[0:14]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[0:22]Kính thưa các anh, các bác
[0:26]chính quyền địa phương, ở đây là thôn hả? Thôn xã? Thôn thôn Ngọc Khám hả? Dạ. Xã gì đây xã? Gia Đông, dạ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Còn các bác ở đó là ai? Các bác đó là ai? À thôn hả? Ở trong thôn mình, dạ vậy.
[0:50]Hôm nay đẹp trời mùa thu thì chùa nhân ta lại có cái buổi tu tập, nghe pháp rồi tụng kinh. Chốc nữa ta ta tập ngồi thiền nhá? Ta tập ngồi thiền, chịu không ạ? Chịu không? Chịu.
[1:11]Kính thưa các anh, kính thưa quý Phật tử vậy. Theo như lời Phật dạy mà chúng ta cũng nhìn thấy, con người ta sinh ra lớn lên rồi rồi rồi sao ạ? Thì già, đúng vậy. Thôi mình đừng nói thêm câu nữa nghe buồn nha. Tới già ngừng lại. Mà khi ta càng già thì gương mặt của ta càng sao ạ? Càng đẹp chứ, càng già càng đẹp.
[1:48]Ta càng già thì ta càng đẹp. Nè ví dụ như anh đằng đấy anh cũng già chưa nhỉ? Thấy anh cũng đẹp á. như anh Thông nè, càng già càng đẹp nè. Thấy vậy.
[2:04]Ta trong xã hội của ta, ta nhìn cái người mà lớn tuổi
[2:12]với con mắt gì? Hửm? Kính trọng. Đúng như vậy. Ta nhìn cái người lớn tuổi với cái tình cảm kính trọng. Mà cái quan điểm này là một điều tự nhiên trên khắp thế giới. Đặc biệt ở Việt Nam. Ở Việt Nam cái tình cảm mà kính trọng người lớn tuổi nó độc đáo hơn các nước trên thế giới, vì sao vậy? Bởi vì chỉ có một nước Việt Nam ta có cái đại từ nhân xưng cực kỳ lạ lùng.
[2:54]Cứ nhìn cái người lớn tuổi thì ta phong chức cho họ vào trong cái dòng họ của mình hết, đúng không ạ? Lớn chút xíu gọi là anh, gọi là chị, thế là đưa họ vào gia đình mình ngay. Lớn chút nữa thì gọi là gì? Cô, là chú. Lớn chút nữa gọi là bác. Đó là những vị trí của trong họ hàng ta cả, thân quyến ta cả phải không ạ? Rồi lớn nữa thì gọi là gì? Ông, là bà. Tức là vị trí giống như là ông nội, bà bà nội, ông nội, ông ngoại, bà ngoại của mình vậy. Tức là đối với con mắt của người Việt Nam không có người dưng. Cứ nhìn tuổi rồi phong họ vào một cái vị trí ở trong họ hàng của mình. Mà cứ lớn tuổi dần thì đưa lên cái vị trí vai vế cao dần cao dần lên.
[3:40]Nên người Việt Nam bốn phương thiên hạ là thân quyến, ruột thịt của nhau cả. Đây là điều mà trên thế giới không một nước nào có cả, rất là lạ lùng như vậy. Nên vì vậy, người Việt Nam sống đúng ra là thân ái với nhau, yêu thương nhau. Còn ở các nước, hầu hết các nước trên thế giới họ chỉ có cái đại từ gì?
[4:05]Mình không biết dịch ra cái gì không biết, I, You, nỉ, woa gì đó, là Je, Tu, rồi rồi mình không biết dịch ra, có khi buồn quá dịch tao, mày. Rồi cái ông nội tao hả? Ờ nó nay nó ăn không được. Ông nội kia vô "Mày kêu tao có chuyện gì vậy?" nghĩa là như nhau, phải không ạ? Như nhau vậy đó, bố mẹ, ông nội, ông ngoại gì cũng có một từ tao với mày thôi, giống y như người dân tộc vậy đó, rất là lạ. Cho nên người Việt Nam mình qua Mỹ đó mình cũng hơi khó chịu. Còn ở Việt Nam mình có cái tôn ti trật tự, trong cái tôn ti trật tự đó, cái người càng lớn tuổi thì càng được tôn trọng. Và cái cái bản sắc văn hóa này ta không tìm ra đâu được hết.
[4:49]Và cái cái việc mà tôn trọng người lớn tuổi nó là một cái văn hóa, là một cái đạo đức nhưng mà thật sự nó gây áp lực lên đối với người lớn tuổi rất nhiều. Phải không ạ? Vì ta cứ từ từ lớn tuổi thì ta được sự kính trọng của cộng đồng. Phải không ạ? Bởi vì ví dụ hồi ta còn bé, ở trong làng thì ta ngồi ở mâm dưới, đến khi ta lớn dần ta già dần thì mỗi khi có tiệc, có tùng, có lễ, có đám gì trong làng thì ta được mời ngồi lên mâm trên, chiếu trên. Vì đó là luật, là văn hóa, cái lệ nó ăn sâu vào trong máu của người Việt Nam. Và khi ta được mọi người kính trọng như vậy thì nó tạo thành một cái áp lực
[5:38]là ta phải xứng đáng với cái sự kính trọng của cộng đồng, đúng không ạ? Đó, cái sự kính trọng của cộng đồng này thực sự là một áp lực. Nó là một cái điều điều cũng gọi là vinh dự nhưng cũng là một áp lực của người lớn tuổi. Thỉnh thoảng ta nghe báo đăng lên cái chuyện động trời mình nghe mình sốc không chịu nổi, đúng không ạ? Sốc không chịu nổi vì sao? Vì ở cái tuổi đó là cái tuổi được kính trọng, bậc ông, bậc bác, bậc chú, đó là cái bậc đạo cao đức trọng, con người là phải mô phạm, mẫu mực mà làm một chuyện tồi tệ, vi phạm pháp luật nặng nề, phải bị cả cái xã hội ruồng rẫy, khinh chê. Mình mình sốc bởi vì nó ngược hết cái suy nghĩ của người Việt Nam ta.
[6:31]Nghĩa là người càng lớn tuổi phải càng đàng hoàng, đạo đức, mẫu mực, mô phạm, khuôn phép để cho cái lớp con cháu noi theo. Mà vì lớn tuổi mà làm một chuyện sai lầm cái nó thành một cái sốc không tưởng được. Ví dụ như ở một quốc gia khác nó không có cái văn hóa là kính trọng người lớn tuổi thì nó nghe chuyện đó nó thấy bình thường. Nhưng riêng người Việt Nam mình mà lớn tuổi phạm tội, chịu không được. Tại vì người lớn tuổi tự nhiên là phải phải mẫu mực. Thì như vậy là ta càng lớn tuổi, ta càng được vinh dự nhưng ta làm sao? Đúng là một áp lực phải không ạ? Ta phải sống thế nào đó trở thành cái gương mẫu cho cộng đồng.
[7:16]Nghe như vậy mình sợ không ạ? Mà ai thì cũng phải càng lúc càng càng già. Tức là ai rồi cũng càng lúc phải đứng vào cái vị trí mà được cộng đồng kính trọng, được cộng đồng cộng đồng coi là dòm ngó, soi mói, soi xét để học tập làm gương nhưng mà cũng canh canh rình mình coi có động tĩnh cái gì sai lầm hay không. Nó thành ra một vinh dự mà cũng là một áp lực. Thì ở đây hôm nay cái bài ta nói chuyện thế này là như vậy, thầy đang nói về cái vai trò người lớn tuổi trong xã hội, như vậy cái đối tượng mà nghe là là ai?
[8:01]Là ai? Không phải người lớn tuổi mà cho mấy đứa nhỏ. Mấy đứa trẻ đang từ từ lớn lên dần dần nha, còn người lớn là đã xong rồi. Đây là mấy đứa trẻ, đây là ta nhìn tới tương lai. Vì sao vậy? Vì cái người có trí tuệ là người cứ nhìn xa tới tương lai. Đó là người có trí tuệ. Mà bây giờ ta muốn biết một đứa trẻ nó có trí tuệ hay không, ta cứ hỏi chuyện tương lai. Nhá, đây là một cách để trắc nghiệm cái cái trí thông minh của đứa trẻ. Ta ngồi ta cứ hỏi chuyện tương lai mà nó nói có vẻ nó nói ra được thì đứa này có trí tuệ. Ví dụ bây giờ nói: "Ngày mai con làm gì?", thì nó trả lời bình thường: "Mai con đi học bình thường." - "Sang năm con làm gì?", nó không biết.
[8:50]Ngang đó cái nó không biết liền. Còn một đứa bé nó: "Dạ sang năm con sẽ lên một lớp nữa, con sẽ học bên trường đó đó, con sẽ gặp những người bạn đó, có có thầy cô giáo con đã quan sát lâu rồi. Con biết con lên lớp đó con đổi qua trường đó, có thầy cô đó, con gặp mấy anh chị đó." Tức là nó từ đâu nó đã chuẩn bị trước một năm trước của nó rồi. Hỏi tới một năm sau chuyện gì, nó đã nó trả lời rành mạch hết. Thì đứa bé này từ lâu nó đã có cái tầm nhìn về tương lai xa hơn những đứa bạn đồng lứa của nó. Còn những bạn đồng lứa mà không có trí tuệ, hỏi qua sang năm ngơ ngơ ngác ngác không biết chuyện gì,
[9:21]chỉ biết ngày mai hoặc là tuần sau thôi, chứ còn hỏi qua sang năm nữa không biết. Còn mấy đứa bé lớn lên chút xíu nữa, hỏi: "Lớn lên con làm gì?", là nó nói nói vanh vách rồi. Nói: "Lớn lên con ước mơ con làm bác sĩ. Nhưng mà tuy nhiên nghĩa là trường đại học y rất là khó vào nên con cũng dự định hai ba cái cái nguyện vọng. Nếu không đậu trường y con sẽ đổi qua bên trường này, con sẽ làm ở đâu đâu, rồi bố mẹ con lúc đó lớn tuổi con sẽ có cách cho bố mẹ con làm ăn nó nhẹ dần." Nó ngồi nó nói vanh vách vanh vách hết trơn. Tức là đứa bé này có trí tuệ, nó có cái tầm nhìn về tương lai. Tự nó thôi không ai bày, mà từ cái trí tuệ nó khiến
[9:57]cho nó đã vạch định cái tương lai nó ra. Trong đó nó đã nghĩ rất chu đáo: nghĩ cho mình như thế nào, nghĩ cho bố mẹ như thế nào, rồi tính luôn: "Con sẽ cưới cô hàng xóm con bé đó thế nào." Rồi sao nói: "Nếu mà nó không chịu con thì con sẽ cưới qua nhỏ này." Rồi rồi cái cũng được, tức là ngồi nó tính tùm lum chuyện nè, mấy đứa này trời sợ đó. Mấy đứa này là nó quá khôn đi, khôn. Nhưng mà cái trí tuệ cứ làm cho người ta nhìn xa dần, xa dần về tương lai. Thì hôm nay ta cũng vậy. Hôm nay ta những người ngồi đây là những người có trí tuệ không ạ? Có không? Phải có trí tuệ mới ngồi đây. Tại sao thầy gọi những người có trí tuệ những người mới ngồi đây?
[10:37]Bởi vì những người ngồi đây là những người nhìn về tương lai rất xa. Những người nhìn tương lai rất xa mới về chùa ngồi đây để học theo Phật pháp. Vì sao vậy? Vì ta nhìn tới mấy năm?
[10:53]ta nhìn mấy năm? Ta nhìn tới kiếp sau. Đúng không ạ? Vì ta nhìn tới kiếp sau ta mới về đây ta ngồi. Vì ta biết rằng cái chết không phải là hết, ta còn phải luân hồi tái sinh. Do đó, ta phải chuẩn bị cái gì đó cho kiếp này, cho kiếp sau, kiếp sau nữa. Ha, bây giờ á thì à mình cũng như là mình buôn bán nhỏ hay mình làm nông, nhưng quyết kiếp sau phải làm công chúa, không nói gì hết. Nhưng mà cách nào để kiếp sau mình sinh ra làm công chúa? Thì phải tới chùa, nhờ chùa, nhờ Phật chỉ vẽ. Do đó cái nhìn của cái người đi chùa là nhìn tới thấu kiếp sau lận, cho nên ta rất là trí tuệ như vậy.
[11:41]Cái người mà trẻ đó thì ít nhất phải nhìn suốt cái cuộc sống của mình cho tới già. Đó là cái tầm nhìn mà điều này là điều tự nhiên, chứ không phải là ta gắng gượng nhớ như vậy. Giống như trở lại mấy đứa nhỏ hỏi, "Sang năm con làm gì?", cái đứa mà nó có sẵn trí tuệ nó trả lời rất tự nhiên. Còn đứa không có trí tuệ nó cũng tự nhiên không biết gì để nói. Thì chúng ta cũng vậy, khi mà ta nhìn hết cái kiếp sống này ta sẽ như thế nào? Thì nó là một điều tự nhiên không gắng gượng. Cái trí tuệ này do ta học đạo mà có. Cũng là do cái trí tuệ tự nhiên của ta mà có. Khi ta học đạo, đạo lý của Phật mở ra cả một chân trời mênh mông,
[12:29]làm cho ta mở ra cái trí tuệ để ta nhìn hết cái kiếp sống nhân sinh này. Và hôm nay vậy ta nói với nhau cái tầm nhìn đi suốt hết cái kiếp người này cho tới khi ta ta già. Ta cũng sẽ nói một ít qua kiếp sau, nhưng cái quan trọng là cái tuổi già của chúng ta. Cái giá trị của người lớn tuổi ta ở như thế nào? Cái công đức của ta, cái phúc của ta đến khi ta lớn tuổi nó sẽ như thế nào? Đây là cái vấn đề ta nói chuyện với nhau ngày hôm nay. Còn cái người lớn tuổi thì còn sót lại những cái ngày tháng còn lại trên cuộc đời, ta sẽ tu dưỡng thế nào đó để chuẩn bị cho kiếp sau. Như vậy. Còn người nhỏ tuổi thì ta phải tu dưỡng thế nào đó để chuẩn
[13:17]bị cho đến hết cái kiếp người này ta có một cái giá trị nhất định nào của một cái con người mà theo văn hóa Việt Nam ta phải là mẫu mực của của cộng đồng của mình như vậy. Một trong những lý do mà văn hóa Việt Nam xác định là ta phải kính trọng cái người lớn tuổi là bởi vì thế này, chúng ta cho rằng cái người lớn tuổi sẽ đạt được hai điều lớn dần theo năm tháng.
[13:50]Thứ nhất, là người hiểu biết nhiều hơn chúng ta, đúng không ạ? Người lớn tuổi sẽ là người hiểu biết nhiều hơn chúng ta, nên chúng ta kính trọng. Cái thứ hai, là người lớn tuổi là người có nhiều cống hiến cho cộng đồng, cho cuộc đời này hơn chúng ta nên chúng ta kính trọng, đúng không ạ? Có hai điều như vậy, có hai điều.
[14:20]Bây giờ chưa nói xa, chỉ nói trong gia đình thôi, thì việc mà nuôi dạy con cháu nên người cũng đã là một sự cống hiến. Rồi cái trách nhiệm đối với làng xã, cái người mà sống lâu cũng có nghĩa là người đã đóng thuế rất nhiều cho cho nhà nước, phải không ạ? Mỗi món đồ ta mua đều có tiền thuế ở trong đó. Mỗi cái năm ngân sách ta nộp thuế đều có đóng góp vào trong đó cả. Cho nên nội cái tiền thuế thôi thì ta sống càng lâu có nghĩa là ta đã đóng góp được nhiều, chỉ nội tiền thuế thôi. Nhưng mà còn bao nhiêu việc của làng của xóm nữa ta đều tham gia. Việc ví dụ bây giờ nói hôm nay cái cái cánh đồng của ta ta làm thế này,
[15:04]nhưng bên kia cùng lúc đó cái cánh đồng của cái của người hàng xóm của ta bỗng nhiên bị mất nước, tắc nước á, ta lại họ kêu ơi ới ta lại chạy qua ta coi chuyện gì, ta lại phụ khơi cái nguồn nước đổ cái qua cánh đồng ruộng giùm cho cái người hàng xóm của mình. Những cái việc rất bình thường thôi, sự thực cũng là một sự cống hiến cho cộng đồng, mà cứ lớn dần lớn dần theo năm tháng. Ta cũng giúp người này một chút, giúp người kia một chút thì nó đều là những sự cống hiến cho cộng đồng. Mà người lớn tuổi đó thì trong cái cuộc sống va chạm điều này, tiếp xúc điều kia, nhận thức điều nọ khiến cho cái hiểu biết của họ, cái kiến thức họ đều lớn lên cả.
[15:45]Đó là lý do ừ mà mà những cái sự tiếp xúc va chạm đó làm cho cái hiểu biết người lớn tuổi lớn lên, cho nên cái người trẻ cứ thường phải học hỏi với người lớn tuổi. Đó là cái nguyên tắc chung như vậy. Nguyên tắc chung là người lớn có hai cái ưu điểm mà ta phải kính trọng. Một là cái hiểu biết nhiều hơn và cái cống hiến cái bề dày đóng góp cho cộng đồng đã nhiều hơn. Cứ cứ bình thường như vậy cho nên cái người lớn tuổi có giá trị dần dần. Thì cái điều này cái định nghĩa được cái điều này rồi thì người trẻ tuổi bắt đầu nhìn lại mình. Khi lớn lên, khi lớn tuổi lên, liệu ta có đạt được hai điều đó hay không? Hả?
[16:36]Khi ta hiểu rằng người lớn tuổi có hai ưu điểm để ta kính trọng là sự hiểu biết và sự cống hiến, thì bây giờ người trẻ tuổi bắt đầu nhìn lại mình. Những năm tháng sắp tới, ta cũng sẽ lớn lên dần, già lên dần, liệu ta có được hai điều này hay không? Cái hiểu biết nhiều hơn và sự cống hiến nhiều hơn. Có bao giờ ta đặt cái vấn đề này cho mình chưa? Có bao giờ ta đặt ra đây là một cái đòi hỏi nơi bản thân mình chưa? Cái người trẻ đó, có đặt ra chưa? Nhiều khi chưa. Nhiều khi ta ráng đi học lấy cái bằng để đi kiếm việc làm, mưu sinh kiếm sống, chứ ta không bao giờ đặt cái vấn đề rằng là cái người sống trên đời ta phải đạt được sự hiểu biết.
[17:28]Đạt được sự hiểu biết bởi vì cái hiểu biết là giá trị của con người, mà là kinh nghiệm cho thế hệ đi sau. Ta cũng không đặt vấn đề ta phải cống hiến để mà xứng đáng với sự tin cậy của cộng đồng. Ta không đặt. Ta cứ sống một cách bình thường, mưu sinh cách bình thường, làm ăn kiếm tiền một cách bình thường mà không bao giờ đặt vấn đề bên cạnh cái mưu sinh tự nhiên đó, ta có bổn phận phải trau dồi hai điều khi mà tuổi tác ta lớn lên dần. Một là, một là hiểu biết. Hai là, sự cống hiến. Và hai điều này phải coi như là một bổn phận tự nhiên của con người sống trên đời. Nó không phải là điều bắt buộc, không ai trả lương cho mình cái điều này.
[18:20]Không ai trả tiền cho mình vì mình được hiểu biết, không ai trả tiền cho mình vì mình có sự cống hiến, mà đây là cái trách nhiệm, cái lương tâm tự nhiên của con người mà có mặt trên cuộc đời này. Nhớ như vậy, hiểu như vậy. Nhớ cái lương tâm, cái trách nhiệm tự nhiên của con người sống trên cuộc đời này là cứ càng lớn tuổi thì càng phải có thêm hai điều, hai cái điều phải dày thêm từ từ. Một là hiểu biết, hai là cống hiến, hai điều đó. Khi có hai điều này thì ta xứng đáng với sự kính trọng của cộng đồng. Nhưng mà hiểu biết là hiểu biết cái gì? Hiểu biết là hiểu biết cái gì? Và cống hiến là cống hiến cái gì?
[19:10]Hiểu biết cái gì? Hiểu biết đủ thứ chuyện trên đời.
[19:19]Hiểu biết đủ thứ chuyện trên đời. Hiểu biết đủ thứ chuyện trên đời là sao?
[19:26]Là khi một đứa trẻ hỏi ta, chuyện gì cũng phải trả lời cho được. Ví dụ đứa bé nó lại nó, "Ông ông", nắm tay ông, "Tại sao cái con bê, tại sao cái con bò nó đẻ ra con bê?". Thì phải biết đường mà trả lời. Hỏi, "Ông ông à, tại sao bữa hôm qua mẹ con đẻ thêm em bé nữa làm chi vậy?". Có chuyện ví dụ hỏi phải biết đường trả lời. Tức là phải làm sao trả lời nói, nói làm sao mà bỗng nhiên, "Tại sao ông trời ổng mưa vậy? Đi học nó ướt hết?". Thì phải biết đường mà trả lời nha, biết mọi chuyện. Rồi nói là, "Tại sao cây ra hoa? À, tại sao lúa lại trổ bông?", vân vân. Tức là mọi điều, nghĩa là nếu cái thế hệ sau hỏi cái gì, biết đường mà trả lời.
[20:10]Rồi ví dụ có người không phải ngây ngô như vậy hỏi, hỏi, "Bác bác bác, nhà con hôm nay bỗng nhiên cái nó bị đau họng, nó ho mãi, uống thuốc mãi không hết. Bác có cách nào không?". Thì cũng phải có một chút vài lời nói chuyện, "À, nếu ho quá, nếu đi trạm xá không hết thì có cái loại thuốc, cái vị thuốc này, cái lá cây đó. Ngày xưa cho bác uống thấy ho lâu ngày uống là hết". Tức là những điều lặt vặt, cả những kiến thức rộng lớn trong cuộc sống, cả những điều lặt vặt về cái cây thuốc, những câu chuyện cổ tích, rồi cả chuyện thời sự mưa nắng gì, mỗi cái gì cũng phải biết một chút, biết một chút, biết chút. Đúng không ạ?
[20:46]Chứ không thể người lớn tuổi hỏi, "Ờ bác cũng không biết nữa con". Cái câu trả lời đó nghe không lọt tai. Nó làm người ta cảm thấy, "Ủa sao bác già rồi bác không biết nhở?". Thì nên cái người lớn tuổi là người hỏi cái gì cũng phải biết. Đúng không ạ? Đúng à?
[21:06]Thấy sợ chưa? Sợ chưa? Đó. Rồi ví dụ như như như thầy vậy đó, thầy có một cái câu trả lời không bao giờ mà thầy nói cái gì không biết á, ai hỏi gì thầy cũng phải trả lời. Ví dụ hỏi, "Thưa thầy, con bị sưng phổi thì làm sao?". "Đến gặp bác sĩ", nha. Cái câu trả lời không bao giờ sai, đúng không?
[21:35]Và bây giờ vậy, cái mà khổ sở nhất cho người già là cái gì? Cái smartphone này.
[21:45]Thầy đi giảng cứ gặp khổ sở, nghe cái điện thoại kêu lên, nói: "Điện thoại của trong túi bà hả? Bà mà không biết tắt." Nó kêu kêu không biết tắt. Thì cái đứa trẻ thì nó thông cảm, nó nói vì cái thời đại công nghệ cao quá rồi các cụ không theo kịp, thông cảm, nhưng mà sự thực đó cũng là một cái gì? Một cái sự lạc hậu của người già. Như bố của thầy ngày xưa ổng là chuyên viên về điện tử. Bố của thầy ngày xưa ổng cực kỳ giỏi về điện tử, nhưng hôm nay cầm cái điện thoại ổng không biết dùng luôn. Ờ ổng nói: "Lạ quá." Mặc dầu là những kiến thức về điện tử của ổng nó liên quan tới cái điện toán và điện thoại.
[22:22]Tại ngày xưa chính bố thầy giảng cho thầy nghe mà, cho nên lúc đó là thầy mở ra cả kiến thức về điện tử, điện toán, đến bây giờ thầy thầy biết hết là vậy. Nhưng mà chính ổng này ổng không áp dụng được nữa, vì không còn thao tác không nhạy bén được nữa. Nên mặc dầu lúc đó, ta thương cái người lớn tuổi, nhưng trong lòng ta vẫn có một chút gì cười cợt, cười đùa là người lớn tuổi đã đã không theo kịp cái lớp trẻ. Nhưng mà cái nhu cầu của thời đại ta không được không được phép như vậy. Nên ở đây cái trách nhiệm của người lớn tuổi là gì? Là cái gì cũng phải biết để bảo ban cho lớp trẻ. Cái chữ bảo ban nó nó nó nó thiêng liêng, nó cao cả lắm.
[23:08]Thầy hay nghe cái chữ này mà thầy thấy ngoài Bắc có cái từ bảo ban, ở trong Nam nó không có, mà ra ngoài Bắc cái chữ bảo ban thầy thầy đọc thấy cả cái cái ý nghĩa lớn lao của hai cái chữ bảo ban. Ví dụ như thầy gặp một cái người bà con, họ nói: "Thầy coi có gì thầy bảo ban cho em nó." Trời, đó là gửi gắm cả một cái trách nhiệm, hoặc là nói: "Bác có gì bác bảo ban cho cháu nó." Cái ý nghĩa nó lớn lắm. Cái chữ bảo ban này nó không phải là cái chữ mà dạy của cái người mà chuyên nghiệp dạy cho học trò hay dạy cho sinh viên, nó không phải, mà cái chữ bảo ban nó nó có vừa là kiến thức, phải không ạ, hiểu biết mà vừa là đạo lý, vừa là sự bảo bọc, là sự che chở.
[23:49]Cho nên cái chữ bảo ban của người đi trước đối với người đi sau trong cái văn hóa Việt Nam mình mà nhất là miền Bắc á, nó thiêng liêng, nó cao cả, nó đẹp vô cùng. Và cái người mà được bảo ban là cả một điều hạnh phúc vì mình được gì? Được bảo bọc, được yêu thương mà cái kiến thức của người lớn tuổi đi trước á đủ để định hướng cho cuộc đời của ta. Thì như vậy cái người lớn tuổi ta phải hiểu biết những điều gì để ta có thể bảo ban cho người sau? Hiểu điều gì ạ?
[24:23]Hiểu hai điều: Một là: đủ thứ chuyện kiến thức trên đời, nha. Từ con bò nó đẻ, cây lúa ra bông, chiếc xe hơi nó hư, trời mưa trời nắng, hàng xóm cãi lộn nhau, vợ chồng gây gổ nhau, mọi chuyện gì đủ thứ cái gì cũng phải biết hết, đúng không ạ? Là một cái thứ nhất. Cái thứ hai là: đạo lý, đạo đức, nha. Thậm chí cả những chuyện gọi là tâm linh, mê tín cũng phải biết hết. Nói: "Bác coi lại sao nhà em mở cái cửa này rồi bắt đầu nhà gây gổ nhiều quá, bác xem cái cửa này coi có đúng hướng không?" Thế là có biết phong thủy không biết phong thủy gì cũng lại phán cho mấy câu: "Vậy thôi nhổ cái cửa lên lắp lại,
[25:02]mở cửa bên này." Mở cửa xong người ta bán nhà người ta đi luôn là thành công.
[25:12]Đó là mỗi thứ, thứ gì cũng biết một chút biết một chút là cái hiểu biết bách khoa từ điển của người lớn tuổi. Cho nên mà càng lớn tuổi mà ta nghe các cụ ngồi mà nói chuyện râm ran từ sáng tới tối ta đừng ngạc nhiên, vì các cụ biết nhiều thứ quá trên đời. Rồi tới gặp nhau có dịp để nói nổ râm ran như pháo từ sáng tới chiều là chuyện bình thường. Nhưng cái quan trọng nhất là cái gì? Biết cái gì mới là quan trọng nhất? Đạo đạo lý, đạo đức mới là điều quan trọng. Vì cái mà mọi người tin tưởng nơi người lớn tuổi là cái bề dày tu dưỡng. Khi lớn tuổi rồi, người ta phải vượt qua những cái lỗi lầm của thời thời trai trẻ.
[25:58]Người ta chấp nhận cho người trẻ tuổi được lầm lỗi, bởi vì non người trẻ dạ chắc chắn là sẽ có lầm lỗi, đúng không ạ? Nhưng lớn tuổi rồi thì không được phép lầm lỗi nữa. Đúng không ạ? Quan niệm cộng đồng là như vậy. Trẻ tuổi được quyền sai lầm nhưng lớn tuổi không được quyền sai lầm. Vì sao? Vì không còn cơ hội để sửa lỗi nữa. Nhỏ tuổi ta còn thời gian để chuộc lại, nhưng lớn rồi không còn thời gian để chuộc lỗi lầm lại nữa, cho nên lớn không được phạm sai lầm. Mà vì sao không được phạm sai lầm? Vì ta tu dưỡng rất kỹ. Ta tu dưỡng rất kỹ. Do đó, khi ta nhìn một cái người lớn tuổi, ta gặp dưới đường nói:
[26:50]"Dạ thưa chào bác ạ, thưa chào ông ạ." Cái câu chào hỏi đó nó gửi gắm trong đó một sự kính trọng, một sự tin tưởng rằng người này với cái bề dày sống trong cuộc đời như thế là đã vượt qua được nhiều sai lầm, đã tu dưỡng được nhiều đạo đức. Cho nên cái câu mà: "Chào ông ạ, chào bác ạ", nó gửi gắm trong đó một sự tin yêu của cộng đồng.
[27:20]Cho nên người lớn tuổi thì buộc ta làm thế nào? Ta phải tu dưỡng, tu dưỡng rất nhiều hơn. Mà may mắn làng ta có ngôi chùa, đây là điểm đến của cái người lớn tuổi, điểm đến của tâm linh, điểm đến của đạo lý, của đạo đức. Đây là cái phúc của làng ta. Nên nhân dân ta, chính quyền của địa phương ta đã hợp sức mà xây được ngôi chùa cùng với ni sư trụ trì đây, đúng là xây được cái phúc muôn đời cho cái làng của ta. Mà thầy nói như thế này: Thầy nói cái cái làng nào mà xây được một ngôi chùa mà trong cái ngôi chùa đó có đạo lý tu tập, thì đây là điều mà thầy bảo đảm: con em, con cháu của làng đó sẽ từ từ thành công lớn hết.
[28:15]Đây là điều thầy bảo đảm.
[28:21]Vừa rồi vậy có một ông bí thư xã ở Nghệ An, ổng tìm vô tới trong chùa thầy ở Bà Rịa - Vũng Tàu, mà ổng là bí thư xã. Cái nguyện vọng của ổng là nhờ thầy ra đó giúp xây lại cái ngôi chùa của xã. Tại vì xã có cái nền chùa xưa cũ đó mà chưa xây lại được. Thầy cũng tư vấn nhiều điều, ổng cũng đi ổng vận động những người đồng hương mà ổng biết để mà cùng nhau xây cái chùa đó. Thầy thấy thầy nói thầy hết sức là cảm động vì đó, một ông bí thư lo việc của Đảng, lo việc Nhà nước mà chăm chăm lo việc tâm linh, lo việc đạo Pháp. Rất là cảm động và thầy nói đúng như vậy, nếu cái chùa đó xây xong này, rồi cái làng đó sau này con em sẽ thành công hết, thành công hết. Vì sao?
[29:12]Vì nó khơi nguồn khơi một cái nguồn tâm linh để bảo bọc che chở cho cái làng đó, nó thành ra cái long mạch tụ về. Cái khí cái khí chất thiêng của long mạch sẽ tụ về nơi nào mà có Phật ngự trị. Nơi nào có Phật ngự trị thì long mạch sẽ tụ về, đất nó sẽ thành đất thiêng và con cháu ở vùng đó sẽ thành công rực rỡ về sau. Nếu không sớm thì vài thế hệ nữa cũng có người tài xuất hiện ở cái vùng đó. Vì sao? Vì những cái vị mà họ tìm cái nơi đầu thai, họ phải tìm cái nơi có long mạch, có khí thiêng. Mà nơi nào có long mạch, có khí thiêng? Vì nơi đó có cái ngôi chùa, trong ngôi chùa đó có đạo lý.
[30:04]Thì bây giờ vậy, đối với người lớn tuổi vậy, ta may mắn làng ta đã có ngôi chùa đẹp như thế này, vấn đề còn lại là ta về đây để mà mà tu tập. Tu tập có hai điều: Điều thứ nhất là thăng tiến được cái đạo đức, cái tâm linh cho chính mình. Điều thứ hai: tạo thành cái khí thiêng cho cả cái vùng đất của ta. Nên khi ta đến chùa ta tu, sự thực là không phải tu cho riêng một mình mình đâu, mà ta đang đóng góp, xây đắp, dựng thành được một cái khí thiêng liêng, khí tâm linh, cái phong thủy cho cả cái vùng quê hương của ta. Cái cái cái cái trách nhiệm nó hay lắm đó, cái công đức nó lớn, chứ không phải tu cho một mình mình đâu nha. Đừng có nghĩ:
[30:57]"Ồ hôm nay bà rảnh rồi bà đến chùa tụng kinh, tức là bà tụng kinh thì mình bà có phúc", không có đâu. Khi ta đến chùa ta tụng kinh là ta tạo nên cái phúc cho cả cái cái làng của ta, cho con cháu ta, cho cả cái làng ta và dĩ nhiên là cho chính ta. Nên có một ngôi chùa để người lớn tuổi về mà ta tu dưỡng cái đạo đức, cái đạo lý cho dày, sự thực đó là cái phúc cho cả cái vùng của ta. Mà cái người lớn tuổi mà biết tu như vậy thì cái giá trị còn gấp bội lần so với cái người lớn tuổi bình thường. Vì sao? Vì ta vừa nói cái người lớn tuổi có hai điều có giá trị, một là...
[31:44]Quên rồi. Mới nói quên rồi. Một là? Hiểu biết. Hai là? Cống hiến. Mà cái việc ta đến chùa ta tu tập nó thuộc cái phần nào?
[31:58]Đúng rồi, cả hai. Ta tăng thêm cái hiểu biết về đạo đạo lý, đồng thời ta cống hiến cho cái gì?
[32:08]Cho cái cái tâm linh của cả cái vùng đất của ta. Cho nên cái người mà đến chùa tu tập là tự nhiên được cả hai điều: hiểu biết về đạo lý tăng lên và cống hiến về cái tâm linh cho cả cái vùng đất của mình. Cho nên ta thấy cái người mà đi chùa đúng là những người đáng kính trong cộng đồng của ta, đáng kính nhiều hơn nữa. Bình thường cái người lớn tuổi là đã đáng kính, nhưng cái người lớn tuổi mà đi chùa lại càng đáng kính nhiều hơn nữa. Đúng không ạ? Như vậy.
[32:45]Và bây giờ cái người trẻ tuổi, ngày nào đó ta cũng sẽ sẽ già.
[32:54]Tóc ta sẽ bạc, răng ta sẽ rụng. Nhưng răng rụng thì hết lo, vì cái phòng làm răng có hết rồi, đầy đủ, lắp lại ngay, không sợ điều đó. Nhưng mà da ta sẽ Không sợ, có thẩm mỹ viện nó làm căng lại ngay, không sợ. Nhưng mà nhưng cái vấn đề ta sợ là khi ta lớn tuổi như vậy, ta đạt được phần nào sự hiểu hiểu biết, ta đã đạt được cái bề dày nào của sự cống hiến hay chưa, phải không ạ? Nhá. Nếu ta không đặt cái vấn đề ở ngày hôm nay thì ta cứ tiếp tục sống, tiếp tục lớn, tiếp tục già mà chỉ nghĩ có một điều trong đầu: mưu sinh mà thôi. Kiếm tiền để nuôi sống bản thân và gia đình mà thôi. Đúng không ạ?
[33:42]Ta chỉ nghĩ có điều đó trong đầu. Nhưng mà ngày hôm nay, trong một ngày đẹp trời mùa thu của miền Bắc, nơi cái mái chùa nhân yêu thương này, nha, ta đặt vấn đề lại.
[33:55]Phía trước chúng ta là cả một sự thử thách, thầy đang nói tới người trẻ tuổi á. Phía trước của chúng ta là một sự thử thách. Cứ cho là ta sẽ còn sống rất lâu. Tuổi trung bình của người Việt Nam mình là 75 tuổi, tăng lên rất là nhiều, dưới cái sự là chăm sóc y tế, cái đời sống cộng đồng, sự xây dựng đất nước của nhà nước, của Đảng và nhà nước thì ngày hôm nay tuổi thọ người Việt Nam của ta lên tới 75 tuổi, so với ngày xưa 45 tuổi. Ngày xưa tuổi thọ người Việt Nam mình 45 tuổi. Nhưng ngày hôm nay, sau khi qua bao nhiêu cuộc chiến tranh, ta giành lại được độc lập, hòa bình, thống nhất, nhà nước ra sức cải thiện đời sống,
[34:37]xây dựng, đắp xây, bây giờ cái tuổi thọ Việt Nam tăng lên 75 tuổi, phải nói là một cái sự cố gắng vượt bậc của nhà nước ta. Ta phải biết ơn nhà nước điều này. Ta không biết nhìn ở đâu hết, không có cần đánh giá là giàu mạnh hay gì hết, cứ nhìn cái tuổi thọ thôi là phải thấy cái sự nỗ lực rất lớn của nhà nước. Vì vậy, ta phải phải cám ơn nhà nước điều này. Thì cái phía trước của ta, ta còn phải sống tới 75 là trung bình, mà nếu lỡ nó không trung bình nó làm luôn tới 85, 95 nha, thì ta phải làm sao nghĩa là già rồi nhưng mà giá trị của cái sự lớn tuổi vẫn phải sao? Vẫn phải sáng rực bởi hai điều là hiểu biết và cống hiến.
[35:21]Và hai điều đó ngày hôm nay phải đặt ra trong tâm mình. Nếu hôm nay không đặt ra điều này nơi cái ngôi chùa nhân yêu thương này thì ta sẽ mãi mãi nuôi trong lòng mình cái tư tưởng tự nhiên hết sức tầm thường và ích kỷ là sao? Sống là chỉ lo mưu sinh, kiếm tiền vậy thôi, nuôi bản thân mình và nuôi gia đình, hết chuyện. Thì ta quên mất một điều là cái áp lực của tuổi tác cứ mỗi ngày một chồng lên trên đôi vai ta, cái sự kính trọng của cộng đồng họ đặt lên đôi vai ta, nhưng mà ta thiếu hai điều trầm trọng, hai điều quan trọng là hiểu biết và cống hiến, nhớ. Mà để có được hai điều này, ta cần phải định hướng lại
[36:07]cái tâm hồn mình, định hướng lại cuộc đời của mình. Từ nay ta sống không phải chỉ có mưu sinh, không phải chỉ có
[36:18]nuôi cho bản thân, gia đình mình nữa, mà hôm nay ta sống để đạt được cái gì? Hiểu biết và cống hiến. Định hướng rõ ràng, còn cống hiến cái gì tính sau, hiểu biết cái gì từ từ ta tính sau.
[36:34]Nhưng mà khi đã định hướng như vậy rồi, khi đã định hướng như vậy rồi, ta bắt đầu thay đổi tâm hồn mình.
[36:44]Thứ nhất là hiểu biết, rồi á thì sao? Khi ta đã xác định càng lớn tuổi ta phải càng hiểu biết thì ta bắt đầu hiếu học, phải không ạ? Không được lười nữa. Kiến thức nào tiếp nhận được cứ ráng mà tiếp nhận. Ai nói điều gì hay cũng phải lắng nghe. Bởi vì sao? Bởi vì trên đời này ai cũng có thể là thầy ta cả. Nhiều khi ta gặp mấy đứa trẻ nó nói chuyện, đừng nghĩ là: ôi chuyện tụi bay chuyện con nít, không có đâu. Nó có những thông tin đặc biệt đấy. Có những thông tin đặc biệt đấy. Ví dụ thầy nói như thầy, thầy là một giảng sư, chuyên đi giảng dạy Phật pháp, đạo lý và hầu hết rằng là những điều thầy nói ra được mọi người quý trọng.
[37:32]Vậy đó mà lâu lâu thầy đọc một vài cái câu nói của một người nào bất chừng, một đứa trẻ bất chừng, thậm chí là một đệ tử cư sĩ của mình còn rất trẻ, mà nó nói lên một ý kiến thầy cũng khâm phục luôn. Bất chừng nó nói ra mà nó nó chỉ là đệ tử mình thôi, mà còn rất trẻ, mới hai mươi mấy tuổi, cũng vừa mới lớn thôi, mà là đệ tử của thầy, mà lâu lâu lên mạng ảnh nói ra một câu đâu không biết ông hành bà ứng gì nói ra một câu làm thầy phải khâm phục. Thầy nói, ối cái này tư tưởng rất là hay. Hơ, cho nên cái người lớn tuổi ta vậy. Cái trau giồi thứ nhất của ta là hiểu hiểu biết, mà cái điều này giống như Lênin nói:
[38:12]học, học nữa, học mãi vậy. Cái câu này cũng là đúng cái ý như vậy, là ta phải trau giồi sự hiểu biết. Và để trau giồi sự hiểu biết này, ta không đặt ra một giới hạn nào cả, nha. Biết được cái gì là cứ biết, học được cái gì thì cứ học, nhưng không phải là ta vất vả, quần quật mà đêm sớm hôm khuya mà cứ phải đọc sách mà cách cực khổ như thời đi học. Ta học, ta tiếp thu một cách thanh thản, nhưng lòng mình mở ra, lòng mình khiêm tốn, chấp nhận, đón nhận, chỉ vậy thôi. Chỉ vậy thôi thì bao nhiêu kiến thức trên đời sẽ tự đổ vào tâm hồn mình. Còn nếu ta đóng lại một cái thì kiến thức không vào nữa. Ta tự mình cho mình cao rồi thì kiến thức không vào nữa.
[39:02]Còn ta cứ khiêm tốn, học hỏi, mở lòng thì tự kiến thức sẽ tuôn vào tâm hồn ta. Thầy nói câu này nghe có hợp lý không? Thầy nói tự nhiên nó tuôn vào có đúng không ạ?
[39:16]Nói trên đời làm gì có chuyện tự nhiên tuôn vào, phải tìm cầu học hỏi chứ sao mà tự nhiên nó tuôn vào, thầy nói nghe vô lý. Không, thầy nói không vô lý đâu. Năm nay thầy gần 70 rồi, thầy nói không vô lý đâu.
[39:33]Vì nó có cái quy luật lạ lắm, là nước chảy về chỗ chỗ trũng, chỗ thấp. Khi lòng ta khiêm hạ, ta cứ nghĩ rằng là ta vẫn còn kém, còn dở, điều rất là lạ là kiến thức cuộc đời tự nhiên nó tuôn vào tâm ta.
[39:54]Mặc dù ta không có cố ý đi tìm học hỏi, ta không cố ý, mà tự mọi cái kiến thức trên đời nó tuôn vào lòng ta hết. Chỉ cần ta chỉ mở cửa ra, ta chỉ biết rằng mình còn kém, còn dở. Đó là cái tâm khiêm hạ đó. Ta chỉ nghĩ rằng mình còn kém, còn dở, tự kiến thức trên đời nó tuôn vào liền, bởi vì ta đã hạ tâm mình xuống thì nước kiến thức nó sẽ phải đổ vào một cách tự nhiên. Không tin làm thử coi.
[40:27]Có mấy cái người họ nghe bài giảng của thầy, họ mới khen thầy thế này, nói khen: trời sao kiến thức thầy đâu mà quá chừng vậy? Mà ở đâu biết tùm lum vậy? Mà thầy nghĩ thầy cũng không có học nhiều. Hỏi thầy thì thì học tiếng Anh sơ sơ vậy cũng đâu có học gì nhiều. Sau này thầy mới phát hiện ra một điều là chỉ vì thầy hơi khiêm hạ một chút, đấy là nghĩ mình kém dở một chút. Cho nên cái kiến thức nào thầy cũng quý cả. Cái kiến thức của mọi người thầy đều quý trọng, nghĩa là ai hiểu cái điều gì thầy đều quý trọng. Cho nên thầy thành ra thầy có cái tò mò và thầy quý trọng cái hiểu biết của người khác.
[41:07]Cho nên vô tình cái hiểu biết người khác nó chạy vào vào tâm thầy, vào tâm thầy nó nằm để đó, chờ cái ngày đem ra dùng lại, vậy thôi. Rồi người ta cứ khen thầy kiến thức nhiều, nên thầy cũng phát hiện ra thật ra cũng không phải thầy giỏi, mà chỉ bởi vì thầy khiêm hạ thôi, thầy yêu quý cái kiến thức của tất cả mọi người, nên ai nói một câu gì lặt vặt lặt vặt rớt qua tai cái thầy nhớ suốt đời để đó, mai mốt... Cho nên ở đây vậy, thì chỉ cần ta mở lòng, ta hạ mình thì tự kiến thức trên đời sẽ rót vào vào tâm hồn ta. Tự nhiên, tự nhiên, không cần cố gắng lắm đâu, không cần phải ra sức đêm chong đèn nằm đọc sách rồi kia nọ, không cần đâu.
[41:52]Ta sẽ học được mọi điều trong cuộc sống này qua câu chuyện thoáng qua trên chiếc xe, trên cái người đồng hành, trên cuốn sách vô tình đọc, cái tờ báo vô tình đọc, trên cái trang tivi người ta nói, cứ thoáng qua nhẹ nhàng nhẹ nhàng, vậy mà mọi điều kiến thức bắt đầu vào lòng ta lại. Chỉ khi nào ta đóng cửa lòng lại, ta giỏi rồi thì rồi thôi, kiến thức không vào nữa. Còn mà ngày nào ta còn nghĩ mình kém dở thì kiến thức sẽ vào. Và trong cái hiểu biết của người lớn tuổi, cái quan trọng nhất là hiểu biết về về về đạo lý. Đó, cái này mới là quan trọng. Càng lớn tuổi thì cái hiểu biết về đạo lý sống phải cực kỳ sâu sắc.
[42:37]Nghĩa là khi một đứa bé nó hỏi ta về kiến thức của trời đất, có thể ta trả lời hơi nhầm một chút xíu, không sao. Ừ. Ví dụ như hỏi: ủa sao mẹ con hôm nay là đẻ em bé ra nữa vậy? Là thì ta có thể trả lời hơi nhầm, ta nói là chắc tại mẹ con ăn nhiều cái nộn quá cái nó sình bụng lên, thì vậy thôi chứ không có gì. Ta có thể trả lời nhầm. Nhưng mà nếu nói nếu mà nó trả nó hỏi chúng ta một câu về đạo lý thì ta không được quyền trả lời sai, bởi vì ta là người lớn tuổi, ta phải sâu sắc về đạo lý. Ví dụ như đứa trẻ nó lại hỏi: ông ơi ông, mẹ con đẻ ra đứa em nữa rồi mẹ con còn thương con không? Thì câu này chạm tới đạo đức rồi đó, này chạm tới đạo lý rồi,
[43:21]vì ta là người lớn tuổi thì câu này ta phải trả lời cho thấu đáo. Thì trả lời làm sao ạ? Ví dụ nó hỏi: tại sao mẹ lại đẻ em bé ra nữa? Thì câu này ta có thể trả lời ngớ ngẩn được, hơi sai sai một chút cũng được. Nhưng mà nếu nó hỏi câu: nếu mẹ con đẻ em bé rồi rồi mẹ con còn thương con nữa không? Thì câu này đụng tới đạo đức thì người lớn tuổi ta phải trả lời cho hay. Trả lời làm sao?
[43:50]Bây giờ trả lời thế này nha, thầy đề nghị. Nói rằng: "Hồi ông còn bé, ông cũng thắc mắc một điều như cháu nha, sợ mẹ mình đẻ thêm đứa em nữa rồi không thương mình nữa. Nhưng đến khi mẹ của ông đẻ ra một người em, thì ông mới thấy rằng ông thương cái người em của ông y như là bố mẹ thương ông.
[44:18]Và ông hiểu rằng là lúc đó ông không còn lo sợ là bố mẹ hết thương mình, mà chỉ lo sợ bố mẹ mình không chịu thương em mình. Vì sao? Vì mình rất thương em mình. Cho nên con đừng lo nha. Con sẽ thấy rằng con sẽ thương em con, cái trách nhiệm bảo bọc lo cho em con, và con thay bố mẹ thương em con. Mẹ? Mong cho bố mẹ thương em con nhiều hơn con, và đó là hạnh phúc của cuộc đời con." Đó những cái điều mà thuộc về đạo đức đó, thì người lớn tuổi mình trả lời không được sai, trả lời rất sâu sắc và cảm hóa được đứa bé đó luôn. Vì thực tế trong cuộc sống có những người anh mà ganh tị với em. Như có một vụ án, có một cái vụ án mà
[45:02]cách đây hơn 30 năm thầy nghe đăng báo mãi không tìm ra được thủ phạm, thì mới vừa đây cách đâu một tháng trước họ mới vừa tìm ra. Vì 30 năm trước thầy đọc cái tờ báo đó, không tìm ra thủ phạm, và thầy vẫn để trong tâm thầy cái vụ án đó. Bé có mấy tuổi à, thi hoa hậu thì con bé nó đạt danh hiệu hoa hậu, chụp hình lên đăng báo, cả thế giới này công nhận con bé nó đẹp như thiên thần. Một tháng sau, phát hiện cái xác nó chết bên bờ bụi rậm. Cả thế giới bàng hoàng. Rồi bắt đầu đi tìm, điều tra tùm lum không ra thủ phạm, không biết động cơ. Ai mà nhẫn tâm giết một đứa bé xinh đẹp như thế này? Xinh đẹp như một thiên thần!
[45:48]Ai nhẫn tâm giết, mà không thấy dấu vết gì cả, chỉ biết là nó bị chết thôi, chết vài vết thương bầm vậy thôi. Không. Và suốt 30 năm, suốt 30 năm thì không biết bên Mỹ có làm cái gì không, nhưng suốt 30 năm đó vụ án để trong tâm thầy. Thầy vẫn nhớ mãi và cứ chờ đợi mãi, thì mới tháng trước họ mới điều tra ra, cái người mà giết đứa bé đó là chính anh ruột của nó. Vì ganh tị, chỉ ganh tị có miếng miếng dứa thôi, giành nhau ăn miếng dứa, đánh con nhỏ chết. Tranh nhau một miếng dứa ăn trong gia đình, nó lấy cái cây nó đập nhỏ, nhỏ chết liền. Thế hai bố mẹ phát hiện ra chuyện đó rồi, giấu tích, giấu cái sự thật đó, đem xác đứa bé ra bụi rậm,
[46:34]la toán lên đi tìm tìm, lát cái tìm ra đứa bé ở bụi rậm, khóc đồ lên nọ. Nhưng thủ phạm thật sự là thằng anh cũng chỉ hơn nó mới có mấy tuổi. Nghe đau lòng không ạ? Rất là đau lòng. Chuyện rất lặt vặt. Nên vì vậy, những điều trong cuộc sống như vậy, ta khi ta tâm ta khiêm hạ, thì những kiến thức trên đời nó đọng lại nơi tâm hồn mình, làm cho mình quan sát hết mọi điều của cuộc sống này. Và ta tìm thấy những đạo lý ở trong đó, như thầy vừa nói về cái vụ án 30 năm thầy vẫn để trong tâm. Nhiều người đọc mẩu báo đó rồi quên mất, đúng không ạ? Đọc thoáng qua cái quên. Thầy đọc thoáng qua rồi thầy giữ cái vụ án đó suốt 30 năm cho tới ngày hôm nay.
[47:16]Ngày hôm nay khi họ điều tra ra hết, họ phân tích từng cái chi tiết nhỏ nhỏ và họ chứng minh rằng chính cái cậu con trai người anh ngày hôm nay cũng đã lớn tuổi rồi, là thủ phạm. Giờ truy tố xử lý sao thì ta không biết nữa, nhưng họ đã tìm ra được thủ phạm, cũng đau lòng. Nên cái người lớn tuổi vậy, cái hiểu biết ta phải càng lúc càng càng nhiều, mà quan trọng nhất là hiểu biết về? Đạo lý. Mà muốn hiểu biết về đạo lý cho sâu dày, thì ta phải đi đâu? Đi? Đi chùa lễ Phật, tụng kinh, nghe pháp, đúng không ạ? Và sao nữa? Chia sẻ cái đạo lý này với? Tất cả mọi người. Trong làng ta còn một người nào mà chưa có tin nhân quả, thì ta phải làm sao?
[48:03]Ta phải ngồi trước cửa đó chờ đợi ngày đêm dù mưa dù nắng nha. Họ vừa mở cửa ra là kêu họ lại nói chuyện về nhân quả ngay, để cho trong làng mình không một người nào mà không biết nhân quả, tội phúc. Đó là trách nhiệm của ta vậy. Vì nếu còn một con người mà không biết nhân quả tội phúc, thì điều ác vẫn có thể len lỏi vào tâm người đó được, và người đó sẽ làm sao? Sẽ gây bất an cho cộng đồng này. Nên chúng ta vừa nói á, cái người lớn tuổi là tăng cái hiểu biết lên, và tăng cái sự cống hiến lên, mà cái cống hiến của ta nó cũng khác với lúc trẻ. Lúc trẻ ta cống hiến bằng sức lực, bằng tiền bạc, bằng cái lao động, nhưng lớn lên ta cống hiến bằng cái gì?
[48:47]Tâm linh, đạo đức, dạy dỗ, bảo ban. Cái đó là cái sự cống hiến mà cao cả của người lớn tuổi đối với cộng đồng. Mà nhất là về vấn đề đạo? Đạo đức. Cái nguy cơ đe dọa thế giới, xã hội là cái gì? Là cái sự suy thoái về về đạo đức trên toàn xã hội trong lớp trẻ. Và nhìn thấy cái lớp trẻ suy thoái đạo đức, thì người lớn tuổi ta phải nhận cái trách nhiệm đó về về mình, phải tìm cách bảo ban, dạy dỗ cái lớp trẻ. Và nhất là văn hóa Việt Nam, khi ta lớn tuổi tự nhiên ta trở thành gì? Là ông, là bà, là bác, là cô, là chú của những thế hệ đi sau. Mà đã là đặt mình vào vai vế đó, thì phải có trách nhiệm bảo ban, dạy dỗ con cháu mình.
[49:47]Mà cái hay nữa là cái văn hóa làng xã ở Việt Nam mình, nó có cơ hội cho cái người lớn tuổi được quyền bảo ban, dạy dỗ cái lớp trẻ. Có một lần thầy đi giảng ở một cái làng gì nhiều quá thầy cũng quên mất, cái làng gì gần Hà Nội, có làng gì đó, có cái chùa, cái đình gần nhau dễ thương lắm, thầy mới nói là làm sao mà xây dựng cộng đồng? Thì khi thấy một đứa trẻ mà nó có cái gì sai, thì không cần nó là con cháu mình, bất cứ người lớn tuổi nào cũng được quyền kêu bé lại mà mà rầy, mà răn, mà dạy. Đó là cái văn hóa làng xã của Việt Nam và ta phải duy trì, phải giữ gìn, chứ không có được nói thôi nói nó nó không phải con cháu mình, không.
[50:37]Làng xã Việt Nam là con cháu là con cháu chung, không có riêng của ai hết. Thầy nói vậy có đúng không ạ? Đúng rồi. Sao thầy nhìn thấy có vài người nước ngoài ngồi ở dưới nghe không biết có hiểu không cà? Some foreigners are listening to my sermon. Do you understand? Thank you. Thank you. Later, later, later, you you will talk later nha. Thank you. Cái người lớn tuổi mà đủ bề dày hiểu biết và cống hiến thì đạt được sự kính trọng. Nhưng càng lớn tuổi thì cái hiểu biết thiên về hiểu biết về? Đạo lý. Cái sự cống hiến thiên về sự cống hiến về? Đạo đức, tâm linh, như vậy nha. Chưa Còn cái bề dày hiểu biết và cống hiến của ta từ trẻ cho tới
[51:38]lớn thì đủ mọi điều trên đời, nhưng càng lớn tuổi thì cái sự cống hiến về giáo dục đạo đức, cái sự hiểu biết về đạo lý. Đó, hai cái điều này. Bây giờ thầy đố một điều, nhân quả gì mà khiến cho một cái ông già ổng 70 tuổi bỗng nhiên ổng làm bậy, rồi bị người đời bỉm nhẽ, khinh chê?
[52:08]Tại sao lớn tuổi rồi đáng lẽ ông đàng hoàng rồi, nhưng mà tại sao bỗng nhiên ông làm chuyện bậy bạ để cho người đời bỉm nhẽ, khinh chê? Đố ai biết nhân quả gì? Đừng có nói nhân quả là chắc cái người này lúc trước đã bỉm nhẽ, khinh chê người khác, thì cái nhân quả đó cũng không sai. Nhưng nó có cái nhân quả này rất là lạ, chúng ta để ý: Nếu lúc ta còn trẻ mà đã có lần ta xúc phạm một người lớn tuổi, thì sau này khi ta lớn tuổi, ta sẽ làm một điều bậy bạ. Nhớ giùm thầy.
[52:47]Mà đã từng có những đứa trẻ mà nó chửi người lớn chưa? Có chưa? Có rồi. Thì ta yên trí một điều cái đứa trẻ đó sau này lớn lên nó già, nó sẽ làm một chuyện bậy bạ để người đời biếm nhẽ, khinh chê. Còn nếu khi ta còn trẻ, không bao giờ ta dám xúc phạm tới người lớn tuổi thì ta yên trí một điều là ta lớn tuổi ta càng đức độ, đàng hoàng, mẫu mực, có giá trị trong cộng đồng của mình. Ta cứ nhìn lại cái đó rồi biết thôi.
[53:25]Thầy biết có một người bị lúc còn trẻ nhiều khi ranh mắt, nghịch ngợm, phá phách với người lớn tuổi. Và cái khi thầy quan sát cuộc đời của người đó tới khi lớn tuổi rồi không thành công và hay làm chuyện dại dột. Thấy rất là rõ như vậy. Cho nên cái mà cái những đứa trẻ, những lớp trẻ thanh niên của tụi con á, nhớ như vậy, nhớ cái nhân quả này mà giữ mình. Cái người lớn tuổi họ như thế nào thì như, đừng xúc phạm, mà ráng kính trọng thì đó là cái phúc của tụi con. Sau này về già về lớn tụi con không làm điều bậy bạ, dại dột, nhớ như vậy. Cái tâm mà kính trọng người lớn tuổi là một cái đạo đức. Mà lại không phải người lớn tuổi không,
[54:16]mà những bậc đáng kính khác trong cuộc đời này. Ví dụ như ai? Bố mẹ, ai nữa? Thầy cô giáo, ai nữa?
[54:30]Những người có công với với đất nước, ai nữa?
[54:38]Những người chân tu, ai nữa? Những bậc, những bậc thánh đắc đạo, và tột cùng là ai? Đức Phật, đúng như vậy. Nếu tâm mình có được sự kính trọng đối với những người như thế thì cái phúc của ta giữ vững tâm hồn ta
[55:01]ở trong cái phạm trù đạo đức vững chắc. Ta không bị nghiêng, bị ngả, không làm bậy. Cũng có những lúc nào đó ta lạc lòng, có những lúc nào đó ta động tâm, ta cũng hơi sân, hơi si, hơi tham, nhưng mà nhờ cái phúc mà lúc còn trẻ ta biết kính trọng người lớn tuổi, ta biết kính trọng bố mẹ, kính trọng thầy cô giáo, kính trọng những người cán bộ có công với đất nước, kính trọng những bậc chân tu, kính trọng những bậc thánh đắc đạo, kính trọng Đức Phật thì dù ta chưa có phải là một bậc thánh, dù có những lúc ta lạc lòng, nhưng cái phúc đó sẽ giữ ta lại, ngăn ta lại không cho ta làm thành một điều tội lỗi,
[55:50]bậy bạ, nên giữ ta vẫn còn cái giá trị đối với cộng đồng của mình. Còn cái người mà lúc còn trẻ đã không có được những sự kính trọng đó, mở miệng khích bác điều này, công kích điều kia thì ta yên trí một điều là thế nào lớn tuổi cũng làm bậy, cũng sân, cũng si rồi làm bậy. Ví dụ như vừa rồi vậy, ở Sài Gòn có một trận mưa gọi là mưa lịch sử 40 năm mới có. Nước chảy trên đường á mà nó y như là cái thác ở trên núi mình vậy đó, chảy ầm ầm, xe bị cuốn trôi hết. Cái trận đó quá chừng gọi là, rõ ràng đó là một thiên tai vì trời mưa to quá. Nói dù cho cống rãnh cho rất tốt cũng không thể nào mà ngăn cái cơn lụt đó được.
[56:40]Huống hồ là cái mấy cái họng cống là bị người ta quăng rác đầy cả, không đủ được. Thì bắt đầu trên mạng rộ lên cứ công kích nhà nước, đổ thừa tại nhà nước không có trách nhiệm, nhà nước là không lo cho dân thế này thế kia. Có những kẻ như vậy, cứ lợi dụng bất cứ cái sự kiện gì là cứ lên mạng rêu rao mà công kích nhà nước. Thì cũng có những người họ có lòng, họ mới nói lại, họ mới nói lại là cái điều mà hễ bất cứ lợi dụng sự kiện gì mà để công kích nhà nước là một điều xấu. Tại vì sao? Bởi vì thực sự bất cứ chuyện gì xảy ra trên đất nước mình nó đều là trách nhiệm chung của toàn dân cả. Bây giờ những cái kênh mương nó bị lấp hết trơn, không còn chỗ thoát. Ai lấp?
[57:29]Dân mình lén lén lấp chứ sao, rồi từ từ xin hợp thức hóa luôn. Rác thì đổ đầy các dòng kênh mà đến nỗi đi được lên trên đó luôn. Dòng kênh nha, quăng rác đến nỗi mà mình bước lên không chìm luôn. Đó vậy, hễ đụng chút cứ chửi nhà nước. Thì có một người lên họ mới bài bác, họ nói lỗi của nhà nước. Thì có một người mới nói: "Đừng đòi hỏi Tổ quốc này đã làm gì cho ta, mà hãy hãy hỏi ta đã làm gì được cho Tổ quốc". Thì cái người đó trả lời: "Tôi đóng thuế đầy đủ rồi". Thì người kia mới trả lời: "Đóng vài đồng tiền thuế mà đòi hỏi đủ thứ sung sướng". Nếu dân ai cũng nghĩ như vậy thì đất nước này nguy to, đúng không ạ?
[58:09]Giặc nó đánh tới thì vài đồng tiền thuế mình đủ để bảo vệ đất nước không? Không, mà còn phải hy sinh nhiều hơn nữa. Phải không ạ? Hy sinh xương máu của mình nhiều hơn nữa mới cùng nhau mà bảo vệ đất nước này. Chứ có vài đồng tiền thuế mình đã nghĩ mình là ông trời, bắt bẻ người này, chửi bới người kia. Cái người không có tư cách, cái im luôn, cái không lên mạng nó nói nữa, thấy nó bí rồi. Nhưng mà điều này ta hiểu thế này, cái con người mà đụng gì cũng đổ thừa, cũng chửi bới, cũng trách móc thì tương lai họ chỉ có một điều: thế nào cũng làm điều bậy bạ sau này. Rồi sao? Rồi đời người người đời biếm nhẽ, khinh chê.
[58:47]Chắc chắn là như vậy. Cho nên khi ta còn trẻ, ta tránh cái điều đó nha. Nhớ, ta tôn trọng người lớn tuổi, ta tôn trọng, kính trọng bố mẹ mình, kính trọng thầy cô giáo, kính trọng những người có công với đất nước, kính trọng những bậc chân tu, kính trọng những bậc thánh đắc đạo, và kính trọng tột cùng là Đức Phật. Nhớ như vậy. Nếu tâm hồn ta đủ một loạt những người ta kính trọng đó thì cái phúc đó sẽ bảo vệ tâm hồn ta, bảo vệ cuộc đời ta lớn lên sau này không làm bậy. Ta chỉ nói câu không làm bậy một cách khiêm tốn thôi, chứ sự thực ta còn đạt được nhiều phúc lành hơn như thế, ta còn đạt được vinh quang, thành công nhiều hơn như thế
[59:39]nếu trong tâm ta đủ cái sự kính trọng như thế. Nhưng mà ở đây ta nói khiêm tốn lại thôi, mình không nói cao quá, chỉ nói rằng cái phúc đó sẽ bảo vệ tâm hồn ta, cuộc đời ta không làm điều xấu xa, tội lỗi. Đó, chỉ như vậy thôi.
[1:00:05]Như ta vừa nói á, cái người càng có trí tuệ thì cái nhìn càng xa. Mà nhìn xa tới đâu?
[1:00:15]Đúng rồi, hết kiếp này và đến tận những kiếp sau, đúng như vậy. Còn một bậc thánh đắc đạo, một bậc mà biết tu hành thì họ nhìn tới cả trăm, cả nghìn kiếp sau. Họ đã vạch định cái nhân quả của họ, cái sự nghiệp của họ tới cả trăm kiếp sau, cả nghìn kiếp sau. Mình nói chuyện đó của những bậc thánh cao siêu, thôi không, thì ta ít nhất phải nhìn qua tới kiếp sau. Và để xây dựng cho kiếp sau thì những viên gạch nó phải được xây từ bây giờ, từ bây giờ. Từng giờ ta sống là ta đang xây dựng cho kiếp sau. Mà nhất là cái người lớn tuổi thì cái kiếp sau nó đã gần một một bên rồi. Cái người trẻ tuổi á, cái phía trước của mình,
[1:01:06]cái tương lai của mình là lúc mình lớn tuổi, lúc mình già yếu. Còn cái người già yếu rồi thì cái phía trước của mình là kiếp sau. Đúng không ạ? Cho nên là cái sự cố gắng của người trẻ tuổi là ta xây dựng một cái đời sống của mình cho tới khi mình già, mình yếu, mình là con người như thế nào. Còn cái người lớn tuổi á thì ta sống như thế nào để kiếp sau mình như thế nào. Đó, có hai cái nhìn như vậy. Bây giờ ta hỏi người trẻ tuổi: ta muốn rằng khi ta già, ta yếu, hình ảnh của ta là thế nào, giá trị ta là thế nào, con người ta là thế nào? Mình xây dựng từ bây giờ. Có ai đã tự hỏi câu này chưa? Khi ta già yếu, hình ảnh ta là như thế nào,
[1:02:03]giá trị ta là như thế nào, đã hỏi ra chưa?
[1:02:11]Ngày nào đó ta già yếu, ta đi không nổi. Sẽ có ngày đó đó, thì làm sao?
[1:02:21]Ngày đó nó sẽ tới, sẽ có ngày ta già yếu, ta nằm bệnh, đi không nổi.
[1:02:28]Thì lúc đó là sao?
[1:02:33]Lúc đó, mọi người mong cho ta chết cho rồi. Mặc dầu vẫn đưa cơm cho ta ăn, nhưng mà trong lòng cầu nguyện ta chết cho rồi. Đúng không ạ? Hay là dù ta già yếu đi không nổi mà mọi người chung quanh ta vẫn thương yêu, quý mến, tiếc nuối, muốn ta cứ ở mãi với họ? Hai cái tâm lý của người người bên cạnh ta, những người bên cạnh ta, ta muốn có cái tâm lý nào? Ta muốn họ nghĩ mong ta chết cho rồi để họ khỏe, hay là muốn rằng họ vẫn yêu, vẫn quý ta, quý từng cái hơi thở, từng giờ phút ta còn tồn tại bên họ? Ta muốn cái nào? Nếu mà ta thở phì phò phì phọt mà mọi người họ bỏ hết công việc, họ ngồi, họ bên cạnh ta, họ cứ chờ đợi, cứ cứ mong cho ta cứ tồn tại mãi
[1:03:24]trên cuộc đời thì cái lúc đó giá trị của ta phải thật là lớn ghê lắm. Họ phải yêu thương ta nhiều lắm, kính trọng ta nhiều lắm mới có lúc mà ta già yếu rồi mà họ vẫn mong, vẫn giữ cái đời cuộc sống ta lại, giữ hơi thở ta lại bên cạnh. Thì để có được cái sự giá trị đó thì sao? Từ bây giờ cố gắng mà mà xây dựng cái cuộc sống của mình. Được hai điều: Một là cái gì? Hiểu biết. Hai là cống hiến cho nhiều, nhớ như vậy. Cho nên là từ đây, mặc dù sống trên đời ta vẫn phải mưu sinh, vẫn đi tìm sự sống cho mình để nuôi gia đình, nhưng mà ta ưu tiên cho cái gì? Cho cái sự cống hiến nha. Cống hiến, đóng góp, làm phúc, giúp đỡ,
[1:04:16]tử tế, đó là điều ưu tiên lớn cho cuộc đời ta, chứ không phải chỉ có mà kiếm tiền, không phải chỉ có kiếm tiền. Mà cái ưu tiên của ta là cống hiến, là giúp đỡ, tử tế, hy sinh, phụng sự. Đó mới là ý nghĩa của cuộc sống, đó mới là hạnh phúc của cuộc sống, đó mới là giá trị của cuộc sống này. Chịu không ạ? Đồng ý không? Nhớ như vậy.
[1:04:45]Còn cái người mà lớn tuổi thì cái tầm nhìn của ta, tương lai của ta, phía trước của ta lại sao? Ở kiếp sau rồi, sau cái chết rồi. Nhưng sau cái chết có phải ta đầu thai được liền không? Không, chưa chắc đầu thai được liền. Có người bước qua cõi chết rồi, phải chờ 300 năm sau mới có cái gia đình đủ duyên nhận mình vào làm con. Và trong thời gian 300 năm đó ta có hai chỗ để ta đi.
[1:05:16]Khi mà ta chết rồi á, trong thời gian mà chờ đợi 300 năm để có cái gia đình mà nhận ta đầu thai thì ta có hai chỗ ta ở. Một là ta ở ở cái bụi cây ngoài đường đó. Đói vất va vất vưởng ngoài đó. Lâu lâu ai cúng cái gì cho được vài hột gạo, hột muối thì lượm bỏ miệng mà nhai. Hai, ta ở trên cõi trời ta chờ. Vậy ta thích ở đâu?
[1:05:48]Thích ở bụi cây, ở đầu mương rồi làng xó chợ, lâu lâu con chó sủa giật mình chạy mất tiêu? Leo lên ngọn cây mà ngồi chờ, lâu lâu nhà chùa bố thí cho ăn thì bữa nào xuống kiếm bữa đó ăn, đói lên đói xuống? Còn hoặc lên cõi trời ngồi trên đó tu hành ở trên đó, sống với các vị thánh và chờ cái duyên đầu thai xuống lại, sinh ra làm công chúa, hoàng tử, sướng không? Thì vậy, nên không ai muốn mình làm cái vong vất va vất vưởng cả. Nhưng mà thầy nói dân số của trái đất mình hiện nay là hơn bảy tỉ người.
[1:06:27]Còn nếu ta thống kê cái số vong mà vất va vất vưởng á, vong con người thôi chứ thầy không nói tới vong của các con thú á, chỉ riêng vong con người thì khoảng 30 tỉ, nhiều hơn người rất là nhiều, dày đặc chung quanh ta. Họ không có cơ hội để đầu thai, không có gia đình tiếp nhận. Vừa đầu thai được, cái ông này nói: "Trời quá con ơi con, hai đứa rồi không nuôi nổi, bỏ", phá văng ra. Vừa đầu thai vào, nói: "Kinh tế chưa ổn định, kế hoạch hóa, bỏ", văng ra. Không dễ chút nào, không dễ chút nào. Mình không đủ phúc, ráng mà canh đầu thai nhập vào thai rồi vẫn bị phá văng ra. Không phải dễ, không phải dễ mà gặp được một gia đình mà yêu thương mình
[1:07:10]đẻ rồi họ nâng niu, dỗ dành, vỗ về, nuôi dưỡng, dạy dỗ, không dễ đâu. Phước rất lớn ta mới đầu thai được làm người như thế này nha. Đầu thai mà được bố mẹ mình nuôi mình tới như thế này là phúc ta rất là nhiều. Chứ còn không có phúc thì giờ này vẫn còn đeo ở bụi cây ngoài kia kìa, đó ta nhìn nhìn coi, đầy ngoài kìa. Vậy vì vậy, ta không biết ta còn mấy năm còn lại trong cuộc đời này, ta phải ráng mà tu tập, cống hiến, làm phúc, dù những việc nhỏ nhất vẫn ráng mà làm phúc. Thì làm phúc trên nhiều cách, nhưng mà có cách nhất là cái chùa mình đây, cái chùa mình đây. Mỗi chiều phải cố gắng tới đây mà tụng kinh lễ Phật.
[1:08:00]Khi ngày rảnh ráng tới chùa mà chấp tác công quả nha. Đó đó là việc chùa thì nhiều việc rất là dễ làm, còn trong làng trong xã ta giúp ai được điều gì ráng mà mà giúp. Nhớ như vậy nha. Bây giờ tuổi đời còn lại chỉ còn là cống hiến, cống hiến và cống hiến. Mà cái cống hiến đó bất kể ai, đứa con nít mình vẫn giúp nó được, bạn mình giúp được, chùa giúp được, làng giúp được, nhặt cái rác trên đường trên xá đều làm gì được đều đều ráng mà làm. Mấy người hư họ quăng rác, mình đi nhặt lại cho sạch làng sạch xóm. Thấy rác mà chẳng nhặt lên, thì con người ấy làm nên chuyện gì, phải không ạ? Nhớ như vậy.
[1:08:53]Còn nhiều điều để nói, nhưng mà thời gian thì đã hết, 11 11 giờ rồi. Thôi thì hôm nay nha, với cái tấm lòng của ni sư trụ trì, chủ nhân,
[1:09:05]ta có một cái buổi tu tập vui vẻ với nhau thế này. Mong rằng là đạo pháp sáng soi, cái tâm linh của ta mở mang, cái đạo đức của con người được giăng phủ, mà người lớn tuổi thì càng củng cố được hai điều là hiểu biết và sự cống hiến, còn lớp trẻ thì nhìn thấy cuộc đời mình cũng sẽ đi về hướng đó mà định hướng lại cho cuộc đời mình nha, giữ gìn cái giá trị của mình. Lúc nào cũng gì? Sống là phải khiêm tốn để mà học hỏi và phụng sự, cống hiến cả cuộc đời này. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.