trọng. Chớ làm khác nhau mà để ghét nhau, để thù địch nhau thì chúng ta không còn là con người nữa. Chính cái chỗ mà ta có đạo đức, ta có đạo lý, bởi vì
[10:05]loài người phức tạp, đa dạng, muôn mặt, nhiều việc và mỗi người được phân công một việc khác nhau. Nhưng trong cái khác nhau vô vàn sai biệt đó, chúng ta thương nhau, nương tựa nhau, hỗ trợ nhau, chứ không phải khác nhau để rồi chúng ta ghét nhau, chúng ta xa nhau. Đây là điểm quan trọng. Nên vì vậy, khi ta thấy một người nào đó khác mình thì ta phải hiểu rằng cái sự khác biệt đó làm nên sự phong phú, đa dạng của cuộc sống. Và chính những người khác nhau đó phải là những người thương yêu nhau. Nên càng thấy người khác khác mình thì mình càng thương yêu người khác, vì là khác nhau để hỗ trợ cho nhau.
[11:01]Hiểu được điều này, chúng ta sống rất là vui và rất là đẹp. Giống như bây giờ trong đạo Phật vậy, nói đạo Phật có nhiều tông phái. Có người tu thiền, người tu tịnh, người tu mật, người chuyên tụng kinh bái sám, người chuyên công quả, người chuyên từ thiện xã hội, là mỗi chùa có cái khuynh hướng khác nhau. Nhiều nhiều, phong phú như vậy, nhưng mà nếu vì khác nhau mà ghét nhau, mà xa nhau thì ta lập tức không còn là đạo Phật, mà nói nặng hơn, chúng ta không còn là ý nghĩa của con người nữa. Vì sao vậy? Vì con người khác hơn loài vật là chỗ hợp quần với nhau, nương tựa với nhau, phân công với nhau.
[11:47]Vì phân công với nhau cho nên công việc bắt đầu khác nhau. Và khác nhau nhưng mà không phải để ghét nhau, xa nhau. Càng khác nhau chừng nào, càng hỗ trợ nhau, càng thương nhau nhiều chừng nấy.
[12:04]Và vì vậy, ngay trong đạo Phật chúng ta, ví dụ như là gặp một vị thầy nói: "Thưa thầy, con tu thiền, con không có tu niệm Phật, con nghỉ chơi chùa tại chùa tu Tịnh độ." Nói vậy đúng không? Sai. Hoặc là một người à nói: "Bây giờ con niệm Phật, con hổng không biết gì về thiền và con ghét thiền." Như vậy vừa khác là ghét nhau, như vậy là đúng hay sai? Sai. Cho nên ta phải nhớ một điều: Khác nhau nhưng mà phải thương nhau và hỗ trợ nhau, đó mới là con người và đó mới là đạo Phật hén. Mà tại sao chúng ta khác nhau rồi chúng ta xa nhau, chúng ta ghét nhau? Tại sao vậy? Vì chúng ta hiểu lầm, chúng ta tưởng là khác nên người đó không cùng
[12:52]phe với mình, chúng ta không hiểu rằng khác là để hỗ trợ cho nhau. Như hồi nãy vậy, nãy thầy trụ trì cũng dặn quý Phật tử ngồi đúng kiết già vậy. Bất động, biết rõ toàn thân, rồi chúng ta biết cái thân này là vô thường, phải không? Trong cái thân vô thường này có hơi thở vào, có hơi thở ra, đó là tu gì? Tu gì? Tu thiền hay tu Tịnh độ? Tu thiền, đó là tu thiền. Tu thiền đó chuẩn theo đúng thời Đức Phật á, thời Tứ niệm xứ của Đức Phật. Nhưng mà ở đây chúng ta thêm một cái câu niệm Phật vô, bỗng nhiên chúng ta thấy tâm chúng ta dễ tập trung hơn, là hơi thở vào ta "Nam mô A Di Đà Phật", hơi thở ra ta "Nam mô A Di Đà Phật".
[13:44]Thì như vậy, ngay cái mà hơi thở vào "Nam mô A Di Đà Phật", hơi thở ra "Nam mô A Di Đà Phật", chúng ta tu một lúc hai pháp môn. Pháp môn gì? Vừa thiền vừa Tịnh độ luôn. Thì như vậy là khác nhau nhưng mà quy đồng lại được, dung hợp lại được. Hoặc là có người không có biết cái à hơi thở vào "Nam mô A Di Đà Phật", không biết hơi thở ra "Nam mô A Di Đà Phật", chỉ "Nam mô A Di Đà Phật" mà thôi, tức là người này thuần Tịnh độ tông. Thì bây giờ chúng ta tu thiền, chúng ta gặp người chỉ thuần Tịnh độ tông, nói: "Không, anh khác tôi, tôi hổng chơi với anh." Hiểu như vậy là chúng ta sai. Khác nhau vẫn hỗ trợ nhau được á. Vì sao vậy?
[14:32]Bởi vì khi chúng ta niệm câu "Nam mô A Di Đà Phật" là chúng ta bày tỏ lòng tôn kính Đức Phật. Vì chúng ta không có thời gian để lúc nào cũng quỳ xuống đảnh lễ Phật, nên chúng ta đã tưởng nhớ Phật, tôn kính Phật trong đời sống của mình. Mà người tôn kính Phật thì được phước không? Được phước rất nhiều. Nên khi người vậy nói: "Thưa thầy, con đứng, đi, nằm, ngồi đều niệm Nam mô A Di Đà Phật." Cái người đó là người tuyệt vời, trừ đừng bước vào nhà vệ sinh niệm Phật thôi, không được, tuyệt đối cấm. Những nơi không trong sạch, ta phải tắt câu niệm Phật liền. Tại vì khi ta niệm Phật, chư thiên theo ta.
[15:22]Cho nên lúc ta vào nhà vệ sinh hổng được, không được phép. Vào những nơi dơ bẩn, tắt câu niệm Phật liền. Những lúc nào mà ta ở nơi trang nghiêm, thanh tịnh thì ta không quên niệm Phật. Thì như vậy, ta tích lũy được sự tưởng nhớ Đức Phật, sự tôn kính Đức Phật và tập trung được tâm mình thì phước ta tăng dần dần, tăng dần dần. Khi ta tăng dần dần đến lúc nào đó, Phật lại không cho ta niệm Phật nữa, mà Phật sẽ buộc ta đi tới vô niệm, tắt câu niệm Phật để tâm vào trong định luôn. Thì lúc đó ta lại không tu Tịnh độ nữa mà lại giống như là tu thiền luôn. Thì như vậy cái thiền đó có khác với Tịnh độ không? Không.
[16:06]Đó là sự nối tiếp của Tịnh độ, chứ không có khác, phải hiểu như vậy. Hoặc là một người lúc nào cũng tu thiền, cũng theo dõi hơi thở, giữ tâm thanh tịnh mà không có niệm Phật thì đó gọi là họ chỉ tu thiền mà không niệm Phật. Nhưng đến khi họ gặp sự cố, gặp chuyện gì đó mà họ không nghĩ ra giải pháp, lúc họ lắng lòng họ niệm Phật, họ nói: "Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật" hay là "Nam mô Đại bi Quán Thế Âm Bồ Tát, xin chư Phật, chư Bồ Tát gia hộ cho con vượt qua chướng ngại này để con làm được cái điều đúng với với Phật", vân vân. Trong đời sống bình thường họ ráng giữ vô niệm, thanh tịnh, không có niệm Phật,
[16:56]nhưng khi gặp chuyện họ niệm Phật thì niệm có linh không? Rất linh. Vì sao vậy? Bởi vì dù nhiều lúc họ không niệm Phật, nhưng khi họ giữ tâm thanh tịnh là họ đang thực hành lời Phật dạy, nên Phật vẫn thương, vẫn yêu cái người đó. Chứ không phải là ở trên trời, ở trên cõi Phật, Phật nhìn xuống, chư thiên nhìn xuống mà lựa cái người có niệm Phật mới thương đâu, không phải đâu. Hễ có tu là Phật thương. Cái người đó niệm Phật là Phật thương đã đành, mà người không niệm Phật giữ tâm thanh tịnh, Phật cũng thương như thường. Chúng ta hiểu như vậy, chúng ta mới thấy cái sự dung nhiếp, quy đồng của tất cả mọi pháp môn mà mọi pháp môn đều hỗ trợ cho nhau.
[17:43]Nên đây gọi là chúng ta khác nhau nhưng mà sự thật là hỗ trợ nhau và nương tựa nhau.
[17:53]Nên vì vậy mà thấy quý Phật tử tập hợp về đây để mà tập tu những khóa Phật thất được, chúng tôi vô cùng hoan hỷ, tán thán. Chỉ có cái điều mà có lẽ là thầy trụ trì đã dạy dỗ và luôn luôn nhắc nhở quý Phật tử là tông nào cũng là là đạo Phật như vậy. Cho nên đi nơi mọi miền đất nước, chúng ta gặp người Mật tông hay tu thiền, mình thấy cũng là anh em với nhau, vì sẽ có lúc chúng ta cũng phải tu thiền, nhiều khi có lúc chúng ta cũng phải tu mật, như vậy. Và trong cuộc sống cũng vậy, là không phải trong đạo Phật đâu, ngay cả đối với các tôn giáo bạn cũng vậy. Vì do cái hoàn cảnh lịch sử nên đã có nhiều tôn giáo xuất hiện trên trái đất này.
[18:43]Thì thoạt đầu tiên, những vị giáo chủ cũng đều muốn cho con người tin kính thần linh mà ăn hiền ở lành, đừng có ác với nhau, đừng có hại nhau. Cái ý niệm ban đầu của những vị giáo chủ dường như đều tốt đẹp. Chỉ có về sau này, khi mà thế lực của tôn giáo đó phát triển mạnh quá thì lần lần những người lãnh đạo tôn giáo họ mới có những cái tham vọng, họ có nghĩ sai và họ lợi dụng cái lực lượng tôn giáo như một lực lượng của quyền lực thì lúc đó tôn giáo mới bị biến thái. Chứ còn ở buổi đầu, các tôn giáo khác họ cũng muốn điều thiện, điều tốt cho thế giới này. Nên vì vậy là khi ta gặp các tôn giáo khác cũng vậy,
[19:27]là ta thấy có khác nhau đó, nhưng mà cũng đừng có ghét nhau. Cái quan trọng là làm cho mọi người hiểu nhau. Ví dụ như cái người tôn giáo bạn đó là Hồi giáo, hay là Kitô giáo, hay Tin Lành giáo, họ đang đi truyền cái đạo của họ. Ví dụ họ đến gõ cửa nhà mình, họ nói là họ là người của Tin Lành, của Kitô, hay của Hồi giáo, thì chúng ta đừng ghét họ. Bởi vì biết họ khác với mình, mà như Phật dạy là khác nhau để thương nhau. Cho nên ta cũng sẽ mời họ vào nhà, ta cũng lắng nghe một vài điều họ nói về đạo, sau đó ta cũng sẽ lịch sự mời họ để ta giới thiệu lại đạo Phật cho họ nghe, chứ không phải là thấy nói:
[20:12]"Hổng hổng, tôi có đạo rồi, mời đi chỗ khác", đừng như vậy. Mà hãy mời họ vào nhà, nói chuyện về đạo Phật cho họ nghe, rồi lần sau mời anh đến nữa, nói đạo Phật cho nghe nữa. Vì tôi hiểu đạo anh và anh cũng nên hiểu đạo tôi. Nên hễ có cơ hội gặp những người của tôn giáo bạn, chúng ta hãy cố gắng giải thích đạo Phật cho họ nghe để làm chi? À để họ biết một điều rằng: Khác nhau để thương nhau. Nhớ như vậy. Bây giờ, trong cái vấn đề giữa người với người này, chúng ta còn có một cái hội chứng: Xa mà gần, gần mà xa. Xa mà gần, gần mà xa nghĩa là làm sao? Nghĩa là những người ở xa nhau thì lại lúc nào cũng
[21:03]thương nhau, muốn gần gũi nhau, còn những người ở sát bên nhau thì không thèm ngó mặt nhau, sống với nhau như những người xa lạ. Đây là một cái hội chứng rất là lạ của con người. Không biết tại sao, không biết tại sao. Ta nhìn một cái bầy trâu rừng hay một bầy bò rừng, nhiều khi một cái đàn nó mấy chục ngàn con, lúc nào nó cũng quây quần sống vui với nhau. Cho tới khi nào mà loài người tới bắt giết nó mà thôi, chứ còn dù cái bầy đàn nó lên tới mấy chục ngàn con nó vẫn sống vui với nhau. Còn con người mà sống mấy chục ngàn người là trong đó không biết bao nhiêu điều oán hờn, ganh ghét xảy ra. Nhưng mà con người sống xa nhau thì lúc nào sao?
[21:48]Cũng thương nhau, nhớ nhau. Ngày xưa cái miền quê của ta người thưa lắm chứ không có nhà san sát như bây giờ. Chỉ cần 50 năm trước thôi, chúng ta ở cái miền quê Vĩnh Long này, chúng ta đi dạt dạt gần gần về Long Hồ, chúng ta sẽ thấy là cứ đồng lúa mênh mông, cứ ở đây có một căn nhà, xa xa kia có căn nhà. Hoặc là chúng ta đi vào cái vườn trái cây á, ở đây cách cái nhà lách qua lách lại bao nhiêu lùm cây mới tới một cái nhà khác. Thì lúc đó cái tình làng nghĩa xóm lại rất là rất là đậm đà. Mỗi khi có giỗ có quẩy là chạy kéo nhau lại cho bằng được. Hoặc là khi rảnh rỗi buổi sáng, khi nhàn tản buổi chiều là kéo lại nhà nhau ngồi bên
[22:32]bờ sông, ngồi uống nước, mấy ông thì nhâm nhi ly rượu, không có gì ăn thì hái trái khế ngồi cũng uống hết mấy xị đế. Nghĩa là nhà ở xa nhau nhưng mà lại là gần nhau. Mà không phải ở miền quê đâu, ngay cả Sài Gòn cũng vậy nữa. Ở Sài Gòn có những cái con xóm ta thấy nhà gần gần nhau á nhưng mà hàng xóm cứ chạy qua chạy lại chơi tỉnh bơ, chả nhà ai đóng cửa hết. Hễ là ban ngày không có khóa cửa nha. Bây giờ là không có chuyện đó. Bây giờ mới bước vô rồi là cửa phải gài đóng chốt khóa liền, vì sợ cướp. Còn hồi xưa, chúng tôi nhớ vậy, nhà không có gài cửa. Nghĩa là ai muốn qua nhà ai là cứ đi tọt luôn vô tới nhà người ta,
[23:12]từ ra đằng sau ra tới nhà bếp ngồi chơi nói chuyện tỉnh queo. Rồi bây giờ lúc còn nhỏ thấy như vậy là bình thường, lớn lên từ từ cái then gài cửa đóng rồi thấy là bình thường, mình quên mất, quên mất là cái tình của con người ngày xưa. Cái đó là cái hội chứng gần mà xa, xa mà gần, là khi con người vắng nhau thì khát khao thương nhớ, muốn có một người để nhìn thấy, để nói chuyện. Còn khi con người gần ở sát sát nhau rồi thì luôn luôn xung đột và tìm cách dùng cái bức tường, dùng cái hàng rào, dùng mấy cánh cửa sắt để xa nhau, để xa nhau. Cái hội chứng này ta không hiểu được tại sao. Mà nếu mà ở cách đây mấy trăm thước mới có căn nhà thì chúng ta không cần tường,
[24:01]không cần rào, không cần cửa, rảnh là chạy qua chạy lại thăm nhau cho nó dễ. Mà nếu ở sát sát sát nhau liền, lập tức xây tường, xây rào đóng cửa lại cho chặt. Không hiểu. Vậy con người có một cái gì đó, tức là vừa cần nhau mà vừa sợ nhau, phải không? Vừa cần nhau mà vừa sợ nhau. Vì cần nhau cho nên ở xa không được, ở xa là phải tìm nhau. Nhìn không thấy mặt nhau là thương, là nhớ, không thấy mặt nhau là cảm thấy cô quạnh, lạnh lẽo, vắng vẻ, nên phải tìm nhau, cần nhau. Nhưng mà khi ở gần nhau, mở cửa thấy nhau, nghe tiếng bên vách tường là nghe tiếng nhau thì phải dùng cửa, dùng nẻo đóng chặt lại vì sợ nhau.
[24:47]Tại sao?
[24:51]Cái mà con người ta cần nhau vì đó là cái nhu cầu của tâm lý và sinh lý. Con người ta không thể sống cô đơn. Chúng ta sống một mình chúng ta buồn, chúng ta chết liền. Trừ những người đạt đạo thôi. Vì vậy, Đức Phật hay đánh giá một cái người mà có khả năng sống một mình mà vẫn an vui tự tại là đó là người đạo cao đức trọng. Tức là người biết sống một mình. Chứ còn bình thường không ai sống một mình nổi hết. Dĩ nhiên mục tiêu của đạo Phật không phải là tu rồi để sống một mình. Tu rồi phải cất cái chùa Long Thạnh, phải nuôi người già, nuôi người trẻ. Đó, tu vậy đó mới là tu nha. Sống một mình á chỉ là một giai đoạn để thử thôi.
[25:36]Ví dụ như Thầy Trụ trì ta cũng sẽ lâu lâu Thầy đóng cửa, Thầy nhập thất. Đó, để Thầy tu và Thầy cũng thử thách tâm mình sống một mình có cô đơn, buồn hay không. Thế nếu mà Thầy qua mấy tháng nhập thất mà Thầy không thấy buồn, không thấy cô đơn là biết đạo lực rất là rất là vững. Thì cái người đó bước ra với cuộc đời sẽ rất là thanh thản, rất là thanh thản. Vì khi họ sống một mình họ không buồn thì khi sống với con người mình sẽ rất là quý trọng và không có ràng buộc, lát ta sẽ nói lại điểm này. Như vậy, cho nên cái sinh lý, cái tâm lý con người là cần nhau trừ cái người bậc thánh dám sống một mình,
[26:16]còn đa phần chúng ta phải cần có nhau, phải cần có nhau. Nên chúng ta phải thấy mặt nhau, chúng ta phải nghe tiếng nói của nhau, chúng ta phải trò chuyện với nhau, nhờ vả nhau, nương tựa nhau, phân công nhau, yêu quý nhau. Đó là nhu cầu của cuộc sống. Vì vậy mà lớn tuổi chút xíu chúng ta sợ là mình bị ế đó. Cho nên phải lật đật mà phải lo ve, phải lo ve kẻo bị bị ế là bởi vì con người ta cần nhau, cần nhau. Chỉ trừ những người đi tu thì thôi. Người đi tu thì thôi. Đó là tâm lý con người cần nhau, nhưng rồi con người lại sợ nhau. Sợ nhau, hễ gần sát nhau quá thì lại ngăn, đóng cửa, đóng vách, đóng tường lại vì sợ cái gì vậy?
[27:09]Cần nhau là một nhu cầu của cuộc sống, nhưng tại sao sợ nhau để rồi phải né nhau, xa xa nhau?
[27:21]Bởi vì trong lòng của mỗi con người đều có tham, sân, si, sợ là sợ cái đó đó. Chứ chứ nếu cái người hàng xóm của ta mà không tham, sân, si ta có sợ không? Không. Ta sẽ mở cửa mời người đó đi ra, đi vào cái nhà mình tự do, vì ta biết người đó không tham, không sân, không si, không bao giờ nói một câu mà xóc óc với mình, không bao giờ mắng chửi, không bao giờ nói xỏ, nói xiên mình, không bao giờ muốn chiếm đoạt cái gì của mình hết. Người đó luôn luôn thương yêu, quý trọng, hiền lành với mình thì mình không sợ, người đó càng ở gần càng tốt. Nhưng chỉ vì trong lòng người hàng xóm mình có tham, có sân, có si nên mình sợ mà mình phải đóng tường, đóng rào, đóng cửa lại.
[28:03]Rồi người hàng xóm mà nhìn mình họ thấy mình gì ở trong ấy? Trong bụng mình sao? Cũng cũng cũng tham, cũng sân, cũng si, nên họ cũng lật đật họ xây tường bít cửa lại với mình luôn. Nên đó là cái mà làm con người sợ nhau, vì trong lòng có có tham, có sân, có si. Đúng không? Đúng, phải không? Nên chúng ta cần nhau là nhu cầu nhưng chúng ta sợ nhau bởi vì có tham, có sân, có si. Do đó, cái hội chứng mà xa mà gần, gần mà xa là một hội chứng kỳ lạ của con người, phải không? Ở Sài Gòn bây giờ vậy, có những cái hàng xóm mà ba năm rồi người ta không biết mặt nhau, khi họ về họ ở cái đó đó. Họ về ở đó mua căn nhà đó lên, rồi mà nhà ai cũng sát sát nhau hết,
[28:52]họ về căn nhà đó họ ở ba năm rồi, cái người hàng xóm bên cạnh tên gì không biết, nhà ở đâu không biết, mấy gia đình đó mấy người không hề biết nha, không hề biết. Và chuyện đó rất là bình thường ở những phố thị bây giờ. Lạ lùng. Còn trong khi ở miền quê ta cái nhà bên kia cách mình mấy trăm thước mình biết tỏng tòng tong ngày mai ổng ăn cái gì, hôm qua ổng ăn cái gì mình biết hết trơn. Mà ổng có ăn cái gì mà không kêu mình cũng biết nữa. Biết hết trơn. Mà Sài Gòn bây giờ vậy. Nên là khi mà người ta gần sát nhau quá thì người ta lại sợ muốn riêng tư, sợ người khác biết nhiều về mình và sợ cướp.
[29:28]Nhưng cái khi mà ít người thì ta sợ cô độc nên ta ráng gắn bó với nhau, đông người quá ta bất cần nhau. Cái tâm lý rất là kỳ lạ. Nên vì vậy cái tâm lý này hay hay dở? Dở. Nên con người ta cần nhau mà sợ nhau. Cần nhau cũng là một cái ích kỷ, mà sợ nhau cũng là một cái ích kỷ. Nên vì vậy ta phải vượt qua cái hội chứng này khi ta sống giữa người với người với nhau. Là ta không cần, ta bất cần nhưng ta rất thương nhau. Chứ không phải cần người kia để cho mình được điều này, điều nọ. Không có người đó tôi buồn quá, không được. Nên quý thầy khi sống nhập thất không cần ai hết, nhưng mà vẫn vui. Vì không cần, bất cần vì không còn ích kỷ nữa nên không cần
[30:16]ai hết, nhưng luôn luôn, không cần không phải là ghét, không cần ai hết nhưng luôn luôn thương yêu con người. Đây là một đạo lý rất là đặc biệt. Ta cần bởi vì ta còn yếu đuối, ta cần bởi vì ta còn ích kỷ, còn ở đây ta không cần vì ta không yếu đuối, ta không cần vì ta không ích kỷ, nhưng luôn luôn ta thương yêu con người và muốn giúp đỡ, đóng góp, phụng sự cho con người. Đây là đạo lý.
[30:47]Đây là điều rất là khó, ta phải nhìn sâu vào tâm mình để thấy điều này. Cho nên vì vậy, có những kẻ sĩ trên đời mà giống như bất cần thiên hạ tại vì họ không yếu đuối, vì họ mạnh mẽ, họ không cần. Nhưng mà nếu họ ghét người nữa, họ sai luôn. Cho nên đạo Phật ta có cái hay thế này: là ta không yếu đuối, ta không lợi dụng, mà ta luôn luôn thương yêu con người. Nên không cần nhưng luôn thương yêu, và có cái nữa là không sợ, không sợ. Bởi vì sợ làm ta xa lánh con người, mà sợ cũng bởi vì ta yếu đuối và ta ích kỷ. Ta sợ cái tham, cái sân si của người khác đánh vào mình, nên ta tránh né. Nên tuy gần nhau mà giữ cho xa nhau,
[31:30]ta rơi vào cái hội chứng gần mà xa, xa mà gần. Cứ gần nhau, bên nhau mà giữ cho thiệt xa nhau, bởi vì ta sợ nhau. Tu theo đạo Phật, chúng ta không sợ điều đó, không sợ nhau mà thương nhau. Ta biết cái người kia có tham, có sân, có si, và ta tìm cách để chuyển hóa giúp nhau. Vì khi người kia hiểu được đạo Phật rồi, thì cái tham, cái sân, cái si của họ nào giờ sẽ được thay đổi. Nói thì nói vậy, dĩ nhiên là ta phải đề phòng chút vì có những người ta chưa chuyển hóa được liền, có khi họ cũng làm bậy. Tuy nhiên, chúng ta phải biết sẵn sàng chuyển hóa để không có phải sợ hãi con người. Ta sợ bởi vì ta nghĩ rằng ta không thể cảm hóa
[32:13]được cái người đó biết đạo lý, nên ta sợ. Còn nếu ta biết chắc rằng mình sẽ cảm hóa được người đó theo Phật Pháp thì ta không sợ người đó nữa. Cái tâm lý này rất là rõ, giống như là hai võ sĩ á. Hai võ sĩ ra trên đài đấu nhau, mới đứng lên chào nhau là trong đó có một người sợ liền, là cái linh cảm người đó biết rằng mình đánh sẽ thua người này, sợ liền. Còn người kia tỉnh queo, tại trong linh cảm biết mình thắng người đó, không sợ. Thì trong đạo Phật hay trong cuộc sống cũng vậy, ta xa nhau, ta giữ cho xa nhau bởi vì ta sợ nhau. Ta sợ nhau bởi vì ta đoán là ta sẽ thua người kia, ta thua cái tham sân si người kia,
[32:54]ta không chuyển hóa được cái tham sân si của người kia về với đạo Phật, nên ta sợ. Và ta sợ, ta giữ cho xa. Còn bây giờ theo đạo Phật rồi, không sợ nữa, bởi vì ta quyết tâm chuyển hóa mọi người chung quanh mình cùng biết Phật Pháp. Những cái người sát vách ta, những người hàng xóm ta, nào giờ mà ta sợ hãi họ, ta ngăn cách, ta xa cách họ chỉ bởi vì ta yếu đuối. Bây giờ ta hãy đến, ta nói chuyện, à ta đem đạo lý, cái tình người, tình yêu non sông đất nước ta nói chuyện với họ, thay đổi với nhau, cảm hóa nhau, tự nhiên hết sợ và hết xa liền, hết sợ và hết xa liền. Người ta nói ví dụ bây giờ mà gặp một người nói:
[33:42]"Thôi thầy ơi, coi người đó họ là Hồi giáo, hay cái người đó họ Kitô giáo này kia nọ, họ họ dữ. Mình là mình sợ." Nhưng không, đừng, tại vì mình yếu thôi. Mình hãy đến thế này mình nói là: "Tôi với bạn dù ở một tôn giáo nào, hãy nhớ một điều là ta đều là người, người Việt Nam. Bạn có thể yêu tôn giáo của bạn, nhưng bạn còn có một trách nhiệm, bạn còn phải yêu cái đất nước của bạn nữa. Chớ đừng bao giờ vì tôn giáo mình mà mình bỏ rơi cái tình yêu đất nước này. Cho nên chúng ta tuy khác tôn giáo nhưng vẫn là dòng máu của người Việt Nam. Và đây là điều chúng ta phải suy nghĩ lại để thương yêu nhau và đừng làm điều
[34:25]gì mà đi ngược lại với với dân tộc của mình." Ai làm được như vậy ha?
[34:34]Giờ ta còn cái hội chứng nữa là rộng mà chật, chật mà rộng. Con người với người nó có cái hội chứng xa mà gần, gần mà xa, giờ nó thêm cái hội chứng nữa: rộng mà chật, chật mà rộng. Nghĩa là làm sao? Là nhiều khi cái cả một cái villa lớn thênh thang, hai ba người sống không được, thôi phải bỏ đi qua chỗ khác sống, bởi vì rộng nhưng mà lại chật. Mà có những cái nơi chật mà lại rộng. Chật mà rộng sao? Là cái ngôi chùa nhỏ, không phải rộng lắm, sống trong đó tới 10 huynh đệ mà không đụng, cứ vui, cứ vui, sống hòa, là tuy chật mà vẫn thấy rộng rãi.
[35:17]Hồi xưa cũng vậy, cách đây chừng 40 năm, dân ta còn nghèo, lúc đó đất nước ta còn nghèo lắm, ta chưa xây được những ngôi nhà lớn như bây giờ. Bây giờ thì ta đi trên đường phố, ta thấy do đất nước ta phát triển, kinh tế ta đang mạnh lên, ta thấy lần lần có nhiều cái ngôi biệt thự mọc lên đẹp đẽ, phải không? Nó nhiều như vậy. Chứ hồi xưa mấy cái nhà chút chút chút à, bề ngang thì 3 thước, 3 thước rưỡi, dài chừng 10 thước, 15 thước à. Bước vô nhà 8 người sống trỏng. Nhiều khi chật quá rồi làm thêm cái gác lửng lửng để sống. Vô mình thấy đi đâu cũng đụng người, cái góc này có người ở, góc kia có người ở, góc nọ có cái bàn, nhưng mà vẫn sống vui.
[35:54]Mà chẳng vậy á, ở nhà quê đi lên thành phố vô đó ở luôn. Là cái nhà đã chật rồi mà người nhà quê họ hàng bà con có ví như nhà quê đi lên trên thành phố họ đi chữa bệnh hay có việc gì, họ cũng phải đến ở nhờ, chứ không có, đâu có tiền đâu mà vào khách sạn. Lúc đó cũng không có phát triển như vậy. Đến vẫn welcome, ok luôn, vô luôn. Rồi vẫn chen nhau ở được hết, vẫn vui, cho nên chật mà vẫn vẫn rộng, chật mà vẫn rộng. Còn bây giờ, hễ cái nhà vừa nên lớn lên cái người bà, họ hàng nhà quê lên không có chỗ ở. Lý do? Lý do mỗi người một phòng, đứa con phòng này của đứa này, phòng kia đứa kia, phòng nọ đứa nọ, giờ chỉ còn cái phòng của
[36:34]người ở, mà không lẽ để bà con mình ở cái chỗ người người làm. Thôi thì bà con đi kiếm chỗ khác ở. Cho nên nhà rộng mà không có chỗ ở vì nó chật. Tại sao chật mà rộng, rộng mà chật? Mình nói trong chùa thôi. Tại sao cái chùa rộng thênh thang, hai ba huynh đệ ở không được, phải đi? Ở Việt Nam thì ta chưa nghe nói lắm, mà nghe kể chuyện bên nước ngoài rồi nói mấy Phật tử về than: "Thầy ơi, chùa có hai ông thầy ở không được, cái một ông phải tách ra đi lãnh chùa khác. Tụi con cũng không hiểu." Nói: "Thầy cũng không hiểu luôn." Đó là hội chứng rộng mà lại chật á. Tức là cái chùa thênh thang nhưng mà đi ra đi vô cứ đụng nhau.
[37:17]Có một cái gì nó rất lớn á, nó làm cho cái chùa nó lớn mà vẫn bị chật, bị thiếu không gian. Ai biết cái gì nó lớn? Đúng, đúng, bản ngã, bản ngã. Là cái xác thì nó vừa vừa thôi, nó nhỏ chứ không lớn lắm, nhưng mà cái bản ngã nó lớn, nó đi ra vô đụng nhau hoài. Hai thầy ở thấy khó chịu. Có Phật tử tới nói: "Sao không đi kiếm thầy kia hoài không kiếm mình, kỳ quá." Cho nên thấy: "Mình sao kỳ ta? Mình ở đây không vô chào mình, đi chào ông thầy kia hoài. Tới thăm, thăm mình không cúng mình, cúng thầy kia hoài." Cái đó cái làm cái cái gì làm cho ta thắc mắc điều đó? Cái bản ngã, phải không? Cứ muốn gì cho mình.
[37:59]Mà theo đạo lý đó, ví dụ như ta không được gì hết nhưng mà huynh đệ ta được, ta phải mừng, vui. Ví dụ như vị Phật tử không kiếm ta mà kiếm bạn ta. Ví dụ ổng có tiền, ổng có bỏ mình đói không? Sao bỏ mình đói? Ví dụ giờ mình không thuyết pháp được, ông bạn mình ổng thuyết pháp được, mình phải phải mừng. Ví dụ mình không đẹp trai mà mà ổng thầy mà ổng bạn huynh đệ mình ổng đẹp trai, Phật tử tới cứ thích ổng, thì ổng đến ổng giáo hóa làm cho nhiều người biết đạo, mình không làm được, ổng làm người khác biết đạo mình phải mừng chứ sao, phải không? Nhưng mà cái bản ngã ta nó nó làm ngược lại đạo lý, nó không thích điều đó.
[38:36]Vì cái bản ngã lớn, cho nên huynh đệ đi ra vỗ đụng nhau. Nghĩa là thân thì không đụng nhau nhưng bản ngã đụng nhau, đụng nhau. Có nhiều khi chật mà lại rộng. Ví dụ cái chùa đó nhỏ, không lớn lắm, mà ở tới năm, sáu chục người mà vẫn ở vui vẻ, là bởi vì sao? Chật mà rộng là bởi vì nó có cái gì nó nhỏ lại. Cái gì nó nhỏ? Cũng là bản ngã. Khi cái bản ngã nhỏ rồi thì nhiều khi thân ta đi ra đụng vai, bước vô đụng chân mà vẫn cười vui với nhau vì bản ngã nó nhỏ. Khi cái bản ngã nó nhỏ làm người ta dung chứa nhau được, độ lượng với nhau được, thương yêu nhau được. Nên cái bản ngã nó rất là lợi hại. Đó là lý do tại sao mà khi ta tu theo đạo Phật
[39:20]thì ta phải diệt cái bản ngã của mình là vậy đó, làm sao cho cái tôi nó bớt lại. Diệt hết thì không hết nổi đâu, phải chứng A La Hán thì ta mới hoàn toàn vô ngã. Nhưng mà bây giờ ta chưa chứng A La Hán thì ta vẫn phải làm sao cho cái bản ngã mình nó nhỏ lại, nhỏ lại, nhỏ lại. Thì đó là dù đông nhưng mà vẫn vui. Ví dụ bây giờ ta đang ngồi đây là đông không? Đông và rất là chật. Trong giảng đường không đủ chỗ, nhiều người phải đứng chen dưới lên, rồi ngoài hành lang rất là chật. Nhưng mà ta vui hay buồn? Mọi người đang vui, phải không? Có ai ghét ai không? Có ai đòi đuổi, xua ai không? Không, phải không?
[40:02]Ta đang chật mà vẫn thấy rộng, ta vẫn thấy vui. Điểm gì làm ta thấy vui? Bởi vì lúc ngồi đây bản ngã ta đang nhỏ. Nên do đó, chúng ta thấy rằng là cái chật hay rộng là nó do cái nhà hay là do tâm ta?
[40:23]Do tâm, phải không? Hiểu như vậy rồi, nên lúc nào đó mà ta thấy sao ở đây nó chật chội quá thì ta thấy sửa cái, sửa cái tâm của mình, nha. Còn chừng nào mà ta thấy lúc nào cũng thấy rộng rãi hết là ta biết tâm mình đã đã tốt rồi, đã độ lượng rồi. À, đồng ý ha. Nó có một cái này nữa là: loài người có một cái trí thông minh, vì trí thông minh nên hay thích tổ chức thành nhiều hội đoàn, nhiều đoàn thể. Ví dụ bây giờ Phật tử chùa Long Thạnh ta đông quá, cái thầy trụ trì mới tổ chức gọi là một cái đạo tràng chùa Long Thạnh để cho có quy củ, có nề nếp, phải không? Thầy sẽ lập ra ở cái đạo tràng chùa Long Thạnh
[41:13]có tám tổ, mỗi tổ là có tổ trưởng, tổ phó. Còn cái đạo tràng chung thì có chúng trưởng, chúng phó, thư ký, thủ quỹ. Rồi có người lo việc giao liên để mà đi thông báo việc này, việc kia. Làm như vậy để cho Phật tử tu có nề nếp. À cái người tổ trưởng, tổ phó lúc nào cũng theo dõi, nhắc nhở cái Phật tử trong cái tổ của mình để coi gia đình người đó sống tốt không, người đó tu tập đều không, có thương yêu nhau không, đạo đức có thăng hoa hay không. Làm như vậy tốt không? Quá tốt đi chứ. Nếu mà chùa nào ta cũng tổ chức được cái Phật tử như vậy và lúc nào cũng có người nhắc nhở lẫn nhau để cùng tu hành như vậy thì rất là đẹp.
[41:57]Giống như là câu ca dao, câu thành ngữ nói là: "Ăn cơm thì có có canh, tu hành thì có có bạn." Cho nên ta lập thành cái đạo tràng như vậy để Phật tử tự quản, nhắc nhở với nhau cùng tu hành thì quá đẹp rồi.
[42:14]Tốt quá, nhưng đây là cái điều nghịch lý.
[42:20]Mình tổ chức như vậy mình đoàn kết được với nhau, nhưng mình lại chia rẽ với cái đạo tràng khác, với chùa khác. Trong đầu mình có sẽ hơi có một cái sự phân biệt một chút. Thế là ai hỏi tới mình nói là à: "Dạ thưa anh, tôi là Phật tử đạo tràng chùa Long Thành, còn anh là Phật tử của cái chùa
[42:44]Long Đong gì đó tôi không biết." Dạ. Thành thử mình hơi khác nhau một chút, hơi khác nhau một chút. Vì vậy, chúng ta thấy cái việc mà tổ chức cái đạo tràng để cho con người được nền nếp, được ổn định, ở trong một khía cạnh nào đó nó là tốt, nhưng mà nó lại cũng tạo thành cái bức tường vô hình để ngăn cách giữa con người với nhau. Đây là điều cũng rất là lạ, cũng rất là lạ. Đó, ban đầu á chúng ta thấy là các tôn giáo, các hội đoàn tổ chức ra là để gắn kết con người lại, nhưng rồi nếu không khéo, nếu không có một cái đạo lý chuẩn mực để giữ gìn thì chính những cái hội đoàn đó, những cái tôn giáo đó trở thành tai họa,
[43:26]trở thành cái mầm mống, trở thành nguyên nhân để con người chia rẽ, thù hận nhau. Ở đây là trách nhiệm của chúng ta. Ví dụ bây giờ chúng ta theo Phật, chúng ta là đệ tử Phật, chúng ta đoàn kết với nhau dưới Phật đài theo lời dạy của quý Thầy để chúng ta tu hành, và chúng ta là một con người tốt của thế giới này, chúng ta là một công dân tốt của đất nước này. À chúng ta nhờ lời Phật dạy mà chúng ta sống thương yêu hơn với con người, chúng ta phụng sự nhiều hơn đối với xã hội. Thì đó là tốt rồi. Nhưng mà đừng vì cái ranh giới gọi là đạo Phật, đừng vì cái ranh giới là chùa này chùa kia mà chúng ta
[44:16]có một chút ngăn cách với với người khác, phải không? Đó, điều này là điều phải cẩn thận là cái thứ nhất. Rồi bây giờ chúng ta gặp một người của tôn giáo bạn, họ vì tôn giáo họ nên họ phân biệt, họ chia rẽ, đôi khi họ hận thù với cái người khác tôn giáo với họ, thì ta cũng phải dùng lời lẽ để thuyết phục họ, là: đã là tôn giáo, hay là đã là một tổ chức có điều hướng thiện thì đừng bao giờ gieo rắc thù hận giữa cuộc đời này, mà phải biết dùng miệng để trao đổi với nhau và dùng tai để lắng nghe nhau, chứ đừng có dùng tay chân mà để giết hại, đánh đập nhau.
[45:10]Nếu chúng ta dùng tay chân để đánh đập, giết hại nhau thì chúng ta đã không còn cái trí tuệ, cái tầm cao của một con người vượt hơn những con vật, và chúng ta đã vì cái hội đoàn, cái tôn giáo đó để mà hận thù, gây thêm hận thù, gây thêm chia rẽ giữa cuộc đời này. Nên chúng ta hãy nói với mọi người như vậy. Chính chúng ta biết vượt qua những cái ranh giới đó, nhưng chúng ta cũng biết khuyên người khác, thuyết phục những người khác của những tôn giáo bạn, của những hội đoàn khác vậy. Nói: "Đừng vì cái hội đoàn của mình, đừng vì cái tôn giáo của mình mà tạo thêm cái bức tường chia rẽ giữa người và người.
[45:58]Chúng ta nếu có gì khác nhau, chưa đồng ý với nhau, hãy dùng miệng để nói với nhau, hãy dùng tai để lắng nghe nhau và hãy dùng tim để thương yêu nhau. Đừng dùng tay chân cầm lên cái vũ khí. Đừng dùng những ngón tay đẹp của mình cầm lên một lưỡi dao sắc hay là một khẩu súng hung hãn." Hãy như vậy, chúng ta hãy nói với những người của tôn giáo bạn như vậy. Nếu bạn tin rằng tôn giáo bạn là đúng, giáo lý của bạn là hay thì xin hãy nói cho tôi nghe, và tôi cũng tin rằng tôn giáo của tôi là hay, đạo của tôi là đúng, và xin bạn hãy lắng nghe, tôi cũng sẽ trình bày cho bạn hiểu, và như vậy chúng ta đối xử với nhau như là người với người.
[46:51]Chúng ta thấy thế này, trong thẳm sâu của mỗi người chúng ta thì cái lợi ích của cá nhân chi phối cái đời sống của ta hầu hết. Chúng ta làm việc để sống là đương nhiên rồi, nhưng mà
[47:08]ai cũng vì cái lợi của chính mình là trước hết, chúng ta vì cái lợi ích của bản thân mình trước hết. Chúng ta đi làm là để kiếm tiền cho ta cái đã, rồi đóng thuế nhà nước là tính sau, cúng chùa là tính sau, làm việc từ thiện là tính sau, nhưng mà trước hết là ta lo cho bản thân mình cái đã, rồi lo cho gia đình mình cái đã. Cho nên, cái lợi nhuận của cá nhân là động lực để ta làm được mọi việc. Còn nếu không cho ta có cái lợi ích cá nhân, ta nghỉ chơi không thèm làm. Đúng không? Nên có một thời gian dài mà hợp tác xã chúng ta không thành công lắm chỉ bởi vì cái con người thấy mình làm nhiều mà không
[47:54]có lợi cá nhân, không thèm làm, và đồng ruộng sao? Bị bỏ hoang, lúa không năng suất rồi ta phải phải thất bại, đó là vì lý do vậy. Còn bây giờ, ta khuyến khích doanh nhân là cái người nào mà giỏi làm ăn thì nhà nước ủng hộ hết mình để cho người đó được đầu tư, à được mở mang, phát triển sản xuất doanh nghiệp, thương mại để thậm chí là xuất khẩu càng nhiều càng tốt. Vì sao vậy? Bởi vì thấy người đó làm được việc, người đó giỏi quá, cái người này đầu óc giỏi quá mở mang cơ sở sản xuất đủ thứ, làm đâu trôi chảy nên đóng thuế được nhiều, xuất khẩu được nhiều, đem tiền, đem ngoại tệ về cho đất nước nên nhà nước nâng đỡ.
[48:37]Mà tại sao người đó giỏi dữ vậy? Hả? Tại sao giỏi dữ nè? Chỉ bởi vì có lợi ích của của cá nhân ở trong. Ổng làm càng nhiều thì ổng lợi nhuận càng lớn, cho nên ổng cứ hết sức nỗ lực để mở mang. Và trong khi ổng mở mang như vậy, nhà nước sẽ đóng thuế, lấy được thuế. Lấy được thuế rồi, nhà nước mới trả lương cho cho thầy giáo, cho công nhân, cho cán bộ để mà duy trì nguyên cái bộ máy của xã hội cho ổn định. Đó, ví dụ cái APEC vừa rồi mà nếu mà không có một lực lượng hùng hậu của những người công an thì ta không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Nhưng mà ai, tiền đâu mà nuôi cán bộ, công nhân, công an như vậy, cũng là do thuế của dân.
[49:23]Mà nếu thuế dân thu được nhiều thì mọi chuyện mới mới làm được. Mà tại sao thu thuế được nhiều? Vì có nhiều người làm ăn giỏi quá, mà tại sao người ta làm ăn giỏi quá à? Tại vì người ta muốn lợi. Cuối cùng chỉ là vì cái động cơ là vì cái lợi cá nhân mà thôi. Bây giờ nếu để im là ai giỏi thì người đó cứ phát huy, thì ta sẽ thấy xã hội lại loạn trở lại liền, xã hội loạn lên liền. Vì cái người giỏi họ sẽ ăn hiếp cái người dở, không phải ai cũng giỏi được như vậy, họ sẽ chèn ép và bóc lột cái người dở. Vì vậy, trong cái cuộc sống giữa người với người trong xã hội này, giữa cái sai biệt của người dở và người giỏi
[50:05]này, người giỏi sẵn sàng ăn hiếp cái người dở, cái người mạnh sẽ ăn hiếp cái người cô thế này, trong cuộc sống xã hội phức tạp vì cái lợi ích cá nhân là chính này, nếu không có một cái nhà nước nhân bản điều tiết mọi chuyện thì xã hội sẽ rối loạn lên liền. Nên ta thấy cái vai trò của một nhà nước mà mang tính nhân bản rất là quan trọng. Những cái người đó họ biết là xã hội này có người dở, có người giỏi, họ biết là cái người giỏi sẵn sàng ăn hiếp, bóc lột cái người dở, vì vậy họ sẽ giữ cái vai trò trung gian điều tiết để không cho người giỏi ăn hiếp người dở, người giàu ăn hiếp, bóc lột người nghèo.
[50:51]Thì cái vai trò đó rất là quan trọng. Thì ở đây, cái nhiệm vụ là của nhà nước, nhưng cái người đệ tử Phật cũng phải thấy cái trách nhiệm của mình trong việc này. Người đệ tử Phật phải thấy cái trách nhiệm mình trong việc này thế nào? Là nếu mình là người giỏi, nếu mình là người giàu thì đừng có mà đừng có sao? Đúng, ăn hiếp cái người kém thế hơn mình. Đừng để cho người nhà nước phải bận lòng điều tiết, nghĩa là ta tự biết là kiềm chế lại, đừng có thiên vì lợi ích cá nhân của mình mà bóc lột, mà ăn hiếp người khác. Do đó là con người sống trên đời là phải độ lượng. Độ lượng là bao dung. Bao dung là gì?
[51:41]Bao nghĩa là bọc, bọc lại; dung nghĩa là chứa, dung chứa được nhau. Mà cái chữ bao dung đây có nghĩa là lòng mình thương được mọi người. Nhưng mà giờ ta sẽ đặt vấn đề: dạ, con nghe thầy nói thì con cũng muốn, cũng muốn thương mọi người, nhưng mà có nhiều người quá dễ ghét á. Có những người bất hiếu chửi cha mắng mẹ, có những người mà sẵn sàng lừa gạt, trộm cướp mà chửi bậy, là sa đọa, người không thương nổi thầy ơi. Có không?
[52:18]Có, trên đời có nhiều người lắm. Mặc dù đạo lý Phật dạy ta là hãy thương yêu mọi người, nhưng mà sự thật trên đời này nhiều người cũng dễ ghét lắm chứ không phải không. Mà cuộc sống là như vậy. Biết bao nhiêu vị thánh hiền đã đến và đã đi khỏi trần gian để lại rất nhiều đạo lý tốt đẹp. Cũng đã có nhiều người đã tu sửa bản thân mình trở nên tốt đẹp và đi về các cõi thánh theo các vị đó. Để lại ở cái trái đất này cứ người tốt và người xấu xen lẫn với nhau thành những bài toán phức tạp. Là ta muốn thành người tốt, ta muốn thương yêu con người, nhưng mà gần bên cạnh ta cũng còn nhiều người lừa lọc,
[53:00]gian ác mà ta phải đề phòng, phải đối phó. Ta cũng muốn thương yêu mọi người trong cái tình thương yêu chất phác, thuần hậu, vô tư, ngây thơ không có xét nét, nhưng mà loài người không đơn giản. Cho nên vì vậy, ta cũng phải cẩn thận. Nhưng dù phải cẩn thận thì lòng ta cứ phải thương yêu cái đã. Bây giờ ta khoan đặt vấn đề với những người quá gian ác. Ta hãy nói là với những người vừa vừa chung quanh ta, những huynh đệ Phật tử với ta, trong mỗi con người đều có nhiều điểm tốt và cũng sót lại một số điểm xấu. Đúng không? Ai cũng có tốt và cũng còn sót lại một số điểm xấu. Ngay chính bản thân quý thầy cũng vậy.
[53:47]Quý thầy đi tu rất là cực khổ. Bao nhiêu năm là học kinh của Phật, bao nhiêu năm là tụng kinh, ngồi thiền, rèn luyện, sám hối sửa lỗi, bao nhiêu lần đã đau khổ, khóc lóc vì cái lầm lỗi của mình, bao nhiêu lần đã vượt qua khỏi tội lỗi để đứng lên, bao nhiêu lần đã nhìn ra được những cái sai của mình để bước tới là quý thầy tu hành là vất vả như vậy. Nhưng mà đến ngày hôm nay, quý thầy điều tốt rất nhiều, nhưng trong lòng đã hết điều xấu chưa? Vì sao vậy? Chừng nào thành Phật mới hoàn toàn hết điều xấu. Chứ bây giờ chưa thành Phật thì dù quý thầy có cố gắng tu cách mấy, cố gắng sửa mình cách mấy, có tốt cách mấy vẫn còn sót lại những điều xấu nào đó.
[54:36]Đó là quý thầy là rất ít điều xấu. Nhưng bây giờ huynh đệ của mình thì điều xấu sẽ nhiều hơn, phải không? Huynh đệ đến chùa chịu tu rồi, tốt rồi đó, nhưng mà sự thật con người đó vẫn còn có cái xấu, có cái tham, có cái ích kỷ, có cái ganh tị nào đó. Và bổn phận ta là cứ phải thương yêu, cứ phải nghĩ tốt về nhau cái đã. Nên một trong những nguyên tắc mà ta tu tập cái độ lượng, cái từ bi là ráng nghĩ tốt cho nhau, đừng nghĩ xấu cho nhau nhiều. Mặc dù ta biết rằng ai cũng còn điểm xấu. Đây là cái cửa ải đầu tiên phải vượt qua trước. Nghĩa là nói: bây giờ quý Phật tử tu cái gì? Nói: dạ thưa là con tu tập sao cho được cái hạnh độ lượng bao dung. Nói:
[55:23]ủa, tu độ lượng bao dung là gì? Nói: dạ thưa thầy, nói: độ lượng bao dung là ráng nghĩ tốt cho huynh đệ của con. Là là gì nữa? Dạ thưa thầy, là con sẽ trị cho bằng được cái bệnh là con kết tội huynh đệ của con. Kết tội từ tâm mình kết tội tới miệng mình nói xấu nó không có xa. Cho nên ở đây, cái đầu tiên mà để sống thương nhau là nghĩ tốt cho nhau, không kết tội nhau. Dù có biết huynh đệ mình có lỗi, mình cũng cố gắng thương để sửa chứ không phải hễ phát hiện người ta có cái lỗi mừng quá, đem đi nói tùm lum. Trị được cái bệnh đó cái đã thì tự nhiên cái thế giới này bỗng nhiên rộng rãi vô cùng.
[56:08]Đi ra đi vô không chật nữa, không có đụng nhau nữa. Còn mà thấy mặt nhau cứ là cứ nghĩ xấu, kết tội nhau. Cái bà đó mập thù lù, bà kia ham ăn, bà nọ tối ngày ích kỷ, nọ chảnh, người kia điệu. Cái ai mình cũng có một cái gì để kết tội thì thế giới này chật chội liền. Đi ra đi vô là đụng nhau liền, rồi sống không nổi. Rồi có nước ra hoang đảo mà sống. Mà ra hoang đảo sống thì lại thèm nhau, cần nhau, tìm nhau, lội về đi kiếm nhau. Mà sống với nhau rồi thì chửi nhau, nói xấu nhau lại trốn đi. Cho nên bây giờ là ta tập độ lượng với nhau, bao dung nhau, thương yêu nhau. Mà độ lượng bao dung là gì? Là ráng nghĩ tốt cho nhau trước,
[56:46]không nghĩ xấu, không nói xấu, không kết tội nhau. Hãy để cái việc mà đánh giá tội phước là chuyện của quý thầy, chuyện của Phật, của chư thiên, còn ta bây giờ hãy làm bạn tốt của nhau, hãy thương nhau, hãy nghĩ về những điều tốt nhau cái đã. Vượt qua cái đó trước. Vượt qua được cái đó rồi, bỗng nhiên chùa chiền rộng rãi, nhà cửa rộng rãi. Không ai đụng ai hết. Vai đụng vai, tay đụng tay, chân đụng chân mà thế giới này vô cùng thoải mái rộng rãi. Bởi vì trong con người đều còn cái tham, sân, si nên đôi khi ta đã làm sai, đôi khi huynh đệ ta đã làm sai. Mà hễ làm sai thì rắc rối. Ta chửi nhau là sau đó có rắc rối.
[57:33]Ta đánh nhau, sau đó có rắc rối. Ta ăn cắp đồ của nhau là sau đó có rắc rối. Mà hễ còn tham, còn sân, còn si, thế nào cũng còn mấy chuyện đó, còn có ăn cắp của nhau, đánh nhau, chửi nhau, lừa gạt nhau, đoạt công của nhau, đủ chuyện hết. Hễ còn tham, sân, si là những điều sai lầm đó tiếp tục xảy ra. Bởi vì hết tham, sân, si rồi ta sẽ không làm điều sai nữa. Ta sẽ không lừa gạt nhau, không nói dối nhau, không mưu hại nhau nữa. Nhưng bây giờ còn tham, sân, si thì những điều lầm lỗi sẽ tiếp tục còn xảy ra. Vì vậy loài người mới chế ra cái kỷ luật, cái kỷ cương, cái nề nếp, cái gia phong, cái quốc thống.
[58:18]Loài người phải chế ra điều đó là quy định không được làm điều này, cấm không được làm điều kia. Mặc dù ta muốn làm. Ví dụ vì ta sân, ta muốn đánh người kia, nhưng mà kỷ cương cấm đánh à, đánh là có chuyện bắt ở tù liền. Hoặc là vì ta thèm, ta muốn ăn cắp đồ của người kia vì ta còn tham mà, nhưng mà luật cấm à. Ăn cắp mà ăn cắp đồ, luật pháp bắt kết tội ta liền. Cho nên ta thấy là trong khi chờ đợi con người hết tham, sân, si để hết lầm lỗi, buộc ta phải có kỷ cương, kỷ luật, nề nếp, gia phong, quốc thống. Và con người phải tuân thủ điều đó để cho cuộc sống này được ổn định, phải không? Ví dụ bây giờ ta đi ra đường, ta muốn xẹt ngang xẹt dọc,
[59:05]ta lái sao cũng được hết thì không ai đi được hết. Người này sẽ đụng người kia và gây nên tai nạn. Vì vậy ta phải có cái luật giao thông để đi cho đúng đường, biết nhường đường, biết tránh, biết né, biết dừng, biết đậu cho đúng chỗ, vân vân thì mọi chuyện nó ổn định. Nên ta thấy là sống trên đời, sống giữa người với người buộc ta phải tuân thủ những điều luật. Đi vào chùa, ta buộc phải tuân thủ điều luật. Ta về nhà, ta phải tuân thủ cái gia phong, nề nếp của nhà. Ta là công dân của quốc gia buộc ta phải tuân thủ luật pháp quốc gia. Nên ở đây cái bản lĩnh, cái đạo đức của một con người chính là khả năng tuân thủ được các điều luật đó.
[59:47]Cái người nào mà cứ muốn ngoọ nguậy ngoọ nguậy, rộn rộn để thoát ra khỏi điều luật là ta biết ngay cái người này chỉ gieo rắc cái sự rắc rối cho cuộc sống mà thôi. Còn người nào mà có khả năng tuân thủ được, khép mình được trong những điều luật thì ta biết đây sẽ là những người tốt, mặc dù là người đó vẫn còn cái điều xấu sót lại trong tâm. Ví dụ như quý thầy của chúng ta cũng vậy, quý thầy ở đây chưa ai thành Phật hết. Thế nên trong lòng quý thầy cũng còn có những điều sai. Nhưng vì quý thầy biết tuân thủ điều luật của đạo gồm những cái giới điều và những thanh quy của chùa nên ta thấy quý thầy không phạm sai lầm.
[1:00:28]Chứ trong tâm thẳm sâu làm sao mà ai hết lỗi được, phải không? Nhưng vì quý thầy tuân thủ được điều luật nên quý thầy sống rất ổn định và làm gương được cho Phật tử. Thì Phật tử ta cũng vậy. Trong khi ta còn nhiều điều sai thì một cái bản lĩnh, cái giỏi của ta là ta tuân thủ được điều luật. Và thế là ta sống trong thế gian này được an vui, được hạnh phúc. Ai cũng tuân thủ được cái kỷ cương, cái kỷ luật, cái nề nếp, cái gia phong, cái quốc thống thì xã hội này sẽ rất là ổn định. Đó là một trong những phương pháp để người và người sống với nhau là tuy chật chội mà vẫn rất là rộng rãi, rất là rộng rãi như vậy.
[1:01:11]Ừ. Sống với nhau rất là khó. Vì vậy cho nên từ xưa, nhiều nhà triết học, nhiều nhà đạo học đã đưa ra nhiều cái sự hướng dẫn để con người biết sống với nhau cho nó tốt. Ví dụ như là Khổng giáo thì dạy cho ta cái nề nếp, cái kỷ cương, cái tôn ti trật tự của xã hội để ta theo đó mà sống. Nghĩa là làm dân thì phải trung với vua, hiếu với cha mẹ, phải tôn sư trọng đạo, phải có nhân, có nghĩa, có hiếu, có đễ với mọi người chung quanh mình. Nó tạo nên cái cương thường, cái kỷ cương, cái trật tự làm cho xã hội ổn định, Khổng giáo. Còn Lão giáo thì dạy cho ta sống làm sao mà đừng đụng chạm tới ai hết thì xã hội sẽ ổn định. Lão giáo cũng hay.
[1:01:56]Trong Đạo Đức Kinh của Lão giáo có nói một câu là đừng đi đâu nhiều, nghĩa là ngay cả cái cái gà gáy của cái xóm bên kia ta có nghe mà ta cũng không biết cái xóm đó ở đâu, cũng không đi tới. Tức là tạo ra một cuộc sống ít đụng chạm, ít có giẫm vào cuộc đời của nhau, ít có đụng chạm vào quyền lợi của nhau thì cuộc sống cũng đỡ rắc rối. Lão giáo lại chủ trương như vậy, cho nên ta thấy rằng Lão giáo hơi thụ động. Nhưng mà cũng là vì lý do để cho con người bớt đụng chạm, bớt xô xát, bớt xung đột. Có một số thần giáo như là Hồi giáo hay Kitô giáo thì họ lại lấy Thượng đế làm cái điểm quy đồng. Họ cho rằng ở trên tối cao có một Thượng đế
[1:02:41]và vì sợ cái Thượng đế đó, con người làm ơn đừng quậy, ý là như vậy. Còn Phật giáo ta thì sao?
[1:02:52]Còn Phật giáo thì có Bát Chánh Đạo. Có Bát Chánh Đạo cho nên là cái người đệ tử Phật á, sống rất có trách nhiệm với con người, với cuộc đời, vì đó là chánh nghiệp. Khi ta tu chánh nghiệp trong Bát Chánh Đạo, ta phải sống rất có trách nhiệm với cuộc đời này, không được tránh né cuộc đời, phải thương yêu cuộc đời, phải xây dựng cuộc đời. Nhưng mà song song với việc mà ta thương yêu cuộc đời, xây dựng cuộc đời đó, ta vẫn phải luôn luôn hướng về giải thoát. Đó là con đường của đạo Phật. Thì bây giờ, mỗi tôn giáo đều có cái hay cái dở gì đó ta không biết. Ta, trên nguyên tắc cái tình người với nhau, ta tôn trọng tôn giáo bạn.
[1:03:35]Trên nguyên tắc của luật pháp quốc gia, ta tôn trọng tín ngưỡng khác. Nhưng ta vẫn biết rằng đạo Phật ta rất là ưu việt, khó có một tôn giáo nào có thể so sánh được.
[1:03:52]Cho nên vì vậy, ta cũng rất lắng nghe tôn giáo bạn, nhưng ta cũng luôn phải sẵn sàng để giới thiệu đạo Phật cho cho các bạn ta cùng nghe. Dù ta biết bạn ta đã lỡ trao linh hồn theo một tôn giáo khác, ta cũng đừng để họ đi luôn, mà phải luôn luôn gần gũi, ân cần để giải thích về đạo Phật cho bạn ta nghe. Để bạn ta hiểu trên đời này có một tôn giáo tuyệt vời như thế, là phải sống rất có trách nhiệm với cuộc đời, sống thương yêu, sống hy sinh, sống xây dựng, sống bao dung, sống độ lượng, nhưng vẫn luôn luôn hướng về sự giải thoát cao siêu, vẫn luôn luôn đi tìm cái giác ngộ tuyệt đối. Là như vậy. Mỗi con người đến với ta là một bài toán cho ta thực
[1:04:43]hành cái đạo lý sống với người như thế nào. Ta đã biết rồi, ta đã học Phật rất nhiều, ta ta biết sống với con người là như thế, là phải từ bi, à phải có trách nhiệm. Nhưng mà thật sự mỗi người đến với ta một vẻ và ta phải có cách ứng xử thích hợp. Ví dụ bây giờ, ta gặp một người bạn đạo thuần phác, chân chính, đầy đạo hạnh thì ta đối xử với người đó làm sao? Kính trọng, phải không? Thương quý. Vì người đó là thầy ta. Ví dụ mặc dầu vị đó không xuất gia như thầy bổn sư của ta, mà người đó chỉ là cư sĩ như ta, nhưng mà ta thấy rõ cái tâm đạo người đó quá thuần phác, sống quá chân chính nên ta kính trọng.
[1:05:32]Thì chữ kính trọng ở đây là rất đúng. Rồi bây giờ ta gặp một người khác, người này không biết đạo, à chưa biết đạo. Ta thấy người này biết suy nghĩ, đôi khi có những nhận xét về cuộc đời hay, nên ta quý trọng người đó như một người bạn, để ta có thể học hỏi những điều mà người đó nói cho ta nghe, cũng như ta sẽ trình bày cái đạo lý của Phật dạy cho người đó. Nên ở đây gặp cái người thứ hai này thì ta quý trọng và trong đó có cái trao đổi qua lại cái đạo lý làm người. Nhưng mà gặp người khác, cái người này hơi ba trợn một chút, tức là khi nóng khi giận bất thường, là khi nói đúng khi nói sai, thì người này ta có kính trọng như cái người đầu không?
[1:06:18]Mà ta có dám giao tình như người thứ hai không? Không, vì hơi ba trợn. Cho nên vì vậy ta phải thương, nhưng trong cái thương đó ta có cái kềm cặp, nhắc nhở, dạy dỗ, nghiêm khắc. À, với cái người đầu á, ta cởi mở tấm lòng, ta tôn kính, ta quý trọng. Nhưng với cái người thứ ba, cái hơi ba trợn, ta phải nghiêm khắc chứ không phải là ta xề xoà dễ dãi. Khác nhau hẳn. Đồng ý không? Mà có gặp người nào mà ta phải hủy diệt cho họ không còn sống không? Có không? Thật ra cũng có, nhưng mà chuyện đó chuyện của nhà nước, không phải của mình. Có hai hạng người mà cái người của nhà nước phải hủy diệt, phải tiêu diệt, đó là cái người chiến sĩ
[1:07:08]họ chiến đấu trên chiến trường, phải không? Lúc đó cầm súng phải bắn thôi. Đó là cũng là tiêu diệt đối phương. Trong cái hoàn cảnh đó, họ bắn, mình có dám nói là người chiến sĩ: "Ê, sát sanh, giết người mang tội", có dám nói không? Mà bắn càng nhiều về phong anh hùng cho lên chức luôn. Đúng không? Thấy rõ ràng. Như vậy, có một hạng người mà ta kính trọng mà lại có người phải đáng bị tiêu diệt. Chân lý trên đời sống có. Hoặc là cái người đó phạm tội gì đó buôn bán heroin đủ bao nhiêu ký hoặc là vừa cưỡng hiếp mà vừa giết người, vân vân sao đó, toà án phải tuyên án sao? Tử hình, là hủy diệt người đó ra khỏi cuộc sống luôn.
[1:07:48]Ta dám nói ông quan toà ổng mang tội sát sanh không? Không. Như vậy, cái việc mà người đó phạm tội cực ác, quan toà phải tuyên án tử hình luôn, ta không dám nói ông quan toà là sai, mà nếu ổng không sai thì ổng phải đúng. Như vậy rõ ràng, trong cái đối xử giữa người và người ta thấy có nhiều cái trường hợp phải xử lý. Có người ta rất tôn kính, có người ta rất thương yêu, có người ta tôn trọng để trao đổi, có người ta phải nghiêm khắc, kềm cặp, dạy dỗ, hoặc là giống như là các giám thị trại giam vậy, là họ phải nghiêm khắc, kềm cặp để dạy dỗ, mà thậm chí có người phải bị tiêu diệt luôn. Mà các bậc nó giống như vậy, mà là quan trọng là chúng ta phải xử cho đúng thôi.
[1:08:34]Cái người mà ta phải nghiêm khắc á, ta đi ta tôn trọng, ta tin tưởng thì làm sao? Ta sai và cuộc đời ta sẽ đau khổ. Cái người mà ta phải tiêu diệt mà ta mời mọc họ vô thì họ chiếm luôn nước mình luôn, phải không? Như vậy. Nên vì vậy, là sống trên đời rất là khó. Có nhiều đạo lý để dạy cho ta sống, mà để thực hiện được cái đạo lý đó là từng con người đến với ta, ta có cách đối xử từng người, từng người cho thích hợp, thích hợp. Thì đó là trí tuệ, đó là đạo lý để ta sống giữa giữa người với người. Nhưng mà quan trọng là miễn làm sao ta đừng có bị tham sân si sai sử. Ví dụ như khi ông quan toà mà ổng tuyên án tử hình một cái người
[1:09:23]phạm tội cực ác thì không phải là vì ổng ổng tham sân si. Mà lúc đó là vì cái gì? Vì trách nhiệm, trách nhiệm của một quan toà, căn cứ theo luật pháp, đành phải như vậy chứ không có tham sân si. Hoặc là như khi ta gặp một người con ta, cháu ta mà nó hư hỏng, ta phải nghiêm khắc, có khi ta phải cầm roi mây đánh lên mông nó, nhưng mà lúc đó có phải là ta căm thù nó không? Không. Mà bởi vì đây là trách nhiệm của ta, là bổn phận của ta, là tình thương của ta đối với cái người dưới của mình mà ta phải làm như vậy. Hoặc là khi mà ta gặp một người đáng kính, ta kính trọng, ta yêu quý, như vậy có phải là ta nịnh không?
[1:10:07]Có phải là ta tham sân si không? Có không? Không, mà đó là đạo đức, đó là đạo lý. Đó là đạo lý. Vì đạo lý nên ta phải kính trọng người đó. Không kính trọng là ta phạm sai lầm. Vì đạo lý, ta phải giao tình trao đổi với người đó. Vì đạo lý, ta phải nghiêm khắc với người đó. Mà cái quan trọng là bất cứ trong trường hợp nào ta đều xử sự rất chuẩn xác thì ta có phước, còn ta làm sai, ta mang tội. Như vậy, ta thấy rằng ở trên cuộc đời này, con người ta vừa cần nhau, vừa cạnh tranh với nhau. Cho nên khi ta thấy người đó họ thương mình hay thấy người đó họ chống mình thì ta có buồn, có giận không? Không, vì đó là quy luật của cuộc đời.
[1:10:51]Con người ta vừa cần nhau mà vừa sợ nhau, vừa cạnh tranh với nhau, nên sẽ có những người thương mình, cũng có những người ghét mình, chống đối mình. Và ta xem chuyện đó rất là bình thường vì đó là quy luật. Mà cái quan trọng của ta là ta sống sao cho độ lượng nha, thương yêu con người mà không bị ràng buộc, không bị vướng mắc.