[0:09]Chúng con nhớ lời Thầy dặn về Tứ Nhiếp Pháp, trong đó có điều thứ nhất là Bố thí nhiếp. Vì vậy, trong thời gian qua, để xoa dịu một phần nào nỗi đau thương tới một số gia đình hoạn nạn trong cơn bão lụt miền Trung, trong tinh thần nhường cơm sẻ áo, chúng con đã theo sự hướng dẫn của Thượng tọa Viện chủ, Ngài đã không quản ngại đường xá xa xôi, gian khổ, thân gầy mòn, ốm o để đem một chút tình thương nho nhỏ trong đạo Pháp trao gởi đến với kẻ cơ hàn. Một gương nghĩa cử cao đẹp, một hạnh nguyện quý báu của người con Phật. Kính bạch Thầy, trong không khí trang nghiêm, thanh tịnh của đạo tràng chúng con,
[1:03]nay sắp được Thầy giảng và khuyên thêm cho chúng con ngày càng thấm nhuần, tinh tấn và thực hành theo lời Thầy chỉ giáo. Giờ đây, cũng để kính mừng Thầy, kính mừng người đem đuốc từ bi soi sáng, chúng con chỉ biết nguyện một lòng tri kính Tam Bảo, suy xét, nhận thức kinh điển tận tường để thực hành những điều vi diệu trong Đạo Cả mà Thầy đã và sắp giảng dạy cho toàn thể chúng con. Nam Mô Thường Hoan Hỷ Bồ Tát Ma Ha Tát. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu
[1:59]Ni Phật. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[2:12]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[2:25]Mời quý Phật tử ngồi
[2:30]xuống.
[2:41]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta lại có duyên để trao đổi đạo lý thêm. Thì nghe nói là vừa rồi chùa chúng ta cũng đã đi ra ngoài Huế để cứu trợ lũ lụt, đây là điều rất là đáng tán thán. Trong cái hoàn cảnh như vậy, chúng ta cố gắng nhường cơm sẻ áo với những cái đồng bào của mình thật là quý giá. Mà bây giờ cũng chưa xong đâu, thì chúng tôi nghĩ là việc cứu trợ cũng còn lâu dài, chúng ta cũng phải cố gắng nhiều đợt, nhiều lần nữa. Tại cái sự tàn phá ngoài đó nhiều quá, nên mình cố gắng nhịn ăn nhịn mặc để mà giúp đỡ đồng bào. Hôm nay chúng ta sẽ trao đổi với nhau về đề tài đạo lý là:
[3:29]"Cuộc sống có ý nghĩa".
[3:33]Sở dĩ mà nói cuộc sống có ý nghĩa vì đôi khi chúng ta đã sống qua một đời vô nghĩa, một đời sống vô nghĩa, sống mà không có giá trị thật sự của cuộc sống, sống mà không hết ý nghĩa của con người, cho nên cái cuộc sống đó không có giá trị và không có nghĩa. Chính vì vậy nên chúng ta cố gắng đi tìm một cuộc sống cho có ý nghĩa hơn, dù rằng ngày nào đó chúng ta đều phải xuôi tay nhắm mắt. Nhưng lúc mà chúng ta nhắm mắt thì chúng ta có thể vui mừng vì chúng ta đã đi qua được một cuộc đời làm được nhiều điều lợi ích và đi qua một cuộc đời với một đời sống hết sức là có giá trị, có ý nghĩa, chứ chúng ta không thể mà chìm theo cái thói thường như một con thú.
[4:33]Vì một con thú vậy từ lúc nó sinh ra cho tới lúc nó mất đi, cuộc sống thực sự không có ý nghĩa, không có cái giá trị tinh thần, không có cái đẹp mà chỉ cả một đời đi theo bản năng tìm miếng ăn miếng mặc mà thôi. Còn chúng ta là con người, hơn nữa mình được là người đệ tử Phật thì cái giá trị tinh thần mà chúng ta có thể có được rất là cao. Vì vậy chúng ta phải đi tìm cái giá trị tinh thần đó như thế nào để cho chúng ta đi qua một đời sống thật sự là có ý nghĩa, có giá trị tức là có hạnh phúc. Cái điều trước hết thì Phật dạy chúng ta như chúng ta đã biết cuộc đời là bể khổ. Khi đến với Đạo thì chúng ta thường nghe nói cái câu này:
[5:24]"Đời là bể khổ". Quý Phật tử nghe chưa? Cũng nghe rồi hết phải không? Mà có công nhận lời Phật nói là đúng không? Thường người lớn tuổi đi qua một kiếp sống rồi nhìn lại thấy Phật nói đúng. Còn những người trẻ tuổi phía trước còn nhiều ước mơ, còn nhiều hy vọng thì không nghĩ rằng cuộc đời là khổ, nhưng mà với người lớn tuổi khi nhìn lại thì thật là thấm thía cái điều này. Cho nên ở đây là chúng ta nói theo cái kinh nghiệm của người đã đi qua một đời dài lâu mà có cái nhìn sáng suốt, chín chắn, đúng đắn như vậy. Trước hết là tại sao đời là bể khổ? Vì ai cũng phải lo miếng ăn miếng mặc. Lúc còn trẻ cha mẹ nuôi mình nên mình không cảm thấy vất vả, khó khăn lắm.
[6:21]Chỉ đến khi nào mà mình phải phụ giúp gia đình thì thấy hơi vất vả một chút, nhưng mà không phải lo toan nhiều lắm, có thể có cực thân một chút với cha mẹ nhưng mà những cái lo toan thì cha mẹ mình gánh hết. Đến khi lớn lên mà phải đối diện, phải tự mình gánh vác lấy cuộc sống của mình thì thật là trăm chiều vất vả, lo trước lo sau. Trừ những người mà đời trước đã làm được nhiều việc phước thì tương đối là có may mắn, dễ tìm được miếng ăn miếng mặc; còn đa phần là chúng ta phải vật lộn, vật lộn với sớm với trưa, vật lộn với mưa với nắng. Thấy là năm nay mùa màng như thế này, sang năm không chắc là thuận lợi như vậy nữa.
[7:11]Rồi ngày hôm nay chợ bán đông như thế này, qua tháng sau thì chưa chắc là chợ đã bán đông được như thế nữa. Thấy là cuộc đời có những cái biến động, có những cái bất ngờ khi thế này, khi thế khác mà chúng ta không biết dựa vào đâu để có cuộc sống thực sự ổn định. Cho nên cái vất vả cũng như cái lo toan, cái buồn khổ, những tai nạn, những cái rủi ro trong cuộc sống nó đều giăng đầy mà chúng ta ai cũng đã từng thấm thía điều đó. Thì cái người lớn vậy, có những lúc mà dễ chịu, may mắn trong cuộc sống thì không có dám coi thường vì đã nhiều lúc cực khổ rồi nên biết. Còn cái người mà mới lớn, ví dụ bây giờ mình có được dễ chịu
[8:01]trong đời sống một chút nhiều khi chủ quan, cứ nghĩ rằng mình sẽ tiếp tục được đầy đủ như vậy mãi là do chưa có kinh nghiệm, chứ còn người lớn kinh nghiệm nhiều, nhất là những vị mà 50, 60 tuổi rồi thì thấm thía điều này lắm. Thấy đời đó vậy chứ không chắc đó, đó là cái người lớn như vậy. Nhưng mà tại sao cuộc đời nó khổ như vậy, chúng ta cứ loay hoay trong cái miếng ăn miếng mặc, loay hoay trong mọi điều trong đời sống mà ai cũng cứ phải sống, cứ phải ráng mà sống? Tại sao vậy? Thường thường á là đôi khi chúng ta cũng nghe nói tới vài trường hợp người ta tự tử vì không chịu nổi cuộc sống nữa, phải tự tử vì có những nỗi đau khổ nào đó
[8:44]mà tâm hồn người ta không đủ sức để chịu đựng nên người ta đi tìm cái chết. Dĩ nhiên sau khi chết còn đau khổ hơn nữa. Nên quý Phật tử đừng có nghĩ đến chuyện tự tử nha, đừng có nghĩ rằng tự tử là hết đau khổ. Vì người tự tử đó sau khi chết đau khổ nhiều hơn lúc mình sống nữa. Chỉ trừ trường hợp cái người mà họ tự tử vì họ hy sinh cái gì đó cho người khác á, cái chết có ý nghĩa đó thì chết không đau khổ mà chết có phước, chết nhiều khi sinh lên cõi trời luôn. Thí dụ như vừa rồi trong cái trận lụt có những người mà vì cứu người khác mà chết thì cái đó không phải tự tử nhưng mà chết rồi là có thể sinh về một nơi rất sung sướng.
[9:29]Hoặc là trong những lúc mà tai nạn có nhiều người mà đã hy sinh mình chết để cho người khác sống thì cái tự tử đó phước rất lớn, chết rồi rất sung sướng. Còn đa phần ở trong cuộc sống này nếu chúng ta đau khổ mà tìm tới cái chết thì sau khi chết đau khổ còn nhiều hơn nữa, nên chúng ta phải ráng chịu đựng. Đó là nói trên đạo lý đó, còn bây giờ nói trên cái khuynh hướng thông thường của con người á là tại sao cuộc đời nhiều khi mình biết là khổ nhưng mà ai cũng phải ráng sống? Tại sao? Bởi vì có hai cái lý do. Lý do thứ nhất á là cái bản năng, là trong thâm sâu tất cả muôn loài chúng sinh, kể cả cây cỏ chứ đừng có nói tới là con thú hay con người
[10:14]nữa, thì ở trong thẳm sâu đều có cái bản năng sinh tồn. Bản năng sinh tồn nghĩa là cái khuynh hướng ham sống sợ chết, đó là cái khuynh hướng tự nhiên mà tất cả mọi loài đều phải có. Do cái khuynh hướng cái bản năng sinh tồn ham sống sợ chết này nên ai cũng ráng sống. Chúng ta hãy nhìn một cái con kiến, nó tha từng cái miếng mồi cực khổ, vất vả để sống lết qua từng ngày từng ngày. Mình nhìn thấy nó vô nghĩa, nhưng mà nó cũng phải ráng sống. Đó, thế nếu mà như mình, mình nghĩ mình làm thân con kiến mà đi cả ngày đi tìm một cái hạt gạo ai rớt để mà tha về hang giữ đi làm lương thực, mình nghĩ cái cảnh đó mình chịu nổi không?
[11:04]Nếu mình phải làm con kiến đó mình chịu nổi không? Mình thấy quá cực ha, thôi chết cho rồi chứ sống làm chi mà quá cực khổ như vậy. Đó sự thực. Nhưng mà thực sự là chính mình cũng đang giống như con kiến đó. Kiếp người cũng vậy. Nếu mà có một vị ở cõi trời họ nhìn xuống mình thì họ nhìn thấy mình giống y như mình nhìn thấy con kiến. Họ thấy mình: “Trời ơi sao mấy cái người sống dưới trần gian này cực khổ quá, cứ tối ngày đầu tắt mặt tối, lo ăn lo mặc, rồi hết chuyện này tới chuyện kia, cứ vất vả hoài, không được như họ nhàn hạ rong chơi.” Họ thấy quá cực khổ. Thì như mình nhìn xuống con kiến mình nói:
[11:45]“Sao mà cả ngày đi tìm được có hột gạo bấy lớn, cực khổ quá.” Đó mình nhìn thấy như vậy không đành, thì ở trên cõi trời nhìn xuống mình cũng y như vậy. Cho nên lúc nào đó mà quý Phật tử nhìn thấy con kiến đi tha mồi, thấy con chim đi tìm mồi hay là những con chó mà đói nó đi lang thang, nó đi tìm thức ăn thì mình nghĩ trên cõi trời nhìn mình cũng như vậy á. Và tại sao mình cứ phải cực khổ mà sống? Là vì bản năng sinh tồn, lúc nào con người ta cũng bị cái ham sống sợ chết, đó là lý do thứ nhất. Lý do thứ hai là tâm chúng ta luôn luôn gạt chúng ta bởi những cái ước mơ, bởi những cái mục đích phía trước.
[12:32]Không bao giờ chúng ta dừng cái mục đích. Hễ là sống là luôn luôn mình có cái mục tiêu gì phía trước đặt ra để mình phấn đấu đạt cho được. Như khi còn nhỏ thì mình mơ ước điều gì?
[12:49]Nếu muốn ráng học thành tài, làm người lớn, làm có tiền, phải không? Muốn ăn hàng phải mua liền không cần phải xin tiền ba mẹ nữa. Đó là cái ước mơ lúc nhỏ. Mà ước mơ gần hơn gì nữa? Là trông cho mau tới ngày Tết, phải không? Có đồ đẹp và được tiền lì xì, được ăn bánh mứt thoải mái. Đó là con người ta sống như vậy cứ ước mơ như vậy, rồi đến khi lớn lên à bây giờ có người học thành tài thì yên chưa, lúc hết mục tiêu chưa? Tính chuyện gì nữa? Tính chuyện gì nữa?
[13:26]Nghĩa là chưa kịp học xong thì đã đã phải lòng người dưng rồi, đã đi thương người dưng rồi. Đó, thế là còn một cái mục tiêu mới đặt ra nữa là phải chiếm được tình cảm người đó. Thế là theo đuổi lẽo đẽo sau lưng người ta mấy năm trời á, thì thôi được, coi như được đi. Được rồi vậy là xong chuyện chưa? Chưa, rồi phải làm sao năn nỉ được bố mẹ người ta nữa, chứ hết chuyện. Nghĩa là cứ vô nhà người ta mà khi thì bửa củi, khi nấu cơm, khi gánh nước gì đó một, hai năm rồi cái người ta chịu, ba mẹ người ta chịu. Rồi, rồi vậy rồi hết, xong chưa? Chưa. Nó cứ, cứ tới phía trước hoài, cái mục tiêu phía trước,
[14:10]rồi một ngày nào đó mới, mới thỉnh được người ta về nhà mình. Vậy là xong chưa? Ở trong nhà lục đục nhiều chuyện quá, chị dâu, em chồng, mẹ chồng, con dâu đồ, đủ thứ chuyện. Thế là tính chuyện gì nữa? Ra riêng hả? Ra riêng thì phải có gì? Phải có nhà, có rẫy, có đất, có nghề, có cơ sở để làm mà sống, phải không? Rồi cái cũng cực khổ mấy năm xin ra riêng được vậy là khỏe chưa? Chưa. Ủa, chuyện gì nữa? À phải có con nữa, nữa hả. Rồi cũng ráng được một năm, hai năm cái có con, xong chưa, vậy là yên chưa? Chưa. Ủa, chuyện gì nữa?
[14:53]Phải nuôi nó lớn nữa. Rồi bắt đầu cuộc đời của mình, mình đã lo như thế nào thì bây giờ lo thêm cuộc đời kế tiếp cho đứa con mình chưa yên. Thế là mấy chục năm cũng phải lo gắn tiếp. Rồi bây giờ về già như quý Phật tử này nha, quý Phật tử già, con nó xong rồi phải không? Phần mình đã ra riêng ra gì đâu hết, con cháu đề huề, con cái lớn lên trưởng thành hết, vậy là xong chưa? Chưa. Ủa, chuyện gì nữa?
[15:23]Lo cho cháu, rồi gì nữa?
[15:29]Thật ra
[15:33]Nghĩa là chúng ta thấy á cứ luôn luôn có những cái mục tiêu phía trước để mình phải làm sao đạt cho tới, chứ không bao giờ yên. Thì chính những cái mục tiêu đó nó gạt mình, làm cho mình ráng sống. Đó, đó là lý do thứ hai, phải không? Đó. Như vậy chúng ta lặp lại nè: Lý do thứ nhất là cái khuynh hướng ham sống sợ chết tự nhiên trong mọi loài. Lý do thứ hai là chúng ta luôn luôn có những mục tiêu phía trước phải đạt tới. Nghĩa là mình cứ nghĩ là thôi bây giờ ráng sống trong hiện tại để mà được cái gì của ngày mai, rồi hy vọng ngày mai như vậy là mình đã yên vui, nhưng không ngờ cuộc đời nó không phải như
[16:18]vậy, làm cho mình cứ phải được mục tiêu này rồi là phải xuất hiện thêm một cái mục tiêu khác nữa, làm cho mình cứ phải bươn tới, bước tới mà chấp nhận cái cực khổ. Đó là lý do như vậy, chúng ta bị gạt, đời là bể khổ là vậy. Ở cái người mà tuổi trẻ chừng nào á thì tâm hướng về tương lai mạnh chừng nấy. Còn người già thì thường là ít có hướng về tương lai mà thường sao? Thường quay về quá khứ để nhớ lại những chuỗi ngày qua, nhất là những người đã từng có một thời nào đó vinh quang, giàu sang thì bây giờ già cứ ngồi nhớ lại, tưởng niệm lại. Chỉ có những người biết tu á, biết đạo á thì bớt nhìn lại quá khứ mà tiếp tục nhìn về tương lai.
[17:11]Tại sao cái người biết đạo, biết tu thì lại hay nhìn về tương lai tiếp? Vì sao? Bởi vì khi chúng ta biết đạo, chúng ta mới thấy kiếp này không phải là một kiếp duy nhất mà còn nhiều kiếp sống phía sau nữa, phải không? Đó, chúng ta tin được cái luân hồi tái sinh, nghĩa là kiếp này chết mình sẽ sinh kiếp khác, hoặc là mình trở lại làm người hoặc là mình về cõi Phật, cõi trời, vân vân, còn cái đời sống phía sau nữa. Vì vậy mình tiếp tục nhìn về tương lai, phấn đấu cho tương lai, nhưng mà lần này thì cái phấn đấu nó hơi đúng, nó hơi đúng hơn là ở quá khứ. Là vì sao nó đúng? Vì cái nhìn này nó dựa trên đạo lý.
[17:53]Kìa khi chúng ta tin được nhân quả, tin được luân hồi thì mình có phấn đấu, tức là phấn đấu cho điều tốt, nghĩa là mình biết nhân, biết quả. À, bây giờ nếu mình phải tái sinh ở kiếp sau để làm người thì thôi mình ráng gây cái nhân lành, ráng tu tập, ráng làm mọi điều phước để kiếp sau mình là một người sung sướng hơn, khá giả hơn, trí tuệ hơn, hoặc là nếu công đức nhiều hơn mình sinh lên cõi trời, là một vị thiên tử như là một vị thánh hoặc là sinh hẳn về với Phật, với Bồ Tát luôn. Đó là cái ước mơ tương lai của người già mà biết đạo lý á nó chân chính hơn, nó đúng hơn là những cái mục tiêu mà lúc mình còn trẻ.
[18:38]Những mục tiêu lúc còn trẻ là những mục tiêu thuộc về thế gian nhiều quá, cứ lẩn quẩn trong những mục tiêu bị gạt của cuộc đời này. Nhưng mà khi già, cái mục tiêu phía trước nó hết rồi, mình không còn để làm gì nữa, mà mình không còn phải nuối tiếc quá khứ nữa, mà nếu nhìn qua phía sắp tới, nhìn về tương lai ở kiếp sau thì thường là cái nhìn đúng hơn, dựa trên đạo lý, đó là cái may mắn. Rồi trong những điều mà gọi là đời là khổ đó, nó có cái lý do là tại vì chính con người chúng ta làm cho kiếp người mình khổ nữa, là con người ít biết thương nhau, đó là một lý do làm cho cuộc đời này thêm phần đau khổ.
[19:22]Cuộc đời thì vốn nó là khổ rồi đó, bao nhiêu cái tất bật, vất vả khổ rồi đó, bao nhiêu cái nghịch cảnh, đắng cay khổ rồi đó, nhưng mà con người chồng lên đó một cái khổ là không thương nhau, là dễ làm tổn thương nhau bởi cái tâm niệm, bởi lời nói, chứ mình chưa nói tới hành động. Những cái hành động ác độc là ví dụ như gạt ta lấy tiền bạc người ta, hoặc là vu khống người ta để người ta phải vào tù, hoặc là đâm thọc, chia rẽ khiến cho người ta ghét bỏ nhau thì đó là bằng cái hành động, nhưng mà chưa đợi đến như vậy, chỉ bằng cái ý nghĩ, bằng cái ánh mắt, bằng lời nói đã làm khổ lẫn nhau rồi. Như ngày hôm qua vậy, tôi gặp một cái
[20:07]ông thầy thì ông ngồi ông tâm sự về cuộc đời tu hành. Ông than là cuộc đời tu hành nó khổ quá, quá nhiều cái vất vả đi, mà ông là người từ một đạo khác bỏ đạo để vào đạo Phật. Cái gốc của ông thực sự là gốc đạo Thiên Chúa, vậy mà hiểu được đạo Phật, dám bỏ khi chú đang tu ở nhà dòng, bỏ ra, vào tu trong chùa đạo Phật rồi lôi kéo cả gia đình đi theo đạo Phật luôn. Mình thấy cái ý chí vậy là mạnh không? Quá hay phải không, quá mạnh. Vậy mà đến khi vào chùa rồi ông nói ông khổ vì cái sự chỉ trích của người khác, vì ông sống tốt, được thầy thương, được Phật tử mến thì bắt đầu có cái sự ganh tị. Rồi ông nói ông khổ sở vì cái sự ganh tị của con người với nhau như vậy.
[20:56]Thì tôi cứ ngồi yên nghe ông nói chuyện và tôi hiểu cuộc đời là như vậy á. Nghĩa là ngoài những cái nỗi khổ khác, người ta còn có cái khổ là vì không thương nhau nên cứ chỉ trích, cứ mưu hại sau lưng, cứ gây đố kỵ, cứ chia rẽ, nói nặng nói nhẹ lẫn nhau, làm tổn thương nhau. Nói một lời nói chê bai làm đau đớn cái tâm hồn người khác, hoặc một lời nói xấu sau lưng làm đau đớn tâm hồn người khác khi người ta nghe được, thì cuộc đời nó còn chồng thêm cái nỗi khổ đó nữa. Nhưng mà cũng có cái may mắn là dù sao trong đạo Phật cũng còn rất nhiều tu sĩ tốt, nên đến khi ông gặp được những người tu sĩ khác mà tốt thì lòng ông mới được an ủi.
[21:37]Ông an ủi vì ông đã bỏ cái đạo của ông mà sang đạo Phật thì nếu mà chỉ đau khổ không thì nó oan một đời của ông, phải không, nó uổng một đời. Nhưng rồi cuối cùng ông cũng gặp được những người tu khá tốt làm cho ông thấy yên vui, thấy thoải mái và thêm vững tin vào đạo Phật để mà tu tiếp, như vậy. Chứ ông nói là ông khổ, đã có lúc ông định bỏ áo đạo để đi về, nhưng mà nghĩ mình mình đã đã đi đến chỗ này mà bỏ thì quá tội. Đó, thì suy cái cuộc đời của ông mình bước ra cuộc đời của người cư sĩ cũng như vậy. Quý Phật tử nhớ lại, một đời mình đã qua mình đã chịu đựng bao nhiêu điều tiếng xấu chưa? Có phải không?
[22:21]Có đúng là trong cuộc sống mình đã từng bị nói nặng, nói nhẹ, chỉ trích, nói xấu sau lưng đã nhiều rồi phải không? Đúng không? Đó, thì như vậy đó, cuộc đời nó như vậy, nên cái khổ nó còn chồng lên cái khổ nữa. Rồi nhiều khi là mình vì cái mưu sinh mà phải tạo nghiệp. Thí dụ như mình thấy có những người mà vì cuộc sống họ phải làm nghề hàng thịt, là phải giết, phải mổ bán thịt, thì đó là cái nhân khổ mà vì cuộc sống đòi hỏi làm. Hoặc là mình thấy những ngư dân ở ven biển đi, họ phải đi đánh bắt cá, tôm để sống, thì đó là vì cuộc sống bắt buộc đã cực rồi mà còn gây cái nghiệp khổ thêm nữa. Trong cái cực mà gây thêm cái nghiệp khổ, đó là đáng thương.
[23:12]Còn có khi chúng ta trong cái cực mà mình gây cái nhân sướng, là mình vẫn đỡ hơn. Là cái người ở trong cái cực mà gây nhân sướng, à có người ở trong cái cực mà gây nhân khổ. Là sao? Là ví dụ như bây giờ mình làm nông, mình làm nông dân thì là đã cực khổ rồi phải không? Nhưng mà khi làm nông thì mình không có sát sinh, không giết hại, rồi thường biết bố thí, biết làm phước thì đúng là trong cái cực khổ mình gây cái nhân sướng. Còn chỉ tội nghiệp cho những người mà họ làm những cái nghề như là sát sinh. Nhiều nghề quá vì tôi cũng không rành lắm nên tôi không có biết, vì cũng ít có đi làm nghề nên không biết.
[23:57]Nên có những người vậy, họ trong cảnh cực đó mà lại gây cái nhân khổ. Thì như vậy làm sao? Hết cái khổ này, cái khổ khác nối tiếp, phải không? Ví dụ bây giờ họ bỏ ra đi, họ không làm nghề đánh cá nữa, nhưng mà cái nhân đánh cá đã gây rồi thì mai mốt một cơn bão, một cơn lũ gì đó lại cuốn nhà cuốn cửa đi nữa, cái quả khổ nó cứ nối hoài. Còn mình trong cảnh cực khổ mà mình gây nhân sướng thì từ từ mình lại thoát ra mình đi lên. Đó, nên cuộc đời là bể khổ nó có nhiều cái lý do, trong đó cái mưu sinh gây nghiệp cũng là một cái nỗi khổ, nó đến hoài không dứt. Rồi thêm một điều nữa, bây giờ quý Phật tử nghĩ cái kiếp người là ngắn hay dài?
[24:42]Ngắn hay dài?
[24:48]Nó theo cái cảm giác thế này: Nếu với cái người trẻ thì thấy kiếp người dài lắm. Ví dụ bây giờ người trẻ đang sống ở 20 tuổi, họ nghĩ đến cái năm họ 40 tuổi nó thâm thẳm, xa xôi, không biết chừng nào mới tới. Nên là nghĩ cái việc mà con người ta sống đến 60 năm, 80 tuổi xa xăm dài quá, nên kiếp người dài lắm. Đúng không? Đúng, vì vì tôi qua tuổi đó rồi tôi biết. Nhưng mà đến cái năm mà mình 40 tuổi thì thấy làm sao? Thấy: Ủa, sao mới chớp mắt cái năm nay 40 tuổi rồi? Thì người 60 tuổi cũng vậy. Hồi mà 20 tuổi nghĩ không biết chừng nào mình mới tới 60 tuổi phải không? Kiếp người dài thật. Nhưng tới 60 tuổi rồi nhìn lại:
[25:33]Trời ơi, mới thấp thoáng cái đã 60 năm cuộc đời.
[25:40]"Ba mươi năm rồi không sung sướng bao nhiêu, ba mươi năm sau..." thì cái gì nữa, hỏng có thuộc.
[25:49]Thì cái cảm giác mà nó dài ngắn là do cái tâm trạng của con người nữa. Thì với cái đạo lý, với cái nhìn của Đức Phật, với những người biết tu tập thì thấy dù cuộc đời là 60 năm hay 80 năm, cực kỳ ngắn ngủi. Cái vô thường đến với con người không biết lúc nào mà lường. Thì nó thế này: hoặc là người ta chết trẻ, gọi là chết yểu á, thì cuộc đời thật là ngắn, cái đó không chối cãi được phải không? Là coi như là cái khổ, cái vô thường là cái khổ đi. Bây giờ cái người già được gọi là sống già, sống thọ, sướng không? Quý Phật tử nghĩ coi mình già mà còn sống được tới năm nay sáu, bảy mươi tuổi sướng không?
[26:32]Sướng không? Tại sao? Tuổi già rất khổ, tuổi già rất khổ. Nhức mỏi, đau yếu phải không? Lẩm cẩm, mà tim, mà tới khi mình già rồi con cháu nuôi mình, bắt đầu mình rầy hết nghe rồi. Hồi khi con còn nhỏ mình rầy còn nghe, tới khi già là mình rầy cái rầy lại. "Nói bà sao lỏng cỏng quá."
[27:05]Thì cứ bắt đầu cự nự nếu mình kêu cái điều gì, không biết đúng sai mà cứ cự cứ nạt lại, nên nhiều khi cũng nhục lắm. Đó là với con mình đó chứ đừng có nói. Nhiều khi mình la quá cái gặp cái đứa mà nó du côn nó nói: "Tôi để ý từ nhỏ tới lớn giờ là ông la tôi không chứ tôi chưa la ông đó nha!" Đó, rồi mấy đứa đó còn mệt nữa, lúc đó là nhiều khi mình chết ngay câu nói đó luôn nữa. Cho nên cái tuổi già là tuổi nhục, người xưa nói: "Đa thọ đa nhục", già là nhục. Ngoài cái khổ về sức khỏe, thấy mệt. Đó, là cái nỗi khổ. Cho nên chết yểu thì cũng khổ, mà chết già cũng khổ. Thì cái chết lưng lửng thì mình chưa biết.
[27:48]Chết lưng lửng thì không biết cảm giác đó làm sao, chớ thấy chết sớm thì thấy cũng đang còn cái sức sống, đang còn mơ ước, đang còn thương yêu chết ngang cái rất là khổ, mà già rồi thì cũng lụm khụm quá khổ. Còn lưng lửng thì mình chưa biết nó làm sao. Vì vậy, mình nhìn qua một đoạn, mình phớt qua nhìn cuộc đời một chút thì mình thấy cuộc đời thật là khổ, Phật nói đúng phải không? Đó, cuộc đời không có ý nghĩa. Và bây giờ hôm nay chúng ta trao đổi với nhau để chúng ta nghiệm coi bây giờ mình làm cái gì đó để cho cái cuộc sống của mình thêm ý nghĩa chứ đừng để nó trôi một cách vô nghĩa như vậy, phải không?
[28:25]Đó, đó là chúng ta làm sao cho cuộc sống có ý nghĩa. Thì bây giờ khi mà hồi nãy chúng ta nhắc lại cái ví dụ mình nhìn con kiến mà mình thấy cả một ngày nó cứ đi bò nó lang thang lang thang nó tìm được một cái hột gạo, cái mẩu bánh lôi về, cả một ngày chỉ lo đi tìm một mẩu bánh, mình thấy nó vô nghĩa, phải không? Đúng không? Thì mình cũng vậy. Nếu mà một đời mình cứ mãi quần quật đi tìm miếng ăn thì cuộc đời mình cũng vô nghĩa y như con kiến đó. Thì bây giờ mình muốn cho cuộc sống có ý nghĩa hơn thì trước hết đừng quần quật đi tìm miếng ăn nữa, đừng quần quật, đừng nghĩ tới việc làm giàu mãi. Nó còn những cái cao thượng hơn.
[29:09]Chúng ta phải tìm cho cuộc đời mình, cho cuộc sống mình những cái giá trị mới bằng những cái hoạt động nào đó nó cao cả hơn, nó đẹp đẽ hơn hơn là cứ nghĩ trong đầu là cứ đi tìm miếng ăn, miếng mặc, đồng tiền, đi tìm cái giàu, đi tìm cái nhà cửa sang trọng, đừng nghĩ chuyện đó nữa, phải đi thêm cái gì khác. Thì ở đây chúng ta có ba điều để làm cho cuộc sống mình có thêm giá trị, có thêm ý nghĩa. Có ba điều để chúng ta làm. Điều thứ nhất là đạo lý, điều thứ hai là nghệ thuật, điều thứ ba là kiến thức.
[29:54]Chúng ta có ba cái điều đó để làm cho tăng thêm cái ý nghĩa, tăng thêm giá trị cho cuộc sống của con người. Bây giờ chúng ta cứ so sánh như thế này rồi mình biết ha. Bây giờ mình so sánh giữa hai hạng người, ha, là một người sáng chạy chiếc xe vô trong rẫy, tối lên đèn chạy chiếc xe về nhà ăn cơm, coi tivi sơ sơ rồi ngủ. Sáng tờ mờ sớm chạy chiếc xe vô rẫy không thấy mặt mày đâu hết, trưa đem theo miếng cơm miếng khô gì ăn ở trong đó, tối tờ mờ chạy về, quanh năm suốt tháng như vậy. Mình so sánh người đó. Với một người thứ hai là một người sáng sớm cũng chạy vô rẫy thiệt nhưng mà bớt đi, trưa chiều về sớm một chút.
[30:40]Chiều về sớm nghĩa là thay vì tới đỏ đèn mới về nhà thì cái người này 3 giờ chạy về rồi, không thèm làm giàu nhiều, bớt mấy tiếng đồng hồ. Sau khi mà chạy về nhà xong thì hoặc là tắm rửa xong, xách xe chạy lên chùa lễ Phật, tụng kinh chút. Hoặc là ngày đó không có gì đặc biệt thì tắm rửa xong, lấy cuốn sách đạo lý ra đọc hoặc là mở một cái băng đạo lý ra nghe. Bây giờ hai hình ảnh con người đó mình thấy con người nào đẹp? Con người nào đẹp? Con người mà về sớm một chút ha, rồi biết đi chùa, người đó đẹp hơn, rõ ràng như vậy. Đó, đây là cái mà Phật tử tự nhìn thấy rồi tự mình sẽ quyết định cuộc đời của mình khi mình so sánh như vậy.
[31:27]Chứ còn cái người mà quyết tâm làm giàu, tích lũy tiền bạc, mình thấy họ giống như con kiến. Cho nên ở đây mình thoát ra khỏi cái thân phận làm kiến, quần quật cả ngày đi tha hột gạo, mà mình bỏ bớt thời gian, và có những ngày nào đó mà thật sự rảnh, mình bỏ hẳn một ngày đi chùa làm phước luôn. Thì như vậy những Phật tử đang ngồi đây là những Phật tử mà đang làm cho cuộc đời mình có giá trị, có ý nghĩa, vì ngày hôm nay dám bỏ không thèm đi rẫy, phải không? À không thèm đi bán mà dám vô chùa để mà học hỏi đạo lý. Đó là quý Phật tử đang không thèm làm cái thân phận của con kiến nữa mà đang làm cái thân phận của một con người
[32:14]đúng nghĩa của nó, là con người có đạo lý để sống. Thì bây giờ với con mắt của mình, quý Phật tử ở đây thì có đạo lý rồi, có giá trị rồi. Bây giờ ví dụ với con mắt của mình, mình nhìn một người hàng xóm, à mình thấy cái người đó ban ngày đi làm ăn, à chiều về học hỏi đạo lý, hoặc là có khi ngày đó họ rảnh, họ đi họ đắp đường, nhất là qua cái mùa mưa đường hư nhiều, họ đi họ đắp đường. Mình nhìn thấy người đó, trong lòng mình mình có quý trọng không? Có không? Phải không? Có quý trọng. Mình thấy người đó sống một đời có giá trị, có ý nghĩa. Đó là cái nhìn của mình, cái đánh giá của mình. Thì xin thưa rằng nếu mình đánh giá như vậy thì chư Thiên trên trời cũng đánh giá
[33:03]như vậy, chư Phật cũng đánh giá như vậy, chư Bồ-tát cũng đánh giá như vậy. Nghĩa là mình đánh giá được thì các vị thánh cũng đánh giá như vậy. Thì như vậy cái người đó, cái người mà sống một đời có đạo lý, được cả con người quý trọng, được chư thánh quý trọng, thì sau này cuộc đời họ đi về đâu?
[33:31]Về già họ sẽ là một người như thế nào? Chắc chắn an lạc, phải không? Tự nhiên cái hoàn cảnh của họ sẽ được an vui tuổi già. Rồi khi bỏ thân này, họ sẽ đi về nơi rất là vui sướng. Cái nơi vui sướng đó hoặc là cõi người hoặc cõi trời đều luôn luôn là vui sướng, vì họ lúc sống họ đã tạo cho cuộc sống mình có giá trị. Còn nếu lúc sống mà mình không làm cho cuộc sống mình có giá trị thì khi chết hoặc khi già mình sẽ sống một cái cuộc đời lầm lũi, thấp hèn, không ai tôn trọng nữa. Lúc về già đúng là chiều nhục nhã: vừa nghèo, vừa yếu, vừa không có uy đức, không ai nể, mà mặt thì xấu hơn nữa. Ở đây tôi nói một điều này hơi kỳ, là muốn biết một cái người
[34:30]sau khi chết sinh về nơi tốt hay xấu, hãy nhìn cái gương mặt của họ lúc tuổi già. Nghĩa là cái người mà về già đó, càng lúc mà càng sáng lên, càng đẹp lên, nghĩa là họ lúc trẻ đã tạo được nhiều điều phước. Còn nếu về già, mặt họ càng lúc càng u ám, buồn thảm, mặt xấu xí, có nghĩa là họ sẽ sinh về nơi không sung sướng. Thì khi nghe nói câu này, thì quý Phật tử hãy yên tâm tu tập, tụng kinh, niệm Phật, làm phước, chứ đừng có đi thẩm mỹ viện nữa. Già thì già rồi, không không cần nữa. Mà khi mà mình tu tập làm phước, tự nhiên mặt mình sẽ đẹp hơn. Nó là như vậy. Thì ở đây nhìn vô thấy đa phần là quý cụ đều rất đẹp cả, đẹp lão cả.
[35:21]Cho nên là hi vọng rằng sau này quý Phật tử sẽ về nơi sung sướng. Nhưng mà nếu muốn sướng hơn thì mình ráng tu thêm nữa ha. Ráng tu thêm. Cứ mỗi ngày cứ nhìn gương, mà đừng cho ai thấy, chứ không người ta nói mình già rồi mà còn còn điệu, kỳ lắm, nha. Để mình kiểm tra coi nay phước mình tới đâu rồi, nhìn vô gương mặt. Như vậy đó. Thì đó là mình so sánh giữa hai hạng người. Bây giờ mình so sánh hai hạng người khác. Ví dụ, một người chỉ biết ăn uống, rượu thịt, nhậu nhẹt. Nên đi làm cực khổ quần quật, hễ lúc nào mà có ăn uống được thì thôi bày rượu thịt nhậu nhẹt, rồi nói năng lung tung bậy bạ, một hạng người như vậy.
[36:05]Rồi một hạng người trong những lúc mà rảnh rỗi như vậy đó, thay vì ăn uống nhậu nhẹt, nói năng bậy bạ lung tung, thì mở nhạc nghe, hoặc là đi đến những cái chỗ mà phòng triển lãm tranh, đứng nhìn tranh, hoặc là biết đọc thơ. Nhưng mà đừng nói thơ tình nha, thơ tình kỳ lắm, nha. Đó, nghĩa là họ có cuộc sống nó thanh bai hơn, có giá trị hơn, biết thưởng thức cái đẹp hơn. Thì mình so sánh hai hạng người đó thì mình thấy ai có giá trị hơn? Ai? Phải hạng người sau, phải không? Tức là hạng người mà biết chiêm ngưỡng nghệ thuật, biết thưởng thức thì rõ ràng là cuộc sống có giá trị hơn. Cái thời gian này á thì kỹ thuật cao rồi,
[36:53]đời sống người ta sung túc, nên mình thấy dễ mà được thưởng thức, đi đâu cũng nghe nhạc. Chứ còn vào cái lúc mà vừa sau giải phóng á, thì nhiều cái vùng quê, người ta đổ dồn về vùng quê để làm rẫy nhiều, thì lúc đó đêm hôm tối tăm, cái sinh hoạt giải trí không có, thì đa phần là vậy: hoặc là ở xã người ta tổ chức văn nghệ thanh thiếu niên, hoặc là nhiều cái nhóm thanh niên vậy, cứ tụ họp với nhau chừng bảy tám người vậy, có cái đàn guitar là lý tưởng lắm rồi, thì cứ đàn hát bài này bài kia, để cho cuộc đời nó thêm vui, nó bớt cái u ám. Nghĩa là trong cái kiếp của con người vậy, nếu mà chỉ biết ăn biết mặc thì cuộc đời thật là đáng chán,
[37:41]người ta phải có thêm nghệ thuật của cuộc sống, phải thêm nghệ thuật. Nhưng nghe nhạc thì hấp dẫn, chứ cái trình độ mà ngắm tranh khó, người phải có trí tuệ mới ngắm tranh được. Ví dụ bây giờ chúng ta nhìn lên đây, chúng ta thấy bức tranh vẽ cái cây trúc đơn giản thế này. Thì đến bây giờ thì khi tôi chỉ thì quý Phật tử mới nhìn lên, chứ tôi dám cá rằng trong bao nhiêu đây người ngồi đây đã đi chùa nhiều dường như có nhiều người đã chưa từng nhìn thấy bức tranh này, đúng không? Không để ý, không để ý là trong chùa mình có bức tranh này. Vì sao vậy? Vì không có thói quen ngắm tranh. Cho nên cái người nào mà nhìn bức tranh
[38:26]mà biết cái đẹp cái xấu, phân tích được cái nét, cái ý nghĩa người ta gửi gắm trong đó, thì là tâm hồn đã có giá trị cao hơn lúc trước nhiều. Chứ còn bình thường mình nghe nhạc thì dễ thích hơn, còn ngắm tranh thì khó, khó thưởng thức. Phải là người có trí tuệ, có tâm hồn mới có thể ngắm tranh được. Thí dụ như cái bụi trúc này, nếu mình nhìn vô không có gì vui, không có cái cô nào đứng đó, không có cái ông nào đứng đó thêm chỉ một bụi trúc ngoài cái lá, thì nói không hay cái gì, đẹp cái gì. Nhưng mà nếu cái người họ biết thưởng thức á, thì họ nhìn thứ nhất cái ý nghĩa là cái trúc người xưa tượng trưng cho người?
[39:06]Người quân tử, cái người tốt. Nên treo cái hình cái trúc ở đây là muốn nhắc nhở mọi người sống một đời quân tử. Rồi cái thứ hai nữa, họ nhìn cái nét vẽ, họ đánh giá là cái người này đã sắc sảo, đã điêu luyện trong cái nét vẽ chưa. Họ nhìn vô họ thấy cái nét điêu luyện họ có cái thích thú trong đó. Còn ví dụ nhìn cái hời hợt, vụng về họ biết liền. Nên cái người có trí tuệ mới nhìn tranh được, chứ thường mình nghe nhạc nó dễ hơn. Nhưng mà nghe nhạc mà tới cái trình độ sâu rồi cũng khó. Thường á mình nghe mà cái nhạc gì nghe rộn vui á dễ, chứ còn nghe những bài nhạc giao hưởng, những bài hòa tấu, mà nhất là những bài dàn mà đại
[39:47]hòa tấu mà gồm mấy trăm cái nghệ nhân, mấy trăm nhạc công, mấy trăm cái cây đàn, thì mình nghe không nổi. Nhưng mà nếu những cái dàn hòa tấu mấy trăm người mà mình nghe được thì trình độ của mình rất là cao, tâm hồn của mình phải nói rất có giá trị. Nhưng mà người Việt Nam mình ít có, ít người biết. Chỉ có những người nào học nhạc viện thì mới đủ trình độ thưởng thức. Vậy chứ người Tây phương không hiểu sao mà đa phần quần chúng của họ đều biết nghe nhạc hòa tấu nữa, cũng lạ thiệt. Không hiểu trình độ thế nào. Cứ lâu lâu trong cái thành phố thì mà có một ban nhạc hòa tấu đến là họ đến nghe rất đông, mà không có gì vui hết,
[40:26]chỉ vào cái thính đường á toàn là thấy người nhạc công thì người nào người nấy cứ tay nhúc nhích kéo tới kéo lui thôi cũng không có gì khác, một ông nhạc trưởng đứng ở giữa quơ quơ quơ cái đũa cũng không có chuyện gì khác, nó không có hấp dẫn như bộ phim, nhưng mà chỉ tạo thành những âm thanh, những âm thanh lớn, âm thanh nhỏ, nhiều âm thanh đan xen phối hợp với nhau, mà hàng mấy trăm con người, cả ngàn con người ngồi im phăng phắc nghe say mê, nghe không bỏ một cái nốt nhạc nhỏ nào. Đó là cái trình độ họ rất cao. Hoặc là những bài thơ. Thì tôi bởi vì đi tu rồi bận việc quá cho nên cũng ít khi
[41:00]mà thưởng thức thơ, nhưng thường vậy, mỗi khi đọc một cái tờ báo hay cuốn sách thì tôi hay lật thơ ra tôi đọc. Đọc xem, những bài thơ tình thì mình không quan tâm, nhưng mà có những bài thơ mà nói về tình người, nói về quê hương, về nhân loại, tôi hay đọc. Tôi hay đọc những bài thơ như vậy và để tìm được thêm cái đẹp của cuộc đời. Cho nên quý Phật tử vậy, già rồi chứ mình cứ đọc thơ. Nên giữa một cái người mà chỉ biết thưởng thức những cái tầm thường với một người mà biết thưởng thức nghệ thuật, chúng ta thấy rõ là hai hạng người khác nhau. Và cuộc sống cái người mà biết thưởng thức nghệ thuật
[41:38]rõ ràng là có giá trị hơn, giá trị hơn rất nhiều. Bây giờ chúng ta lại so sánh hai hạng người khác, là một người lớn lên tới già tới chết thì chỉ biết quanh quẩn xóm làng của mình, không biết gì nữa. Nghĩa là ví dụ mình ở cái vùng Long Khánh này, rồi chỉ biết là bên kia là rẫy bác Ba, bên kia rẫy bác Tư, nọ rẫy sầu riêng, kia rẫy chôm chôm, rồi đi ra ngoài chợ thì có ta bán hàng nhiều, loanh quanh quẩn cứ lớn lên rồi cứ sống rồi cứ chỉ biết nhiêu đó thôi. Mình so sánh với một người họ biết nhiều chuyện trên thế giới. À họ biết ở nơi nào đó trên cái thế giới này có cuộc sống rất là mẫu mực, con người ta biết thương
[42:20]yêu nhau, người ta biết lịch sự, nói năng với nhau nhỏ nhẹ. Người ta biết rằng trên thế giới này có một đất nước nào đó ở Châu Phi mà con người đã khổ không khác gì con vật, chết đói liên miên, chiến tranh liên miên, mà người ta ác độc cứ giết nhau mãi. Người ta biết như vậy. Hoặc là người ta biết rằng là trái đất đang trong cái tình trạng nguy hiểm về môi trường, là trái đất đang nóng lên, băng ở Nam Cực có thể tan ra, bão tố nhiều hơn, không khí bị ô nhiễm nhiều hơn, là trái đất đang nguy hiểm. Hoặc là họ biết về khoa học, họ biết là ngày hôm nay con người ta đã có những cái thành tựu gì, có thể là bay lên tới
[43:04]gần quanh Mặt Trời được, có thể đáp lên Sao Hỏa được rồi. Người chưa đáp nhưng mà phi thuyền đã đáp lên được rồi. Họ biết những kiến thức, hoặc là biết vũ trụ này đã thành hình như thế nào, những thiên thể vận động như thế nào, sao chổi là gì, là xuất hiện vào lúc nào, họ biết được. Thì giữa một cái người mà chỉ biết quanh quẩn xóm làng với một người mà có kiến thức rộng thì ai có giá trị hơn ai? Rõ ràng là người có kiến thức rộng, phải không? Và như vậy, không đợi người khác đánh giá, không đợi người khác đánh giá rằng mình có giá trị hơn, mà tự mình, khi mình có đạo lý, khi mình có nghệ thuật, khi mình có kiến thức,
[43:46]thì cuộc sống mình tự mình đã biết rằng nó thú vị hơn, nó đáng sống hơn. Đúng không? Quý Phật tử đồng ý không? Đồng ý. Rõ ràng là tự mình biết như vậy, không cần ai đánh giá hết, mình đã thấy cuộc đời có ý nghĩa hơn, đáng sống hơn. Thay vì chỉ chờ ăn, chờ mặc rồi chờ chết, thì bây giờ cái chết đến lúc nào mình không biết, nhưng mà từng ngày mình sống mình có giá trị, có thú vị với những điều mình đạt được. Bây giờ mình sẽ nói từng điều một chút. Giờ mình hãy sống thêm với đạo lý để cho cuộc đời mình có ý nghĩa. Thì trước hết, để sống có đạo lý thì mình phải có một ai đó để mình tôn kính. Đây là một điều độc đáo, lạ, một nhu cầu
[44:34]và một cái đẹp, là trong cuộc sống này nếu mình có ai đó để mình tôn kính, tự nhiên cuộc đời mình vẫn có giá trị hơn. Thường đi, giờ mình không có biết tin trời Phật đi, thì chỉ cần mình tôn kính cha mẹ mình, mình thấy cuộc đời vẫn hay hơn một chút. Hoặc là mình gặp một vị thầy nào đó, một thầy giáo làng mà ân nghĩa sâu dày, vẫn thương yêu mình cho đến khi mình không còn học với ông nữa, rồi mình nhớ cái sự tận tụy, cái nhiệt tình, cái đạo đức của ông, mình thương yêu suốt đời, mình kính trọng suốt đời, thì vẫn là một cái đạo lý có thêm trong cuộc sống của chúng ta. Còn nếu mà mình có duyên hiểu biết được Phật pháp thì trước hết
[45:18]chúng ta có được Đức Phật để mình tôn kính bằng tất cả cái tâm hồn, tất cả trái tim của mình, tất cả cuộc đời của mình. Và mình nguyện không riêng gì kiếp này mà vĩnh viễn nhiều kiếp về sau, mình đem trọn cái tấm lòng của mình để mình tôn kính Đức Phật. Có một bài kinh Đức Phật nói cái câu này thấy dễ thương lắm. Đức Phật nói rằng: "Chỉ cần một người có lòng tin đối với ta, có lòng thương mến ta, thì người đó cũng hướng về cõi trời." Có một lần Đức Phật đã nói như vậy. Nghĩa là Ngài không dùng cái chữ tôn kính, mà Ngài dùng cái chữ thương mến. Người nào mà thương được Phật, người đó cũng sẽ về cõi trời.
[46:02]Phật nói nhẹ nhàng, nhưng mà thật sự khi chúng ta hiểu thì mình phải thương Phật trên mức tình cảm, nghĩa là vô cùng tôn kính. Đó là chỉ cần một điều như vậy cuộc đời mình đã đẹp. Rồi dưới Đức Phật là ai? Cũng Thầy nữa hả? Không phải. Thầy không dám. Chư vị Bồ Tát, đó, chư vị Bồ Tát. Rồi ai nữa để mình tôn kính? Nói Thầy nữa? Không, chính Ôn chùa Bảo Sơn, phải không? Rồi ai nữa? Thầy mua quà Thầy chúng trưởng kìa. Thầy dễ thương lắm. Hồi nãy tôi được duyên ngồi hầu chuyện với Thầy, Thầy chúng trưởng, vì hôm nay Ôn đi vắng, đi họp đâu á. Thầy nói cho tôi nghe những chuyện về ngoài Huế, nghe nhiều chuyện mà tôi không biết, mà nghe thật là lý thú vậy.
[46:51]Thì tôi mới tính là thôi để thỉnh Thầy lên Thầy giảng cho quý Phật tử nghe, tại Thầy nói chuyện nghe hấp dẫn quá. Rồi Thầy từ chối. Đó cũng là một người để cho chúng ta tôn kính trong cuộc sống này. Đó, chừng nào mà quý vị không còn tìm ra được ai để tôn kính nữa thì thương tôi cũng được.
[47:14]Rồi đó là mình tìm cái người nào đó để mình tôn kính. Bây giờ trong cuộc sống này mình phải có ai đó để mình thương yêu. Vậy ai là người để mình thương yêu? Đừng nói Thầy nữa nha. Nhiều phải không?
[47:31]Cha mẹ nè, anh chị em nè, con cái mình nè, rồi ai nữa? Hàng xóm, phải không? Rồi ai nữa? Những người đồng đạo nè, nhớ không? Tình đạo trong cộng đồng cư sĩ nè, những người đồng đạo liếc nhìn những gương mặt này thật là dễ thương, thật là đáng mến. Mỗi ngày đi chùa cùng nhau quỳ trước Phật, cùng nhau tụng một lời kinh, phải không? Cùng nhau ngồi nghe pháp, cùng nhau làm những điều thiện, thì thật là những người mà đến chết mình không thể quên được, phải không? Đó, cho nên từ nay đừng giận nhau nữa nha. Đừng nói xấu nhau, đừng cằn nhằn nhau, đừng ngắt nhéo nhau nữa, mà phải thương nhau. Đó là trong cuộc sống này vậy, có người nào để mình thương yêu
[48:17]thì cuộc đời này vô cùng lý thú, vô cùng đáng yêu, đáng đẹp. Ở trên đời có đẹp gì hơn thế, phải không? Gì nữa? Người yêu người, sống để yêu nhau. Sống là để thương yêu nhau chứ không phải nhiều cái tìm một cái gì nó quá mơ hồ, huyễn hoặc, mà hãy ngay trong cuộc sống này để thương yêu nhau. Rồi còn ai nữa để mình thương? Ai nữa?
[48:44]Con chó mình nuôi trong nhà nè, phải không? Mình thương. Con chim mình không nuôi mà nó bay qua bầu trời, mình cũng thương được nữa. Rồi gì nữa? Cá lội dưới nước thương hả? Nhưng đừng bắt nha, đừng câu là được. Rồi một cánh hoa rơi trong buổi chiều gió lộng mình cũng thương được, phải không? Một hạt sương long lanh trong nắng buổi sớm ở trên đầu ngọn lá mình cũng thương yêu được. Đó, đó là khi mà mình có nhiều cái gì đó để mình thương yêu thì cuộc đời mình đẹp ghê lắm. Rồi còn ai nữa? Ai để thương nữa? Chừng nào hết người thương mới tính tới Thầy, giờ tính người khác. Những người bị tàn tật, giỏi, hay. Ai nữa?
[49:30]Nghĩa là tất cả chúng sinh, tất cả chúng sinh.
[49:39]Đó, mình tu tập cái lòng từ bi, mỗi buổi tối, mỗi buổi sáng khi mình thắp hương, mình lễ Phật. Nhớ là lễ chứ đừng có thắp nhang xong xá xá rồi đi ngủ á. Thắp hương xong phải quỳ lạy Phật, ít nhất được mười lạy, ít nhất được mười lạy mỗi ngày nha. Thì cứ lạy Phật như vậy, mỗi lạy như vậy mình sẽ nguyện là: "Xin cho con nương được thần lực Phật để con thương yêu tất cả chúng sinh." Dứt rồi: "Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật", lạy một lạy. Lên mình lặp lại câu đó nữa: "Xin cho con thương yêu được tất cả chúng sinh bởi nương được thần lực của Phật. Nam Mô Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát", lạy một lạy nữa.
[50:24]Rồi làm gì nữa? Rồi: "Xin cho con nương được thần lực Phật để con luôn biết tôn trọng mọi người, để con thấy mình nhỏ bé như cát bụi, như cỏ rác. Nam Mô Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát" cũng được, lạy một lạy. Cứ như vậy mà mười lạy, là mười cái điều nguyện đẹp đẽ. Những điều như vậy, những đạo lý như vậy là những cánh hoa tô điểm vào trong cuộc sống của chúng ta, làm cho cuộc sống của mình có ý nghĩa hơn, đẹp hơn. Quý Phật tử đồng ý không? Vậy mỗi ngày nhớ nha. Thầy
[51:08]giảng thì Thầy nhớ còn ở đây quý Phật tử với đệ tử thì hay quên lắm.
[51:21]Để lần sau Thầy có giảng thì Thầy nhắc lại mấy câu đó. Dạ, rồi. Có thâu để mình liên hệ với với Phật tử đại huynh Quảng Đạo chùa. Dạ, có băng. Thầy nhớ còn quý Phật tử hay quên lắm. Dạ, dạ. Dạ, dạ, dạ rồi, cảm ơn.
[51:40]Rồi một điều nữa, một cái đạo lý này nữa, một cái đạo lý để tô điểm cho cuộc sống chúng ta nữa là chúng ta hãy nhìn thấy thế giới này, thấy thân người là mong manh, tạm bợ. Cái nhìn này có phải bi quan không? Có phải không? Chỗ này nhiều khi mình không hiểu mình nói đạo Phật là bi quan, mà không đâu. Đây là cái nhìn thẳng vào sự thật, nhìn đối diện với sự thật. Kiếp người mong manh, sống nay chết mai, nói không phải là trù quý Phật tử đâu, mà sự thật là vậy đó. Mình không lường, giống như trong kinh Phật nói, nghĩa là: "Không một ai biết trước cái chết đến lúc nào, tử thần có đợi đâu, làm sao điều đình được." Nghĩa
[52:21]là không ai điều đình được với ông tử thần để nói: "Thôi để chờ chờ, để chờ tôi thu hoạch hết mùa cà phê này rồi hãy tới." Không ai điều đình được hết trơn, ổng muốn tới lúc nào ổng tới. Cho nên kiếp người là mong manh và thế giới mong manh. Quý Phật tử có nghe những cái tin mà thấy rằng thế giới mong manh chưa? Nghe chưa? Động đất, nhà sụp đổ, một cơn lũ quét đi hết bảy tỉnh miền Trung, phải không? Những cơn sóng thần, rồi chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh đủ thứ hết, nên thế giới mong manh. Mình phải thường biết điều đó. Thì khi mà mình hiểu được điều đó, thân người là mong manh tạm bợ, thế giới là mong manh tạm bợ, tức là mình có đạo lý.
[53:06]Đó là những cái đạo lý mà trang điểm thêm, giống như một ánh sáng chiếu rọi thêm vào cuộc đời của mình, vào tâm hồn và thân xác của mình, làm cho cuộc sống của mình thêm ý nghĩa. Đó, đó là cái tô điểm cho cuộc sống. Rồi một cái điều nữa, một đạo lý để mình phải thêm nữa là hãy làm nhiều hơn việc từ thiện. Sống phải làm việc từ thiện, phải làm phước. Nếu chúng ta mà sống không biết làm phước, thật là một kiếp sống uổng, sống phí. Dù ít dù nhiều phải làm phước, dù là chúng ta có thể giúp người hàng xóm trong một chút xíu thôi. Tức là thấy họ đi vắng nhờ mình giữ nhà, mình nhắm giữ được mình cố gắng giữ giùm cho
[53:51]họ một chút thôi cũng là việc làm phước. Hoặc là nhiều khi hôm nay mình vui trong nhà cái mình nấu một món ăn ngon, mình chợt nhớ tới cái bác bà già ở gần đó thế là bưng một tô sang biếu, cũng là một chuyện làm phước, làm cho cuộc đời mình đẹp thêm một chút. Mình ra đầu ngõ thấy cái hố xe đi qua lại nguy hiểm hay té, già rồi mình làm hết nổi kêu các con mình ra lấp cái hố đó đi cho người ta đi đỡ dằn, đỡ té, đó là cái việc làm phước mà nó là những cái đẹp, nó trang điểm dần dần vào trong cuộc đời của mình, làm cho cuộc sống mình có ý nghĩa hơn. Rồi gì nữa? Đạo lý gì nữa? Hãy bắt chân lên ngồi yên lặng,
[54:34]thẳng lưng, nhiếp tâm trong câu niệm Phật hay là trong hơi thở. Cuộc đời này thì có nhiều cái niềm vui nhưng không một niềm vui nào bằng niềm vui của thiền định hết. Vậy chúng ta cố gắng trong ngày, ngoài những giờ mình tụng kinh niệm Phật rồi, làm phước rồi, nghe băng giảng và đọc sách rồi, phải có một ít nhất nửa tiếng đồng hồ mình bắt chân lên kiết già, bán già gì đó, nhưng mà kiết già tốt hơn, ngồi lặng lẽ nhiếp trong câu niệm Phật hay là trong hơi thở. Thở vào, thấy rõ hơi thở vào, căng cái vỏ nang lên. Thấy vọng tưởng suy nghĩ chỗ khác, sực nhớ kéo lại, chỉ còn nhớ hơi thở. À, nói: "À, mình đang thở vào, à, mình đang thở ra." Chỉ theo dõi hơi thở như vậy.
[55:18]Hoặc là cái người nào mà có duyên với câu niệm Phật thì cứ từng tiếng mà niệm Phật: "Nam Mô A Di Đà Phật. Nam Mô A Di Đà Phật", từng tiếng từng lời rõ ràng như vậy, trong yên lặng, trong thanh tịnh. Đó, đó là cái đạo lý làm cho cuộc sống của mình ngời sáng. Hồi nãy chúng ta nói là chúng ta có những đạo lý để làm cho cái cuộc sống mình thêm giá trị, nhưng không phải, nếu chúng ta bắt chân lên ngồi thiền định, nhiếp tâm được trong thanh tịnh thì ở đây nó không phải là thêm giá trị cho cuộc sống nữa, mà nó làm cho cuộc sống này tỏa ngời ánh sáng. Rất là đẹp đẽ, rất là vi diệu. Cho nên người Phật tử mình, chúng ta thấy,
[56:06]chúng ta thờ Phật trong tư thế ngồi thiền, chúng ta là đệ tử của Người, chúng ta cũng phải đi theo con đường mà Người đã đi, hãy yên lặng trong thanh vắng, bắt chân lên nhiếp tâm trong thanh tịnh, vượt qua hết những vọng tưởng, từ từ vượt qua những kiến chấp, và đến khi nào tuyệt vời nhất là vượt qua được chấp ngã. Đó, đó là cái điều tuyệt vời nhất. Còn thường thường trong cuộc sống là chúng ta hãy thường xét lỗi của mình. Đó là đạo lý, đó là đẹp. Đó là những đóa hoa sen mà chúng ta đặt chân lên để đi trong cái kiếp người này. Nếu chúng ta không xét lỗi của mình thì chúng ta đặt chân đi trên bùn, trên đất, hoặc là trên đường nhựa nóng cháy,
[56:55]hoặc trời mưa thì đi sình đất đỏ của Long Khánh đem về tới thành phố còn thấy. Nhưng mà nếu từng bước chân mình đi như vậy, lúc nào cũng xét nét lỗi lầm của mình, tìm ra được một cái lỗi tức là một đóa hoa sen vừa nở ở dưới chân, tìm ra được cái lỗi nữa thêm một đóa hoa sen vừa nở ở dưới chân nữa. Nhưng mà cái khó là chúng ta khó thấy lỗi mình lắm. Thường là mình hay thấy lỗi thiên hạ. Ai làm cái gì mình buồn thì mình đổ thừa lỗi người khác chứ mình không xét lỗi của mình. Ở đây nếu mà mình can đảm dám nhận cái điều lỗi đó là của mình, nghĩa là hoa sen vừa nở. Ví dụ như mình đi chùa, rồi bữa đó mình vô bếp mình
[57:41]công quả, cái chén bị bể thì rõ ràng là mình thấy cái chén bể không phải tại mình, tại cái người nào để hớ hênh rồi ai đi qua đụng bể. Nhưng mà người ta đổ thừa là lúc đó mình đứng gần đó mình quơ tay mình đụng bể, thì lúc đó mình thấy mình oan rõ ràng, mình thấy mình oan rõ ràng. Người ta đổ thừa, mình không thấy mình có lỗi. Thì nếu mà mình không đụng tới cái chén, cái chén bể người ta đổ thừa thì mình thấy mình không có lỗi. Mà nếu mình thấy mình không có lỗi thì hoa sen không nở. Mà lúc đó mình thấy mình có lỗi là hoa sen vừa nở. Vậy đố quý Phật tử tại sao trong trường hợp đó mình vẫn thấy mình có lỗi?
[58:21]Trong khi tay mình chưa hề đụng tới cái chén mà nó rớt bể, mà mình vẫn tìm ra được cái lỗi của mình ở chỗ nào? Đúng.
[58:34]Lỗi của mình là mắt mình đã phớt nhìn thấy nó nằm ở chỗ dễ rớt mà không chịu để nó xích vô trong. Tìm ra được cái lỗi mình liền. Thì người mà tìm được lỗi như vậy hoa sen vừa nở ra, giống như cô Phật tử đó vừa làm cho hoa sen nở ra. Ráng tìm được cái lỗi của mình. Cho nên từ đây về sau trong cái cuộc sống, còn nhiều vấn đề nghiêm trọng hơn nữa ở trong gia đình, ở ngoài xã hội, còn nhiều điều mà con người sẽ trách cứ nhau, con người sẽ giận hờn nhau, thì trong muôn một trong mọi điều nghịch cảnh, trong mọi điều oan trái khó khăn đó, chúng ta cứ cố tìm lỗi của mình. Thì khi mình vừa tìm được lỗi của mình thì hoa sen nở ra.
[59:14]Nên muốn cuộc đời mình nhiều hoa sen là cứ hằng ngày trong cuộc sống xét nét được cái lỗi của mình là như vậy. Đó, nãy giờ chúng ta vừa nói, chúng ta đi tìm một cái người nào để mình tôn kính, đi tìm cái người nào để mình thương yêu, vân vân, cho tới chúng ta biết xét được lỗi mình, đó là cái đạo lý mà chúng ta làm cho cuộc sống mình thêm giá trị, thêm ý nghĩa, thêm ánh sáng và cuối cùng là thêm nhiều đóa hoa sen, chứ đừng để cuộc đời mình chôn vùi trong cát, trong bụi, trong sình, trong nước mắt phải không? Bây giờ mình nói hãy điểm tô cuộc đời mình bằng nghệ thuật. Thật ra nghệ thuật là một đề tài lớn,
[59:56]chúng ta muốn nói về nghệ thuật là mình cũng phải nói cả một bài dài. Nhưng hôm nay mình nói qua một chút. Nghệ thuật là cái gì? Nghệ thuật là hoặc là mình bày tỏ hoặc là mình chiêm ngưỡng cái đẹp của hình ảnh hay âm thanh. Đây là định nghĩa cho dễ hiểu chứ nghệ thuật định nghĩa rắc rối lắm, nhưng mà mình tạm thời như vậy. Là ví dụ như là mình nhìn cái bức tượng Phật, mình nhìn đó mà mình chiêm ngưỡng được cái ánh sáng ờ từ trong vầng trời tối có những áng mây nó mờ mờ sáng do ánh trăng nó rọi ra, rồi bóng trăng nó thả trên đáy nước. Ánh trăng trên đáy nước, cái nước đó nó không phẳng mà nó rung rinh, làm cho ánh sáng nó thả xuống đáy nước nó cũng
[1:00:39]rung rinh theo như vậy, thì mình chiêm ngưỡng như vậy. Mình thấy được cái đẹp, cái hùng vĩ, cái yên lặng, cái tịch mịch của cái đêm mà Đức Phật thành đạo thật là vô cùng thiêng liêng, đẹp đẽ. Nhìn được cái điều đó và lòng mình có cảm xúc, đó là mình đã có nghệ thuật trong cuộc sống, là mình chiêm ngưỡng thôi đó. Còn cái người mà họ sáng tạo ra được cái đẹp đó thì cái hạnh phúc của họ còn nhiều lần hơn mình nữa. Hoặc là chúng ta nhìn bức tượng Phật Di Lặc, khi mà mình chiêm ngưỡng cái nụ cười của Ngài hoan hỷ thấy không, cái sự bình an, cái tự tại gì đó và mình để ý từng cái nét chạm, từng cái nếp áo nó nhăn ra nhăn vào, mình cảm thấy nể cái người điêu khắc.
[1:01:25]Mà nếu lúc đó mình chiêm ngưỡng được, mình nể được là mình đã có cái cảm xúc về nghệ thuật, là cuộc đời mình đã có một chút đẹp. Hoặc là mình nhìn cái hào quang của Phật cũng vậy, người ta đã khéo sắp xếp mà để mình thấy giống như những cái tia nó chạy ra, tia chạy vào như vậy, thật là đẹp. Đó là những cái như vậy trong cuộc sống. Còn có biết bao nhiêu điều đẹp trong cuộc sống. Ví dụ như là một cái người nào đó đã có lòng tốt đối với tôi mà cắm cho tôi một cái lọ hoa như thế này, tuy là đơn sơ nhưng mà thật là đẹp đẽ, thật là đẹp đẽ. Nhưng chỉ hồi nãy là có cắm trái ớt lên đầu, tôi hơi sợ nên tôi rút trái ớt ra.
[1:02:07]Chứ còn những cái hoa vậy với những cành lá đơn sơ như vậy, sắp xếp theo cái hình thế như thế này, thật là tuyệt vời. Đó, trong cuộc sống mình nhìn, mình đánh giá được, mình chiêm nghiệm được những cái đẹp đó, chính là cái nghệ thuật. Mà người biết sống như vậy là cuộc đời mình đẹp thêm. Nên mình đi qua một đường, một xóm, một làng là mình biết những cái gia đình đó họ sống có giá trị hay không có giá trị là mình nhìn chỗ nào? Nhìn chỗ nào? Mình nhìn cây cỏ trong vườn của họ. Khi mình đi qua những nhà đó mình thấy cái hàng rào của họ có được cắt tỉa hay không, có những cái chậu hoa kiểng nơi sân nhà hay không
[1:02:47]thì mình biết người này có ý niệm về nghệ thuật hay không. Mà như vậy cuộc sống của họ có giá trị, có ý nghĩa hay không liền. Như vậy ở Long Khánh mình là có giá trị nhiều hay ít? Nhiều hay ít?
[1:03:04]Mình thấy là hơi bị không nhiều, không dám nói ít, sợ người ta phiền. Tức là đi qua nhiều ngôi nhà mình không thấy có cây cảnh là mình biết cái tâm hồn còn đơn sơ quá. Mình phải thêm một cái chậu hoa, chậu cảnh có được chăm sóc, những cái gốc cần thăng già cỗi hoặc là những cái rễ cây, đừng có vô rừng đốn mà lăn ngửa mang tội, những chòm cây mà mình nuôi dưỡng cái rễ, cái gốc nên, đó là những cái đẹp của cuộc sống, là cái đẹp của tâm hồn, nó đi song song với đạo lý. Cũng giống như là chúng ta đến chùa thì tụng kinh, cái tiếng tụng kinh là cả một nghệ thuật. Mà hiện nay thì chúng ta đang tụng theo cái giọng của dân ca cổ,
[1:03:48]có thể là năm mười năm sau thì chùa sẽ từ từ đổi qua tụng bằng cái giọng tân nhạc thì tới chừng đó thì mình không biết, nhưng mà tụng kinh luôn luôn là một nghệ thuật, là một âm nhạc. Mà chính cái giọng tụng êm đềm, trầm bổng, lôi cuốn đó đã làm cho chúng ta say cái mùi ở trong đạo. Nhiều người nhiều khi không biết đi chùa mà chỉ nghe cái sư cô đó ngồi gõ chuông, cái giọng tụng hay quá rồi nhờ vậy mà đi vào chùa biết Phật pháp. Thí dụ như "Văn chung thanh, phiền não khinh, trí huệ trưởng, Bồ đề sinh", chỉ nghe mà không biết cô tụng sao hay quá mà đi chùa. Còn tôi có cái giọng tụng rất là độc đáo,
[1:04:32]nghĩa là ai mà đang buồn mà nghe tôi tụng là hết buồn liền. Cái này tôi không biết, tôi nghe đệ tử tôi kể, nói thưa thầy, mọi người họ nghe băng thầy giảng thì họ cũng thích, nhưng đến cái đoạn mà thầy đứng lên thầy hồi hướng thì ai cũng ôm bụng cười. Thành thử tôi không có dám tụng kinh. Ở chùa mình làm trụ trì nhiều khi làm chủ lễ chứ không dám tụng kinh, sợ người ta cười. Nhưng mà người nào tụng kinh được hay cũng là một nghệ thuật. Rồi song song đó, chúng ta còn biết bao nhiêu những bài nhạc, những bài thơ hay mà mình phải biết thưởng thức. Chỉ có một điều là nghệ thuật hay bị lạm dụng qua cái tình yêu nam nữ.
[1:05:10]Thường đa phần cái cảm xúc mạnh của con người là tình yêu nam nữ nên người ta đã dùng quá nhiều thơ, quá nhiều nhạc để ca ngợi tình yêu nam nữ nên thật là uổng phí. Nếu mà những nhạc sĩ họ biết dùng cái tài nghệ của họ là soạn những bài nhạc, bài thơ mà ca ngợi những tình cảm khác cao hơn thì cuộc đời này sẽ đẹp hơn. Thời gian gần đây thì nhiều khi thỉnh thoảng tôi đến thăm gia đình Phật tử, tôi nghe gia đình họ cũng có nghe nhạc thì tôi là thuộc lớp người già, lớp người xưa nên cái nhạc mà tôi biết là những cái nhạc hồi xưa hồi trước á là mình thưởng thức cái loại nhạc đó. Còn một vài năm gần đây thì lớp trẻ họ thưởng thức
[1:05:56]cái lớp nhạc mới, nghe không quen tai lắm. Thì có những cái ca sĩ mà nổi tiếng hiện nay được ưa chuộng mà thấy đi đâu cũng vang bản là gì đó, ai nè? Phương Thanh, giỏi ha, đứa bé con bé nó giỏi, mẹ cũng giỏi, mẹ nó cũng rành ha. Ai nữa? Lam Trường rồi gì đó phải không? Thì những bài nhạc cứ nghe là... Toàn là nhạc tình yêu không, toàn nhạc tình yêu. Nên tôi cảm thấy rằng đúng là cái nghệ thuật là cái đẹp của cuộc sống, nhưng mà chỉ tiếc là những người nghệ sĩ, nghệ sĩ là mình nói chung, cả nhạc sĩ lẫn ca sĩ, là đã lạm dụng nghệ thuật cho tình yêu nam nữ nhiều quá, nó hơi uổng. Chứ còn biết bao nhiêu điều mà chúng ta phải cảm xúc,
[1:06:42]phải ca ngợi, phải thương yêu trong cuộc sống này. Ví dụ như hình ảnh một người mẹ già tóc bạc mà đi chùa, hình ảnh đẹp lắm mà không thấy ai đặt nhạc hết. Cho nên mấy Phật tử nào hôm nào nhớ đặt thơ, đặt nhạc nha. Mẹ già tóc bạc chống gậy đi chùa làm một bài thiệt hay đi, chứ đừng có thèm ca ngợi người yêu của mình nữa, người ta ca ngợi nhiều rồi. Hoặc là mình ca ngợi cái gì nữa? Ca ngợi một đứa bé nó vừa dựng lại một cái cây bị ai đạp ngã. Có một cái cây non bên lề đường, người ta trồng để lấy bóng mát, nhưng có người nào đó đã vô ý giẫm lên và cái cây nó ngã xuống gần chết, thì có một em học sinh đi ngang đường thấy như vậy,
[1:07:23]đi tìm cái cây gác chỏi chống cái cây đó lên, cột dây lại cho nó đứng vững, rào chung quanh và tưới nước rồi bỏ đi. Những hình ảnh vô cùng đẹp trong cuộc sống. Nhưng mà người ta không đủ cái tinh tế trong tâm hồn để thấy những cái điều đẹp đó xuất hiện, mà họ chỉ nhìn thấy cái tà áo dài, mái tóc dài đi trong gió sớm. Chứ họ không thấy cái đẹp của những điều nhỏ nhặt khác mà vô cùng tế nhị, vô cùng đáng quý như vậy. Rồi ví dụ quý Phật tử mình cũng vậy, là mình phải nâng cao cái tâm hồn mình bởi nghệ thuật. Mặc dù có thể là già thì già, nhưng quý Phật tử có thể tập cắm hoa. Đây quý Phật tử có ai rành về cắm hoa không?
[1:08:05]Có không? Dạ có người có, người không, phải không? Bây giờ từ đây đi chùa mình tập cắm hoa hay về nhà mình cũng vậy, mình đừng có mua một bó hoa để cái độc bình rồi dọng một đống vô, rồi để lên bàn Phật. Hết rồi, bây giờ cái thời đại đó qua rồi. Giờ mình già thì già, tóc bạc thì bạc, nhưng buộc con cháu mình phải mua những cái lọ cho mình. Mình về mình bắt đầu mình ngồi mình cắt, mình tỉa, cắm hoa, mình nghiêng qua nghiêng lại, bẻ tới bẻ lui cho nó đẹp, thế là tuy già mình vẫn có cái nghệ thuật trong cuộc sống. Còn người trẻ thì khỏi nói rồi, phải không? Điều này rất là lành. Nhưng mà dù là già, mình đã biết tăng trưởng trí
[1:08:43]tuệ thì phải biết tăng trưởng nghệ thuật. Đừng có dọng một đống, ôm một đống để trong cái độc bình dài đó rồi để đó ngoe nguẩy, thắp nhang xá xá mấy cái rồi ngoe nguẩy bỏ đi mất. Phải ngồi chăm chút lại từng cánh lá, từng chiếc hoa như vậy là cái đẹp. Tuy nhiên thế này, nghệ thuật nó chỉ là phương tiện để cho mình tìm đến đạo lý, chứ đừng có đắm vào nghệ thuật nhiều quá. Nếu mà hôm nay chúng ta nghe bài nói chuyện này, rồi sau đó về cái mình nói: "Ông thầy ổng nói là mình phải sống có nghệ thuật," rồi tuy già già mà cứ vô karaoke hát hoài cả ngày thì cũng mất thì giờ lắm. Cho nên mình cũng biết sơ sơ cho nó thêm cái đẹp trong
[1:09:24]cuộc đời thôi, chứ đừng có mà mất thì giờ bởi nghệ thuật, mà dùng nghệ thuật để chuyển tải đạo lý thôi. Dùng nghệ thuật để chuyển tải đạo lý, giống như người xưa nói là "văn dĩ tải đạo", tức là văn chương nghệ thuật mục đích dùng là để chở được đạo lý, để tải được cái đạo lý. Chứ mình nói một câu thơ hay, hát một bài nhạc hay mà trong đó thiếu đạo lý thì thật là phí phạm. Cho nên chúng ta chỉ dùng thơ, dùng nhạc để ca ngợi đạo lý, để bày tỏ đạo lý thì đó là đẹp nhất, tuyệt vời nhất, vừa có đạo lý vừa có nghệ thuật ở trong đó, phải không? Bây giờ chúng ta nói qua về kiến thức một chút. Là người Phật tử chúng ta phải biết phát triển kiến thức
[1:10:12]mãi, đừng có để cái hiểu biết của mình nó đứng yên hay là nó mai một dần theo năm tháng, phải không? Chúng ta phải hiểu biết nhiều hơn về thế giới và con người, phải hiểu biết nhiều hơn, chứ đừng có buông xuôi, bỏ qua. Mà khi chúng ta hiểu biết nhiều hơn về thế giới, về con người thì điều gì xảy ra? Ví dụ bây giờ là quý Phật tử mỗi tối xem truyền hình, xem cái tin thế giới thu qua vệ tinh, quý Phật tử có xem tin đó không? Có. Hoặc là thế giới đó đây, có xem không? Có. Nhưng mà nhiều nhất là cái gì? Nhiều nhất là xem mấy cái phim bộ của Đài Hàn chắc. Đúng tim đen. Ở đây thì chúng ta nói về kiến thức là nhờ chúng ta đọc báo,
[1:11:04]nhờ chúng ta có thể xem tivi, chúng ta biết được nhiều hơn về thế giới, về con người, rồi chúng ta sẽ xuất hiện ba thái độ tốt, ba thái độ tốt. Thứ nhất là mình sẽ có trách nhiệm nhiều hơn đối với cái Trái Đất mà mình đang sống, tự nhiên mình có trách nhiệm. Ví dụ như là khi mình biết được rằng ở những đất nước khác nào đó trên thế giới người ta giữ đường phố rất sạch sẽ, không có rác. Khi mình nghe tin đó rồi, tự nhiên mình cảm thấy mình phải có trách nhiệm đối với làng, với xóm mình nhiều hơn. Nghĩa là từ đây mình không được quyền ra ngoài đường ăn rồi quăng cái bao ni lông xuống đường nữa, không được quyền như vậy.
[1:11:48]Đó là mình không tôn trọng mọi người, mình mất lịch sự, mình vô lễ với tất cả mọi người khi mình quăng cái rác xuống đường. Con đường đang đẹp như thế này, vì cái rác của mình nhìn nó nhếch nhác, thiếu văn hóa. Người khác ở nơi khác đi tới người ta nhìn, người ta đánh giá cái dân vùng này thiếu văn hóa, ít học. Cho nên cái việc mà mình đi đường, mình ăn mình quăng rác xuống đường là một việc chúng ta vô lễ với tất cả mọi người, không được quyền làm điều đó. Nên nhờ mình hiểu biết trên thế giới, mình đã có cái trách nhiệm hơn đối với con người, với thế giới. Hoặc là mình nghe nói rằng thế giới này nếu một ngày nào đó rừng hết
[1:12:29]thì con người sẽ chết, sự sống sẽ biến mất khỏi hành tinh này. Khi mình biết điều đó, rồi mình biết được rằng hạn hán hay lũ lụt đều là do có nguyên nhân phá rừng ở trong đó. Như ngoài Huế vậy, miền Trung vừa rồi là bảy tỉnh miền Trung bị cơn lũ lụt tàn phá vô cùng nặng nề thì có nhiều nguyên nhân, trong đó có một nguyên nhân nổi bật là rừng Trường Sơn bị phá sạch. Cho nên nước tuôn xuống một cái ào, không có cây cối giữ lại, rồi lúc đó triều cường ngoài biển đang dâng lên nữa thì tai họa đến, thảm họa đến, đó là do phá rừng. Mà ngày xưa những người dân họ vào rừng, họ đốn từng cái cây, từng cái cây, họ không nghĩ đến một ngày sau
[1:13:13]này mấy mươi năm sau thì bảy tỉnh bị lũ tàn phá sạch sẽ như thế, không nghĩ ra. Thì khi mà chúng ta biết được điều đó là nhờ kiến thức thì bây giờ mình yêu quý rừng xanh, yêu quý từng chiếc lá, yêu quý từng chiếc cây vươn lên trong nắng ấm của mặt trời, từng bóng cây thấm đượm ơn trời. Nên mình phải biết là giữ gìn từng chiếc lá tươi như là da thịt trong người mình thôi. Này ở đâu biết không? Trong bài sám cầu mưa. Là khi mà mấy năm trước trời hạn hán quá, cũng có cái bài sám cầu mưa. Bây giờ mưa nhiều quá, chúng ta chưa kịp có cái bài sám cầu bớt mưa, chưa.
[1:13:58]Nhưng mà trước hết, mưa hay nắng mà bất thường đều có nguyên nhân do phá rừng. Bây giờ mình hiểu như vậy, mình có trách nhiệm hơn với thế giới là mình sẽ không phá rừng nữa, mà mình siêng năng trồng cây xanh lên, siêng năng trồng cây. Vừa rồi ở ngoài Ban Mê Thuột, người nào mà phá rừng để trồng cà phê, nhà nước bắt phá cà phê trồng rừng trở lại để đền rừng. Việc làm đó quyết liệt, nhiều người cũng phá sản nhưng mình thấy cần thiết, vì rừng là cái điều quý giá vô cùng cho con người. Rừng đã mất quá nhiều rồi, không thể mất thêm nữa, mà ai cũng phải có bổn phận trồng rừng lại. Cho nên quý Phật tử ở đây, khi mình có trách nhiệm hơn với
[1:14:39]thế giới thì tuy rằng cà phê có giá thiệt, tuy rằng mình cũng ham tiền thiệt, nhưng mà hãy trích ra một phần rẫy nào của mình đó trồng một khu rừng, đừng trồng cà phê không. Dù mình biết khu rừng này không đem lại lợi nhuận, nhưng mà đây là cái bổn phận của mình đối với Trái Đất. Đây là sự sám hối của mình đối với Trái Đất khi mà ngày xưa mình đã từng vác cưa, vác dao vào rừng mình phá cây cũng nhiều lắm rồi, đúng không? Ở đây có ai mà chưa từng phá rừng không?
[1:15:14]Có mấy người già ở nhà nhưng mà xúi gia đình mình đi phá. Đó, cho nên những cái rẫy Long Khánh bạt ngàn đây, phải nói là nói thì quý Phật tử có thể buồn tôi, nhưng mà tôi cũng nói thật: rẫy mà rẫy cà phê bạt ngàn của Long Khánh là tội lỗi phá rừng ra hết. Cho nên bây giờ mình phải có cách gì đó mình đền bù bớt lại, là tuy trồng cà phê hãy để dành một góc đất nào đó trồng rừng. Đây là trách nhiệm của mình đối với thế giới, đối với con người, vì mình hiểu phá rừng là tai họa. Rồi khi mà mình hiểu biết nhiều hơn với thế giới, với con người, rồi mình sẽ thấy thương yêu con người nhiều hơn nữa. À mình thấy con người là có người tốt,
[1:15:55]có người xấu, rồi có những người sống trong những vùng đất vô cùng cơ cực, mà có những người quá sức giàu sang, thì mình cảm thấy là mình phải làm cái gì đó để cho con người bớt đau khổ. Là cái bớt đau khổ đó hoặc là mình làm phước chút chút, hoặc là mình đem đạo lý, đem nhân quả giáo hóa cho mọi người, thì chính cái đó là cái trách nhiệm đối với con người. Ngày nào mình còn sống thì mình phải cố gắng đem cái đạo lý, đem Phật pháp đến cho mọi người cùng biết với nhau. Chứ đừng có để là mình tu, đi chùa có một mình mình, rồi không có rủ ai cùng đi, hoặc là có cái băng hay mà để một mình nghe, cuốn sách hay để một mình đọc, là một điều ích kỷ mà thiếu trách nhiệm với con người.
[1:16:44]Nên ở đây, trong bao nhiêu điều mà chúng ta đem lại cho con người thì cái điều mà giá trị nhất là đạo lý chúng ta đem lại được cho con người. Nên nhớ: biết lạy Phật, phải dạy con cháu mình lạy Phật, giúp hàng xóm lạy Phật. À biết luật nhân quả thì phải giảng cho con cháu mình nghe về luật nhân quả và giúp cho hàng xóm láng giềng mình cùng tin luật nhân quả. Đó là cái mình có trách nhiệm hơn đối với con người, đối với thế giới. Rồi một điều nữa, là khi chúng ta có nhiều kiến thức như vậy, chúng ta thấy được cái ta mình nhỏ bé phù du, nhỏ bé phù du. Và tại sao như vậy? Là chúng ta thử nghĩ như thế này:
[1:17:25]cái Mặt Trời lớn hơn Trái Đất mấy ngàn lần, nhưng mà Mặt Trời so sánh trong vũ trụ á, Mặt Trời chỉ đáng bằng một cái hạt bụi rất nhỏ so với các ngôi sao khác. Có những ngôi sao mà nó lớn bằng cái chùa Bảo Sơn mình đó, thì Mặt Trời mình chỉ vừa bằng một cái hạt bụi chúng ta thấy trong vũ trụ này. Mà Mặt Trời bằng hạt bụi đó so với Trái Đất mình lớn hơn bao nhiêu ngàn lần. Thì trong Trái Đất á, mình là một con người ở trong đó, thì như vậy trong vũ trụ này mình lớn cỡ nào? Mình lớn cỡ nào? Không đáng nói, không bằng hạt cát. Mặt Trời mà còn bằng hạt bụi, mình làm sao bằng hạt cát được. Thì không đáng để nói nữa, phải không?
[1:18:09]Đó, khi mình hiểu biết thì mình mới thấy con người thật là phù du, tạm bợ. Phù du, tạm bợ, nó vô nghĩa lắm. Nhưng mà chỉ có cái giá trị là gì? Là tâm hồn thôi, chứ thực sự là cái hình hài này nhỏ bé, cái đời sống thì ngắn ngủi, không đáng kể tới. Bây giờ chỉ còn chút giá trị để mình tìm là tâm hồn của con người, mà trong tâm hồn đó nó tràn đầy đạo lý, có nghệ thuật và có kiến thức thì làm cho mình có thêm giá trị. Chứ nếu mà mình so sánh với kích thước của vũ trụ thì mình không tính được, vì Mặt Trời còn bằng hạt bụi thì mình không có tính được mình là cái gì hết trơn á. Đó. Rồi khi mà mình biết nhiều như vậy,
[1:18:51]mình cảm thấy là mình sẽ ứng xử với con người tốt hơn, mình đối xử với con người tốt hơn, là chúng ta không được phép cứ nghĩ xấu về người khác, cứ nói xấu người khác, hoặc là mình giành giựt của người khác về mình, không được phép nữa. Mà từ đây, mình thấy là con người ta sống với nhau là một cái liên quan chằng chịt, phải giúp đỡ nhau để cùng nhau tiến lên. À ví dụ như mình đã khá giả rồi, rẫy bái mình vững rồi, thì mình tìm cách giúp cái người khác họ xây dựng rẫy bái của họ, chứ đừng bỏ qua. Đừng ờ mình xong phần mình rồi thôi phủi tay về mình nghỉ, còn chung quanh mình có những người họ cực khổ,
[1:19:29]dựng lập sự nghiệp chưa có xong mà mình bỏ qua, thì đó là điều mà thiếu trách nhiệm. Trong một cái xã hội tốt là người ta phải giàu đồng đều lên hết thì mình mới hạnh phúc, mới vui được. Thì chính cái giàu của mình cũng mới ổn định, chứ còn nếu mình giàu mà còn có người nghèo chung quanh thì coi chừng cái ngày nào đó cái giàu mình sụp đổ. Đây là cái quy luật mình phải biết. Mà do biết cái quy luật này nên mình thường hay thích giúp người khác cùng giàu lên. Mình đã có vững vàng sự nghiệp rồi thì phải giúp người khác cũng cùng vững vàng như vậy, đó là trách nhiệm đối với con người. À tuy nhiên, chúng ta để ý là
[1:20:08]trong ba cái điều mà mình nói là đạo lý, nghệ thuật và kiến thức làm cho cuộc sống này có giá trị thì chúng ta dồn nhiều về đạo lý, dồn nhiều tâm hồn, dồn nhiều thời gian cho đạo lý, còn nghệ thuật và kiến thức coi vậy chứ phụ hơn một chút, chứ đừng có dồn nhiều cho kiến thức hoặc nghệ thuật mà làm loãng đi cái đạo lý, nhớ. Chúng ta phải cân đối thời gian để làm sao cho đạo lý vẫn nhiều hơn một chút. Thì ở đây, chúng ta để ý điều này: Hôm nay chúng ta học cái bài này để làm cái gì? Chúng ta học cái bài nói rằng là người cư sĩ sống một cuộc sống có ý nghĩa, mà cái ý nghĩa cuộc sống là gồm ba điều:
[1:20:53]một là đạo lý, hai là nghệ thuật, ba là kiến thức. Học đây để làm gì?
[1:21:01]Có phải là để chúng ta biết cách làm cho cuộc sống mình có giá trị hơn, phải không? Đúng không? Đúng không? Chưa đủ. Tại sao vậy? Tại sao là chưa đủ? Bởi vì chúng ta là đệ tử Phật, chúng ta còn có một trách nhiệm đối với Phật pháp. Phật pháp mà hưng thịnh hay không là không phải do quý thầy quý cô không, mà do từng người Phật tử, từng người Phật tử. Nếu mỗi người Phật tử mà giỏi, chịu siêng làm việc thiện, siêng truyền bá Phật pháp thì Phật pháp rất mau hưng thịnh, phải không? Còn nếu từng người Phật tử làm biếng một chút, đạo lý không rành, nghệ thuật không biết thưởng thức, kiến thức cũng không biết gì hết, đi ra ngoài nói chuyện người ta có nể không?
[1:21:52]Không nể. Mình truyền bá Phật pháp được không? Không được. Tại vì mình có giá trị gì đâu mà nói người ta nghe. Còn nếu cái người đó chưa biết đạo, hoặc người đó là người ở một tôn giáo khác, nhưng nếu khi mà họ gặp một người đệ tử Phật, họ thấy người này sống tốt, có đạo lý, có trình độ, có kiến thức, sâu sắc trong nghệ thuật, trong kiến thức, trong đạo lý, thì họ nể không? Họ nể. Thì lúc đó họ sẽ nghe cái đạo lý của mình nói. Họ thấy họ mến đạo Phật. Nhiều khi mình chưa đem đạo Phật giảng cho họ mà họ đã mến đạo Phật rồi. Còn đến cái khi mà mình rủ họ đi chùa hoặc là mình đưa một cái cuốn sách cho họ
[1:22:33]xem, họ xem liền, vì họ thấy mình sống đẹp. Họ thấy từng người Phật tử sống đẹp, là sống tốt với mọi người. Nhìn một bức tranh, biết nhận ra được cái hay cái dở trong bức tranh; nghe một bản nhạc, nhận ra được cái nốt cao nốt thấp, cái sự phối âm nó hay không hay nhận ra được. Và cái người đệ tử Phật đó thấy có kiến thức về mọi điều trong Phật pháp cũng như trên thế giới, họ nể cái người đệ tử Phật. Mà khi họ nể thì mình nói chuyện họ nghe, rủ họ đi chùa họ đi, vì họ tin rằng à đạo Phật làm cho con người có giá trị, làm cho cuộc sống có ý nghĩa. Cho nên nãy giờ chúng ta nói về cái ý nghĩa của cuộc sống
[1:23:17]để làm đẹp cho cuộc sống của chúng ta, nhưng kỳ thực không phải cho chúng ta không, mà chính là cho toàn thể đạo Phật. Từng người mình giỏi hơn một chút, có trình độ hơn một chút thì sẽ giúp cho đạo Phật phát triển mạnh hơn một chút nữa. Không một chút đâu, một chút nhưng mà làm cho toàn bộ đạo Phật phát triển hơn rất nhiều. Cho nên ngày hôm nay nếu mà chúng ta có lòng đối với Phật pháp, chúng ta muốn cho mọi người biết Phật pháp, chúng ta muốn đền ơn Đức Phật, thì chúng ta phải làm tăng tiến trình độ của mình bởi ba điều: một là... Dám quên nữa quá! Một là gì? Đạo lý, hai là... nghệ thuật, ba là... kiến thức.
[1:24:00]Đó, vậy là có người thuộc, còn nhiều người vẫn nhìn ngơ ngơ. Thì chúng ta cố gắng nha, phải trang bị thêm, tô điểm thêm cho mình ba điều đó để cho cuộc sống chính mình có ý nghĩa và góp phần làm cho đạo Phật được phát triển, được hưng thịnh. Như vậy hôm nay chúng ta đã trao đổi với nhau những điều này thì chúc quý Phật tử ra về, à chưa về đâu, còn phải thọ Bát Quan Trai, được nhiều sức khỏe, à tu hành được tinh tấn và sống một cuộc đời đầy ý nghĩa. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
[1:24:40]Nguyện đem công đức này hướng
[1:24:47]về khắp tất cả, đệ tử...
[1:25:11]Suốt đời mẹ hy sinh tất cả chỉ vì con. Nếu ta không biết yêu mẹ, thì dù hình hài của ta còn đó, cũng kể như không.
[1:25:45]Đời mẹ là đóa hoa hồng,
[1:25:51]tình mẹ như nước biển Đông,
[1:25:56]những người không biết yêu mẹ,
[1:26:02]hình hài còn đó như
[1:26:17]không.
[1:26:31]Bao nhiêu năm dài quằn vai vì con, đến bước con đi bóng mẹ bên con,
[1:27:07]lúc sớm trưa,
[1:27:11]lúc gió mưa,
[1:27:15]mẹ hiền bên con.
[1:27:45]Đời mẹ là đóa hoa hồng,
[1:27:51]tình mẹ như nước biển Đông,
[1:27:57]những người không biết yêu mẹ,
[1:28:03]hình hài còn đó như không, những người không biết yêu mẹ, hình hài
[1:28:36]còn đó như không.