[0:06]Tháng này là vào thu rồi ha, chính giữa mùa thu mà ta không
[0:42]thấy cái tiết trời, cái mùa thu như những năm xưa. Có mùa thu Hà Nội là nổi tiếng, đẹp, dễ chịu, an bình, hạnh phúc, đi vào trong thơ ca, đi vào trong âm nhạc. Hồi xưa ở trong miền Nam có một nhạc sĩ viết bài nhạc mơ ước đất nước được hòa bình thống nhất, để cho người ngoài Bắc vô xem cái nắng của Sài Gòn, và người ở trong Nam được ra thưởng thức cái thu của Hà Nội. Thì thưởng thức được mấy mươi năm giờ đủ rồi, bây giờ hết rồi, mùa thu hết. Vì sao? Vì trời rất là nóng. Hễ có cơn mưa thì dịu xuống một chút xíu, ngưng mưa là nóng lại ngay lập tức. Và không riêng gì ta, cả thế giới đều nóng lên như vậy.
[1:37]Và cái nóng này
[1:42]ta không biết lúc nào thì cái nóng nó sẽ dừng và nó đảo chiều nó đi xuống nó mát mẻ lại, hay nó cứ tiếp tục nóng dần, nóng dần. Nhiều khi ta cứ nghĩ là cứ vài tỷ năm nữa thì trái đất này mới hết sự sống, nhưng không. Mà năm ngoái rất là nóng mà ta chịu không nổi, năm nay nóng hơn. Và sang năm sao? Nóng hơn nữa, nóng gay gắt hơn nữa. Và cứ mỗi lần đợt nóng như vậy ta nghe cứ vài nghìn người chết nơi này, vài nghìn người chết nơi kia, ta chưa biết sợ. Mà nếu cái đà nhiệt độ leo thang nhanh như thế này, nhiệt độ mà lên 60 độ, 70 độ, 80 độ thì không ai sống được nữa. Sự sống hoang tàn, cây cối tự héo úa hết, không còn gì hết.
[2:27]Mặt đất không còn cái nước, bốc hơi lên không gian, và nước trên không gian có thể bốc hơi đi vào vũ trụ luôn. Là trái đất trở nên khô cằn giống như sao Hỏa. Mà tại sao trái đất nóng lên như vậy? Thì ta đổ thừa là tại khí hậu nhà kính, do ta xài có cái khí thải độc hại, nó đưa vào trong không khí, làm cho cái bầu không khí ta nó nóng lên, nó giữ nhiệt, nhưng không phải là lý do chính là cái đó. Còn một lý do khác nữa là mặt trời bỗng nhiên cháy mạnh hơn lúc trước, tỏa nhiệt nhiều hơn lúc trước. Và trái đất ta thì giải nhiệt không kịp cái năng lượng, cái nhiệt lượng mà mặt trời cung cấp vào mỗi ngày, nên ta tăng nhiệt lên.
[3:22]Lý do là mặt trời giống như nổi giận vậy. Ta không biết tại sao. Nhưng nếu ta nhìn trên cái góc độ nhân quả, thì ta hiểu một điều rằng: nếu có tận thế, có nghĩa là nếu sự sống bị tiêu diệt, bởi vì chúng ta đã gây cái nhân hủy hoại cuộc sống quý giá trên hành tinh này. Trong cái nhân quả đó, cái gì ta phí phạm, cái gì quý giá mà ta phí phạm, ta ruồng rẫy, ta đánh mất, ta hủy hoại, thì ta không còn cái đó nữa. Ví dụ như ta có tiền mà ta phung phí bừa bãi hoặc đem tiền đốt cho vui, sau này ta sẽ nghèo, không có tiền nữa. Hoặc là ta à có tài năng, có sức khỏe mà đem tài năng, sức khỏe đi chơi bời bậy bạ chứ không có biết phụng sự cống
[4:21]hiến, thì sau này cái tài năng, sức khỏe đó biến mất. Hoặc là ta có rất nhiều người yêu thương chung quanh ta, à nhưng mà ta không biết quý, ta cứ chê người này, chỉ trích người kia. Những người chung quanh mình mình không yêu thương, bố mẹ, anh chị em, bạn bè, láng giềng, mọi người đều sống với nhau rất hòa ái, nhưng chỉ có một mình mình mình cứ chỉ trích người này, mình chiêng, chê bai người kia, từ từ tự nhiên mình rơi vào cô độc, không còn ai chung quanh nữa. Ta đã phụ bạc những điều quý giá trên cuộc đời thì ta sẽ không còn cái điều đó nữa. Và trong tất cả những điều quý giá đó, ta có hai điều cực kỳ quý giá trên cuộc đời này. Một cái là gì?
[5:04]Sự sống của hành tinh này. Sự sống của hành tinh này là một điều hiếm có, quý giá của vũ trụ này. Không dễ gì có một cuộc sống như là cái hành tinh ta đang có. Cả ngàn cái hành tinh như thế này mới có một hành tinh có sự sống như chúng ta. À nhưng mà ta đã phụ bạc, ta không biết giữ gìn sự sống, ta vừa sống vừa hủy hoại cuộc sống, nên cái nhân quả là sự sống sẽ biến mất. Sự sống sẽ biến mất bằng nhiều cách thức, trong đó có một cách thức là nhiệt độ tăng lên dần rồi chết hết. Đó là điều quý giá thứ nhất mà ta đã phụ bạc. Điều quý giá thứ hai mà ta phụ bạc là đạo lý của Phật.
[5:50]Đạo lý giác ngộ cao siêu của Phật mà ta phụ bạc, ta không tiếp nhận, không tinh tấn, không tôn kính, không học hỏi, không ứng dụng, coi thường, rồi thậm chí là quay lưng đi tìm các tà kiến mà tôn thờ, thì sau này ta rơi vào mê muội, ngu si, chánh pháp biến mất, ta sẽ bơ vơ, lạc loài và đau khổ. Đó có hai điều cực kỳ quý giá. Còn một số điều khác cũng quý, nhưng không đến cái quý giá tột đỉnh như điều này. Rất nhiều điều quý giá trong cuộc đời này, nhưng mà có hai điều quý giá nhất: một là cái sự sống mầu nhiệm của hành tinh này, hai là đạo lý giác ngộ của Phật. Như vậy, nếu ta phụ bạc hai điều này rồi thì chúng ta không
[6:40]còn xứng đáng là con người nữa, chúng ta không còn xứng đáng để sống trên cái hành tinh mầu nhiệm này nữa. Nhưng mà nào giờ chúng ta hời hợt, chúng ta hời hợt, chúng ta ỷ lại, chúng ta coi thường. Đây là cái bệnh chung của chúng sinh. Cái gì nó dễ có quá, chúng ta coi thường, chúng ta ỷ lại, chúng ta không biết trân trọng, quý hóa. Ví dụ, một đứa bé sinh ra trong một gia đình khá giả, được bố mẹ cực kỳ yêu thương. Muốn cái gì cũng được bố mẹ chiều. À muốn gì cũng được bố mẹ chiều. Vừa mới buồn buồn bố mẹ: "Sao, có chuyện gì buồn vậy con?", nó: "Dạ, con muốn mua một chiếc xe mới." "Ờ thôi được,
[7:29]để bố mua cho." À rồi thấy bạn nó đeo chiếc nhẫn có cái hạt hạt kim cương đẹp quá sao con thích, "Ờ rồi rồi, để bố chạy tiền mua cho." Tức là muốn cái gì được cái nấy, rồi bỗng nhiên nó rơi vào một cái tâm lý là ỷ lại cực độ, và nó nghĩ rằng cái việc bố mẹ chiều nó là một việc đương nhiên, và nó không biết yêu quý cái điều đó. Ví dụ một đứa trẻ mồ côi đứng ngoài cái hàng cây bên kia đường nhìn vào cái mái ấm gia đình này nó thèm khát, thèm khát có được cái mái nhà, thèm khát có được bố mẹ yêu thương, nhưng mà không bao giờ có vì nó mồ côi. Đó, nó đứng nó nhìn cái đời sống hạnh phúc gia đình đó qua cái ánh đèn rồi nó lủi thủi bước đi.
[8:08]Còn cái đứa bé mà ở trong chính cái ngôi nhà đó thì không biết, không biết yêu quý cái tình thương đó, nhiều khi nói những câu hỗn láo với bố mẹ, tại vì nghĩ cái việc bố mẹ thương mình chiều mình là việc bắt buộc, bố mẹ mà không thương là không được, cho nên coi thường cái tình cảm yêu thương của bố mẹ. Cho đến cái ngày mà bố mẹ chết sớm một cái, lúc đó ở trong cuộc đời này người ta chỉ cái gì? Chỉ lợi dụng thôi, thế là nó hết tiền rồi mọi người quay lưng hết, lúc đó mới hiểu. Chúng ta cũng vậy, chúng ta hít thở không khí và cứ tưởng là mình mình sinh ra trên cuộc đời này là bắt buộc phải có oxy cho mình thở, có không khí cho mình thở.
[8:48]Nhưng mà đâu phải, cái oxy có cái giá của nó, chứ đâu phải tự nhiên có sẵn oxy cho mình thở. Oxy nó có cái giá của nó. Cái giá của nó là gì? Là cái rừng cây xanh khắp nơi, tạo nên một cái một cái không khí nó cân bằng, điều hòa thế này cho chúng ta thở. Nhưng mà chúng ta cứ coi thường cái oxy này, nhiều khi đốt oxy chơi cho vui, nhiều khi đốt khói cho vui, đốt rẫy cho vui tầm bậy tầm bạ, hay đốt rừng cho vui tầm bậy tầm bạ, không biết yêu quý cái oxy này thì ngày nào đó oxy nó cạn, lúc đó mới hiểu cái giá chúng ta trả là gì? Là tất cả, mất hết tất cả.
[9:31]Ta coi thường oxy, vì cái xe đụng chuyện cứ dắt xe lên chạy, đâu có biết rằng cái động cơ đốt trong đó là toàn đốt oxy không? Tất cả những xe máy đang chạy ra ngoài là đang thiêu cháy oxy đó, đang hủy hoại oxy của môi trường. Và cái bóng đèn này cũng vậy, bóng đèn ta đang thắp, cái điện, cái quạt đang quay đều lấy từ cái nguồn nhiệt điện, mà nhiệt điện là gì? Nhà máy đang đốt hủy bỏ oxy, hủy hoại oxy hết. Chúng ta đang hủy hoại oxy. Nếu à chúng ta phải dùng điện, dùng quạt hoặc dùng xe hủy hoại oxy, nhưng bù lại chúng ta làm những việc có ích, có lợi, có ý nghĩa cho cuộc đời này, cống hiến cho cuộc đời này, xây dựng mọi người được sống
[10:11]yên vui, hạnh phúc, đạo đức và cuối cùng là giác ngộ, thì cái việc mà ta tiêu dùng cái oxy trong cuộc đời này là chính đáng, thì ngay lập tức nó sẽ một cái nguồn oxy khác tạo ra lại bổ sung cho chúng ta, không bao giờ hết. Là tự nhiên khiến sẽ có nhiều rừng cây mọc lên lại xanh tươi, bù đắp lại cái oxy mà ta đã phá hủy, vì ta đã tiêu thụ oxy để làm chi? Để ngồi đây nghe Pháp. Cho nên những người ngồi đây nghe Pháp, chúng ta hưởng quạt máy, điện này cũng là hủy hoại oxy, nhưng mà ta nghe Pháp cái điều này chính đáng. Hoặc ta lái xe từ nhà chạy lại đây để nghe Pháp, cái việc hủy hoại oxy đó chính đáng.
[10:52]Hoặc là ta lấy xe để đi làm, để đi học, đi làm những việc từ thiện, hủy hoại oxy đấy chính đáng. Còn mà dắt xe đi chơi không, Thắp đèn vui chơi tầm bậy tầm bạ, không đưa đến những cái điều, không cung cấp cho người, không cống hiến cho con người những cái điều là nhu cầu cuộc sống nè, nhu cầu kiến thức, nhu cầu việc làm, nhu cầu đạo đức và cuối cùng là nhu cầu giác ngộ. Nếu ta không phục vụ được năm cái nhu cầu này cho con người mà chỉ hủy hoại oxy để vui chơi, hưởng thụ thì oxy sẽ biến mất. Và ngày hôm nay là vậy, cái rừng Amazon bừng cháy, rừng Phi châu bừng cháy, rừng Siberia bừng cháy. Các những khu rừng nổi tiếng là không thể cháy mà bây giờ bắt đầu cháy.
[11:37]Đó là cái cái cảnh báo của chúng ta là chúng ta đã sống sai lầm, chúng ta đã gieo những cái nhân hủy hoại cuộc sống. Chúng ta đã không yêu quý cái oxy, chúng ta đã không yêu quý oxy này giống như một đứa trẻ đã không yêu quý cái tình yêu thương mà cha mẹ dành cho nó. Nên nó phải bố mẹ nó phải mất sớm, qua đời sớm để cho nó bơ vơ. Chúng ta cũng vậy, chúng ta không yêu quý cái oxy này, dùng oxy này sai tầm bậy tầm bạ thì oxy này sẽ biến mất. Chúng ta sẽ phải bơ vơ không ạ? Oxy biến mất chúng ta có bơ vơ không? Ừ, nhưng đâu có bơ vơ đâu, mình chết chung nhau hết thành ma đói hết, đâu có bơ vơ.
[12:22]Nên cái ngày hôm nay vậy, thế giới đứng trước cái thềm của sự tận thế. Nếu chú cả cái loài người này không ý thức thì nhiệt tiếp tục tăng lên, chết sạch. Thầy nói rồi mọi người chờ coi đúng không. Chỉ khi mà tận thế rồi đó, nó sẽ xảy ra cái tình trạng như thế này. Có một số người chết chậm hơn những người khác. Có số người nghĩa là bỗng nhiên có cơ hội gì đó họ được sống thêm một ít thời gian vì họ có cái điều kiện là không chết ngay, còn rất nhiều người khác chết hết. Vì nóng quá chết hết. Một số ít người chết chậm hơn, nhưng rồi cũng sao? Cũng chết sạch. Khi điều kiện sống trên Trái Đất không còn nữa,
[13:09]và nếu nhiệt độ mặt trời không hạ nhe, mặt trời cứ tiếp tục cháy bỏng thì Trái Đất sẽ trở thành giống như Hỏa Tinh khô khang, cằn cỗi. Còn nếu đảo chiều, mặt trời dịu lại, Trái Đất mát lại, nước đọng lại thì mầm rêu xanh rồi từ từ mọc lại thì ta hy vọng sự sống sẽ tái lập, còn không là chết hết. Khi chết hết rồi chúng ta đi đâu?
[13:36]Chúng ta đi về đâu?
[13:40]Chúng ta là những hồn ma lạc loài.
[13:45]Nhưng cái hồn ma đó nó chia ra làm nhiều loại. Có loại hồn ma mà lúc sống ở trên đời này làm nhiều quá nhiều điều ác độc thì xuống địa ngục. Còn cái hồn ma mà làm được quá nhiều điều thiện thì sinh lên cõi trời, không bị ảnh hưởng gì hết. Không có cái hồn ma mà tái sinh làm người và súc sinh vì Trái Đất không còn sự sống. Thành thử lúc đó khi mà còn lại không phải địa ngục, không phải thiên đường thì nơi cái cõi này nó còn hai loại hồn ma: một loại hồn ma VIP và một loại hồn ma phổ thông, như hai hạng vé vậy đó. Người nào mà có đi chùa, có nghe Pháp, có làm phúc thì đó là hồn ma VIP, ừ. Còn người nào mà out there, the people out there
[14:39]did not do anything good for their life, chẳng làm được điều gì tốt cho cuộc đời thì đó là hồn ma phổ thông, đói vật vờ, vật vưỡng, đói rã ruột hết mà chết, mà không chết được vì ma chết rồi còn đâu chết nữa đâu, cứ tiếp tục tồn tại trong tình trạng đói kém. Trái Đất đâu còn gì để ăn. Và có lần thầy hỏi là cái tình trạng ma đói như vậy bao lâu thì hết? Có những người thông minh lắm trả lời không ra, nhưng có một cái cô chúng trưởng cô trả lời được. Phải chịu đói cho đến lúc mà có một sự sống tái lập ở một hành tinh khác, mấy tỷ năm sau á thì lúc đó tất cả hồn đó kéo hết về cái hành tinh mới đó mà bắt đầu đầu thai lại sống lại một cuộc sống mới.
[15:24]Nhưng đừng vội mừng, vì cuộc sống mới đã có con người chưa? Cuộc sống mới thành lập có con người chưa? Chưa. Lúc mới có con sâu, con giun, con dế, chịu khó đầu thai làm giun, làm dế, làm sâu, làm ốc đỡ.
[15:41]Con người ta thông minh không ạ?
[15:45]Mình là loài thông minh nhất trên hành tinh này nhưng mà thực ra con người nhiều cái ngu kỳ cục lắm. Trong nhiều cái ngu đó có một cái ngu là mình cái rác thải nhựa chúng ta sử dụng ta vất mà không biết nó sẽ đi về đâu. Ngộ ghê vậy, ta không thấy trước cho đến cái ngày ta mới thấy, thấy thì nó đã tràn ngập đại dương hết rồi và những hạt vi nhựa nó hòa lẫn vào trong nước, trong không khí đầy hết rồi. Trong thịt, trong thực phẩm, trong tất cả mọi thứ, những hạt nhựa. Đó là cái câu trả lời mà lẽ ra con người ta thông minh thì phải nhìn thấy điều đó, không nhìn thấy. Bây giờ những cái người bắt đầu có ý thức, có văn minh thì thấy sớm hơn một
[16:31]chút và hạn chế không dùng đồ nhựa nữa, không được dùng đồ nhựa dùng một lần nữa, mà nếu có dùng đồ nhựa thì tìm cách tái sử dụng lại chứ không vất. Vì cái dùng đồ nhựa mà vất đi bây giờ mọi người hiểu đó là một gì? Một cái gì? Ai dùng cái chữ tội ác giơ tay lên? Ai vừa mới Thầy hỏi là sử dụng đồ nhựa rồi vất đi liền đó là cái gì, có một người Thầy nghe thoáng thoáng dùng cái chữ tội ác. Ai vừa nói câu đó giơ tay lên?
[17:04]Những người mà giơ tay lên đó, đáng lẽ là Thầy sẽ thưởng cho một hộp bánh Trung thu do chùa làm, đáng lẽ. Nhưng chỉ tiếc rằng chùa mình cũng nghèo, làm bánh để bán lấy tiền chứ không thể cho, biếu được.
[17:25]Hình như là ở ngoài kia tụi con có bán phải không? Chúng bán bày ở đâu sư phụ không thấy nhe? Ở ngoài kia hả? Bàn ở ngoài, cho nên là chùa nghèo quá đó, phải làm bánh bán. Có những lúc nghèo quá là Thầy tính cầm cái đàn ra đường, đàn guitar nhưng mà các đệ tử ngăn lại, nghe là: "Thôi thì đó để tụi con làm bánh Trung thu bán đỡ, Thầy khỏi phải cầm cái đàn ra đường". Cho nên chốc nữa các Phật tử có thương tình thì ra mua giùm Thầy. Nhe! Còn những người mà hồi nãy có giơ tay đó thì đi ra ngoài đó nói: "Hồi nãy tôi có giơ tay, lúc mà hỏi xài đồ nhựa mà vất là một tội ác, tôi có giơ tay đồng tình với quan điểm đó thì
[18:06]thì yêu cầu là ngoài đó phải bán giảm giá", à đó. Bán giảm giá, tụi con có thể giảm bớt 5.000 cho sư phụ nha, bớt 5.000. Bởi vì cái nhận thức rằng vất một cái túi nhựa làm thành rác là một tội ác là một sự sâu sắc về trí tuệ và đạo đức. À, chứ nó không phải bình thường, không phải mình nói một câu là: "Ồ, người thiệt là kém ý thức á, đem đồ nhựa vất thành rác là kém ý thức". Không, cái chữ kém ý thức là chưa đủ nhận thức. Phải thấy rằng nó là tội ác mới là đủ nhận thức. Vì khi mà cái rác thải nhựa nó trôi nổi trên đại dương nó giết nhiều loài khác và gieo cái nhân hủy hoại sự sống của các nơi, mà nhất là đại dương là rõ nhất.
[18:56]Nhiều con vật mắc kẹt trong cái hũ nhựa rồi nó chết, nhiều con thú, cá voi các đồ nó cứ thấy cái rác nhựa trôi lình bình nó tưởng thức ăn nó cứ nuốt nuốt nuốt vào nó nghẽn hết ruột nó chết. Tức là ta vất rác thải vất nhựa ra đại dương ta đang giết chết rất nhiều sinh vật biển. Đó là cái nhân hủy hoại cuộc sống. Và chính cái nhân hủy hoại cuộc sống này mà ngày hôm nay ta bước gần đến bờ mép của sự tận tận thế, chính là vì đó. Nên rác nhựa là một tội ác. Ngày hôm nay vậy, cái Ủy ban phường Tương Mai này có anh Khoa là Phó Chủ tịch Ủy ban phường có đến nhờ Thầy nói rằng, hôm nay Thầy giảng Thầy vui lòng Thầy nói một điều này
[19:41]giúp giùm cho Ủy ban là nhân dân, đồng bào xin vui lòng đừng dùng đồ nhựa một lần rồi vất nữa vì đó là một cái sai lầm.
[19:54]Nhất là Nhà nước ta vận động trên mọi phương tiện truyền thông để mà hạn chế đồ nhựa, chấm dứt việc dùng đồ nhựa rồi vất biến thành rác thải. Đó, Nhà nước hết sức là quan tâm điều này. Nên nãy giờ Thầy nói là Thầy tiếp thị giùm cho Ủy ban nhân dân phường ở đây.
[20:15]Có lần cái thầy đọc báo thầy thấy là có những lúc mà thành phố Bắc Kinh chìm trong sương mù nhìn không thấy. À, rồi cái chính quyền ở Bắc Kinh họ rất khổ sở để giải quyết cái chuyện đó. Thầy ngồi thầy không nghĩ ra, thầy nói: Ủa, sao Bắc Kinh mà bị bị bị sương mù nha, lạ? Nếu sương mù thì gió thổi nó bay hết chứ gì đâu. Nói: Không, mà nhất là mùa lạnh thì cái thành phố đó nhìn không rõ mặt nhau, ai cũng phải đeo khẩu trang. Thầy cũng không hiểu lắm. Cái sau đó thầy đọc một bài báo về khoa học nói về cái sương mù ở thành phố Luân Đôn, thủ đô của Anh, ở thế kỷ trước cũng vậy, cũng bị sương mù giống như vậy, nhưng bây giờ thì hết.
[21:01]Nên nói Luân Đôn cái người ta nói là xứ sở sương mù. Nói không phải, mình cứ tưởng sương mù là bởi vì cái mây nó hạ thấp, nó thành sương. Bây giờ té ra không phải. Té ra không phải, té ra là bởi vì người ta dùng than đá, người ta sưởi ấm trong nhà khi mùa lạnh. Thì cái khói nó lên, khói lên toàn là CO2, lên cái gặp trời lạnh sương, nó không bay nữa. Nó lơ lửng trong không khí á, nên nó thành ra sương mù nhìn không thấy rõ mặt nhau mà toàn là CO2 không, với CO không, cực độc. Hít có bịt miệng gì cũng phải hít vào cái CO2 và CO đó, monoxit cacbon với dioxit cacbon, rất là độc. Vì vậy là cái việc mà sưởi ấm bằng cái than củi nè,
[21:47]than đá gì đó lại là một điều nghĩa là gây ô nhiễm không khí rất là độc hại khi trời mưa, trời sương, khi mùa lạnh, nhớ như vậy. Chúng ta sống trên đời chúng ta thấy cuộc đời là vui hay khổ?
[22:09]Ngộ ghê vậy. À có khi thầy nhìn thấy con kiến, ừ, một bầy kiến nó đi nó tha mồi. Nó vất vả lắm nó mới tha được một cái hạt gạo, rồi nó nó khệ nệ khệ nệ nó kéo lẫn nhau một bầy. Cái lúc đó trong đầu thầy mới nghĩ nó tội thiệt, kiến thì nó khổ thật, nha. Cho nên ví dụ nó khiêng nó đi từ cái đầu bàn tới cuối bàn nó rất là vất vả, lại mình lấy mình nhặt cho nó bỏ đây sẵn rồi cho nó cho rồi cho nó khoẻ, còn nó phải khệ nệ, nói làm con kiến khổ thật. Rồi thầy nhìn thấy con ốc, à, nó bò chầm chậm chầm chậm, nó rà rà trên mặt đất, trên mặt đá nó đi tìm rêu nó ăn hoặc là bám được cái lá xanh là bữa đó nó trúng á, trúng mối đó, nó ăn rất là ngon.
[22:57]Còn không có lá xanh thì nó rà rà những cái rêu bám trên đá nó ăn đỡ, ngồi nhìn cái thân phận của con ốc thấy nó khổ thật. Thế như mình sung sướng, đúng không ạ? Mình sung sướng hơn chứ đâu phải mà đi ăn uống gì mình nấu cái này món kia mình ăn sung sướng như vậy, đi đâu mình có xe mình chạy. Nhưng nếu chư thiên trên trời nhìn mình thì cái cái cảm giác là sao? Y hệt như mình nhìn con kiến, con ốc: Trời, cái loài người nó khổ thiệt. Để có được một chút niềm vui, một chút tí tiền bạc, một chút tí tí danh vọng, tụi nó quá vất vả đấu tranh, đúng không ạ? Phải sôi tim sôi gan lên, nội lấy được cái bằng phổ thông
[23:40]trung học thôi là muốn khóc luôn rồi vào đại học rồi để ra được đại học, ra đại học xong rồi đi tìm được công ăn việc làm quá khổ rồi bắt đầu bày đặt yêu nữa. Phải nó đừng yêu thì nó đã bớt khổ, đây nó vừa vất vả học hành nó vừa yêu, rồi lập gia đình rồi nuôi nấng con cái rồi đủ thứ, ôi đủ thứ, tụi nó quá khổ đi. Đó, rồi lúc đó mình mới thấy à cái cảm giác mình nhìn con kiến, con sên à những con vật nó mưu sinh một cách vất vả. Mới sực nhớ là à trên chư thiên cũng nhìn thấy mình như vậy, nhưng mình cứ tưởng mình là sung sướng. Nhưng chỉ có những người có trí tuệ, có đạo đức vượt khỏi cái thân phận của chính mình,
[24:22]nhìn lại mình mới thấy rằng mình đã rất là khổ. Còn những người không có trí tuệ, đạo đức thì thấy mình sung sướng. Ví dụ như va quẹt xe nhau một cái, đứng lại chửi đổng lên, thấy người kia họ sợ mình quá, họ dắt xe họ đi vội, không dám đứng lại cự với mình, nghĩ mình sung sướng mình oai nhỉ. Đâu biết rằng đó là một điều gì? Đau khổ. Lái xe đi trên đường đã là khổ, va quẹt đã là khổ, rồi hung hăng nổi giận đã là khổ, rồi gây mất lòng người khác đã là khổ. Nhưng mà cứ tưởng nó là ta oai vệ lắm, đâu biết rằng trên đời này tất cả đều là là khổ. Rồi ví dụ như bây giờ mình ôm một cuốn tài liệu học cực thấy mồ mới là là xong
[25:05]một cái môn học, trong khi chư thiên họ nhìn lướt qua họ biết hết trơn. Họ thoáng tâm một cái họ hiểu hết mọi chuyện trên đời, còn mình quá vất vả để được một chút kiến thức, nên cái cuộc đời này thật là khổ. Hôm nay ta sẽ nói về nỗi khổ cuộc đời một chút, nha, để ta thấy cái tận thế là một cái khổ hôm nay. Thì ta sẽ liệt kê về những nỗi khổ trên cuộc đời. Cái khổ cơ bản nhất là ta thiếu thốn những vật dụng, nhất là thực phẩm cho những nhu cầu cơ bản của cuộc sống. Ví dụ mình sống làm người mà ăn không đủ no, đó là cái cái cái khổ căn bản nhất. Đã có những lúc giai đoạn đất nước ta đi qua chiến tranh nghèo khổ,
[25:51]rất nhiều người chúng ta phải trải qua cái cảnh là cơm ăn không đủ no, đúng không ạ? Dạ. Mấy cái người mà tụi con trẻ trẻ bây giờ là tụi con quá sung sướng, kể cả mấy thầy đây cũng rất sung sướng, không có chịu cái cảnh mà cơm ăn không đủ no. Ta đi qua hai cuộc chiến tranh khốc liệt, ta đi qua những chuỗi ngày kinh tế bị cấm vận ngặt nghèo, cơm ăn không đủ no và nhiều người phải ruồng bỏ đất nước ra đi vì nghĩ rằng sống trên đất nước này là sống trong cái chỗ chết, trong đau khổ, không còn có tương lai, không còn có ngày mai. Chỉ có rất ít người là vẫn tin tưởng vào sự lãnh đạo của Nhà nước và chấp nhận
[26:32]gian khổ để ở lại, và một con số người muốn đi mà không đi được thì ở lại. Nhưng nhưng mà với sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước, ta đi qua bao nhiêu gian khổ đến ngày hôm nay thì sao? Đó, mấy đứa trẻ trẻ tụi con mới sung sướng bây giờ. Quần áo đầy đủ, lương thực thực phẩm có đầy đủ, rồi mình uy tín của Việt Nam này tăng lên, rồi với vừa rồi là bóng đá nữ Việt Nam lại vô địch Đông Nam Á và vân vân, đủ thứ. Đó là ta ta quá nhiều cái sung sướng, cái hồi xưa khổ lắm. Và những lúc mà ta cái khổ nhất cơm không đủ ăn, ta thấy lúc đó cái giá trị con người mình xuống rất là thấp, xuống rất là thấp, rất là tội, nên ai lớn tuổi đều thấm thía cái điều đó.
[27:17]Đúng không ạ? Anh Thông anh Thông là hiểu á, mấy người lớn tuổi á, còn trẻ trẻ tụi con chả hiểu đâu. Sinh ra là đất nước mình đã khá giả rồi, tụi con không hiểu điều đó. Đó là một cái khổ. Còn có một cái khổ khác gọi là khổ vì làm việc quá khả năng chịu đựng của cơ thể và đầu óc. À, ví dụ như là ta phải chấp nhận một việc làm cực khổ để nuôi nấng gia đình mình, à nuôi vợ, nuôi con. Nhưng mà cái việc đó quá gian khổ và quá sức chịu đựng của ta. Ta phải khiêng một cái bao than lên để chuyền từ cái đống này lên xe tải chở đi, tức là làm phu phen đó, bốc vác á, nó quá cực khổ. Mỗi lần chất một cái bao được lên trên vai mình là đều cảm nhận cái đau,
[28:06]cái mỏi, mà phải làm để lấy được một ít tiền lương về nuôi vợ, nuôi con. Thì cái đó khổ vậy lắm. Hoặc là bây giờ là có có những trong thời đại mới rồi thì ta ít có những công việc mà nó khổ thân, mà nó sẽ khổ tâm vì cái áp lực cạnh tranh kinh tế, xã hội. Nghĩa là cái bên hãng kia nó ra được cái sản phẩm đó, bắt đầu nó thu hút khách hàng, bên mình không có cái sản phẩm gì thu hút khách hàng là là mất doanh thu, phá sản công ty, thất nghiệp hết cả đám bây giờ. Thế phải ngồi nặn đầu nặn óc ra, nghĩ ra một cái sản phẩm nào thật là độc đáo mà giá cả người ta chấp nhận được, rồi còn bán hàng được, rồi công ty còn tồn tại.
[28:46]Cái đó là một bài toán rất là khó, bài toán của kinh tế thị trường nó khắc nghiệt vô cùng. Bạn nhớ như vậy, bài toán của kinh tế thị trường cực kỳ khắc nghiệt. Và thế giới nó ép để được gọi là một đất nước mà tham gia cái cuộc chơi của cái thương mại thế giới này thì cái xã hội, đất nước đó phải đi trong kinh tế thị trường. Đi trong kinh tế thị trường là cạnh tranh tự do, à, và lấy cái thước đo là cái tâm lý khách hàng làm quyết định. Nhưng họ đâu có ngờ rằng với cái cái cái sự cạnh tranh khốc liệt của kinh tế thị trường đó thì cái người mà khổ nhất chính là những doanh nghiệp, những người làm việc.
[29:28]Đầu óc phải căng ra để thoả mãn, đáp ứng được tâm lý khách hàng. Thì họ cho rằng đó là phục vụ khách hàng, nhưng mà đó là gì cũng Khách hàng là ai? Khách hàng cũng chính là một công ty nào khác, cũng chính là một công nhân của một cơ quan khác, đúng không ạ? Cho nên ép công ty làm khổ, cũng chỉ là làm khổ lẫn nhau thôi, chả có gì cả. Hồi đó thầy nhớ trong cái lớp thầy học luật, học cái môn về cái là bảo vệ quyền lợi của khách hàng. Cô giáo theo cái luật của quốc tế, rồi Việt Nam mình cũng phải áp dụng và phải học, tức là bảo vệ người tiêu dùng, người tiêu dùng được quyền thế này, được quyền thế kia. Thầy đứng lên thầy nói:
[30:06]Sai hết rồi! Tại vì những người sản xuất họ cũng là nạn nhân, họ cũng là công dân, họ cũng là những người cần có cuộc sống mà không ai bảo vệ họ. Có một cái vụ gì ở bên Mỹ á, cái bà đó bả cầm cái ly nước cà phê nóng quá cái nó để trên đùi bả nó hơi phỏng chút xíu, bả ra bả kiện bả được mấy triệu đô và xem như đó là một cái thành tích của cái luật mà bảo vệ người tiêu dùng thì nói cái đó đâu có phải là hay đâu, cái đó là ác á. Bả lấy được bao nhiêu triệu đô thì cái công nhân và cái công ty đó phải mất đi bao nhiêu quyền lợi với người khác. Có cái gì hay ho đâu gọi là bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
[30:46]Sống trong cuộc đời này mỗi người nhường nhau một chút mà mà sống, chứ chỉ giành một phía, cái xã hội nó bị nghiêng lệch thì đó là một xã hội đau khổ. Nên bây giờ vậy, cái khổ của cuộc đời chúng ta là ta làm việc quá sức. Khi đất nước khó khăn, ta làm việc bằng cái cơ thể mình. Nắng cháy trên đầu người vậy đó mà không có máy móc, phải cuốc đất. Nắng chang chang mà mồ hôi tháo ra, nghe cái cảm giác cơ thể mình cực kỳ mệt mỏi mà không thể ngưng được bởi vì phải sao? Phải gieo giống, phải đợi đúng mùa mưa, rất là vất vả. Ở đây có ai làm đồng làm áng không? Có làm ruộng không? Có phải không? Ta thấm thía cái khổ đó không ạ?
[31:29]Trời lạnh như cắt mà vẫn phải đi cấy ngoài ngoài ruộng. Đó, những cái nỗi khổ. Rồi bây giờ cái thời đại mới ta có máy có móc rồi thì cái áp lực kinh của thị trường, cái sự cạnh tranh gay gắt, ta phải nặn đầu nặn óc ra mà mà chiến đấu bằng đầu óc đều cũng là nỗi khổ cả. Thấy cắp cái cặp đi làm công ty rồi coi đẹp vậy chớ đầu óc tiêu tan hết, quá khổ vì điều đó. Rồi một cái khổ ví dụ như
[31:57]nhà ở cũng là một điều ta thụ hưởng, nhưng mà nhà chật quá, nhà nghèo quá, dột nát và thậm chí không có nhà ở. Con người ta nó gắn những cái ba điều căn bản là: ăn, mặc và ở, ba cái giá trị căn bản của con người, ba cái giá trị vật chất căn bản của con người. Đó là anh phải là người đủ ăn, anh là người có giá trị cơ bản thứ nhất; anh mặc cho đàng hoàng không rách rưới là anh giá trị thứ hai; và thứ ba có cái nhà cho đàng hoàng để ở, cái giá trị thứ ba. Nếu trong ba điều này ta thiếu một cái thì ta thuộc lại là một người chưa đủ điều kiện của chưa đủ điều kiện sống của một con người. Nhiều khi nghèo quá rồi thì ta buộc phải bán nhà.
[32:43]Nghèo quá rồi cái đem quần áo đi bán bớt, nhưng mà còn vẫn giữ được cái gì? Giữ được cái ăn để đừng chết, tại vì không ăn chết liền. Nhưng cái ăn vẫn là cái thấp nhất, cơ bản nhất, nhưng mà ba cái: nó ăn, mặc, ở mà thiếu rồi, ta không còn giá trị của con người. Cái ngày hôm nay, xã hội ngày hôm nay thì cái ăn cái mặc ta tương đối không đến nỗi như ngày xưa, nhưng cái ở vẫn còn là vấn đề, phải không ạ? Ở vẫn còn là vấn đề. Vẫn nhiều người không có nhà ở. Mà bên đất nước mình đó thì có cái là ví dụ thấy ai không có nhà ở thì địa phương phải tìm cách xoay xở giúp cho người ta có một cái mái nhà, gọi là ta xây dựng những cái nhà kêu là nhà gì?
[33:25]Nhà tình thương, khác với nhà tình nghĩa. Nhà tình nghĩa là trong gia đình có công với cách mạng, còn nhà tình thương là người nghèo quá thì xã hội phải cưu mang gọi là nhà tình thương, không nỡ để ai mà lang thang ngoài ngoài đường. Tuy nhiên cũng có một số người vì lý do gì đó họ cũng bỏ địa phương họ đi luôn nên địa phương cũng không biết rằng họ là một người vô gia cư của địa phương mình, họ bỏ đi họ lang thang ngoài kia, qua địa phương khác không ai quản lý thì họ cũng không nhà mà thực sự không ai xây cho họ cái nhà tình thương cả vì địa phương không biết, họ bỏ đi mất rồi, họ bỏ địa phương đi luôn thì ta
[34:00]cũng bị có những người vô gia cư như vậy. Còn nếu cái người vô gia cư mà còn bám lại với địa phương, địa phương phải nhận ra. Họ sẽ tìm cách xoay xở giúp đỡ, mà nếu địa phương đó mà không xoay xở giúp đỡ thì ta đánh giá rằng chính quyền địa phương đó rất là kém về quản lý, kém như vậy. Còn ta nghe nói những người nước ngoài có những người vô gia cư, ta mới nói: Ủa, cái nước họ giàu như vậy mà sao lại có rất nhiều người vô gia cư? Mình đọc sách, mình coi phim, đọc tin tức rất nhiều người vô gia cư, homeless, không có nhà ở. Mình mới hỏi: Ủa, sao đất nước mình nghe nói giàu lắm mà, nhiều người Việt Nam thích qua bên đó ở lắm mà,
[34:38]đi du học bên đó rồi ở lại bên đó luôn mà, rồi giả bộ kết hôn giả để mà đi qua bên đó ở mà, bên đó thiên đường mà, mà tại sao lại còn rất nhiều người vô gia cư? Thì mới tìm hiểu ra là lý do thế này, lý do là vì cần cái nhà để sống nên họ phải mua cái nhà nhưng họ chưa có tiền, nên họ phải mua làm sao? Trả góp, trả góp trong 30 năm. Thì anh trả góp bao nhiêu năm không biết, nhưng nửa chừng anh không trả được nữa thì tất cả số tiền mà anh trả bao nhiêu năm trước coi như không có nữa. Ngân hàng tới lấy cái nhà liền và cảnh sát đứng về phe ai? Cảnh sát đứng về phía người dân hay đứng về phía ngân hàng? Đứng về phía ngân hàng.
[35:22]Cảnh sát tới chĩa súng bắt đi liền, đuổi ra khỏi nhà liền, không được tới gần cái nhà nữa, mày không còn là chủ căn nhà này. Rồi xong, thế là đi lang thang ngoài đường làm gì đó làm, vì không có công ăn việc làm mà, đi xin ăn gì đó làm, tới khi nào mày trúng độc chết nằm đó chẳng ai biết. Tại đã không có nhà thì làm gì có bảo hiểm y tế, ai chữa trị, rồi đó bệnh hoạn nằm lây lất ở đó rất nhiều người chết. Mình nói: Ủa, sao kỳ vậy, một xã hội giàu có văn minh mà sao họ lại chấp nhận đẩy dân họ ra đường sống thê thảm vậy? Thì sau này mới hiểu là họ chấp nhận để cho cái tình trạng đó xảy ra để cho cái người công nhân mà khi họ đi làm á họ phải phục tùng
[36:03]chủ nhân, cố gắng mà cày, chớ đừng có vừa làm mà vừa đòi hỏi. Nếu mà vừa làm vừa đòi hỏi chủ đuổi, mà chủ đuổi thì mất nhà, mất nhà thì ra chết ngoài đầu đường xó chợ. Cho nên cái chính sách mà thả để cho homeless, thực sự cuối cùng đó là chính sách mà bênh vực những người chủ tư bản. Cho những người khác nhìn thấy cái gương người ta homeless như vậy, mình phải ráng mà làm sao? Phục vụ chủ nhân của mình cho tốt, nhớ như vậy. Còn bên đây mình là còn có cái gọi là định hướng chủ nghĩa xã hội, mình còn hơi lên mặt với ông chủ được một chút, giờ bên kia là ông chủ là tất cả. "Trong đôi mắt em, boss là tất cả",
[36:44]nha, "là tình yêu, là hạnh phúc em ước mơ", nhớ như vậy. Nó khác nhau nhiều lắm. Và cái nhu cầu mà cơ bản con thứ ba con người, nhà ở vậy, nếu ta không có, rất là nguy hiểm, rất là nguy hiểm. Chưa kể cái chuyện đánh thuế nhà mỗi năm nữa, thuế nhà mệt khổ lắm. Rồi ta cũng có cái nỗi khổ nữa là không ai thương mình,
[37:13]khổ vì cô độc, không ai thương mình. Thì dĩ nhiên nó có cái nhân quả gì đó, nhưng mà nhưng mà ví dụ thế này, ví dụ như ta ta ra đi, ta bước vào cuộc đời, ta làm ăn, ta yêu đương, ta giao dịch, đủ thứ chuyện trên đời. Nhưng đến khi mà mọi cái thất bại ha, người ta yêu đã bỏ ta, tiền trong ví ta nó cũng bỏ ta, ha, mọi thứ nó bỏ ta đi hết, nhưng mà ta còn một nơi để trở về, đó là gì? Hometown, nhà của bố mẹ mình. Chạy về bố mẹ mình có cái vườn quê vườn rau, sống qua ngày. Nhưng mà rồi vẫn còn đó là bố mẹ mình mình chạy về thì bố mẹ mình cũng sẽ hơi buồn vì đứa con nó thất bại, nhưng mà vẫn động viên:
[38:00]Thôi con, thua keo này ta bày keo khác, rồi đi ra vườn câu cho nó miếng cá, rồi hái cho nó miếng rau, nấu miếng cơm cho nó ăn, vẫn còn một nơi để trở về. Ta nghỉ ngơi lại, để sức lực lại đi ra quậy tiếp. Nhưng mà lỡ ta không còn cái nơi đó để trở về, bố mẹ nghe lời ta dụ dỗ ngon ngọt đã bán mất luôn cái miếng vườn đó rồi, rồi sau đó hai ông bà chết rồi, rồi ta ôm tiền đó ra ta đi làm ăn cũng mất vốn luôn rồi, mọi người đã bỏ rơi ta rồi và không còn một nơi để trở về. Có ai nghĩ đến cảnh đó chưa? Thấy cảnh đó cùng đường bế tắc chưa? Đó, đó, khổ không? Vô cùng khổ. Cho nên ta không còn một nơi nào đó ai yêu thương ta để ta có thể về.
[38:50]Hoặc là ví dụ như trong lúc cùng đường như vậy bố mẹ chết rồi, nhưng mà ta còn người bà con, à ta còn đứa người đó anh em họ hay còn đứa em gái ruột ở đâu đó thì mình về nương náu nó cũng được để qua ngày rồi tìm cơ hội mà mà mà làm ăn lại, nhưng không được vì cái thằng em rể. Nó không cho, hồi xưa gây lộn với nó một trận, hồi xưa lúc nhà cãi lộn là: Tao không bao giờ nhìn mặt mày nữa, thì bây giờ đói đâu quay lại nhìn nó làm chi. Nghĩa là ta cũng còn một chỗ để yêu thương nhưng vì lý do gì đó không thể về được, cũng gọi là cùng đường bế tắc. Cái cảnh đó khổ không ạ? Cũng rất là khổ. Con cuộc đời nó vậy.
[39:31]Nghe kể rồi bắt đầu thấy sợ chưa? Không còn một nơi để trở về, như vậy. Đúng là trong bài nhạc của một nhạc sĩ có cái bài nhạc rất là hay là bài Về Nhà, nhớ không ạ? Ở đây có ai biết hát bài đó không ạ? Có bài Về Nhà, Sư nghe thoáng thoáng hay lắm, không rành lắm mà nghe rồi không tìm lại được. Bài Về Nhà dễ thương lắm, nghĩa là cuộc sống bề bộn bon chen rồi nhưng mà ta vẫn có cái nhà để về, người đó thực sự vẫn còn hạnh phúc. Có những người không có nhà để về, không có ai yêu thương mình cả, chết luôn.
[40:04]Rồi có một cái nỗi khổ, nỗi khổ khác: bố mẹ mình không phải là người cao quý, cũng là một nỗi khổ. Nhìn qua nhà người ta, bố mẹ người ta gì? Sang trọng nha, có của ăn của để. Bố mẹ mình lam lũ, không có học, nói năng thì bỗ bã, mở miệng tiếng chửi thề một tiếng rất là mắc cỡ với hàng xóm. Nhậu say xỉn ha, toàn là chính bố mẹ mình là người hư đốn, đứa con rất là khổ. Ta nhục nhã với với mọi người. Ngược lại, bố mẹ có đứa con hư hỏng thì sao? Hết sức là khổ sở. Con nó học nó không chịu học, đánh thì đánh không học, nó chỉ chơi bạn bè hư hỏng, tụ tập tầm bậy tầm bạ, công an bắt lên bắt xuống, khổ vô cùng.
[40:48]Đó cũng là những nỗi khổ trong trong cuộc đời. Rồi cái một nỗi khổ mà những người lớn tuổi như ta đều biết là lúc đất nước chiến tranh ly loạn. Dân tình khốn khổ, nghèo khó, lúc đó khổ lắm. Bởi nhà nước mình vì nhà nước mình lúc nào cũng sẵn sàng chiến đấu, lúc nào cũng xây dựng cái lực lượng an ninh quốc phòng hùng mạnh để đập tan mọi cái âm mưu mà xâm lược. Nhưng trước hết phải hết sức khéo léo để tránh chiến tranh cái đã. Tại vì có chiến tranh rồi đều cũng phải mất mát, hư hao, đổ vỡ. Dựng xây lại cũng hết sức là vất vả, chi bằng đừng có chiến tranh. Nhưng mà muốn đừng có chiến tranh thì làm ơn mình phải ăn chay
[41:32]nhiều một chút, chứ ăn thịt nhiều quá chiến tranh tới liền. Đó là vậy. Đó là những cái nỗi khổ trên cuộc đời. Rồi có một cái nỗi khổ nữa là ta ít kiến thức, ít tài năng
[41:49]cũng là một nỗi khổ trên cuộc đời này. Mà người ta sinh ra ta phải có cái nghề để mưu sinh, làm ra được cái gì để có người khác trả lương cho mình, trả thù lao cho mình để mình sống. Nhưng mà khổ cái mình không làm được gì cả, không có cái nghề nào cho nó rõ ràng cả. Hoặc là cái nghề mình không xài được trong cái giai đoạn đó, trong cộng đồng đó, chả ai thuê mướn mình cả, cũng không khởi nghiệp tự mình làm được cả. À ví dụ như có người hỏi chứ anh có thể là là có nghề gì? Thì nói: "Dạ, em có một cái nghề rất đặc biệt là vẽ tranh bằng cơm." Nói: "Vẽ tranh bằng cơm là gì?" Tức là em đưa cơm vào miệng
[42:28]nhai nhai, phun phun phun ra một lát thành bức tranh. "Anh có thuê không?" Nói: "Không, nghề đó tao không thuê, thôi mày đi chỗ khác." Đó, tức là cái nghề mình không ai dùng được. Không ai dùng được thì cũng coi như sao? Cũng là cũng gọi là bất tài, thiếu kiến thức. Có nhiều nghề rất không thực tế, cũng chẳng ai dùng, coi vui vui mắt một chút xíu thôi chứ lại không có lợi ích lâu dài. Vì rồi ta sống ở đời mà cái trình độ mình kém quá, mình không làm gì được. Mà mình kém còn đỡ, nó tuột xuống tới mức độ bại não, tức là người thiếu nhận thức, 20 tuổi rồi mà cái nhận thức chỉ như đứa em trẻ 4, 5 tuổi, ta chỉ làm gánh nặng cho cuộc đời thôi. Khổ không?
[43:06]Quá khổ đi, quá khổ. Cho nên, cuộc đời này là vô số nỗi khổ như vậy, vô số nỗi khổ mà
[43:15]trong cái vô số nỗi khổ đó thì ta làm gì?
[43:23]Nãy giờ ta nghe kể nhiều nỗi khổ thì ta có một điều thế này: Cái người khổ, tức là người thiệt thòi, đúng không ạ? Người khổ là người thiệt thòi. Họ thiệt thòi, thiếu thốn, mất mát, không được đầy đủ trong cuộc sống bình thường của một con người. Họ bị người ta coi thường, bị người ta xúc phạm. À người họ không đủ ăn, không đủ mặc, không đủ ở, không có kiến thức, không có cuộc sống thụ hưởng đầy đủ. Nên họ khổ quá đi vì thiệt thòi. Và nhìn thấy cái cảnh thiệt thòi như vậy thì có một số nhà làm luật, nhà chính trị mới đưa ra một khái niệm là quyền con người.
[44:13]Quyền con người. Nói đã là người thì phải được cái này, phải được cái kia. Họ đưa họ nói là luật, chả biết luật ở đâu ra. Mà do thấy nỗi khổ nhiều quá, một số những người họ mới phản kháng cái nỗi khổ đó, phản kháng bằng cách tạo ra một loại luật pháp gọi là Luật Quyền con người.
[44:40]Hôm nay chúng ta ngồi đây để chúng ta nhìn cái nỗi khổ con người và cách phản kháng lại cái nỗi khổ đó như thế nào nha. Đó, hôm nay ta ngồi dưới cái mái chùa, dưới bóng Phật, ta sẽ có cái cách nghĩa là phản kháng lại nỗi khổ của con người. Nhưng một số nhà xã hội học, những nhà luật học, những nhà chính trị đã phản kháng lại nỗi khổ của con người bằng một điều luật gọi là Luật về Quyền con người. Họ nói: "Hễ làm con người thì phải được cái này, được cái này, được cái này." Họ quy định nó thành luật và bắt các quốc gia phải tuân thủ, không cho con người khổ như vậy. Tức là họ phản kháng chống lại nỗi khổ đó bằng luật pháp.
[45:21]Tức là họ cho rằng là hễ được làm người thì phải đủ ăn, hễ làm người được quyền sống, được quyền học, được quyền thụ hưởng. Nghe đã tai không ạ? Nghe rất có lý hén. Ồ một xã hội như vậy nó nhân văn quá, ha. Con người được sống là phải đủ ăn, đủ mặc, được thụ hưởng, được tiếp nhận những cái điều kiện, những tinh hoa, những văn hóa của cái cuộc sống này. Đó, đó là quyền của con người, sinh ra là phải được. Họ áp đặt thành luật như vậy, ép các quốc gia phải đi theo, đó gọi là quyền.
[45:55]Thì sau khi học hết môn Luật Quyền con người rồi, cái thầy mới nói với các thầy cô giáo, thầy nói thầy giơ tay thầy xin làm luận văn nghiên cứu, nghiên cứu sinh. Mà thầy xin làm một đề tài Nghĩa vụ của con người.
[46:13]Con người sinh ra không có quyền
[46:18]mà có nghĩa vụ trước cái đã.
[46:23]Nếu không có nghĩa vụ, không có quyền. Anh phải cống hiến, anh mới được thụ hưởng. Không có cống hiến, lấy gì thụ hưởng, đúng không ạ? Anh có đóng thuế nhà nước thì nhà nước mới có ngân sách mà làm đủ thứ chuyện trên cuộc đời này để cho anh thụ hưởng một cuộc sống. Anh ra đường coi là anh thấy cái đường nó hư, anh chê trách: "Trời, sao cái đường này cứ để hư hoài?" Ngân sách. Ngân sách ở đâu? Thuế. Đó là nguyên tắc: Ta không cống hiến thì ta không có thụ hưởng, ta không có nghĩa vụ thì ta không có quyền. Hai cái đó phải cân đối. Nhưng mà trên thế giới hiện nay không hề có cái luật nghĩa vụ con người
[47:05]mà chỉ có cái luật là quyền con người, không cân đối, not balance. Không cân đối.
[47:15]Nhưng trong cái luật pháp quốc gia thì trong cái Hiến pháp có ghi rất rõ: Quyền của công dân và nghĩa vụ của công dân. The rights of citizen and the obligations of citizen. Quyền của công dân và nghĩa vụ công dân. Nhưng mà nói tới lĩnh vực con người trên khắp thế giới thì người ta bỏ mất cái obligation, bỏ mất cái nghĩa vụ, chỉ nói tới quyền: Human rights, quyền con người. Quên mất một điều hết sức quan trọng là human obligations, nghĩa vụ của con người. Nên trước cái khổ đau của cuộc đời của trần thế này thì những nhà chính trị, những nhà luật pháp đã tìm cách phản kháng lại nỗi khổ thì họ cũng có thiện chí đó, chứ không phải không.
[48:05]Nhưng họ đi bằng cái con đường luật pháp, bắt buộc phải sướng, con người là phải sướng. Ai cho con người cái sướng? Ví dụ bây giờ đứa trẻ nó mới đẻ ra nó không làm gì được thì thôi ta chấp nhận vì nó chưa thể đóng góp, chưa thể cống hiến thì ta phải nuôi nấng, chăm sóc nó. Nhưng đến khi mà nó đủ ý thức rồi thì cái điều đầu tiên nó phải được học là gì? Là nó có nghĩa vụ với cái cuộc đời, với thế giới này. Đã là con người trên thế giới này, ai cũng phải có nghĩa vụ đối với cái hành tinh này cả. Đó mới là gì? Đó mới là đạo đức. Đó mới là gì? Đó mới là cội gốc. Vì nghĩa vụ là gốc mà quyền lợi là ngọn nha.
[49:01]Nghĩa vụ là nhân mà quyền lợi là quả. Ta cống hiến, tức là ta gieo nhân. Ta thụ hưởng, tức là ta được quả. Còn ở đây nói ngược lại: Không cần cái nghĩa vụ, không cần cống hiến mà bắt ta phải có thụ hưởng, bắt ta phải có quyền lợi. Đây là một điều gì? Không trồng cây mà muốn có trái ăn, có quả ăn. Điều này phi logic, absurd, illogic, phi lý và không khoa học, đúng không ạ?
[49:43]Nên mà đây là thế giới loài người đó. Cả một cái thế giới văn minh thế này đó, bao nhiêu cái đầu tiến sĩ, giáo sư trên thế giới cứ tập trung tạo ra cái quyền con người, cái Luật về Quyền con người, phân tích, chia chẻ, xây đắp, bồi đắp, bồi dưỡng cả một hệ thống về Luật về Quyền con người hùng mạnh, đồ sộ trên cả thế giới. Thầy cũng chả hiểu nữa. Bởi vậy, bữa hôm thầy học môn đó rồi, thầy nói sao kỳ cục vậy ta? Thiên lệch. Không nghĩa vụ lấy đâu có quyền lợi? Thầy nói: "Rồi, thầy sẽ làm cái nghiên cứu về cái nghĩa vụ con người." Hễ có mặt trên cuộc đời này, khi anh đủ nhận thức thì điều anh phải
[50:17]được học đầu tiên không phải là quyền của anh, mà là nghĩa vụ. Nên như mấy đứa con nít đó bên Tây vậy đó, nó hỗn láo với bố mẹ nó. Bữa thầy gặp một cái cái ông Việt kiều về, ổng ngồi ổng kể chuyện vậy. Ổng nói là: "Con sang đây rất là vất vả. Đứa con đẻ ra được 9 tháng, lúc đó con nghèo quá, vợ con thấy con nghèo quá nên bỏ con đi, bỏ lại đứa con 9 tháng cho con nuôi luôn. Thì con vẫn phải vừa đi học, vừa phải đi làm kiếm tiền và vừa phải chăm cái đứa bé có 9 tháng tuổi đó, cực khổ vô cùng. Rồi lớn lên phải nuôi dạy nó mà nói nói thầy biết á, không cần biết phải trái, không cần biết đứa con nó hư sao,
[50:58]nó hỗn thế nào, hễ nó gọi tới là còng bố mẹ trước. Vì sao? Vì quyền trẻ em." Mới mở mắt ra là đã có quyền nên từ từ hư hết là vậy. Những đứa trẻ nó hư hết tâm hồn của nó. Giống như đứa trẻ trong nhà giàu được bố mẹ nuông chiều, muốn cái gì bố mẹ phải cho thì trong đầu nó hình thành một cái luật: Bố mẹ phải nghe lời nó, rồi cũng muốn chửi, muốn mắng gì cũng được, bố mẹ chỉ có năn nỉ và nó hư. Nhưng bây giờ điều đó đã biến thành luật. Đứa trẻ được quyền chửi cha mắng mẹ, bố mẹ rầy nó bỏ phòng đóng cửa cái rầm nó không cần nghe. Giận mà giận cũng không làm gì được, nói nặng nó một tiếng nói nó "Xúc phạm nó hả?", gọi cảnh sát liền.
[51:39]Đừng có hòng mà bợp tai hay đánh đòn nó, đánh đòn rồi vô tù liền trong 30 giây. Cho nên phải nuôi nó mà không được dạy nó. Mình dễ hay dễ ức không? Ấm ức không? Có không? Vất vả nuôi nó mà không được nói nó, không được rầy bảo, không được dạy dỗ, mình có bị áp lực tâm lý không? Bị ức chế tâm lý không? Quá ức chế. Rồi cái ức chế tâm lý đó nó sinh ra hai cái hệ quả. Một cái hệ quả, mấy ông bố nhà giàu, "Dẹp! Không bao giờ tao để gia tài cho mày. Tao nhớ tới lúc mà mày hỗn với tao". Cho nên ổng giàu lên rồi tới chừng chết ổng ký cái di chúc, không có để gia tài lại cho đứa con. Đem tặng hết từ thiện luôn.
[52:20]Đứa con ấm ức vô cùng, lúc đó mới ấm ức lại tại vì hồi nhỏ hỗn với ổng quá. Đó là hệ quả thứ nhất, tình cha con coi như không có. Cái ấm ức thứ hai, không thèm lấy vợ đẻ con nữa. Tại đẻ ra vậy. Có một cái bộ phim có cái ông đó là ổng ờ họ có một cái kỹ thuật để dời cái hồn người này nhập vô cái xác người kia, rồi họ sống lại. Rồi có đứa con gái, à nó lúc nào nó cũng chống ổng, ổng thương gì nó, nó cũng chống nó cũng chửi ổng. Trong một lúc ổng đi nói chuyện, hai cái ông bạn đi với nhau trên đường phố, nhìn thấy đứa con nít bé xíu vậy nó đùa giỡn, cái người bạn kia nói "Trời coi! Đứa bé nó dễ thương nó như là một thiên thần".
[52:58]Thì cái ông này mới nói "Cho tới khi nó đủ lớn thì thiên thần này sẽ trở thành quái vật". Khi bắt đầu nó lớn lên chút là bắt đầu nó hỗn láo á, nó ngang ngược, mà bố mẹ không làm gì được. Vì cái gì? Vì cái quyền trẻ em. Cứ quyền mà không có nghĩa vụ, làm cho cái xã hội này, thế giới này hư hỏng luôn, hủy hoại luôn. Vậy ta thấy loài người có thông minh không? Loài người đã đủ thông minh chưa? Chưa. Loài người còn phạm rất nhiều sai lầm. Ta thông minh hơn các loài khác trên Trái Đất này nên ta mới chiếm mất cái Trái Đất này. Ta muốn giết con nào thì ta giết. Ta muốn giết cá heo thì giết, muốn giết cá voi thì giết,
[53:37]muốn vô diệt chủng các loài trong rừng thì cứ diệt, vì ta là chủ nhân Trái Đất này, vì ta thông minh hơn nó. Nhưng cái thông minh đó cũng chưa đủ để ta tìm ra được một con đường sống hợp lý nhất trên Trái Đất này. Bằng cớ là nói tới quyền mà không nói tới nghĩa vụ.
[53:58]Trong cái thông minh này, con người vậy. Con người ta là loài thông minh nhất. Mà đặc tính của cái loài thông minh nhất là gì? Tò mò. Con khỉ nó tò mò không? Khỉ rất tò mò vì nó cũng bắt đầu hơi hơi thông minh. À, chùa mà có mấy con khỉ nó lọt vô rồi thì chùa muốn chết luôn với nó luôn. Nó mà vô được cái kho nhà bếp rồi, bắt đầu nó vô cái kho rồi nó cầm lên nó coi, nó không hiểu ném xuống đất. Cầm cái chén lên không hiểu ném rớt xuống bể. Cầm cái trái cây lên ăn không được vứt, còn cái gì nó ăn nha nhai hai ba cái không ngon vứt. Trong khi cái đó là mình tiền không. Đó, con khỉ mà lọt vô chùa là mình muốn chết luôn vì cái tò mò của nó.
[54:41]Mà nó chỉ ngang đó thôi nó trở thành kẻ phá hoại. Nó không thể sống với loài người được. Mày khỉ thôi mày chấp nhận vô rừng mà ở. Đó, cái cái phước mày chỉ nhiêu đó thôi, thì cứ vô rừng kiếm trái kiếm cây mà ăn nhiêu đó thôi, không thể đến gần với loài người, phá hoại mang tội chết, nhất là phá đồ chùa. Ban đêm người ta ngồi thiền hay ngủ là nó cứ đập rầm rầm nó nhảy nóc nhà nó chơi. Thôi, muốn chết với nó luôn. Thế là đành phải coi là chúng ta không thuộc về nhau. Thôi mày, mày về thế giới của mày, thế giới của tao. Thôi, đành chịu. Và con người ta vậy cũng thông minh cho nên ta có cái tò mò.
[55:18]Nhờ cái tò mò này mà con người tìm ra không biết bao nhiêu cái kiến thức khoa học kỹ thuật, đưa cái văn minh của nhân loại cho đến ngày hôm nay. À, cái tò mò. Ta cứ tò mò dần, tò mò dần, tò mò dần như vậy. Ta cứ tăng cao cái trình độ kiến thức văn minh tới ngày hôm nay. Vừa rồi Mỹ vừa mới thử nghiệm một cái máy bay bay quanh vòng Trái Đất bao nhiêu vòng không đáp xuống, không cần tiếp nhiên liệu. Cả thế giới rúng động hết luôn. Nói Mỹ đã tìm ra được một kỹ thuật gì chăng, bay không cần tiếp nhiên liệu trong bảy trăm mấy chục giờ liên tiếp, không cần tiếp nhiên liệu, anh bay bằng kỹ thuật gì vậy?
[55:56]Mà nếu mà anh đã chiếm được ưu thế đó rồi thì đúng là anh làm bá chủ thật. Cho nên những cái cường quốc khác rất là lo sợ. Mỹ vừa thí nghiệm và đã thành công bảy trăm mấy giờ liên tục bay quanh vòng vòng Trái Đất không cần tiếp nhiên liệu. Như vậy anh có kỹ thuật nào khác rồi, không còn phải là phản lực nữa. Tại phản lực anh phải chất lên đó một đống nhiên liệu mà nổ mà bay ra phải không ạ? Đó là cần có một cái nhiên liệu rất nhiều để nó nổ với vận tốc rất lớn thì nó mới đẩy chiếc aircraft bay ngược chiều lại. Còn ở đây không biết bỏ gì trên đó mà nó bay hoài nó không cần tiếp nhiên liệu. Bay chán rồi nó đáp xuống, vì nó chán quá nó đáp xuống,
[56:32]chứ nếu cho bay nữa hình như vẫn còn bay được nữa. Như vậy đó là cũng là một dấu vết nghĩa là người ta bắt đầu phá được cái nguyên tắc phản lực. Tại nào giờ muốn di chuyển là phải làm sao? Phản lực. Mình bước chân trên đường cũng là phản lực. Nói "Dạ đâu có máy bay nổ gì đâu phản lực". Này học Vật lý mới biết, Vật lý lớp 10 mới biết phải không ạ? Tức là... Thôi, cái này ngồi giảng Vật lý nữa mất thời gian, thôi không nói nữa. Nhưng đại khái là như vậy. Nên ngày hôm nay là hình như Mỹ đã tìm ra cái gì rồi đó, mà thấy nó bay hoài lên trời dường như không còn là phản lực nữa, nghĩa là thế giới bắt đầu bước sang một cái giai đoạn mới rất là lớn lao.
[57:14]Đó, cái nhờ cái thông minh, rồi người ta tò mò, rồi nhờ tò mò người ta tìm kiếm, nhờ tìm kiếm mà ta thành tựu được một hệ thống khoa học mà là lớn lao đến dường này. Nhưng đã đủ chưa? Như thế vẫn chưa đủ. Con người muốn gì nữa đây?
[57:35]Thế con người muốn gì nữa? Con người muốn một cái gì hơn con người.
[57:45]Con người muốn một cái gì vượt khỏi thân phận của con người.
[57:53]Có hai cách để ta vượt khỏi thân phận của con người.
[58:00]Cái cách thứ nhất là cách của đạo Phật.
[58:05]Ta tu hành, thiền định, lắng tâm hướng về vô ngã. Và từ con người ta vượt khỏi con người ta trở thành một bậc Thánh. Đúng như vậy, giỏi. Đó là con đường của đạo Phật. Cách thứ hai: ta chế tạo ra một cái trí tuệ nhân tạo, robot nha, thông minh hơn con người, làm được việc giỏi hơn con người. Và loài người, khoa học đã chọn con đường thứ hai. Và trong hai con đường này cái lợi cái hại như thế nào?
[58:46]Cái con đường thứ nhất mà của Phật truyền dạy thì nó không có phản ứng phụ, nó không có cái side effect, không để lại phản ứng phụ. Vì khi mà ta tu tập để làm Thánh á, ta tu tập thiền định, đạo đức, vô ngã, làm những điều phúc đức, thì ta chỉ đem lại những điều gì? Những điều tốt đẹp, an vui cho mọi người chung quanh mình. Ta càng tu chừng nào, càng gần đến vị Thánh chừng nào thì ta cứ đem lại, tỏa ra hạnh phúc cho muôn loài chung quanh mình chừng nấy. Nên không có phản ứng phụ. Còn cái cách thứ hai mà khoa học chọn là chế tạo ra cái một loại giống thông minh hơn mình là robot, trí tuệ nhân tạo.
[59:38]Cái lợi của nó là gì? Nó sẽ làm được việc hơn con người. Ví dụ bây giờ nói ta mổ mổ những ca mổ khó, con người mổ không được, tới mức độ con người mổ không được, mổ nối những vi mạch máu của mắt, máy mới làm được, con người làm không được. Nối những thần kinh não phức tạp, tay chân con người là không đủ tinh tế, tinh vi để làm nữa, máy mới làm được. Và nhiều cái phép tính toán con người không làm nổi nữa, máy mới làm được. Ví dụ như bây giờ ta vẽ một cái tòa nhà, tòa nhà kiến trúc phức hợp, thì nếu con người tự vẽ thì ba năm mới ra được một cái công trình. Nhưng mà đưa vô máy làm rẹt rẹt, trong mấy phút sau ra được cái tòa nhà.
[1:00:22]Mình muốn đổi, mình nhấn nút rẹt rẹt, đổi hết công trình, thay đổi hết tất cả. Tức là máy nó làm giỏi hơn người, nhanh hơn người, chính xác hơn con người, thông minh hơn con người rất là nhiều trong nhiều lĩnh vực. Và đi vào cái lĩnh vực an ninh quốc phòng cũng vậy. Cái người nhân viên công lực của mình là người an ninh, cảnh sát mình đấu tranh với tội phạm rất vất vả, vì nó lặn xong trốn mất. Nhưng bây giờ nếu áp dụng trí tuệ nhân tạo thì bắt nó trong vài ngày, bắt trong vài ngày bắt liền. Anh gây án mạng rồi, ta cứ nghe tin báo đăng "Phát hiện một cái xác chết", thấy không? Ba bốn ngày sau, "Dạ, đã bắt được hung thủ".
[1:01:01]Cứ vậy, hôm nay phát hiện xác chết, ba bốn ngày sau bắt được hung thủ. Hồi xưa, nhiều khi 30 năm sau rồi chìm luôn, không biết hung thủ giết người đi đâu mất tiêu. Còn ngày hôm nay không còn chuyện đó nữa, vì sao? Vì cái hệ thống an ninh của Việt Nam đã gắn cái trí tuệ nhân tạo vô hết rồi. Cho nên ta cho nên hãy nhớ giùm nha, Việt Nam mình thì không thích khoe, nhưng nhớ là Việt Nam ta không phải dạng vừa đâu, nha. Thế giới có gì mình có hết. Thế giới gì mình có hết. Bây giờ chỉ có một cái cách gây án mà cảnh sát không thể bắt được, nhưng mà khi mà thầy nói ra cách này rồi thì mọi người phải giữ bí mật,
[1:01:39]tại nếu truyền ra thì nhiều người tội phạm nó sẽ bắt chước, nha. Nhưng mà hôm nay vì tình thân ta nhá, tình thương mến thương, nên thầy tiết lộ cái cách gây án rồi công an không thể bắt được. Là ví dụ ta vừa gây án xong thì ta chạy xe thật nhanh ra tới cầu Thăng Long nhảy xuống tự tử luôn, thì công an không thể bắt được nữa. Thì có cách đó. Chứ còn hễ ta còn sống, công an tới nơi ở còng bắt đi về liền, vì ta có trí tuệ nhân tạo kiểm tra hết, đường phố ngõ ngách hết. Trí tuệ nhân tạo sao rà nhanh vậy? Dù bịt mặt, kể cả bịt mặt họ đo khung xương, cái máy nó chụp hình mình một cái lên nó đo tính toán
[1:02:15]khung xương ra tìm ra cái con người nào đó liền, tra liền. Mọi cái dấu vết đi không có không có lâu. Rồi thậm chí vì nó trong chiến tranh cũng vậy. Trong chiến tranh mà áp dụng trí tuệ nhân tạo giết nhau khốc liệt hơn. Như hồi xưa mình mình bắn ai mình ló cái đầu lên bắn cái đùng cái mình núp lại trong bức tường để nó bắn mình có bức tường che phải không ạ? Rồi cái mà địch nó muốn bắn mình nó phải tìm coi mình núp đâu, không thấy thì sao bắn? Giờ không có chuyện đó nữa. Bây giờ nó lại ống dòm nó nhìn xuyên qua mấy lớp tường nó xem đối phương ở đâu và nó tự động nó chỉnh cái mũi súng lại bằng trí tuệ nhân tạo chính xác,
[1:02:48]bấm cái đùng viên đạn bay xuyên qua ba lớp tường trúng đối phương chết liền. Nên cái chuyện mà núp trong vách mà để che đạn là chuyện đã xưa rồi. Vì cái thời ngày hôm nay nó khốc liệt như vậy. Rồi khi mà những cái nhà mà khoa học hàng đầu như Jack Ma mà nói chuyện với cái là Musk, Elon á, những cái tay hàng đầu, những cái đầu sỏ trên thế giới nói chuyện với nhau đang nói về trí tuệ nhân tạo robot thì người ta cũng rất lo lắng. Cái trí tuệ nhân tạo nó nó thông minh càng ngày nó thông minh quá rồi không biết chuyện gì xảy ra. Nhưng mà các nhà khoa học thì cười cười nói: "Nhưng cuối cùng con người vẫn là chủ, tại con người tạo ra được nó mà.
[1:03:26]Nhưng con người sẽ stop nó được. Chỉ cần cái mã thôi." Nó đang đi ngoài đường, nó làm việc đủ thứ, ở đây ta chỉ cần bấm một cái mã tích tích tích tích đúng mã bấm cái tạch, đằng kia nó gục xuống liền, nó ngưng lại liền, nó không làm được nữa. Tại vì cái mã code để stop nó, dừng nó lại là do con người làm chủ. Nhưng đây mới là cái ngu lần nữa. Vì sao vậy? Vì lúc đó cái trí tuệ nhân tạo robot á nó biết điều đó, nó bẻ khóa mất rồi, nó đổi mã mất rồi. Mình thấy: "Ờ trời, nó ngoài đường nó quậy quá. À cái con gì đây, mày bấm cạch cạch bấm." Nó không sao hết. Tại vì nó bẻ khóa rồi, nó không cho con người
[1:04:04]can thiệp vào cái hệ thống của nó nữa. Nó đủ thông minh hơn con người. Lúc con người không làm gì được nữa. Và lúc đó ta làm sao? Ta xếp hàng dài theo đường phố, ta cầm hoa để đón mừng một chủ nhân mới của thế giới này. Tại vì theo nguyên tắc ai thông minh hơn thì người đó làm chủ. Ta đã tạo ra cái loại chủ nhân cho thế giới này. Và cái người chủ nhân đó thông minh làm gì cũng được và nhìn thấy con người, bắt đầu cái robot nó mới suy nghĩ: "Con người nuôi rất là tốn kém, phải không ạ? Phải ăn. Ăn rồi đi vệ sinh, xài rác thải, rác thải đổ ra sông Tô Lịch, sông Tô Lịch nó hôi thối rồi mời chuyên gia Nhật qua.
[1:04:52]Rắc rối à, con người phiền toái quá. Đừng có con người thế giới này tốt hơn." Thì nó làm gì?
[1:05:09]Nó thấy con người phiền toái quá, nhiều nhu cầu quá. Rồi cái nhìn thấy con người khóc lóc khổ sở, cái nó nhìn phân tích, nó phân tích tâm lý xong nói: "À, cái người này vừa bị người yêu bỏ nha. Bị bỏ rồi à người này sắp sửa làm những chuyện này, chuyện này." Nó nói con người ta cái tâm lý con người ta nó phức tạp, phiền toái và tạo thành một gánh nặng cho cho xã hội này, không bằng robot. Robot sống rất là thanh thản, không yêu ai. Cần giết ai thì bắn cái bùm chết thôi, không có suy nghĩ nhiều, không thương không ghét gì nhiều. Thấy cần giết thì giết, không cần giết thì thôi, không có thương ghét.
[1:05:43]Thấy con người phức tạp quá, con người thương nhau, ghét nhau, thù nhau, hận nhau, là tôn vinh nhau rồi hạ nhục nhau, thế giới loài người quá phức tạp, chỉ làm gánh nặng. Thôi, con người không nên tồn tại nữa.
[1:05:58]Đó là cái side effect là phản ứng phụ khi ta chế ra được một loại thông minh hơn con người. Khi ta chế ra được một loài thông minh hơn con người thì ta lãnh cái hậu quả. Do vậy là để vượt khỏi thân phận của con người, ta có hai cách. Một cách là theo Phật tu hành mà làm thánh. Cách thứ hai là chế tạo ra robot. Thì ta chọn cách nào? Tu hành làm thánh phải không ạ? Hiền lành, không có phản ứng phụ, thế giới chỉ càng lúc càng hạnh phúc hơn. Vậy ta còn chần chờ gì nữa mà không chịu tu, phải không ạ? Các khóa thiền ta phải tu, về nhà mỗi ngày lễ Phật tu hành, sống với nhau ráng yêu thương, tử tế nha, để chi?
[1:06:46]Ta đủ công đức mà mà chứng ngộ thánh quả. Nhớ như vậy. Thì ta trở lại cái chuyện là các nỗi khổ của con người.
[1:07:00]Sống trên đời ta quá nhiều nỗi khổ và để phản kháng lại cái nỗi khổ đó, một số nhà chính trị, luật pháp đã xây dựng một cái bộ luật gọi là luật về quyền con người, quyền con người. Nhưng mà ta mới thấy rằng đã nói tới luật pháp
[1:07:22]thì cái quyền không bao giờ tách rời với cái nghĩa vụ. Có nghĩa vụ mới có quyền. Nên nghe cái người mà chỉ nói quyền, đây một lần nữa là sự khiếm khuyết cái nền văn minh của nhân loại, giống như cứ đâm đầu mà lo chế tạo robot để sau này nó làm chủ lại mình. Mà cứ tưởng làm chủ được nó, không ngờ nó bẻ khóa luôn, nó làm chủ được mình. Thì cũng vậy, cứ nói về quyền mà không nói nghĩa vụ, con người mất đạo đức liền. Nhớ như vậy. Nghĩa vụ làm cho người ta có đạo đức, có trách nhiệm, còn quyền làm cho người ta hưởng thụ và người ta mất đạo đức. Và đúng như vậy, trước nhất là quyền trẻ em. Quyền trẻ em đi tới đâu đứa trẻ hư hỏng tới đó.
[1:08:10]Còn nếu có nghĩa vụ thì trẻ em sẽ ngoan. Trẻ em phải có nghĩa vụ kính trọng bố mẹ.
[1:08:20]Trẻ em phải có bổn phận phụ giúp việc nhà với bố mẹ. Trẻ em phải có bổn phận siêng năng học hành để sau này trở thành một công dân tốt cho đất nước và cho thế giới. Đó là nghĩa vụ, nghĩa vụ quy định thành luật và bố mẹ là người phải thực thi cái cái nghĩa vụ đó, bảo vệ cho trẻ thực hiện cái nghĩa vụ của trẻ em. Thì như vậy đứa trẻ sẽ ngoan liền vì nó là luật của nghĩa vụ. Và con người cũng vậy. Anh là con người trên Trái Đất này anh phải có nghĩa vụ với thế giới này. Nghĩa vụ gì? Nghĩa vụ bảo vệ hòa bình cho thế giới này. Làm mọi điều để không cho chiến tranh xảy ra, đó là nghĩa vụ. Mà ai là người khơi mào chiến tranh, người đó là vi phạm luật pháp
[1:09:03]của nhân loại, anh đã vi phạm cái nghĩa vụ của con người. Vì cái nghĩa vụ của con người là phải bảo vệ hòa bình cho thế giới này. Nghĩa vụ gì? Anh phải bảo vệ môi trường sống cho cái Trái Đất này. Môi trường ví dụ như là bảo vệ rừng là nghĩa vụ của con người, trồng rừng là nghĩa vụ của con người. Ví dụ như bên Philippines vậy đó, một học sinh mà muốn tốt nghiệp phải trồng 10 cây. Hình như hôm trước thầy có nói vụ đó ở đây chưa ta? Có rồi phải không? Và người Việt Nam ta không lẽ mình thua kém Philippines phải không ạ? Thế mình phải là mỗi người mình trồng mấy cây? 11 cây, đúng không ạ? Đúng không?
[1:09:45]Vỗ tay, 11 cây mà vỗ tay. Mỗi người phải ít nhất là 100 cây nha. Còn những người còn trẻ, còn trẻ còn hi vọng thì phải tự nhận lấy cái nghĩa vụ mình sẽ trồng 10.000 cây trên cuộc đời của mình. Nói: "Dạ, con không có đất." Không cần đất, cần cái đầu. Nói: "Ủa, trồng cây trên đầu hả thầy?" Nói: "Không." Mình cần cái đầu chứ không cần đất. Nha. Đất của ai kệ nhưng mình tới mình thuyết phục người ta: "Tôi trồng cho bạn. Đất bỏ hoang chỗ đó thấy chỗ trống đó trồng được mấy cây, anh cho tôi trồng, tôi chăm sóc giùm cho anh." Mình nói nghe nói: "Ủa, sao tự nhiên trên đời có người tốt vậy?" Nói: "Không tốt, vì đó là nghĩa vụ của nhân loại,
[1:10:29]của con người sống trên Trái Đất này phải trồng cây để bảo vệ môi trường." Rồi ta thấy cái vùng đất hoang, nhà nước chưa trồng được, nhiều người cũng không quản lý, ta tổ chức với nhau cùng nhau xin lên để trồng những cái cây đó lại, phủ xanh đồi trọc lại. "Vì sao vậy?" - "Dạ, đây là nghĩa vụ của con người." Sống trên cuộc đời này phải có nghĩa vụ giữ sự hòa bình cho thế giới, giữ gìn cái màu xanh cho Trái Đất này, bảo vệ cái môi trường sống của Trái Đất này và làm sao? Bảo vệ mối liên lạc tốt đẹp giữa người và người với nhau. Là một trong những nghĩa vụ của ta là gì? Là make good relationship among the people.
[1:11:14]Nha, ta tạo ra một mối liên kết liên hệ tốt đẹp giữa người và và người. Nghĩa là gì? Đừng gây lộn nha. Đừng xúc phạm nhau, đừng nói nặng nhau, đừng gây gổ mà phải làm sao? Phải nói năng hòa ái, lịch sự, tử tế. Nên cái nói năng với nhau hay đối xử với nhau hòa ái, lịch sự, yêu thương, tử tế nó không phải là anh tự giác muốn làm gì làm nữa mà đó là điều bắt buộc vì nó là nghĩa vụ của con người trên Trái Đất này. Thì khi nói tới nghĩa vụ ta thấy làm sao? Nó có yếu tố của đạo đức, đúng không ạ? Còn nói tới quyền ta thấy nó lại sự hưởng thụ mà hưởng thụ làm cho ta mất đạo đức. Thì bây giờ cái người nào đó ta nghe nói tới quyền ta thích,
[1:12:08]còn một người nghe nói tới nghĩa vụ thì thích. Hai người này ai là người có đạo đức? Đúng không ạ? Nghe nói tới quyền mà thích, đây là người không có đạo đức, cứ thích hưởng thụ: "À tôi sống trên đời tôi phải được quyền này, tôi được quyền kia" là người không có đạo đức. Còn nghe nói tới nghĩa vụ: "Xuất hiện trên cuộc đời này anh phải có nghĩa vụ bảo vệ cái Trái Đất này cái đã. Anh xuất hiện trong gia đình này thì anh bảo vệ cái hạnh phúc của gia đình này cái đã. Anh xuất hiện trong đất nước này thì anh phải bảo vệ cái đất nước này cái đã. À anh sống trong môi trường sống này thì anh phải bảo vệ môi trường sống,
[1:12:45]giữ gìn cho dòng sông cho xanh đẹp, đường phố cho sạch sẽ nha. Thế giới này phải hòa bình, con người phải tử tế, yêu thương nhau." Thì ta nói cái nghĩa vụ đó là rõ ràng đó là gì? Đạo đức.
[1:13:06]Vừa rồi thầy có yêu cầu các em chúng thanh niên chiều cuối tuần mặc cái áo đằng sau lưng có những cái chữ: "Người Việt Nam không xả rác", đi dài dài theo đường phố nhặt rác hết. Cứ làm hết tuần này qua tới tuần kia, hết năm này tới năm kia. Vì mình phải làm bằng hành động thì mới cảm hóa được con người, còn mình chỉ giăng cái biểu ngữ "Đừng xả rác", người ta vẫn xả. Vì sao vậy? Vì cái chữ nghĩa nó không thuyết phục bằng cái hành động. Nên ta cũng nói: "Người Việt Nam không xả rác", nhưng chính ta phải cúi xuống nhặt rác lên, xếp loại, phân loại đâu đó hết. Đó cũng là một nghĩa vụ của con người mà nghĩa vụ của đạo đức, có cái sự tự giác.
[1:13:51]Nhưng ngày nào đó điều đó là điều bình thường, nó không phải là cái gì ghê gớm. Nhưng mà nó là một nghĩa vụ tự nhiên, hễ ta xuất hiện trên cuộc đời này, ta phải giữ gìn cái đất nước này sạch đẹp. Nghĩa vụ là đạo đức. Thầy nói vừa rồi vậy nên có một cái câu hỏi nhau: "How do you spend weekend?". Những ngày cuối tuần anh làm gì? "How do you spend weekend?". Đấy. "I go collecting trash. In weekend". Cuối tuần tôi đi nhặt rác chơi và hãy xem cái việc nhặt rác cuối tuần, mặc đồ đẹp đi nhặt rác cuối tuần là một thú vui thay vì ta phải đi chơi bời nơi này nơi kia, thụ hưởng, hủy hoại oxy.
[1:14:43]Bây giờ ta có thể đi bộ, không hủy hoại oxy, ta mặc đồ đẹp đi nhặt rác, bảo vệ đường phố sạch đẹp và làm tấm gương đầy sức thuyết phục cho những người nào mà chưa có ý thức. Trước đây ta đứng bên cạnh ngoài đường chơi, ngồi nói chuyện với nhau, bên cạnh mình có hai ba mảnh rác, mình không thấy hoặc coi thường. Ngày hôm nay phải thấy, cùng nhau nhặt rác. Người Việt Nam mình có một cái dở là nhìn rác trên đường thấy rất bình thường, chớ đâu biết rằng rác là cái gì? Rác là cái gì? Rác trên đường là cái gì?
[1:15:23]Who gives me an answer? Rác trên đường là cái gì? Là nỗi nhục của quốc gia nha, là nỗi nhục của quốc gia. Mà trước đây ta không thấy, bây giờ phải mở mắt mà nhìn thấy. Vì sao vậy? Vì đó là nghĩa vụ. Rồi bây giờ ta trở lại vấn đề nỗi khổ. Ta chống lại cái nỗi khổ bằng luật: "À, tôi có quyền con người, tôi không được khổ, không ai được để cho tôi khổ". Không ai là ai? "Không ai được để cho tôi khổ", không ai là ai? Nhà nước hả? Mà nhà nước muốn bảo vệ cái hạnh phúc cho dân thì nhà nước cũng phải có cái gì? Có nguồn lực, có con người, có lực lượng, có tiền. Mà cái nguồn lực có tiền nó ở đâu ra? Từ trong dân mà ra, phải không ạ?
[1:16:17]Vậy ai đóng góp tiền thuế để cho mình có quyền sung sướng? Ai? Ai khổ kệ, phải không ạ? Ai đóng thuế kệ, còn mình phải được quyền sung sướng, điều đó có hợp lý không? Không. Cho nên, cái phương pháp mà để phản kháng lại cái nỗi khổ của kiếp người bằng luật quyền con người là một điều thiếu sót. Ta không nói sai, ta nói thiếu. Mà cái ta cần là gì? Cái phản kháng lại nỗi khổ con người bằng đạo đức, bằng cống hiến, hy sinh, nghĩa vụ và bằng một cái chìa khóa của đạo Phật là: Hãy khổ nhiều hơn nữa thì ta sẽ hết khổ.
[1:17:05]Hãy khổ nhiều hơn nữa thì ta sẽ hết khổ nghĩa là gì?
[1:17:14]Có một câu chuyện, cái ông đó ổng cũng homeless, không có nhà. Thì một cái cái người thanh niên này mới muốn làm một cuộc thử nghiệm, trắc nghiệm về xã hội trong cái đối tượng homeless, vô gia cư đó, thì mới nhìn thấy ổng, mới đến cho ổng một cái phần cơm buổi trưa. Homeless mà tự nhiên có ai đem đến cho mình một cái phần cơm ngon lành buổi trưa là hạnh phúc lắm. Chứ những người homeless là ăn bữa nay mà không biết chiều nay ăn cái gì, có nhiều lúc phải đói. À, tự nhiên buổi trưa có người đến tặng mình phần cơm rất là hạnh phúc. Thì anh này sau khi cho phần cơm xong anh đi, anh bất ngờ anh theo dõi.
[1:17:56]Thì cái ông này ổng mới đem phần cơm đó ổng chạy lật đật tới một cái người bạn cũng homeless, ổng cắt cái phần cơm đó ra làm hai, ổng ăn phân nửa, người kia ăn phân nửa. Thì cái ông này ổng sau này ổng còn khổ không? Hết, chắc chắn hết khổ. Vì sao? Vì homeless là khổ, có được phần cơm mà ổng chấp nhận khổ hơn nữa để chia bớt cái phần cơm mình cho người khác thì ổng đi đúng cái chìa khóa của đạo Phật. Muốn hết khổ thì cứ phải làm sao? Cứ phải khổ hơn nữa, chia bớt cái hạnh phúc của mình, ít ỏi của mình cho người khác đi thì phước ta xuất hiện và hết khổ. Thế là cái người thanh niên mới tìm hiểu, nói:
[1:18:35]"Con người tử tế như vậy, con người có cái lối sống văn minh như vậy nhưng tại sao phải homeless?". Ổng mới nói thật, thực là bị xui thôi, chứ ổng là con người đàng hoàng, có ăn có học, có nhà có cửa, nhưng vì có một cái tai nạn xảy ra khiến ổng không còn đủ sức thanh toán nhà, thế ổng phải homeless thôi chứ ổng không phải là con người vô dụng. Nhưng hoàn cảnh đưa đẩy khiến như vậy, nhưng trong cái hoàn cảnh homeless đó ổng vẫn sao? Giữ được cái tư cách của mình, giữ được cái sự tử tế của mình. Thế là anh này cảm động và tìm cách đưa ổng trở lại cuộc sống, tạo điều kiện cho ổng, ổng sống có nhà có cửa, có công ăn việc làm trở lại.
[1:19:09]Rõ ràng là do cái gì? Do ổng chia cái phân nửa phần cơm, tức là đã khổ rồi, được phần cơm rồi mà khổ hơn nữa, thoát liền cảnh khổ liền. Vì cái phước. Chúng ta cũng vậy, chúng ta cô độc, không ai thương mình, mình cứ cầu cho: "Thương tôi đi". Bây giờ hãy khổ hơn nữa là sao? Thương mọi người trước nha. Mình không ai thương nhưng mình vẫn thương được mọi người. Khổ hơn nữa, cực hơn nữa thì từ từ cuộc đời mình hết cô độc. Nhớ vậy. Mình không có nhà, cứ đi kiếm mấy con kiến, con ốc đồ làm nhà cho nó ở. Mình đi lang thang rồi mình kiếm ốc rồi kiếm chó, có mèo mình cưu mang giúp cho nó có một chỗ ở. Trong mùa đông lạnh giá vậy, những con vật đi lang thang mình cho nó một chỗ trú ẩn.
[1:19:51]Mình đã cực rồi, mình chấp nhận cực hơn nữa để làm những điều phúc thiện dù be bé thì sao? Sẽ hết cực, hết khổ. Đó là chìa khóa. Chứ ta không có phản kháng lại cái khổ bằng cái luật. Luật mà vênh một bên, cho người ta cái quyền mà không cho người ta một nghĩa vụ thì thế giới này vẫn bất an, vẫn đau khổ. Còn ở đây, cái chìa khóa của ta theo đạo Phật: Hễ ta trong cảnh khổ thì nơi đó ta khổ hơn nữa, chịu cực hơn nữa để giúp người, để thương người, ta sẽ thoát ra được cảnh khổ. Đó là luật nhân quả nha. Vậy được chưa? Được rồi ha? Vậy hẹn lần sau. Thank you for listening. Thôi nghỉ được rồi.