Transcript: Nghệ Thuật

[0:09]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:24]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:38]Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

[0:50]Mời quý Phật tử ngồi xuống.

[0:55]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Hôm nay chúng ta cũng nói tiếp đề tài Đạo Phật với xã hội. Đề tài hôm nay là vấn đề nghệ thuật, là vấn đề nghệ thuật qua cái nhìn của đạo Phật như thế nào chúng ta xác định lại. Tại vì có những khi chúng ta thấy là trong đạo Phật mình cũng có nhiều hình thức nghệ thuật được sử dụng, như hội họa, điêu khắc, âm nhạc, vân vân, là chúng ta được sử dụng để phục vụ cho đạo. Nhưng cũng có một số ý kiến cho rằng cái nghệ thuật đem lại cảm xúc nhiều quá, không có hợp với tinh thần của đạo Phật là đi tìm một nội tâm an tĩnh. Cho nên vì vậy, hôm nay chúng ta nói chuyện với nhau về vấn đề này là nghệ

[1:43]thuật là gì và quan điểm của đạo Phật đối với nghệ thuật là như thế nào. Thì để hiểu thế nào là nghệ thuật, thì chúng ta so sánh một chút xíu cái chuyện vầy thì chúng ta biết. Thật ra chúng tôi có trình bày cái vấn đề này sơ sơ một chút trong cái đề tài Đạo và Thuật trong cái loạt bài về sự khác biệt á. Nhưng mà hôm đó thì phân tích giữa đạo và thuật, bây giờ chúng ta nói riêng về nghệ thuật. Nhưng muốn nói về nghệ thuật thì chúng ta cũng so sánh lại một chút xíu. Ví dụ bây giờ chúng ta nói vấn đề nấu ăn, nói nấu ăn thì chúng ta dễ hiểu. Nấu ăn là chúng ta chế biến các món ăn, nhưng mà vì đây là chùa nên mình

[2:24]cũng không nói chuyện đồ ăn mặn, mình nói chuyện đồ ăn chay đi. Ví dụ như cá chiên, thịt quay mà toàn đồ chay không à, thì mua mì căn, tàu hũ vậy đó, mình chế biến với bột, bột nêm, hành, tiêu, tỏi, ớt. Vì tôi cũng không rành lắm, tôi ăn thì giỏi chứ nấu không giỏi lắm, cho nên không rành. Thì cái cách mà để nấu ăn như vậy á, người ta gọi là cái gì? Gọi là phương pháp, gọi là phương pháp. Và khi tất cả mọi việc chúng ta làm trên đời này đều chúng ta phải có một cái phương pháp để làm, như một người muốn nói chuyện như vậy cũng là phải có cái phương pháp để nói chuyện trước công chúng. Và nấu ăn chúng ta có phương pháp để nấu ăn,

[3:05]hoặc là người thợ mộc đóng bàn đóng ghế thì có cái phương pháp để đóng bàn đóng ghế. Cho nên, phương pháp là cái khả năng ban đầu của con người, mức độ ban đầu, cái kỹ năng ban đầu, cái trình độ ban đầu để chúng ta làm được mọi việc trong cuộc đời này. Nhưng mà nếu chúng ta làm những việc đó khéo một chút, hay một chút, bắt đầu biến thành nghệ thuật. Ví dụ cũng nấu ăn, nhưng mà mình nấu thật là ngon mà trang trí những món ăn thật là đẹp mắt, rồi cách dọn ăn này nọ đó, tức là cho nó có hoa, lá, cành, ăn vô người ta thưởng thức người ta thích thì gọi là bắt đầu gọi là nghệ thuật nấu ăn. Tức là cũng nấu ăn, nấu nồi cơm bình thường thì gọi là phương pháp thôi,

[3:50]nhưng mà nếu nấu nồi cơm mà thật ngon, thật đẹp thì biến thành là nghệ thuật. Cũng giống như là mình khi mình nói chuyện trước mọi người cũng vậy, thì khi bình thường á cái cách để nói á gọi là phương pháp, nhưng mà nếu cái người đó nói hay, hấp dẫn thì gọi là nghệ thuật nói chuyện trước công chúng. Đó là từ phương pháp cao một chút xíu biến thành nghệ thuật. Rồi cũng giống như là cái lời nói chúng ta nói chuyện với nhau á thì nó chỉ là gì? Chỉ là một cái lời nói, cái phương pháp, cái câu văn, cái ngữ pháp nói cho đúng thôi, nói cho đúng từ vựng, nói cho đúng ngữ pháp thì gọi là phương pháp nói chuyện.

[4:26]Nhưng mà nếu mình nói cho hay, nói bắt đầu bật thành thơ, bật thành những câu thơ mượt mà thì bắt đầu nó biến thành cái gì? Phương pháp đã biến thành nghệ thuật. Như vậy nghệ thuật nó là phương pháp nhưng mà nó được thăng hoa, nó có trình độ cao hơn, nó làm đẹp lòng người thưởng ngoạn hơn thì đã trở thành nghệ thuật, phương pháp biến thành nghệ thuật. Như vậy là chúng ta so sánh được từ phương pháp biến thành nghệ thuật rồi, phải không? Ví dụ như bây giờ vấn đề may mặc cũng vậy. Là từ thời xưa, do con người là một động vật văn minh hơn tất cả các loài vật khác, cho nên con người xuất hiện trong tâm mình có

[5:07]cái ý thức là hổ thẹn nếu cơ thể mình bị lõa lồ. Cái đó là phải do trình độ văn minh mới có. Chứ còn cái người nào mà đang trình độ văn minh rồi từ từ cho nó biến thành mất hết không còn gì nơi người nữa thì là người đó gì cái suy nghĩ đang trở lại giống như những cái loài loài vật khác. Mình không còn cái khái niệm hổ thẹn nữa thì mình đánh mất cái văn minh của con người. Chính vì có cái văn minh con người, cho nên người ta phải mặc quần áo kín đáo. Thì hồi xưa vậy, người ta chỉ quấn đại một cái gì đó để che thân thể thôi. Rồi lần lần họ tiến lên cao, họ dệt được vải, họ cũng chỉ một cách quấn gì đó đơn sơ để che lại thân thể.

[5:48]Nhưng mà đến ngày hôm nay thì làm sao? Đến ngày hôm nay thì vấn đề may mặc đã biến thành cái gì? Một nghệ thuật rất là cao cấp. Cho nên các nhà thời trang nè, các cái shop quần áo, các kiểu mẫu quần áo cứ tung ra thị trường hấp dẫn chúng ta quá chừng. Nên cái người mà chỉ có thầy tu là lỗ thôi, đành chịu, nghĩa là cái kiểu nào là cứ đành chịu mặc kiểu đó, không có thời trang gì được hết. Còn quý Phật tử thì tự do một chút, nay đi shop này, mai đi mẫu thời trang kia thì nó đã trở thành nghệ thuật rồi, không còn đơn thuần là để che thân nữa, không có vấn đề may không đơn giản nữa, mà phức tạp, đòi hỏi đầu tư sự khéo léo,

[6:25]sự tinh tế mà làm đẹp lòng cái người mà thưởng ngoạn, nghĩa là cái người mặc tự họ đã thấy thích, mà cái người ngắm cái người mặc cũng thấy thích, nên đó gọi là nghệ thuật. Cũng giống như âm nhạc vậy, từ những cái lời nói thôi, nhưng mà người ta cảm thấy trong một lúc cảm xúc nào đó, người ta sáng tạo lên thành một bài nhạc, có cái điệu du dương, trầm bổng thì chính cái người hát người ta đã có cái cảm xúc thích thú khi hát, mà người nghe cũng được cái cảm xúc thích thú khi hát. Và như vậy là chúng ta thấy là đó là cái bước từ cái phương pháp biến thành nghệ thuật, nghĩa là khi phương pháp nó được hoàn thiện,

[7:03]nó đẹp hơn, khéo léo hơn, làm đẹp lòng người, gây được cảm xúc hơn, sáng tạo hơn thì biến thành nghệ thuật. Vậy quý Phật tử đã so sánh được rồi phải không? Có khái niệm rồi phải không? Nhưng mà rồi từ nghệ thuật bước lên một bước nữa rồi thành cái gì? Nghệ thuật bước lên bước nữa thành đạo, thành đạo. Thành đạo là ví dụ thế này, ví dụ như cắm hoa nè, thường là cắm hoa vì ngay từ bước đầu cái hoa nó đã là nói lên cái đẹp cái khéo, nên hễ cắm hoa ta gọi là nghệ thuật cắm hoa, phải không? Nhưng mà bên Nhật Bản thì có gì? Có hoa đạo, có cái đạo cắm hoa. Tức là người Nhật họ đã nâng cái nghệ thuật này thành cái đạo.

[7:48]Hoặc là uống trà, cái nấu trà là phương pháp thôi, nhưng mà uống trà nó có kiểu cách khéo léo, nghĩa là phải ngồi trong tư thế thế nào, trong cái phòng yên tĩnh, cách rót thì nó thành là nghệ thuật uống trà. Nhưng mà rồi người Nhật Bản họ nâng cái nghệ thuật đó lên thành thành đạo, là trà đạo, rồi cung đạo, rồi kiếm đạo. Tức là người Nhật Bản họ sâu sắc, họ không có dừng ngang cái thuật, nghệ thuật mà họ nâng mọi cái đó lên thành đạo hết do cái tâm hồn họ rất là tinh tế. Cái chỗ tinh tế đó ngày nay họ biến thành cái kỹ thuật mà rất là tinh vi, hiện đại là cũng nhờ cái tâm hồn họ sẵn có cái tinh tế đó.

[8:29]Thì ở đây là chúng ta so sánh cái phương pháp được khéo trình bày, sáng tạo, phong phú, đẹp đẽ, hay, biến thành nghệ thuật. Bây giờ nghệ thuật bước một bước nữa thành đạo, thì cái khác nhau giữa nghệ thuật và đạo như thế nào? Là như thế này. Ví dụ mình trở lại vấn đề nấu ăn hồi nãy cho nó nghe cho nó hấp dẫn một chút. Là đầu tiên ví dụ mình lấy tàu hũ, mì căn, sao tôi biết có hai món tàu hũ mì căn à, còn gì nữa không? Gì nữa? Kim chi, à kim chi, hủ qua gì đó rồi. Chúng ta nấu món ăn để ăn, bình thường là phương pháp, mà nấu cho thiệt ngon á thì biến thành nghệ thuật. Nhưng bắt đầu mà mình có lý luận thì biến thành đạo, có lý luận biến thành đạo liền.

[9:13]Lý luận là làm sao? Ví dụ mình nói chớ: Tàu hũ này đó là tượng trưng cho cái gì nó phong phú, rồi cái ví dụ mình nói mì căn là tượng trưng cho cái gì nó gắn bó, vì mì căn nó dai đó, cái mình nói tượng trưng cho cái gì nó gắn bó giữa con người với nhau, tức là nó không có gì hết mà mình bắt đầu mình gán vào nó những cái lý luận ở trong á, bắt đầu mình gọi là trở thành ông cụ non mà lý luận lẩm cẩm á, bắt đầu nó đang thành đạo đó, từ cái nghệ thuật biến thành đạo. Rồi kim chi là tượng trưng cho cái gì đó, khi người ta ăn vào tâm hồn chúng ta sẽ được thăng hoa, xa rời cái ô nhiễm của trần thế. Tức là một món ăn bình thường, mình nấu nghe ngon,

[9:51]nhưng mình lý luận lẩm ca lẩm cẩm lát cái có cái triết lý dông dài trong cái nghệ thuật đó, thì lúc đó nó không còn nghệ thuật nữa, mà nó đã biến thành biến thành đạo. Mà nhất là nó tô điểm thêm một ít khía cạnh hoang đường nữa, thì biến thành đạo lẹ lắm. Ví dụ như nói: Cái món ăn này là đã được đem đi cúng trên bàn thờ năm ngày, tuy có mùi thiu chứ nhưng ăn vô rất là linh, thì mau về với ông bà lắm. Thì như vậy nó thành đạo liền lập tức.

[10:22]Đó, có cái gì cũng vậy, vậy cái thuật cắm hoa này cũng vậy. Ví dụ như là chúng ta chỉ cắm hoa cho đẹp thôi. Một lọ hoa như thế này, ai cắm hoa vậy ta? Cái giỏ này của ai vậy? Hôm nay nói tự nhiên có hay, đẹp. Thì khi mà cắm hoa đẹp như vậy thì gọi là nghệ thuật nè. Nhưng mà nếu cái người cắm hoa họ ngồi họ lặng lẽ họ tư duy, họ nhìn cái hoa này họ không chỉ cắm cho đẹp mà họ còn muốn nói một cái gì trong đây. Họ muốn nói một cái ý nghĩa gì đó, ví dụ như họ nói rằng cái cánh hoa mà đặt cao nhất là tượng trưng cho ông thầy trụ trì chùa này, ví dụ vậy. Là đẹp trai nhất mà đứng chỗ cao nhất. Rồi mấy cái bông trăng trắng mà điểm chung quanh đây đó là

[11:02]tượng trưng cho Phật tử là dễ thương xinh xắn nhưng mà không có to bằng cái bông này, ví dụ vậy, mà nhiều hơn. Rồi cái lọ hoa này thì không có gai cho nên không có tượng trưng cho những Phật tử rắc rối, hên cái giỏ hoa này hên. Thành thử, ví dụ như họ nói như vậy, rồi mà khi tượng trưng cho đây là tăng nè, tăng ni nè, tăng ni là những cánh hoa đỏ to, rồi Phật tử tượng trưng những cánh hoa trắng nhỏ hơn. Còn cành lá thì ví dụ tượng trưng cho những cái công hạnh của mọi người gắn bó với nhau trong một sự hài hòa chung của Phật pháp. Ví dụ, cũng cái giỏ hoa này mình nhìn cho đẹp, nhưng mà cái người họ cắm hoa họ nhìn nó họ

[11:39]họ gởi gắm vào đó những ý tưởng, những cái đạo lý, những sự tượng trưng, bắt đầu có triết lý lẩm ca lẩm cẩm thì biến thành biến thành đạo, mình gọi là hoa đạo. Nó là như vậy á. Hoặc là cái cung đạo, kiếm đạo cũng vậy. Thường thường á là chúng ta chỉ gọi là kiếm thuật, hay là cung thuật, với lại nghệ thuật đánh kiếm thôi. Thì một người mà họ học kiếm á, họ tập các thế đánh, họ tập cơ thể, họ tập sự chiến thắng, thì đó gọi là thuật á. Nhưng mà vô tình cái môn kiếm thuật á nó lọt vào tay một vị thiền sư thì ông này ông nghĩ rằng cái mà chiến đấu quan trọng nhất của con người nó không phải là là chiến thắng người khác, mà là chiến thắng ai?

[12:26]Chính mình, ủa, đó thấy không? Bắt đầu có nhiều người giác ngộ rồi đó. Nghĩa là cái cuộc chiến thắng quan trọng nhất trong cuộc đời này là chiến thắng chính mình. Thì bây giờ, cũng cầm cái kiếm để đánh nhau với mọi người, nhưng mà trong cái đánh đó đánh mà trong cái tinh thần hòa bình, nhiếp phục được bản ngã mình, nhiếp phục được sự hiếu thắng của mình, và khắc phục được cái tàn bạo của đối phương, nhưng không có ác, không có muốn hơn người, không muốn sát hại người. Nên cũng đánh kiếm, mà đánh như cách nào để nó đạt được như vậy. Tại vì thường thường tất cả những người võ sĩ đều hiếu thắng và tàn bạo.

[13:05]Cho nên, trong cái môn mà của quyền Anh của bên châu Âu đó có vài người người ta chụp lại được những bức hình mà các võ sĩ box đánh bốc á, họ đánh nhau, là khi mà họ chụp được một bức hình họ đăng ra là cái người võ sĩ này đánh vào mặt người võ sĩ kia, cái tay bốc nó đang chạm thì người kia mặt bị méo đi, văng nước bọt trong người ra. Còn cái người mà đánh trúng người ta đó, gương mặt y hệt như một con thú. Cái khoảnh khắc đó họ chụp lại được và họ đưa ra, họ đăng lên báo. Thì cái người Tây phương á, họ đề cao cái môn thể thao đánh bốc để họ ăn tiền, tại đánh một trận đánh như vậy tiền nhiều lắm.

[13:40]Có khi cái người mà võ sĩ á được mấy triệu đô la, một trận đánh khủng khiếp như vậy. Thì họ cá cược, vì đủ thứ đó, họ quay quanh cái môn đánh bốc á nên họ lôi cuốn và họ ca ngợi đó là môn noble sport, tức là môn thể thao của quý tộc. Nhưng mà cái người mà họ chụp được bức hình đó, họ đăng xuống họ nói cái này là môn thể thao của dã thú. Họ kết tội vậy, vì cái bức hình đưa ra là lúc họ đánh nhau, họ sát phạt và hiếu thắng dữ dội. Nên nó chỉ là thuật thôi. Nhưng mà cái môn võ nó lọt qua bên vào các nhà sư ở trong chùa thì nó biến thành đạo, là đánh một cách nào đó khuất phục được cái sự tàn bạo của đối phương,

[14:22]nhưng giữ được lòng mình thương yêu và vô ngã, không có hiếu thắng. Đánh mà để được như vậy, thắng người ta mà cũng thắng luôn chính mình thì bắt đầu nó biến thành thành đạo, không còn là thuật nữa. Đó. Thì ở đây, chúng ta thấy chúng ta phân biệt là chúng ta làm mọi điều trên cuộc đời này: trồng cái cây, cắm cánh hoa, nấu một bữa ăn đều là phải có cái phương pháp. Tại vì nấu mà không đúng phương pháp thì nó không thành công. Nhưng mà đúng phương pháp chưa đủ, khéo, hay, biến thành thuật. Mà trong khéo hay đó có triết lý, có lý luận thì biến thành đạo. Như vậy là ba mức độ chúng ta so sánh được với nhau như vậy, ừ.

[15:04]Thì ở đây là cái mà làm khéo léo, làm đẹp lòng nhiều người thì đã trở thành nghệ thuật. Nhưng mà tại sao con người lại xuất hiện nghệ thuật, mà các loài khác không có? Là nó do hai lý do. Lý do thứ nhất á là do con người thông minh. Cho nên cái thông minh đó con người cảm nhận được cái gì là hay, cái gì là dở. Ờ ví dụ như cũng may một bộ đồ để mặc, nhưng mà quấn mảnh vải ngang đó, lâu ngày lâu tháng người ta không chấp nhận. Cái tinh tế trong tâm hồn con người, người ta đòi hỏi nó đẹp hơn, khéo hơn. Đó, chính cái sự thông minh, cái sự sáng tạo, cái nhận ra được cái gì là đẹp, cái gì là xấu, cái mà đánh giá được đẹp xấu á, cái trí tuệ đó đó nó thúc

[15:55]đẩy con người sáng tạo và làm mọi điều cho đẹp, cho khéo lên. Đó gọi là nghệ thuật. Nó xuất phát từ sự sáng tạo, sự thông minh của con người là nguyên nhân thứ nhất. Nguyên nhân thứ hai là khi mà con người bắt đầu có phước thì những công trình nghệ thuật mới nối tiếp nhau xuất hiện. Là ví dụ thế này, ví dụ khi vào thời xưa thì cái mà người ta nuôi sống mình chủ yếu là bằng bằng trồng trọt và săn bắn. Thì thời xưa á, thiên nhiên thì khắc nghiệt, phương tiện kỹ thuật thì thì không có đầy đủ. Ví dụ như săn bắn được một con mồi về, người ta không có tủ lạnh để giữ gìn bảo quản lâu, người ta phải ăn vội vã.

[16:39]Sau này lòng mới biết phơi khô để dành được một chút, nhưng mà phơi khô cũng không phải là có chỗ cất, dễ bị các loài sâu bọ, kiến, này kia nọ nó gặm nhấm, nó tranh ăn với con người. Cho nên, người ta làm tới đâu ăn tới đó và thường không có tích trữ được. Do không có tích trữ được nên người ta cứ suốt ngày quanh năm là cứ quần quật đi tìm miếng ăn để sống, để tồn tại. Mà khi bận hết thời gian để đi tìm miếng ăn như vậy, người ta không còn thời gian để tạo ra được những công trình nghệ thuật. Nghệ thuật chỉ xuất hiện khi mà người ta bắt đầu dư dả. Nghĩa là người ta chất một bồ lúa vào trong nhà được rồi,

[17:19]có thể cái bồ lúa này bảo đảm người ta qua tới một năm sau mới thiếu ăn. Thì trong suốt một năm đó, người ta kiếm thêm gì đó, người ta kiếm cây để làm thêm nhà, người ta săn thú, bắt cá để tìm thêm thực phẩm, vân vân. Nó thời gian nó không đòi hỏi nữa, người ta còn nhiều thời gian rảnh. Lúc đó, đêm xuống, trăng lên quanh đống lửa bập bùng thì con người ta không có chịu cô đơn và thích vui, họ họp đoàn lại với nhau, họ ca hát, họ tán gẫu, họ nhảy múa bập bùng. Nghĩa là bây giờ thì mình thấy cái chuyện đó xa lạ, mình chỉ còn thấy trong phim thôi. Trong phim là khi đêm xuống dưới trăng lên quanh đống lửa bập bùng cháy,

[17:58]những người trong bộ tộc họ nhảy lưng tưng lưng tưng, họ ca họ hát. Mình nhìn những cái điều đó chỉ còn ở trong ở trong phim thôi. Nhất những phim về người dân tộc, về dân tộc Da đỏ, vân vân. Hoặc là trong cái phim mà Khiêu vũ với bầy sói đó, ví dụ vậy. Nhưng mà nếu mà chúng ta có cái ký ức, chúng ta nhớ lại nhiều kiếp xưa thì xin thưa rằng tất cả mọi người chúng ta đây ai cũng nhảy cà tưng cà tưng quanh đống lửa rồi, vào cái thời hồng hoang khi mà chúng ta hãy còn sống trong những bộ tộc đó sơ khai lạc hậu. Nên bây giờ mà nếu cần quý Phật tử đứng ra tập nhảy sẽ nhảy trở lại được hết, nhảy lưng tưng lại được hết.

[18:33]Tại vì đó là cái ký ức trong tiềm thức xa xưa của mình còn lại. Bây giờ thì khác nhưng mà hồi đó vậy, con người vậy. Nên đây là nó do hai điều, một là do con người thông minh. Thầy có nghe mùi thuốc lá ở đâu thì khó chịu quá. Đừng hút thuốc. Thứ nhất là do con người thông minh, sắc bén, nhận ra được cái hay cái đẹp trong từng khía cạnh nhỏ của cuộc sống. Và thứ hai là do mà khi con người đã có phước rồi. Cho nên, chính cái thời gian rảnh á, người ta mới nghiên cứu thêm phải cất nhà như thế nào cho khéo, rồi phải ăn mặc thế nào cho đẹp, rồi những bài thơ, những bài nhạc phải sáng tác ra để cho hay và trình diễn được trước công chúng.

[19:17]Cho nên, cái nghệ thuật nó là một cái cao cấp hơn phương pháp, nó là nhu cầu về tinh thần, về cảm xúc cao hơn của con người. Nghĩa là những cái nhu cầu về ăn, về mặc nó là nhu cầu cơ bản, căn bản, nhưng mà cao hơn những nhu cầu căn bản đó là nhu cầu người ta hưởng thụ về cái hay, cái đẹp. Vì vậy mà cái giá cho nghệ thuật luôn luôn nó cao hơn cái giá cho lương thực. Thì chúng ta thấy ví dụ một người họ làm lao động phổ thông, có thể một ngày họ kiếm được hai, ba chục ngàn. Vì họ chỉ vì họ đáp ứng được những cái nhu cầu thấp, nhu cầu căn bản của con người. Nhưng một ca sĩ, một nhạc sĩ, mà nhất là những ca sĩ mà nổi tiếng mình gọi là ngôi

[20:01]sao á, họ đi hát một đêm một show như vậy họ có thể kiếm được mười mấy triệu. Nên cái chênh lệch giữa thu nhập giữa cái người mà khai thác về nghệ thuật với cái người mà chỉ giải quyết những nhu cầu lao động căn bản nó phải nói chênh lệch quá sức, bất công, phải nói là quá bất công. Mình không biết làm sao bây giờ, bởi vì cái thời buổi kinh tế thị trường thì chúng ta không có áp đặt cái ý chí của mình lên trên giá cả được, mà tùy cái nhu cầu của con người thôi. Ví dụ như vào cái thời điểm mà con người ta dư ăn dư mặc, người ta có tiền thì người ta sẵn sàng bỏ tiền ra mua một cái vé mấy chục ngàn để đi coi cái đại nhạc hội.

[20:43]Trong khi ví dụ một ngày cái người cũng cái vé đó có thể nuôi sống được một gia đình của một người công nhân nghèo. Nhưng mà người ta chấp nhận, vì lúc đó người ta có tiền nhiều nên cái giá mà người ca sĩ cái thu nhập của người ca sĩ rất cao. Còn đến lúc nào đó ví dụ như xã hội họ thấp xuống, kinh tế họ rơi xuống hết, con người ta chỉ lo đi tìm cái nhu cầu căn bản ăn mặc thôi, còn chuyện mà đại nhạc hội, đại nhạc hung gì thì thôi đành gác lại để qua mười năm nữa. Thì lúc đó đó, cái thu nhập của người ca sĩ rớt xuống liền. Thì cái điều mà nó chi phối cái giá cả bên này giá cả bên kia là do quy luật của thị trường, chúng ta không có áp đặt ý chí được.

[21:22]Nhưng mà phải hiểu như thế này, là cái nghệ thuật là một nhu cầu cao của con người và cái giá để trả cho nó cũng cao. Đó là lý do tại sao như vậy. Ở đây, chúng ta thấy nó có một vài cái nghệ thuật căn bản. Đầu tiên là từ lời nói phát triển dần thành cái thi văn, rồi cao hơn nữa thành thành ca khúc. Cái ca khúc thì rất là hay. Cho nên việc đặt một bài thơ dễ, nhưng đặt một bài nhạc nó khó gấp 100 lần. Cho nên những người nhạc sĩ mà đặt được một bài nhạc hay phải sự thật là họ vĩ đại. Mình phải khen như vậy. Là vì sao vậy? Là vì cái nhạc lý rất khó. Phải rất là thông minh mới có thể nắm vững được nhạc lý.

[22:09]Rồi chẳng những như vậy, họ còn phải có cái tâm hồn để họ đặt cái lời đó cho hay nữa, gọi là một bài nhạc hay. Còn những bài nhạc rẻ tiền thì chúng ta không nói, họ đặt vội vã một cái dòng nhạc rồi gắn vào đó những cái lời càn cợt, kích động thì chúng ta không nói. Chứ còn một bản nhạc thật sự hay thì người nhạc sĩ phải thật sự là vĩ đại, không phải đơn giản, vì rất khó làm thành một bài nhạc hay. Nên từ thi văn mà bước qua nhạc là một bước tiến rất dài của con người. Rồi khi mà chúng ta nghe hát thì thường là chuyện gì xảy ra? Ví dụ như quý Phật tử ngồi nghe ở trên người ta hát, tiếng đàn xập xình xập xình thì nơi mình có cái dấu hiệu gì xảy ra?

[22:54]Nhịp chân, phải không? Nhịp chân mà người nào mà cảm thấy cảm hứng nhiều nữa thì làm sao? Nhún nhún người. Tại vì thời gian sau này đó, không biết nó thành cái mốt gì thì chúng tôi không hiểu, có một lần chúng tôi bước vào cái tiệm để mua mấy cái máy này, để tìm cái máy mua thì tiệm đó họ cũng bán đĩa bán nhạc tùm lum à, thì thấy lúc đó trong cái tiệm họ đang mở một bài nhạc gì đó, nghe cái gì, nghe kêu gào coi chừng cái gì: "Giờ thì anh biết anh biết" gì đó, không còn không nhớ đại khái, có cái bài mà đi đâu cũng nghe cái bài đó thì có một cái cô khách hàng cổ vào cổ đứng cổ nhún nhún. Thì tôi nhìn cái cảnh đó tôi thấy ngạc nhiên thấy xa lạ lắm.

[23:30]Thì mình nghĩ là ở giữa một cái chợ đông, là một chỗ mà người ta ra vào tấp nập, mở cái bài nhạc đó lên rồi một cái cô gái thì cũng còn không phải già lắm mà tự nhiên đứng nhún nhún trước mặt mọi người, hình ảnh nó xa lạ. Rồi mình hơi ngạc nhiên cũng không dám phê bình. Nhưng mà đó là một dấu hiệu đó, dấu hiệu là khi chúng ta nghe bài nhạc hay cơ thể mình có phản ứng theo, nhún nhảy. Nhưng lần lần cái sự nhún nhảy của cơ thể nó phát triển dần để biến thành cái gì? Thành những điệu múa, thành những điệu múa. Và con người ta ngày xưa vậy, cái múa đó nó có hai cái nghệ thuật nó gói trong đó: là một là âm nhạc, hai là hình ảnh, hình ảnh đẹp.

[24:09]Mà ngày xưa người ta không thể có phim để chiếu những hình ảnh đẹp được, nên chính cái điệu múa nó là hình ảnh đẹp được tạo ra bởi cơ thể con người. Cho nên ngày xưa tất cả các vua chúa, quan lại đều thích được xem múa hát. Nghe hát không chán, mà có một đoàn người vũ nữ đứng lên múa theo điệu nhạc thì rất là thích thú, nên đó là cái nghệ thuật nó phát triển dần lên. Từ lời nói qua văn rồi qua thơ ca rồi ca khúc rồi bắt đầu thành khiêu múa, đó là những cái bước phát triển của nghệ thuật. Rồi từ cái hình vẽ hội họa cũng vậy, hội họa bắt nguồn từ đâu? Bắt nguồn từ cái người ta vẽ để diễn tả tư tưởng của mình.

[24:49]Bây giờ ví dụ như ông cha, hồi đó chưa có chữ viết, ổng muốn cho cái người con mình, ổng dặn người con là đi cho nó đem về cho ổng một con heo, ví dụ đi săn cho ổng đem về một con heo rừng thì ổng lấy cái thẻ tre, chẻ thẻ tre ra, ổng mới ngồi trên đó ổng ngồi ổng lấy cái dao bằng đá và ổng khắc lên đó hình vẽ hình con heo, rồi vẽ hình vác, rồi ổng vẽ hình cái nhà, ổng vẽ hình ổng đứng ổng chờ. Rồi cái ổng kêu cái đứa con nhỏ đó là cầm cái này chạy ra đó đưa cho anh hai mày, ví dụ vậy. Thì ra đưa cầm cho anh hai là biết: "À, thấy là đâm con heo, vác, rồi về nhà ổng đứng chờ." Tức là ý ba nói gì?

[25:31]Tức là anh hai đi săn đem về kỳ này đem về cho ba một con heo rừng. Đó là cái ngôn ngữ. Nên ngày xưa người ta vẽ là để diễn tả cái lời nói, tư tưởng của mình. Lúc ban đầu là vậy đó. Còn ví dụ như là mình muốn qua bên nhờ trẻ con bên nhà hàng xóm xin một ít muối thì vẽ một cái hình, cái lon, cái tay xòe ra rồi những hột muối rớt rớt vô đó. Đem qua bển người hàng xóm họ đọc họ nhìn họ phải nghiền ngẫm rồi mới hiểu. Mới ban đầu là mỗi người cứ sáng tạo một cách, vẽ tùm lum kiểu hết thì cái người mà họ nhận được cái hình vẽ đó họ phải trầm ngâm họ suy nghĩ họ mới hiểu cái người vẽ là muốn nhờ họ một điều gì, muốn nói một điều gì.

[26:10]Hoặc là một chàng trai muốn vẽ trên cái thẻ tre qua bên để cầu hôn với cô gái cũng vậy, nghĩa là vẽ trên đó, vẽ hai người nắm tay nhau rồi dắt đi qua con đường rồi bao nhiêu người đứng chung quanh đông đông đưa tay reo mừng. Như vậy là biết: "À, tức là thằng đó nó đưa thẻ tre là nó muốn rước con gái mình đi", ví dụ vậy, nhưng mà phải ngồi, phải trầm ngâm suy nghĩ. Rồi lần lần, lần lần cái qua nhiều cái thế hệ, bắt đầu người ta ta vẽ những cái điều mà thống nhất với nhau lại, đó. Lần lần nhưng mà đó là vẽ đó là phương pháp để nói chuyện, truyền đạt ngôn ngữ, tư tưởng, rồi lâu dần người ta phát triển lên thành thành gì?

[26:53]Hội họa. Người ta tìm ra được những chất liệu màu bằng than đen, có khi bằng máu, hoặc bằng những củ nghệ, người ta tìm ra những màu trong thiên nhiên, người ta vẽ những bức tranh nha và người ta thưởng thức. Nhưng mà hội họa thì không có hấp dẫn bằng cái âm nhạc. Lý do thì lát nữa chúng ta nói. Có một cái điều nữa là chúng ta thường nghe nói là âm nhạc cõi trời rất hấp dẫn. Ở đây thì chúng ta không có ai có phước để nghe được âm nhạc cõi trời như thế nào, nhưng mà trong các tôn giáo, nhất là Phật giáo và Thiên Chúa giáo thì nói rất nhiều về nhạc của thiên thần. Thời Đức Phật cũng vậy, thời Đức Phật là trong các kinh vẫn bàng bạc nói về các

[27:39]vị nhạc thần Càn-thát-bà đi theo hầu vua Đế Thích để tấu nhạc cho vua nghe. Và có một lần là vua Trời Đế Thích, ngài thì vua cõi trời nên bận rộn nhiều chuyện lắm, như ở cõi người mình cũng vậy, những vị lãnh tụ thì rất là bận rộn thì vua trên cõi trời cũng giống như vậy. Một lần vua Đế Thích muốn đến thăm Đức Phật, hôm đó ông tranh thủ đi đâu được á, rảnh lách một chút thời gian, ông muốn lâu quá không gặp Đức Phật, ông muốn đến thăm. Nhưng mà ông nhìn thì ông thấy Đức Phật đang nhập định, ngồi yên trong cái hang động. Ông muốn đánh thức Đức Phật một cách khéo léo nên ông nhờ một vị thần âm nhạc đến gọi Ngài dậy

[28:21]thì cái anh chàng trai này là một vị thần Càn-thát-bà mới đem cây đàn xuống, ngồi trước hang Đức Phật, Đức Phật đang ngồi nhập định ở trong, anh ngồi ở ngoài anh đánh cái bài nhạc. Đánh bài nhạc, anh ca ngợi người yêu của anh. Bài nhạc tình, đó là một bài nhạc tình thôi, ca ngợi người yêu tha thiết mà trong đó có câu là: "Anh yêu em như là các vị A-la-hán yêu thiền định." Đức Phật nghe đó Ngài cũng bật cười. Ngài mới quay qua Ngài hỏi: "Ở đâu mà anh có cái bài nhạc này?" Cái anh chàng mới để cái đàn xuống, đảnh lễ Phật ba lễ rồi mới nói: "Bạch Thế Tôn, là lúc trước con yêu một cái người nàng đó, nhưng mà nàng đó thì lại yêu người khác.

[29:00]Con mới sáng tác một bài nhạc con nói cái tấm lòng của con, nhưng mà nhờ con có nói cái câu là: 'Anh yêu em như là các vị A-la-hán yêu thiền định' mà nàng cảm động, tại vì có khen A-la-hán nên nàng cảm động, nàng cho con gặp nàng." Cái lúc đó là Đức Phật xuất định rồi, rồi Trời Đế Thích với các chư Thiên mới đáp xuống là đảnh lễ Đức Phật và vấn đạo. Một bài kinh nó dài và thú vị. Thì qua bài kinh đó chúng ta biết rằng trên cõi trời có âm nhạc và phong phú. Bên đạo Thiên Chúa cũng vậy, những bản kinh trong Phúc Âm thì cũng kể về nhạc trời, thiên thần tấu lên vang lừng khi mà Chúa Giê-su sinh ra ở hang Bê-lem, vân vân.

[29:40]Thì như vậy thì đây chúng ta không có biết được như thế nào. Rồi có một câu chuyện người ta đồn vào cái thời gian mà cái ban nhạc Tứ quái của Anh, Beatles đó, ở đây chắc thế hệ già già thì biết ban Beatles. Bây giờ còn nhiều bài nhạc nổi tiếng lắm, như bài sao tự nhiên quên rồi, "Hey Jude" nè, "Yesterday" gì đó, đại khái có một số bài của ban Beatles đó, ban Tứ quái đó hay lắm. Thì thời đó là cái ban nhạc đó đặt ra nhiều bài nhạc làm ngạc nhiên cả thế giới, làm ngạc nhiên thế giới vì hay. Rồi đến nỗi người ta mới đồn thế này, người ta đồn thì mình nghe đồn thì không biết thực hư, rằng họ được cố vấn bởi một người yoga Ấn Độ, một yogi của Ấn Độ.

[30:21]Thì cái người Ấn Độ này có khả năng nhập định lên cõi Trời Phạm Thiên nghe được những khúc nhạc đó, mới xuất định, nói lại cho biết là cái điệu đó như vậy. Thế là ban nhạc đó họ chế biến thêm và làm thành những bản nhạc đặc sắc của nhân loại. Thì đó là người ta tô điểm thêm cái huyền thoại để giải thích tại sao mà bốn cái con người, bốn cái chàng trai thấy cũng bình thường như mình mà đặt nhạc hay quá, nói vậy thôi. Bây giờ chúng ta nói qua vài loại hình nghệ thuật một chút. Muôn đời thì con người thích đi tìm cái vui, cái đẹp, cái hay, là cái nhu cầu của con người muôn đời vì cái trí thông minh con người buộc phải như vậy.

[30:57]Là ví dụ như thế này, ví dụ như là chúng ta có thể đem cái hoa để đây cũng được, rồi sắp sắp sắp lên bàn, lên cái bàn của giảng sư để tỏ cái lòng quý mến người giảng sư cũng được. Nhưng mà cái trí thông minh của con người không chấp nhận cái chuyện đơn giản đó, phải sắp những cái hoa lại cho đẹp, để trong cái giỏ được đan bện khéo léo hoặc là những cái trang trí màn lọng như thế này đều nói lên cái trí tuệ con người. Nghĩa là con người không chấp nhận cái tầm thường, cái đơn giản, cái xấu, cái đẹp, cái gì phải đẹp, phải hay. Đây là cái nhu cầu quan trọng. Lát nữa chúng ta sẽ thấy vai trò của nó trong đạo như thế nào.

[31:36]Và tại sao mà đạo Phật chúng ta phải có một thái độ rõ ràng đối với nghệ thuật? Là vì trong thâm sâu con người ai cũng đi tìm cái mỹ. Trong ba cái chân, thiện, mỹ thì mỹ là một nhu cầu quan trọng của con người, tức là nghệ thuật, cái hay, cái đẹp á. Thì con người ta vậy, trong thân thể và trong tâm hồn con người có một cái mảng tâm lý lớn đó là cảm xúc. Và con người ta luôn luôn đi tìm cái cảm xúc hạnh phúc. Chúng ta luôn luôn tránh né khổ đau và để đi tìm hạnh phúc. Cái hạnh phúc đó mỗi khía cạnh đều có hết. Ví dụ, khi ăn chúng ta đi tìm cái cảm giác ngon. Khi đối xử với con người với nhau, chúng ta đi tìm cái thương yêu vì cái thương yêu làm cho chúng ta hạnh phúc.

[32:24]Nhưng mà con người ta cũng hay phá cái hạnh phúc của mình bằng cách gì? Bằng cách gây đau khổ cho nhau bởi gì? Bởi sự sự ganh ghét, oán thù. Nếu tình thương yêu đem lại hạnh phúc thì ganh ghét, oán thù đem lại đau khổ. Chúng ta muốn hạnh phúc lắm nhưng chúng ta không chịu đem hạnh phúc trước cho người. Chúng ta mong con người ta đem thương yêu, hạnh phúc đến cho mình mà mình thì chuyên gia đem cái gì? Đem ganh ghét, oán hờn, đau khổ cho người khác. Trong khi cái nhu cầu cảm xúc về hạnh phúc rất là lớn nơi con người thì chúng ta ai cũng có một cái mảng nhu cầu về cảm xúc rất là lớn. Theo mười hai nhân duyên của Đức Phật

[33:05]thì chúng ta không nhắc hết tại vì nó rắc rối lắm, triết lý nó cao lắm. Chúng ta chỉ nhớ một giai đoạn là lục nhập sinh xúc, xúc sinh thọ. Nó có cái ba cái khâu đó. Lục nhập là sáu giác quan của chúng ta. Nghe sáu giác quan nó lạ không? Con người ta chỉ có mấy giác quan? Năm giác quan. Năm giác quan thôi là theo khoa học. Nhưng trong đạo Phật thì có thêm giác quan thứ sáu. Giác quan thứ sáu này không phải là cái trực giác, linh giác đâu nha. Nhớ nha, cái giác quan thứ sáu trong đạo Phật nó khác với cái giác quan thứ sáu mà khoa học nói. Cái giác quan thứ sáu của khoa học nói nghĩa là cái linh cảm của con người.

[33:45]Chúng ta biết cái chuyện mà chúng ta chưa nhìn thấy, chưa xảy ra, biết trước. Nhìn một người mình biết tốt xấu, trong khoa học gọi là giác quan thứ sáu. Nhưng mà trong đạo Phật cái giác quan thứ sáu nó đơn giản lắm. Chúng ta có năm cái giác quan để tiếp nhận cái sự việc bên ngoài: mắt nhìn thấy cảnh vật, tai nghe tiếng, mũi ngửi được mùi, lưỡi nếm được cái thức ăn vị và da thịt để xúc chạm, nóng lạnh, cứng mềm, năm cái đó. Nhưng còn một cái giác quan nữa là chúng ta một cái giác quan gọi là ý thức ở bên trong để tự biết được cái tâm của mình. Tức là tâm chúng ta đang suy nghĩ chuyện gì, chúng ta biết mình đang suy nghĩ chuyện đó. Đúng không? Đó, thấy không?

[34:29]Ví dụ, mình đang ngồi nghe nhưng mình đang nhớ tới một cái món ăn hồi trưa đây ăn rất là ngon mà ăn nửa chừng không kịp ăn hết, mình nghĩ mình cũng biết, à mình đang nghĩ tới chuyện đó, không nên. Đó, chính cái tự biết được tâm mình đó gọi là ý thức. Cái đó ý thức. Còn cái mà mình linh cảm chuyện này chuyện kia thì trong đạo Phật gọi là thần thông hay gọi là trực giác, nó khác, nên hai cái giác quan thứ sáu khác nhau. Thì ở đây, sáu cái giác quan nó tạo cho chúng ta tiếp xúc được với thế giới. Đó là lục nhập sinh xúc. Có sáu giác quan này, chúng ta mới tiếp xúc được với thế giới, với con người.

[35:08]Mà xúc thì sinh thọ. Thì khi mà tiếp xúc được với thế giới con người, đủ mọi điều, tốt xấu, đắng cay, thương yêu, giận hờn, đủ thứ thì nó sinh ra thọ, tức là sinh ra cảm xúc. Nè, khi chúng ta gặp một người mà hiền lành, ngoan ngoãn, thông minh, tế nhị, chúng ta có cái vui thì đó là xúc sinh thọ đó. Gặp một người như vậy, còn gặp một người mà mắt thì trợn, răng thì nhe, nói năng thì như là cọp gầm, vân vân thì mình mình sợ và mình ghét, không thích. Cho nên, có cảm giác như vậy hoặc là khi chúng ta nghe một bài nhạc, một bài nhạc hay làm chúng ta thích, rung cảm, đó là sinh thọ đó, cảm giác đó.

[35:55]Thì trong đạo Phật đã có cái lý luận về cái cảm giác của con người là như vậy. Thì ở đây chúng ta thấy thế này nè, làm cái nghệ thuật á mà nếu không chuyển tải được ý tưởng á, cái nghệ thuật đó nó cạn. Nếu mà chỉ dừng ngang cái cảm xúc, cái nghệ thuật đó cạn vì nó chỉ được có cái mỹ mà không có cái ý tưởng ở trong. Như một bài nhạc đó, ví dụ chúng ta nghe một bài nhạc hay nhưng mà phải có cái lời, cái lời đó nói lên một cái cái điều gì nữa, nó gửi gắm theo cái điệu nhạc nữa. Cái điệu nhạc á nó đem theo cái lời, một cái đạo lý, một cái ý tưởng nào hay thì cái âm nhạc đó, cái nghệ thuật đó mới có giá trị cao.

[36:38]Còn nếu mà cái âm nhạc đó chỉ đơn thuần là nhạc không, coi vậy chứ một thời gian nó cũng không có hay, nó không để lại chiều sâu trong tâm hồn chúng ta. Thì chúng ta có thể chúng ta thưởng thức cái nhạc không lời. Nhạc không lời là chỉ những bài hòa tấu thôi. Nhưng mà thế này, nhưng mà sự thực á là cái nhạc không lời á trong đó có gửi gắm ý tưởng ở trong á mà cái người tinh tế mới nhận ra được. Ví dụ như một cái người họ đánh cái bài classic thì có anh bạn kế bên ngồi, cái anh chàng này mới đánh, nói: "Để tao đánh cho mày nghe cái bài classic." Anh đang đánh, lát cái anh giải thích: "Mày nghe không?

[37:16]Đây là con hươu đang băng qua một cánh đồng hoang." Rồi anh đánh lát cái nói: "Con hươu đã dừng lại bên dòng nước mát." Rồi diễn tả, ta đánh loạn qua đàn một cái cảnh núi rừng mênh mông hùng vĩ mà con hươu cảm thấy mình bé nhỏ. Anh chàng ngồi bên nó ngủ mất rồi, không biết gì hết trơn. Đây là đánh qua cái điệu nhạc, anh không có cảm nhận được cái ý vị trong cái tại vì nhạc không lời. Không có lời nhưng mà sự thực thì tác giả cũng có gửi ý trong đó rồi. Chớ nếu một cái nghệ thuật mà không có ý tưởng thì nghệ thuật đó nó cạn. Ví dụ như ở đây có ai nghe cái bài Phiên chợ Ba Tư chưa? Giỏi vậy ta. Thấy không?

[37:55]Thấy bà già mà ngon chưa, nghe Phiên chợ Ba Tư. Cái bài đó họ soạn cho đàn accordion á, cái đàn mà kéo ra kéo vô vậy nè, đó, họ soạn cho piano và họ soạn cho đàn guitar nữa. Thì khi nghe cái đó, mình hình dung cái gì liền? Mình hình dung đoàn lạc đà đi ngật ngàng ngật ngưỡng ngật ngàng ngật ngưỡng đi qua sa mạc rồi bắt đầu đi tới cái hội chợ bắt đầu mình thấy cảm thấy náo nhiệt lên. Phải nói là cái tác giả nào họ soạn ra bài đó thật là hay. Nghĩa là nhạc không lời nhưng mà mình nghe mình nhận ra được cái ý mà người tác giả muốn nói, rất là độc đáo. Rồi cái hình ảnh cũng vậy, ví dụ cái hội họa,

[38:32]cái điêu khắc, nếu mà chỉ để cho đẹp, lần lần nó cũng sẽ bị mai một mà thường cái người họa sĩ giỏi người ta gởi vào đó một triết lý gì đó thì những tác phẩm nó để đời, những tác phẩm nó lớn. Là nó đẹp nhưng mà cũng gửi được cái ý tưởng. Ví dụ một người có một vị thầy ông vẽ một cái lúc mà thời gian Việt Nam mình chiến tranh khói lửa, có một họa sĩ ông vẽ thế này, ông vẽ một cái bụi lúa, những hạt lúa đã chín rồi nhưng mà có một đôi giày lính giẫm lên đó. Giẫm vì bước qua vội vã đó rồi giẫm vội lên cái bụi lúa, khoảnh khắc đó ông vẽ lại chút xíu. Bức họa rất là có ý nghĩa, vẽ đẹp nhưng mà trong đó nói lên một cái ý tưởng gì?

[39:16]Quê hương khổ đau, giày xéo bởi chiến tranh thì những ý tưởng như vậy đó mới là một ý tưởng đẹp. Hoặc là có người vẽ một bức hình cái tựa đề là Mẹ thì nhìn vào bức hình á thì mình thấy là con sông, cây cau, đồng lúa, cánh diều, ngôi nhà, em bé. Nhưng mà bàng bạc trong tất cả đó có một hình người phụ nữ già già, đứng tuổi mờ mờ mờ mờ ở trên, phủ lên tất cả những hình ảnh đó. Thì ý nói gì? Ý nói mẹ là tất cả. Mẹ là con sông, mẹ là cánh diều bay trong gió, mẹ là cành cây cau đong đưa, mẹ là ngôi nhà nhỏ, vân vân. Thì như vậy ngoài cái đẹp, người ta còn diễn tả được cái đạo lý, một cái ý tưởng gì đó thì những tác phẩm đó để đời.

[40:05]Còn có những nghệ thuật mà nó ít chuyển tải ý tưởng thì thường là cái người mà họ có chiều sâu họ không có thích lắm. Ví dụ như là nấu ăn cho ngon. Nấu ăn cho ngon thì cũng là một nhu cầu nhưng mà người ta không ca ngợi lắm vì nghĩ rằng nó phàm phu tục tử, nó không có ý tưởng nhiều, nó chỉ là ngon. Hoặc là mùi nước hoa, ví dụ người ta chọn, ta chế biến cái nước hoa cho thơm rồi mình rắc lên người để mình đi vào chỗ đông người thì mình góp phần cho cái thơm tho trong cái không khí, thôi cũng được, thì lựa cái mùi nào cho nó thích hợp. Nhưng mà nhiều mùi trộn lại quá nhiều khi nó bắt đầu nó thành một cái

[40:41]mùi ngược lại hẳn thì mình cũng rất là đáng lo, không biết sao. Nhưng mà nó không có chuyển tải ý tưởng. Hoặc là vấn đề trang điểm của người phụ nữ cũng vậy. Thường thường người nam thì ít có trang điểm, không biết tại sao từ xưa tới giờ cái đạo lý gì không cho phép người đàn ông trang điểm làm mấy ông cũng hơi buồn. Tức là đồ trang điểm thì dành cho phụ nữ không, tức là đánh má phấn, môi son gì đó. Thì nó cũng là một nghệ thuật nghệ thuật, nhưng mà nghệ thuật đó thường không có chuyển tải một ý tưởng gì lắm, thường là không, chỉ làm đẹp thôi nên nó cũng cạn. Nên đa phần là người Phật tử chúng ta vì mình hiểu đạo rồi thì thường người nữ Phật

[41:17]tử nào cũng trang điểm nhè nhẹ chứ không có thích trang điểm nhiều, phải không? Thường thường ví dụ đi chùa, mình chỉ phất một miếng môi son nhạt nhạt như vậy chứ không có mình làm rùng rợn lên, không có. Còn nếu mà quý Phật tử nào mà nghĩ ra một cái nghệ thuật trang điểm mà có gửi gắm ý tưởng thì cũng hay lắm. Ví dụ như mình đánh lông mày, đánh môi son nhưng mà khi nhìn vào thì thấy đó là hình ảnh của một con cọp, ví dụ vậy, thì có thể là mình cũng cho loài người biết rằng người phụ nữ nhưng bản chất bên trong là con cọp, một cái ý tưởng lạ. Thì có khi là một cái tác phẩm để đời, mọi người đi ngang dòm chiêm ngưỡng rồi đâm đầu chạy cũng có, không biết chừng.

[41:57]Thật ra mình so sánh giữa âm nhạc và hội họa đó, thì thường là âm nhạc được chuộng hơn hội họa là vì sao vậy? Vì âm nhạc là sự thay đổi của nốt nhạc. Mà lòng người thích thay đổi. Chúng ta nhớ một điều vậy nha, con người thích thay đổi. Đó một điều, con người thích thay đổi, cái người chung thủy ít lắm, mà người thích thay đổi thì nhiều. Cho nên cái âm nhạc nó đáp ứng được cái tâm lý thích thay đổi của con người. Cái nốt này nó đổi qua nốt kia liên tục, làm chúng ta bị cuốn hút. Còn hội họa nó yên tĩnh quá. Ví dụ một bức tranh thì nó nằm yên đó rồi, chỉ có những người biết thưởng thức đứng lặng lẽ nhìn

[42:37]mới thấy được cái khéo từng chút từng chút của người họa sĩ, tìm được những ý tưởng từng chút thì mới thích. Chớ cái người mà cạn cạn thì mình khó thưởng thức được hội họa. Vì vậy, hai cái đó là cái ý. Bây giờ chúng ta nói về cái nghệ thuật chân chính. Thật ra nghệ thuật nó có khả năng là lôi kéo và tạo hiệu quả, nên hãy xem nó như một phương tiện giống như là kỹ thuật. Như khoa học kỹ thuật cũng là phương tiện tạo hiệu quả. Ví dụ như nếu mà cái người giảng sư mà nói bằng miệng thì quý Phật tử không nghe được hết, phải không? Nhưng mà chính nhờ cái kỹ thuật này làm phương tiện, cho nên mọi người được nghe hết.

[43:13]Thì nghệ thuật cũng vậy, ví dụ như chúng ta nói một đạo lý bình thường như thế này, nghe cũng không hấp dẫn lắm. Nhưng mà nếu ai có một cái tài năng, họ nói một bài pháp thành nguyên một bài thơ thì có khi là quý Phật tử nhớ hết luôn, nghe thích thú hơn. Hoặc là hay hơn nữa, ngày nào đó có một giảng sư, nghe nói thầy trụ trì thầy đang tập cái này, là đứng lên thay vì giảng một bài như thế này thì đứng hát từ đầu tới cuối luôn. Và có mấy thầy khác đứng cầm đàn theo thì có thể ngày đó cái bài giảng là cái gì nó tuyệt vời vô cùng, là lúc đó là Phật tử sẽ đứng chật hết sân chùa luôn. Nhưng mà ngày hôm nay bởi vì tôi tôi không đủ trình

[43:53]độ, cho nên tôi chỉ dùng cái phương pháp thôi, chứ tôi chưa đạt được nghệ thuật, là nói thôi. Nhưng biết đâu sau này thầy trụ trì Từ Tân á, thầy sẽ hát một bài từ đầu tới cuối, hát một bài pháp. Ví dụ một bài Tứ Diệu Đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo, thầy hát một bài thì quý Phật tử sẽ nghe thích vô cùng. Thì cái đó nghệ thuật nó là phương tiện để nó tạo thêm hiệu quả. Và vì nó là cái phương tiện, cho nên việc sử dụng nó có thể thành tội, có thể thành phước tùy theo con người mình. Cũng giống như đồng tiền vậy, tiền tự nó không có tội, mà tùy chúng ta dùng vào việc gì để thành tội hay phước. Ví dụ như là đồng tiền đó mình đem mình xài một cách

[44:35]bậy bạ, bừa bãi, trác táng thì thành tội liền. Người đó sau này hết phước sạch luôn, ngay trong đời này và những đời sau không có tiền nữa. Còn nếu người nào có đồng tiền mà xài rất kỹ, xài kỹ này không phải là hà tiện, khi cần mình rất tiết kiệm từng đồng, nhưng mà khi cần giúp ai đúng mức thì giúp. Nghĩa là đồng tiền xài rất là hợp lý, thì người này có phước lớn, phước cứ từ từ tăng lên dần dần, tăng lên dần dần. Thì đó là phương tiện nó như vậy. Thì nghệ thuật cũng vậy, nếu mà chúng ta sử dụng nghệ thuật cuốn hút cái sự chú ý, thích thú của người khác, nhưng mà cuốn hút họ đi vào cái bận tâm,

[45:14]cái loạn động thì chúng ta mang tội rất nặng, mà có một lần Đức Phật đã cảnh cáo trong một bài kinh về vũ kịch. Nên có một ông vũ kịch sư đến trình bày với Phật, Phật kết luận là ông sẽ đọa địa ngục. Ông hết hồn liền. Tại vì Đức Phật nói nó là một nghệ thuật mà dùng nghệ thuật đó để làm người ta bận tâm. Ví dụ như chúng ta xem một vở kịch, một cuốn phim mà trong đó mình không có thăng hoa được tâm hồn, không có thấy được đạo lý mà chỉ thấy là buồn, thương, giận, ghét, oán thù, kích động thương yêu, kích động thù hận, mà tệ hơn nữa là chiếu những cái cảnh mà dâm dật, thì phải nói là cái người tác giả,

[45:54]người tạo ra nó mang tội nặng vì làm động tâm con người, đã dùng nghệ thuật để làm động tâm con người. Còn ngược lại, nếu chúng ta dùng nghệ thuật để làm cho con người ta tăng được đạo lý trong tâm hồn, thương yêu nhau hơn, tâm hồn an tĩnh hơn thì cực kỳ có phước. Nên nó là cái phương tiện cực kỳ có phước. Mà ở đây thì chúng ta thấy là vì không có cái đạo lý trong nghệ thuật,

[46:25]chúng ta đã thấy con người lạm dụng nghệ thuật, con người đã lạm dụng nghệ thuật để truyền bá những điều đồi trụy khá nhiều. Chúng ta so sánh: tình vợ chồng không ai nói nha, chỉ có tình yêu thì mới nói, tức là tình mà chưa có thành vợ chồng. Hễ thành vợ chồng rồi thì không làm nhạc nữa, hết, nghỉ, nghỉ chơi. Mà chưa lấy nhau đó thì làm nhạc làm thơ hết, lấy rồi nghỉ chơi. Không biết con người ta sao lạ lùng thế đó, mình không hiểu được, không hiểu được. Cho nên có thi sĩ làm thơ làm: "Tình chỉ đẹp khi còn" gì đó, "lơ lửng, tình hết vui khi mà đã cưới xong rồi," hết. Không hiểu sao kỳ không biết nữa, mình không hiểu.

[47:09]Mà nhạc sĩ thì ca ngang khúc đó thôi, mà hễ mà cưới nhau về rồi thì chấm dứt hết, sao nhạc nổi, hết trơn. Cho nên có những nhạc sĩ, nhiều khi mình ngạc nhiên là sao ông đó tới 40 tuổi, 50 tuổi vẫn còn đặt được nhạc tình, hỏi kỹ là nhờ ổng yêu thêm nhiều người sau này nữa ổng mới đặt nổi nhạc, chứ còn bà vợ lấy rồi thì hết đặt nổi cho bả rồi. Khổ vậy. Như có ông nhạc sĩ nổi tiếng thì ổng đặt được 400 bài nhạc, thì người ta phỏng vấn ổng nói, "Ông 400 bài như vậy là có phải tới tới 400 người yêu không?" Ổng nói, "Không tới đâu, 350 à."

[47:47]Và nhiều cái cuốn phim, nhiều vở kịch cũng vậy, nhiều khi người ta không gửi gắm được đạo lý, đó là cái rất là đáng tiếc, rất là đáng tiếc cho con người. Vì vậy, chúng ta nói với nhau về nghệ thuật hôm nay để chúng ta có trách nhiệm đối với nghệ thuật, vì nghệ thuật nó cuốn hút con người rất mạnh, mà nếu chúng ta thờ ơ thì chúng ta đã để lại cái vũ khí đó cho người xấu. Đây là chỗ đạo Phật mình phải khôn ngoan, quý thầy, quý cô mình phải khôn ngoan chỗ này. Nghĩa là cứ nói rằng ví dụ như âm nhạc là động tâm, Phật không cho ca hát, quý thầy, quý cô mình bỏ hẳn cái mảng âm nhạc không nói tới, thì cái người mà họ thích âm nhạc họ đi đâu?

[48:25]Họ sẽ thưởng thức những bài nhạc ca ngợi những chuyện tầm phào, ca ngợi những mối tình mà không bao giờ được cưới thì ca, chết liền. Cho nên chỗ này cũng giống như đồng tiền, ngày xưa Đức Phật đâu có cho giữ tiền, mà ngày nay quý thầy, quý cô mình cũng phải giữ tiền, phải không? Mà quý thầy, quý cô mình giữ tiền mà cảm thấy đâu có tội lỗi vì mình biết dùng nó vào việc đạo thì không có tội. Chỉ khi nào giữ nó tham lam tích trữ thì tội, còn nếu giữ để làm việc thiện, việc đạo không tội. Nghệ thuật cũng vậy. Nếu mình bỏ cái đó cho những người nghệ sĩ mà họ không biết đạo lý thì những người nghệ sĩ đó sẽ cuốn hết tất

[49:02]cả mọi người đi về phía thế gian, thế tục liền. Còn nếu bây giờ quý thầy, quý cô mình biết nghệ thuật là quan trọng đối với con người, mạnh dạn sử dụng nó, điều khiển nó, tạo những cái tác phẩm nghệ thuật, những âm nhạc, bức hội họa, những phim, những kịch mà ca ngợi đạo lý thì sẽ cuốn con người ta trở về phía với đạo lại. Thì quý Phật tử cũng vậy nữa. Vì những Phật tử nào mà có trình độ, vì quý thầy, quý cô nói vậy thì nói trên nguyên tắc chứ quý thầy, quý cô không có thì giờ nhiều, thì cái thì giờ rảnh là do quý Phật tử. Nếu quý Phật tử có trình độ về âm nhạc, về hội họa, về biên kịch, vân vân, thì cố gắng sáng tác nhiều

[49:42]những tác phẩm nghệ thuật để mà xây dựng, giáo dục đạo đức cho con người. Giống như người xưa nói là văn dĩ tải đạo. Văn là để tải, chở được đạo lý, chứ không phải để nói chuyện khơi khơi, chuyện chơi chơi. Chữ văn đó là tượng trưng cho toàn bộ những nghệ thuật hết. Là nghệ thuật với nghệ thuật chân chính là để tải được đạo lý, chớ đừng có làm kích động thêm những tình cảm loạn động của con người. Thì đây là trách nhiệm của toàn thể tăng ni và Phật tử. Còn nếu chúng ta thờ ơ cái mảng nghệ thuật này, thì những cái nghệ thuật của thế gian nó cuốn con người ta đi về ngoài đó hết. Nên cái nghệ thuật rất quan trọng,

[50:24]nhưng mà trong đạo Phật mình thì thì nghệ thuật không được chú trọng đúng mức. Những âm nhạc, những bài nhạc về đạo thiếu vô cùng. Rồi những cái hội họa, điêu khắc thiếu. Thì chúng ta chỉ được những cái nghệ thuật ví dụ như cất chùa, nhưng mà cái chùa của mình so với những cái nhà thờ của Thiên Chúa cũng không bằng. Những cái công trình kiến trúc của Thiên Chúa quá đồ sộ, quá vĩ đại. Những bức tượng, bức điêu khắc bám trên từng cái cột nhỏ nhỏ quá tinh vi. Còn đạo Phật mình đơn giản hơn. Ở đây thì chúng ta, cái quan niệm về cất chùa đó nó có hai quan điểm đều đúng hết. Là có người quan niệm là cất chùa là phải cất chùa thật đẹp,

[51:02]thật lớn để đánh dấu một cái văn hóa của thời đại, quan niệm nó rất đúng. Nhưng có người chủ trương cất chùa đơn giản, ở tu thôi, quan niệm đó cũng rất đúng luôn, cả hai. Nghĩa là nếu mà cần thì chúng ta thể hiện một cái chùa đơn sơ để tu hành, không cần. Nhưng mà khi cần, một lúc nào đó cần thiết thì cất cái chùa thật đẹp để đánh giá cái dấu ấn của văn hóa Phật giáo trong thời đại đó cũng rất cần thiết. Nhưng mà cái đó không cần nhiều, cái chùa đẹp, chùa to, cho thật là đẹp, thật to thì không cần nhiều, mà cần nhiều các ngôi chùa đơn sơ để tu thôi. Chúng ta khác với Thiên Chúa chỗ đó một chút, ừ.

[51:44]Chúng ta đó là có khả năng tạo ra nghệ thuật, có khả năng tạo ra kỹ thuật thì chúng ta phải có cái nhiệm vụ, chúng ta phải có cái lý tưởng để dùng nó, dùng cái nghệ thuật này, dùng cái kỹ thuật này để xây dựng tâm hồn cho con người được tốt đẹp hơn, đạo đức hơn, khoan dung hơn, nhân ái hơn. Nó là cái chúng ta tạo ra. Và cái cuối cùng để làm cho thế giới này đẹp hơn, hạnh phúc hơn vẫn là xây dựng được tâm hồn mọi người biết thương yêu nhau, khoan dung lẫn nhau. Cái khoan dung lẫn nhau thì nó có nhiều nhiều thành phần, ví dụ như tôn giáo này đối với tôn giáo kia cũng vậy, mình phải có cái khoan dung.

[52:25]Mình không buộc người ta theo đạo mình, mình chỉ có san sẻ thôi. Ví dụ như mình là người Phật tử, mình gặp một người đạo Thiên Chúa thì mình đừng có cái ý tưởng là phải kêu cái người đạo Thiên Chúa qua đạo Phật, không cần. Nhưng mình trong cái tương quan tốt đẹp, mình san sẻ cái giáo lý đạo Phật cho người đạo Thiên Chúa họ biết thêm một chút để hiểu nhau thêm và gắn bó, có tình với nhau, tương quan với nhau tốt, khoan dung với nhau hơn. Hồi giáo sở dĩ họ không khoan dung bởi vì họ không chịu nghiên cứu một tôn giáo nào hết. Hễ người tín đồ mà đọc sách tôn giáo khác là bị cấm triệt để. Họ đóng kín lại nên ít khoan dung.

[53:01]Nếu ngày nào đó mà người Hồi giáo họ cho phép tín đồ nghiên cứu các tôn giáo khác thì có lẽ lúc đó Hồi giáo sẽ khoan dung hơn. Nên đây là vậy. Thì những cái điều đó chúng ta kêu gọi con người đó, nghệ thuật là một phương tiện quan trọng để kêu gọi con người khoan dung với nhau hơn, thương yêu nhau hơn. Có nhiều người họ chủ trương là nghệ thuật vị nghệ thuật, tức là nghệ thuật chỉ để là nghệ thuật, chỉ đem đến cái hay cái đẹp chứ không cần phải phục vụ một cái đạo lý nào khác. Người nào quan niệm như vậy, người đó là chính là đối tượng mà Đức Phật bảo là sẽ đọa địa ngục. Có người chủ trương là nghệ thuật vị nhân sinh, đây là chủ trương đúng.

[53:44]Tức là cái nghệ thuật phải phục vụ được cho đời sống con người, cho đạo lý con người, cho tình yêu nước, tình yêu nhân loại, cho cái sự hy sinh, sự chịu đựng, vân vân thì đó là nghệ thuật chân chính, là nghệ thuật được dùng, nó là một phương tiện được dùng để đem đến một cái gì cao hơn nó, gởi gắm thêm vào đó thêm cái đạo lý ở trong nghệ thuật đó mà như nãy chúng ta nói, từ cái nghệ thuật mà chính vì có ý tưởng có đạo lý nó bước lên một bước cao hơn là là đạo, thì đó là như vậy. Cho nên chúng ta không bao giờ được ngừng ở nghệ thuật mà phải nâng cái nghệ thuật đó biến thành đạo. Chính là gì? Chính là nghệ thuật vị nhân sinh,

[54:23]trong nghệ thuật có đạo lý trỏng, có triết lý ở trỏng. Chớ đừng có nghệ thuật vị nghệ thuật là chỉ hay đẹp là đủ, không có đâu. Chỉ hay là đẹp rồi một thời gian chúng ta sẽ chán nếu chúng ta là người có trí tuệ. Ví dụ như là mình nghe một khúc nhạc, cái điệu nhạc nghe hay nhưng mà nó không có gửi gắm một đạo lý gì hết, mình nghe một thời gian mình chán liền. Vì nếu tâm hồn mình có trí tuệ, mình khát khao hướng thượng, khát khao một cái gì cao hơn nữa. Chỉ có những người mà tâm hồn không có trí tuệ và không cao cả đó thì chỉ thích cái hay cái đẹp đủ rồi, thích ăn ngon, mặc đẹp, nhạc hay rồi là cuồng loạn đủ rồi thì những người đó họ cạn cợt.

[55:08]Chớ còn đa phần người nào có trí tuệ thì đều mong mỏi cái nghệ thuật phải gắn trong đó một cái đạo lý gì cao siêu hơn dần dần. Rồi một điều nữa là nghệ thuật là một trong ba cái cao cả mà con người tôn trọng, tìm kiếm. Con người ta đề cao ba điều gì? Chân, thiện và mỹ. Chân là chân lý, là lẽ phải; thiện là điều đem lại ích lợi cho con người; mỹ là là cái đẹp, là nghệ thuật. Thì ở đây, ba cái đó nó bình đẳng nhau trong cuộc sống này. Phải nói ngày xưa ai tìm ra được ba điều này thật là hay. Hễ ba cái mà con người đề cao, ba cái con người tôn trọng mà ba cái đó nó giống như nhau, nó là như ba cái chân vạc vậy.

[55:57]Nó làm cho cái văn minh của con người vượt lên cao dần dần cho đến tột đỉnh là nhờ ba cái điều đó. Chân lý là lẽ phải, là nếu chúng ta sống mà chúng ta không tìm thấy lẽ phải hoặc là mình là người nói dối thì chắc chắn là mình thoái xuống liền, mình đi lui lại liền. Con người ta phải chân thật, sống phải có lẽ phải, tìm ra được đạo lý chân chính. Và thiện, cái đạo lý đó nếu nó là đúng nó phải đem lại điều lợi cho con người, nó phải đem lại được hạnh phúc cho con người, đó là cái thiện. Và cuối cùng nữa là cái cuộc sống người ta phải đẹp. Ví dụ nói đến chân lý cũng phải có cách nói cho thật hay.

[56:37]Làm lợi cho con người, cái cách làm nó cũng phải khéo, đó là cái mỹ, tức là cái nghệ thuật. Ba cái đó nó quyện lại với nhau thành một cái thống nhất, đừng có tách cái nào ra hết. Vì có người ví dụ chủ trương mình tách cái chân lý ra thôi là tôi chỉ sống chân thật, tôi là con người chân thật chứ không có chân giả, nghĩa là hễ đụng ai nói là nói thẳng, hễ thấy ai sai là đột vô mặt người ta nói thẳng liền thì người đó có chân mà không thiện, không mỹ. Có thể cái điều mình phê bình người khác là đúng, ví dụ người ta sai mình nói người ta sai ngay mặt người ta liền, đúng không sai, nhưng mà không có lợi, làm đau lòng người ta.

[57:11]Và đồng thời lời nói không đẹp, tức là không có cái mỹ. Thì như vậy chỉ có một, ba chân mà chỉ có một chân thì sẽ sụp đổ, điều đó không đem lại lợi ích, người ta không nghe mình. Còn nếu mình thấy người ta sai, mình muốn góp ý, mình nói thẳng, đúng nhưng mình nói một cách gì? Nói một cách có lợi, nói cách đẹp đẽ, khéo léo và người ta chấp nhận được cái lời góp ý của mình, người ta sửa thì đó mới là chân, là thiện, là mỹ. Cho nên ba điều đó chúng ta đều phải chú trọng. Chúng ta nói về nghệ thuật ngày hôm nay, tức là nói về cái mỹ, thì chúng ta phải nói luôn cái chân và cái thiện. Vì ba điều đó nó làm thành cái đẹp toàn vẹn cho cuộc sống của con người văn minh.

[57:54]Thì chúng ta thấy đó, cái mỹ tức là cái nghệ thuật nó cuốn hút con người, làm xúc động con người thì cái chân, cái thiện cũng làm xúc động con người như thường. Chúng ta nghe một bài nhạc hay, chúng ta rung động thì cái chân, cái thiện cũng như vậy. Ví dụ, chúng ta nghe một bà cụ già là trong cái khó khăn bà hiến hết tám sào đất của bà để xã cất trường học. Nghe mình mình xúc động không? Xúc không? Cũng xúc động, ai mà không xúc động thì mình phải đi chữa tim lại, tim mình hơi cứng rồi đó. Nghe những chuyện như vậy mà mình trơ trơ thì cái tim mình hơi có bị xơ cứng động mạch vành gì đó. Chúng ta biết một bà già không giàu, đất đai tám sào không nhiều nhưng mà

[58:44]thấy học sinh đi học qua xã xa tội quá, hiến hết tám sào cất trường học. Cái nghĩa cử đó, cái thiện đó làm chúng ta xúc động. Đúng không? Đúng. Như vậy thiện cũng cuốn hút con người, cũng làm rung động con người. Chân lý cũng vậy. Ví dụ như khi quý Phật tử đi nghe một bài giảng thì quý thầy trình bày là trình bày cái đạo lý, tức là là chân lý. Mà nếu mình nghe bữa đó ông thầy đó mà ổng nói hay, ổng nói đúng chân lý, đúng lẽ phải, đúng tim đen của mình, mình nghe mình thích không? Thích. Cái thích đó cũng là sự cuốn hút của chân lý, của lẽ phải. Cho nên cái lẽ phải trong cuộc đời này nó cuốn hút con người ta.

[59:28]Cái việc thiện, từ thiện trong cuộc đời này cuốn hút con người ta. Và cái đẹp trong cuộc đời này cũng cuốn hút con người ta. Cho nên ba cái điều đó đều có giá trị như nhau hết. Và ở đây nếu chúng ta không được chấp một cái nào riêng biệt hết, nếu chúng ta nói tới chân lý lẽ phải thì phải coi coi nó có đem lại điều thiện không và cái chân lý đó được trình bày một cách đẹp đẽ hay không, phải không? Bắt đầu nếu chúng ta nói tới việc từ thiện thì chúng ta phải coi cái từ thiện đó nó có hợp với đạo lý hay không và việc từ thiện đó làm có một cách khéo léo hay không, tức là thiện phải có chân, có mỹ trong.

[1:00:06]Thiện mà đúng đạo lý hay không là làm sao? Ví dụ, chúng ta thấy một người ăn xin và mình mình cho tiền thì phải thiện không? Thiện. Nhưng mà phải suy nghĩ một chút nữa vì đằng sau cái việc ăn xin của người này là điều gì? Nó có những điều phức tạp phía sau của việc ăn xin này là vì chúng ta nếu cứ cho như vậy người này họ biến thành cái nghề chuyên nghiệp là cái thứ nhất. Cái thứ hai, người này buổi chiều khi họ đi xin ăn rồi về lại nhà họ có phải họ ngồi đánh bài không? Hoặc họ đem tiền cho vay không? Hoặc ngôi nhà họ rất là giàu hay không? Hoặc là mình thấy một đứa bé đi xin ăn mình muốn cho

[1:00:46]nhưng có một người lớn đứng ở đằng xa kia nhìn quan sát nó để kiểm soát nó. Chính cái người đó là sai những đứa nhỏ này đi ăn xin, được đồng nào đem lại đằng đó nộp hết liền, tức là một tay ma cô nào đó, một tay trùm ăn xin nào đó nuôi một bầy năm, mười đứa vậy để nó nuôi mình, mỗi ngày đi ăn xin nuôi mình. Mà nó không đem tiền về đánh chết liền hoặc là nó giấu bớt 1.000, 2.000 là đánh chết liền. Tụi nó phải sợ hãi, cho ăn lúc nào cũng thiếu thốn, ốm đói để người ta thương xót mà người ta cho tiền, còn toàn bộ số tiền thì cái tay đó giữ hết. Cho nên cái việc mà thiện nhưng coi chừng đằng sau nó là những điều sai với đạo lý.

[1:01:24]Đó, chúng ta nói vậy. Và cái thiện có đẹp hay không nữa? Ví dụ chúng ta cho ai một cái điều gì, có cho một cách tốt đẹp hay không? Ví dụ như là chúng ta gặp một bà lão lỡ đường, cái người này không phải là ăn xin chuyên nghiệp, người thật sự cần thiết, chúng ta giúp bà hai chục ngàn, năm chục ngàn để về xe mà cách đưa mình có trân trọng hay không hoặc mình nói những lời nói lễ độ hay không? Đó. Đó nên cái thiện nó phải có cái mỹ ở trong, nó phải có cái chân ở trong. Cho nên cái chân nó phải có cái thiện, cái mỹ; cái thiện phải có cái chân, cái mỹ và cái mỹ cũng phải có chân, có thiện. Mỹ mà phải có chân, có thiện là sao?

[1:02:05]Tức là cái nghệ thuật mà chúng ta trình bày với mọi người nó phải nói lên được đạo lý chân chính và cái điều nó nói lên được, nó chuyển hóa được con người thành tốt đẹp hơn, đó là cái thiện. Cho nên ba điều đó, chân - thiện - mỹ, nó gắn với nhau lại và chúng ta phải khéo léo là sử dụng trong cuộc sống mình thật là tốt đẹp. Mà nếu chúng ta luôn luôn sống trên đời này ba cái điều đó chân lý, việc thiện lợi, việc cái đẹp, chúng ta luôn luôn hành xử một cách phối hợp chặt chẽ thì chúng ta là thiên thần giữa cuộc đời này. Chúng ta là thiên thần. Chúng ta hãy nhìn lại mình có làm được hay không. Và chúng tôi trên đây ngồi nhìn xuống thì thấy dường như cũng

[1:02:50]đã bắt đầu có nhiều thiên thần đang ngồi ở phía dưới. Nhất là những cụ già mà hoan nghênh quý sư cô thì quá tuyệt vời rồi. Nhất là những cụ già mà đã nhiều năm tháng đi theo đạo là những cụ đó là thường mình có được ba cái điều đó. Chúng ta biết được đạo lý, chúng ta hay làm việc từ thiện và chúng ta tôn vinh được cái đẹp. Đó là ba cái điều đó như vậy. Ở đây chúng ta thấy rằng cái cuộc sống này coi vậy chứ nó không có dài, mấy mươi năm ngắn ngủi, vì vậy mà trong mấy chục năm đầu, ba mươi năm đầu là chúng ta sao, chúng ta bị cái bản năng mình lôi cuốn ở trong những chuyện học hành, chuyện tình cảm riêng tư, chuyện sôi nổi của tuổi

[1:03:37]trẻ, cho nên chúng ta thường ba mươi năm đầu mình sống ít có ý nghĩa. Trừ những gia đình mà có đạo sớm thì đứa trẻ được xây dựng từ nhỏ thì có thể chúng sống một đời sống ý nghĩa sớm, còn đa phần là ba mươi năm đầu chúng ta bị những bản năng cuốn hút nên sống không có ý nghĩa lắm. Ba mươi năm sau thì chúng ta bắt đầu mới biết được đạo lý, từ từ mình điều chỉnh cuộc sống mình vượt qua những cái nông nổi, những cảm xúc để làm những việc có lợi cho cuộc đời hơn. Thường là như vậy, nên tính ra lại trong kiếp sống của chúng ta cái thời gian không bao nhiêu để chúng ta sống một cuộc đời tốt đẹp, chân chính và có lợi cho mọi người.

[1:04:18]Vì vậy ngày hôm nay chúng ta biết đạo rồi thì hãy dùng hết cuộc đời của mình còn lại để xây dựng cái tình thân ái cho con người, đó là phương diện tinh thần, hoặc là giúp đỡ con người, giúp đỡ nhau trong phương diện vật chất và giúp nhau thăng tiến trên khía cạnh tinh thần, đó là hai mục tiêu quan trọng trong suốt cuộc sống còn lại của chúng ta. Có khi chúng ta có khả năng vật chất chúng ta giúp đỡ nhau, giúp đỡ người trên khía cạnh vật chất, có khi vật chất mình ít nhưng mà tinh thần mình nhiều thì mình giúp người khác thăng tiến trên tinh thần là giúp người khác hiểu đạo lý hơn, sống thương yêu hơn.

[1:05:00]Đó, đó là cái thiện gắn trong cái nghệ thuật mà chúng ta phải nhắm vào điều đó, là nghệ thuật phải nhắm vào điều đó. Thì trong buổi giảng chúng ta ngồi hôm nay thì có thể là những người mà được gọi là nghệ sĩ ngồi trong đây chắc không bao nhiêu, tuy nhiên chúng ta kêu gọi là những người nào mà có khả năng là một nghệ sĩ hay là không có khả năng hoàn toàn mà có một chút máu nghệ sĩ thì hãy nhớ như vậy, hãy nhớ rằng là hãy đem nghệ thuật để chở được chân lý và điều thiện trên cái con thuyền nghệ thuật đó, chớ đừng có để nghệ thuật cô đơn mà không có chân, không có thiện ở trong đó vậy. Rồi một điều này nữa chúng ta để ý thế này,

[1:05:48]là khi mà chúng ta nói chuyện với nhau về nghệ thuật ngày hôm nay thì từ đây cái người Phật tử mình bắt đầu phải để ý một chút. Là mỗi khi chúng ta chiêm ngưỡng một tác phẩm nghệ thuật hoặc là một bài nhạc hoặc là một bức hội họa thì từ đây mình không còn để ý nó hay hay dở đơn thuần trên khía cạnh nghệ thuật nữa mà coi coi nó có cái đạo lý và điều thiện ở nơi tác phẩm đó hay không. Từ đây người Phật tử mình phải tinh ý điều này. Ngoài cái việc là mình đánh giá nó hay hay dở mà phải coi, một bài nhạc khi mình nghe qua rồi thì hay dở thì biết rồi đó, cái bài nhạc cái điệu nhạc là mình biết hay dở, nhưng mình đánh giá thêm xem là nó nói gì ở trỏng.

[1:06:32]Hay là chỉ là những bài nhạc tình não nảo, rên rỉ, gào khóc mà trong báo bây giờ họ phê bình là cái gì đó, thương vay khóc mướn đó. Những cái bài nhạc chỉ như vậy thôi gào thét, mà ai hát mà kêu gào chừng nào thì càng nổi tiếng chừng nấy. Có những bài gì đó, yêu không lo sợ, yêu không mong chờ, yêu không gì đó, một dây mà nghe thiệt không giống ai hết mà sao người ta thích hát lạ lùng thiệt. Có những bài nhạc mới bây giờ đúng là về khía cạnh nghệ thuật cũng rất là cạn, mà cái đạo lý, cái ý tưởng nó chở trên đó cũng quá tầm thường, vậy mà đã có nhiều người thích. Cho nên bây giờ người Phật tử chúng ta phải tỉnh táo điều đó lại.

[1:07:11]Chúng ta đánh giá hay dở là nghệ thuật, chúng ta phải đánh giá được đạo lý nó tải trên đó nữa. Rồi một bức tranh, chúng ta phải đánh giá là cái người họa sĩ này có gửi được cái đạo lý vào trong đó hay không hay là chỉ trình bày một cái khả năng hội họa mà đúng là nhiều khi chúng ta phải thán phục. Có những người họa sĩ của Tây phương họ vẽ bức tranh mình hết hồn, vẽ như là một bức ảnh chụp, nó thật còn hơn bức ảnh chụp nữa, sống động như vậy. Nhưng mà chỉ là như vậy, chỉ là như vậy thì đúng là nó hơi uổng vì không có đạo lý nó gắn ở trên đó. Hoặc là một cuốn phim, khi chúng ta xem cuốn phim thì chúng ta phải

[1:07:50]đánh giá là cuốn phim đó có tính giáo dục hay không hay là chỉ cốt là tạo ra cái cốt truyện gay cấn, hấp dẫn để lôi cuốn người xem. Ví dụ như gần đây trên TV có cuốn phim của Đại Hàn là Như Yêu gì đó phải không? Hãy cái gì? Nếu Như Yêu, à Nếu Như Yêu. Thì trong đó có hai cái gia đình, một bên là Thiên Chúa giáo, một bên Phật giáo, vì mâu thuẫn về tôn giáo cho nên cái cuộc hôn nhân của con trẻ gặp trục trặc, thất bại gì đó. Nhưng mà trong đó chúng ta sẽ thấy họ trình bày đạo Phật như là một cái gì? Có thuộc về cái niềm tin tín ngưỡng và hơi mê tín, thuộc về của người già mà lớp trẻ không còn chấp nhận nữa.

[1:08:31]Qua cuốn phim đó chúng ta hiểu đạo Phật tại Đại Hàn sao? Suy thoái, không có phát triển, vẫn còn đi theo cái lối cổ nên không có hấp dẫn được lớp trẻ tri thức. Cho nên nhìn bộ phim đó rồi mình biết là đạo Phật Việt Nam mình ngon hơn. Ngon hơn. Chúng ta nhìn vào hội giảng là ngoài những cụ già vững vàng, chững chạc còn có rất nhiều người trẻ đến với hội giảng thì chứng tỏ rằng đạo Phật Việt Nam mình có một đường lối mới phát triển. Xem bộ phim đó mình sẽ thấy buồn. Nhưng nghe nói vậy quý Phật tử đừng nghĩ rằng tôi đang nghiên cứu kỹ, không có đâu, không có, vô tình thôi. Vô tình thoáng một cái là đánh giá được họ,

[1:09:08]đạo diễn này họ muốn cái gì, tác phẩm nói cái gì. Tôi chỉ ngồi đó xem nó khoảng chừng mười phút, mười phút rồi hiểu được cái ý thế này chứ không có thì giờ mà để mà ngồi mà chiêm ngưỡng như là quý Phật tử đâu nha, đừng hiểu lầm tội nghiệp. Nhưng mà tôi lạ lắm, chúng tôi hay có cái may, đôi khi có vấn đề gì liên quan tới đạo lý chợt mình hay đụng cái bắt gặp cái, thế là có điều để mình nói chuyện với nhau trong các buổi giảng là vậy đó. Nhiều khi mấy cuốn sách, mấy tờ báo cũng vậy, ai quăng quăng đâu mình lượm lên đọc cái phát hiện được một vấn đề của con người liên quan tới đạo lý là có thể đem ra làm một ví

[1:09:43]dụ trong buổi giảng được, như Phật gia hộ đâu đó không biết nữa, ngộ vậy. Thì có như vậy. Nhưng mà tại sao một người nghệ sĩ sẽ tạo được một tác phẩm hay?

[1:09:55]Tại sao? Cái gốc nằm chỗ này. Cái gốc chỗ này thì sau này khi mà chúng tôi giảng về phương pháp diễn giảng, chúng tôi sẽ nói. Khi nào mà chúng ta có lòng yêu thương con người, chúng ta có trăn trở với cuộc sống, có những cái khắc khoải vì những điều chưa đẹp, những điều chưa tốt trong cuộc đời này, chính cái trăn trở, băn khoăn đó, chính cái lòng thương yêu đó sẽ thúc đẩy người nghệ sĩ tạo nên những tác phẩm lớn, những tác phẩm hay, chính cái đó. Còn nếu cái người nghệ sĩ mà lòng họ không có cái tình yêu lớn với con người, nên nhìn cuộc đời người ta sống bừa bãi, lộn xộn, người ta còn thù ghét nhau,

[1:10:37]cuộc đời chưa có toàn vẹn mà mình trơ trơ, không cảm xúc, không lo lắng thì chắc chắn người đó không bao giờ tạo được một tác phẩm hay. Cho nên vì vậy là tất cả chúng ta, dù là Tăng Ni hay Phật tử, nếu chúng ta muốn sau này có những tác phẩm để đời lại thì từ bây giờ trong tim mình phải thương yêu con người. Mà khi thương yêu con người mình luôn luôn muốn cho con người tốt đẹp hơn, hạnh phúc hơn, nhưng mà cuộc đời thì không phải như vậy. Con người ta vẫn còn nhiều cái bất toàn, chính cái con người ta chưa được toàn vẹn làm cho mình bị thôi thúc, bị trăn trở và cuối cùng một lúc nào đó mình bật

[1:11:15]lên tiếng nói, thì cái tiếng nói đó sẽ là một tác phẩm lớn cho nhân loại. Ví dụ như mình làm thơ, biết làm thơ đi, nhưng mà mình làm thơ thường thường thôi: là ngày nào con châu chấu mà cắn con chuồn chuồn thì chúng ta sẽ dắt nhau mà đi luôn về ngoại gì đó ví dụ. Thì bình thường, nhưng một lúc nào đó mình có cái lòng thương yêu con người sao mình thấy con người ta, con người còn là sói đối với người, con người ta còn chia rẽ, hận thù, vân vân, cứ thúc đẩy, một lúc nào đó mình buộc miệng sẽ làm nên những bài thơ tuyệt tác mà ai đọc cũng phải cảm động. Cho nên cái gốc, cái hay của nghệ thuật là sự cảm xúc tột

[1:11:56]độ, cái sự dồn nén tột độ, cái sự sáng tạo tột độ mà xuất phát từ cái tâm đạo đức, từ cái lòng thương yêu lớn. Đó là nguyên nhân đó, đó là nguyên nhân. Chúng ta nói qua nghệ thuật là một yếu tố nó tạo thành văn hóa cho toàn xã hội. Là chúng ta đánh giá một cái văn hóa của một cái đất nước, một xã hội là thường thường người ta để ý vào nghệ thuật trước, nghệ thuật ăn mặc của dân tộc đó, nghệ thuật nấu ăn, rồi nghệ thuật về âm nhạc, về hội họa. Sau khi nghiên cứu nhiều vậy người ta đánh giá được cái văn hóa của toàn cái xã hội đó, là như vậy. Ở đây nghệ thuật là một khía cạnh để chúng ta đánh giá văn hóa một xã hội,

[1:12:43]người ta cũng đánh giá cái đạo lý của một dân tộc đó luôn, là vì chân thiện mỹ mà. Đánh giá mỹ rồi đánh giá tới cái chân, nghĩa là dân tộc đó có hiền lành hay không, có sống tương trợ với nhau hay không, dân tộc đó có thông minh, có tiến bộ hay không. Trên những cái tiêu chuẩn nè, hiền lành nè, tương trợ nè, thông minh nè, tiến bộ nè, thì người Việt Nam mình được mấy tiêu chuẩn trong bốn cái này? Người Việt Nam mình được một cái thông minh. Còn mà tương trợ thì dường như hơi ít, người Việt Nam mình hay chia rẽ. Đó là cái bệnh mà có một lần chúng ta đã nói với nhau rồi, hôm nay mình không lặp lại.

[1:13:24]Thì những điều đó cũng là một đánh giá cái văn hóa của xã hội đó. Rồi trang phục cũng trở thành một loại hình nghệ thuật mà bây giờ nó thành một cái ngành công nghiệp lớn, cái ngành công nghiệp thời trang á, ngành công nghiệp rất là lớn. Những người mẫu mà có cái thể hình đẹp được chọn để mà trình bày những cái bộ trang phục đắt tiền thì họ được thù lao rất là cao. Thì chúng ta thấy thế này: là cái việc mà làm đẹp bản thân là khuynh hướng tự nhiên của phụ nữ. Cái này nó nằm đâu trong gen, trong gì đó trong nội tiết tố mà mình không giải thích được. Nghĩa là đàn ông thì cũng mặc đồ đàng hoàng, đẹp bình thường, nhưng mà trong thẳm sâu người đàn ông không

[1:14:05]có chú ý đến cái cái ngoại hình lắm, nhưng mà người phụ nữ thì rất chú ý. Thì trời sinh vậy thôi mình biết. Người đàn ông thì chú ý gì? Người đàn ông chú ý cái tài năng, mình có giỏi hay không, có quản lý được hay không, có bươn chải được với cuộc sống này hay không, còn người phụ nữ thì lại chú ý đến cái ngoại hình hơn. Thì cái đó cái tính cách của trời sinh rồi mình không biết. Nói trời sinh thì mình là cách nói thôi, như vậy coi như nó là một cái khuynh hướng tự nhiên. Tuy nhiên là thế này: là khi cái khuynh hướng nó có trong phụ nữ rồi thì người ta đã lợi dụng và người ta kích thích nó mạnh lên.

[1:14:47]Kích thích nó mạnh lên thành một cái nhu cầu quá đáng, đến nỗi nó mất quân bình với những cái giá trị tinh thần khác. Ông bà mình cũng nói là: "Cái nết đánh chết cái đẹp", phải không? Tức là ông bà mình nói rằng cái nết nó giá trị hơn cái đẹp, cái chữ đánh chết có nghĩa là giá trị nó cao hơn cái đẹp bên ngoài. Nhưng mà cái ngành công nghiệp thời trang á thì nó đẩy cái nhu cầu về làm đẹp lên tột độ luôn. Mà người con gái, thường là người nữ đó, con gái chứ lớn tuổi trung niên rồi bớt dần rồi, là bị kích thích quá độ cái nhu cầu làm đẹp, phải mặc cho đẹp, phải trang điểm rất là nhiều cái cái cái cái gì?

[1:15:25]Mình cũng không rành vì tôi cũng không để ý, tôi cũng không dòm kỹ nó lắm cho nên biết thôi. Thấy ai trang điểm nhiều quá mình hơi sợ vì cũng hơi yếu tim, hơi run. Cho nên thì họ đẩy lên cái nghệ thuật mà ở đây chúng ta nói về nghệ thuật, chúng ta nói qua cái nghệ thuật về thời trang chút xíu, chúng ta hơi phê bình một chút, chúng ta phê bình nghệ thuật thời trang của Tây phương chút ở chỗ này. Là có những cái loại quần áo trình diễn thời trang ở phương Tây mà người Á Đông mình không thể bắt chước được. Có bao giờ quý Phật tử coi một cái màn trình diễn thời trang chưa? Có không? Tôi cũng có coi rồi không dám coi nữa, ghê quá.

[1:16:05]Cứ vô tình gặp rồi mình hiểu nó như vậy, không dám coi. Là vì sao vậy? Là có những cái thời trang họ hở hang quá, nó chỉ thích hợp để đứng lên trình diễn thôi, chứ không bao giờ ai dám mặc mà đi trên đường phố. Có người tỉ như là hở đùi, hở ngực, rồi đằng sau dắt mấy dây thòng lòng như cái đuôi con lạc đà vậy, đi nhong nhong nhong vậy mà họ gọi là đẹp mình không hiểu được. Như có một lần ở trong cái báo Kiến Thức Ngày Nay họ đăng về một cái buổi trình diễn thời trang của một cô người mẫu nổi tiếng thì cũng mặc một quần áo trong suốt. Nghe là mình không hiểu rồi, ai mặc bộ đồ đi ra ngoài đường, rồi trình diễn cho ai mua mình không hiểu.

[1:16:41]Cho nên những cái quan niệm về thời trang của Tây phương vậy, họ gọi là tạo đẹp cho phụ nữ, nhưng mà nó quá đáng, nó mất quân bình về giá trị tinh thần. Cho nên vì vậy, chúng ta phải tỉnh táo lại. Là trước những cái mời gọi thời trang đầy hết xã hội này, chúng ta phải nhớ ông bà mình nói một câu rất chí lý: "Cái nết đánh chết cái đẹp". Nghĩa là khi chúng ta muốn mặc bộ đồ đẹp, hãy coi lại tâm hồn của mình vượt hơn cái bộ đồ đó hay không? Phải nhớ như vậy, chứ còn nếu mải mê mà chỉ chạy theo cái ngoại hình, thời trang là chúng ta bỏ cái giá trị lớn mà đi tìm cái giá trị nhỏ. Với nữa là cái Á Đông của chúng ta đó đẹp ở tâm hồn và đẹp

[1:17:23]ở sự kín đáo, chứ không phải là phơi bày hở hang là đẹp. Cho nên chúng ta thấy có một thời gian dài cái áo dài của người Việt Nam á được ca ngợi trên thế giới là vì cái gì? Vì cái gì? Vì nó kín đáo và thướt tha. Nhưng ngày hôm nay, bộ áo dài còn kín đáo nữa không? Hết rồi. Lý do tại sao thì không tiện nói. Nhưng có một lần, có mấy người phụ nữ Việt Nam mình đi sang một cái đền thờ Thái Lan, một ngôi chùa Thái Lan, mặc áo dài vào những vị giữ đền không cho vào vì quá hở hang. Hở hang tại sao thì quý Phật tử tự biết, chúng tôi không thể nói được. Cho nên chúng ta đang đánh mất cái đẹp của sự kín

[1:18:05]đáo, chúng ta đang chạy theo Tây phương từ từ. Ở đây một điều thế này nữa là, chúng ta nhớ một điều thế này: cơ thể hở hang là một sự kích dục. Nó là khẳng định vậy, không có chối đường nào được hết. Mặc dù bên Tây phương họ có nói rằng là cơ thể người nữ là một tác phẩm nghệ thuật mà tạo hóa đã ban cho con người. Họ nói như vậy rồi bắt đầu sao? Họ thường hay vẽ hình phụ nữ khỏa thân, họ tạc những bức tượng điêu khắc về người nữ khỏa thân. Và chưa hết, họ chế những bộ đồ thời trang mà phải nói là rất tiết kiệm vải để trình bày cái tác phẩm của tạo hóa đó. Tuy nhiên ở đây là chúng ta nhớ thế này:

[1:18:54]cái sự hở hang là sự kích dục. Và cái đạo lý chỗ này: người nữ chỉ được quyền bày tỏ cơ thể mình với chồng mình mà thôi, không được đem cho bàng dân thiên hạ coi, không được giống với quan niệm của Tây phương, đây là điều khẳng định. Cho nên chúng ta nhìn một người phụ nữ mà chúng ta biết họ đoan chính hay không là chỗ đó đó, cái lối trang điểm của họ có mời gọi đàn ông nhiều hay không. Một người phụ nữ có chồng rồi nhưng mà họ trang điểm kỹ lưỡng, trau chuốt, biết rằng người này có thể lăng nhăng vì trong tâm họ đã có ý muốn mời gọi nhiều người đến với mình. Đây là một cái tâm lý. Cho nên bên Hồi giáo họ khắt khe là vậy,

[1:19:33]họ khắt khe có cái lý do của họ, và họ lên án Tây phương là những kẻ sa đọa, là những kẻ ngoại giáo sa đọa cần phải bị tiêu diệt. Người Hồi giáo luôn luôn muốn giết hết mấy người Tây phương, họ thù Tây phương kỳ lạ lắm, mà trong những lý do mà họ nêu ra thù á vì có lý do họ cho rằng người Tây phương sa đọa. Lý do là gì nữa? Là cái hình ảnh hở hang được phô bày quá nhiều. Người Việt Nam chúng ta vậy, chúng ta đang chuẩn bị chúng ta đang trong giai đoạn chuẩn bị, chúng ta có một cái quá trình, một cái truyền thống văn hóa rất tốt đẹp, kín đáo nơi y phục, nhưng chúng ta đang chuẩn bị bước vào cái vực thẳm của Tây phương

[1:20:13]vì ngày nay đi trên đường chúng ta bắt gặp nhiều hình ảnh hở hang. Nhưng mà điều đó cũng chứng tỏ rằng cái văn hóa Việt Nam yếu. Văn hóa Việt Nam yếu, yếu là sao? Yếu là chỗ này: là ví dụ như chung quanh chúng ta, chúng ta gặp một người nào đó ăn mặc hở hang chúng ta bỏ mặc, có thể chúng ta không đồng ý phải không, nhưng mình không nói tới. Chính cái mà không nói tới chứng tỏ mình yếu. Còn ở xã hội mà họ mạnh về văn hóa, thấy một người mà ăn mặc hở hang có người tới nói chuyện liền. Không cần quen biết, người lớn tuổi tới nói: "Con mặc vậy không được, con thay đồ khác, không được mặc đồ này đi ra đường", la liền.

[1:20:51]Nhưng Việt Nam mình không có chuyện đó, chứng tỏ rằng Việt Nam mình văn hóa còn yếu. Giống như có một lần á chúng tôi ở nơi cái vùng đất đó có hai cái xã kế nhau, giáp ranh nhau, hai cái xã, nhưng một cái xã bên phía tay phải á thì có tệ nạn mại dâm, nghĩa là có những cái hang, cái ổ mại dâm, mà phía bên tay trái tuyệt đối không có. Mà tại sao vậy? Tại vì cái văn hóa bên tay trái mạnh hơn. Nghĩa là có một cô gái nào muốn về đó làm nghề thì cả cái làng họ lại họ đứng họ nói chuyện, bỏ đi liền. Nhưng mà qua bên phải thì ai làm gì làm, không ai nói tới ai hết, họ tự do phát triển. Mà văn hóa cộng đồng của Việt Nam mình từ ngàn xưa

[1:21:38]là vậy đó, nghĩa là người lớn có trách nhiệm đối với người trẻ dù không quen biết, dù không bà con. Nghĩa là ở trong làng, trong xóm mà đứa trẻ nó hư thì bất kỳ người lớn nào cũng rầy được hết thì đó là cái văn hóa của xã hội, của dân tộc sẽ mạnh lên liền. Nhưng mà ngày nay thì chúng ta bỏ mặc, nghĩa là ai làm gì làm, điều đó có nghĩa là văn hóa mình đang yếu dần dần. Cuối cùng, chúng ta nói đến một nghệ thuật mà siêu việt mọi nghệ thuật là cái gì?

[1:22:10]Là thiền định. Thiền định. Thiền định là một nghệ thuật. Chúng ta nói nghệ thuật là phải có cái đẹp, và thiền định có thấy gì đẹp không? Nhìn không thấy, phải không? Chỉ thấy mình ngồi thiền ngồi một cục đó. Cho nên không gọi là đẹp, nhưng mà vậy làm sao mà gọi là nghệ thuật? Nhưng mà chúng ta không ngờ rằng trong thiền định nó có đủ ba điều là chân, thiện và mỹ nơi thiền định. Là cái tư thế ngồi của một người ngồi kiết già trong cái lặng yên bất động đẹp không? Đẹp không? Trả lời đẹp là hơi nịnh đó. Chớ nhiều người cũng chưa chịu coi đó là đẹp. Mà ngồi chân thả lên chân thả xuống coi bộ nó yểu điệu, đẹp hơn.

[1:23:00]Nhưng mà ngồi mới ngồi nhìn vô thì thấy đúng là ngồi kiết già không đẹp. Nhưng, nhưng một lúc nào đó, ví dụ như chúng ta đi vào một cánh rừng, chúng ta đi qua một dòng suối, và chúng ta thấy trên mỏm đá một vị sư ngồi kiết già bất động, hình ảnh đẹp không thể tưởng được, hình ảnh đẹp lắm. Quý Phật tử có bao giờ thấy điều đó chưa? Có đi vô rừng đâu mà thấy. Nhưng bao giờ thấy trong phim chưa? Có thể có trong phim Hồng Kông. Và hình ảnh đó đẹp không? Đẹp. Cái đẹp này là lạ nè, chúng ta để ý cái đẹp này là lạ. Ví dụ chúng ta đi vào một cái hội chúng đông người, chừng mười mấy người ngồi chơi với nhau,

[1:23:43]ngồi ăn uống hay ngồi chơi nói chuyện gì với nhau đó, không có ăn, ví dụ ngồi uống nước thôi, ngồi ăn, thì trong đó có một người gọi là lưu loát, hoạt bát, nói hết chuyện này nói tới chuyện kia mà nói nghe rất vui tai, mình thích không? Thích, phải không? Nhưng trong đó cũng có một người ngồi rất trầm tĩnh, yên lặng, nghe và chỉ mỉm cười, trầm tĩnh, hoan hỷ, cái thái độ không ngăn cách với mọi người, nghĩa là vẫn cái tâm vẫn hòa vào cái cuộc vui với mười mấy người đó, nhưng mà im lặng, ít nói, chỉ lâu lâu mỉm cười, khẽ gật đầu, hình ảnh đó đẹp không? Rất đẹp. Nên chúng ta thấy đây một điều lạ.

[1:24:19]Một cái đẹp của một người khéo, hoạt bát, lưu loát, nói chuyện hay, và một cái đẹp của một người trong im lặng, nhưng mà cái tâm vẫn hòa vui nha. Nó vẫn đẹp, mà nhiều khi đẹp hơn nữa, nhiều khi đẹp hơn nữa. Đây là điều lạ lùng như vậy. Cho nên, cái thái độ mà yên tĩnh, cái trầm tĩnh, cái bất động, bỗng là một cái đẹp. Cái đẹp mà phải rất khéo chúng ta mới biết chiêm ngưỡng được. Còn người mà càng cợt thì thường mình không biết chiêm ngưỡng. Cái người mà tâm hồn mình sâu lắng một chút, sâu sắc một chút, có trí tuệ, mình mới chiêm ngưỡng được cái đẹp của sự trầm lặng nơi một con người. Thấy một cục đá vô tư trầm lặng thì không đẹp,

[1:25:00]nhưng một con người mà trầm lặng thì lại rất đẹp. Đây là một điều hay như vậy. Vì vậy, cái sự yên tĩnh sâu thẳm nơi cái thế ngồi, nơi tâm hồn và nơi phong cách của cái người mà tu tập thiền định, nó là một cái đẹp lạ lùng và thu hút mọi người vậy đó. Chính chúng tôi cũng bị như vậy. Chúng tôi nhớ hồi mình còn nhỏ vậy, khi mà trong một đám đông mà có một người ngồi yên lặng trầm tĩnh, mình bị cuốn hút về đó liền, cứ để ý người đó không, rồi mới biết. Cho nên, đó là một cái đẹp mà đẹp sâu thẳm, một cái khái niệm đẹp nó hơi khác với mọi nghệ thuật khác, mà người có trí tuệ mới nhận ra được. Ở đây, cái đẹp của người ngồi thiền á là nó biểu lộ ra nhiều mặt.

[1:25:51]Thứ nhất, dễ thấy nhất là trong tư thế ngồi kiết già, nhất là ngồi nơi yên tĩnh vắng vẻ, nơi mà mây bay suối chảy là một hình ảnh đẹp rồi. Cái đẹp thứ hai của người ngồi thiền á là trong phong cách của họ trong đời sống hằng ngày. Cái người có tu tập thiền định, trong đời sống hằng ngày, từ cái lời nói, từ cái ánh mắt nhìn, từ cái đưa tay cất chân nó thong dong và trầm tĩnh. Cái đó đẹp không? Đẹp không? Rất đẹp, rất đẹp. Chúng ta đã tiếp xúc với nhau rất nhiều và chúng ta thấy là thường thường mình sống bình thường hoặc là tầm thường, có người nông nổi, vụt chạc, hấp tấp. Nhưng một khi chúng ta gặp một người trầm tĩnh,

[1:26:38]từ cái nhìn, cái nói, cái đưa tay cất chân đều thong dong trầm tĩnh thì chúng ta mới thấy thật là cả một điều tuyệt vời. Mà điều này biểu hiện tột độ nơi Đức Phật của chúng ta. Đức Phật là biểu hiện của điều này, ngài bất động trong từng giây từng phút và từng thớ thịt nhỏ, từng ngón tay ngón chân như vậy. Là khi ngài ngồi yên lặng trước hội chúng để nói chuyện thì chúng ta không thấy cử chỉ thừa, hoặc ngài đi trên đường, từng bước đi thong dong nhẹ nhàng, đi mà như không đi, những hình ảnh nó đẹp không thể tưởng tượng được. Hoặc là đang đứng ngài ngồi xuống, nghĩa là cái hành động mà đang đứng ngồi xuống cũng đẹp không

[1:27:20]thể tưởng được, hoặc đang ngồi đứng lên cũng đẹp không thể tưởng được. Nó khác với mình. Cái người mà cái tâm họ thanh tịnh thâm sâu tột độ rồi thì nó toát ra bên ngoài cử chỉ mọi cái đều là đẹp. Mà đây rất là lạ nghe. Con người ta có cái trí tuệ tự đánh giá được cái cử chỉ của mình. Thế một người mà có tu thiền á là dù họ ở trong cái phòng vắng, không có ai nhìn thấy mình, nhưng mà họ nằm, họ ngồi họ đều biết giữ cái tư thế họ đẹp. Nó tự nhiên thôi, như trí tuệ họ buộc họ phải như vậy. Ví dụ họ nằm một mình trong phòng cũng không bao giờ họ nằm mà giang chân giang tay một cách bừa bãi, họ vẫn nằm tay chân thế nào để cho đẹp, tự họ kiểm soát lấy họ.

[1:28:06]Hoặc họ yên lặng họ ngồi trong cái phòng một mình để làm việc thì họ vẫn kiểm soát tay chân của họ chớ không có để bừa bãi. Nên nó là cái đẹp toát ra ngoài phong cách trong cái sự trầm tĩnh, trong sự kiểm soát và luôn cả trong cái sự tạo dáng. Tạo dáng. Cái người mà đóng kịch á hoặc là người đóng phim á là họ rất giỏi về cái nghệ thuật tạo dáng cơ thể. Là người nghệ sĩ đóng trong cái khúc phim đó họ phải tạo dáng, họ phải đứng như thế nào, tay chân phải đưa ra làm sao, họ được học rất kỹ và được đạo diễn chỉ huy rất kỹ. Đó là nghệ thuật tạo dáng. Cho nên, chúng ta thấy họ chuyên về cái đó nên người nghệ sĩ họ có cái dáng dấp đẹp.

[1:28:50]Mà người tu thiền cũng như vậy, họ không cần học nhưng mà từ cái trí tuệ nơi cái tâm hồn thanh tịnh họ kiểm soát nội tâm họ, rồi họ kiểm soát được cái dáng của họ cũng rất là đẹp. Nên nó là thiền định là một nghệ thuật là như vậy. Rồi một điều nữa là trong thiền định hành giả phải đối diện với các vấn đề tâm thức và phải giải quyết một cách khéo léo, sáng tạo. Tuy rằng ông thầy ổng dạy mình cái con đường để nhiếp tâm đó rồi, nhưng mà thực sự thì khi chúng ta bước vào tu tập thực tế thì chúng ta thấy nó vẫn trục trặc vì cái tâm thức của mình với ông thầy không có giống nhau. Thế là trong cái đó vừa áp dụng lời thầy dạy mà vừa phải khéo

[1:29:31]léo, sáng tạo để đạt được cái thiền định trong nội tâm. Thì chính cái mà khéo léo, sáng tạo đối diện với những vấn đề trong tâm thức nó cũng là cả một nghệ thuật. Nó là phương pháp nhưng mà rất khéo nên đã biến thành nghệ thuật là như vậy. Đồng thời nó là cả một đạo lý lớn ở trong thiền định. Cái đạo lý lớn là gì? Về cái đạo lý vô ngã, về đạo lý giải thoát, về đạo lý của từ bi, về cái đạo lý vượt qua tham sân si, về cái đạo lý tăng trưởng được đạo đức. Cho nên, trong thiền định chúng ta thấy tập hợp được cả đầy đủ là chân, thiện và mỹ. Rồi một điều nữa là khi từng bước mà người hành giả vào định

[1:30:16]thì niềm hạnh phúc, an lạc mở ra dần dần, dần dần. Nên thiền định là một hạnh phúc lớn mà không hạnh phúc nào trên thế gian có thể so sánh được. Dù con người ta có tìm bao nhiêu hạnh phúc, nhưng rồi cuối cùng vẫn không có hạnh phúc nào bằng thiền định. Từ cái thiền định này, chúng ta có hạnh phúc, có an lạc, có từ bi, có trí tuệ đầy đủ với chúng ta hết. Cho nên, thiền định là một nghệ thuật mà siêu việt tất cả mọi nghệ thuật khác. Hôm nay chúng ta nói chuyện với nhau về cái đề tài nghệ thuật, nói về cái đẹp cái hay trong cuộc sống này. Đề tài này lớn, chúng ta chỉ nêu một vài điểm chính yếu thôi,

[1:30:58]nhưng trong đó chúng ta nhắc nhau rằng cuộc sống không thể thiếu nghệ thuật, vì trí tuệ của con người luôn luôn hướng về cái hay cái đẹp, mà cái phước của con người cũng khiến cho người ta có thời gian để có thể tìm ra được cái hay cái đẹp. Tuy nhiên, nghệ thuật là con dao hai lưỡi. Nếu chúng ta dùng nghệ thuật để truyền bá một điều xấu thì tội rất nặng. Nếu chúng ta dùng nghệ thuật để truyền bá cái điều đạo đức tốt đẹp cho con người thì công đức cũng vô cùng lớn. Và người Phật tử chúng ta, dù có thể chúng ta không là một nghệ sĩ, nhưng chúng ta cũng biết chiêm ngưỡng nghệ thuật. Và trong cái chiêm ngưỡng đó chúng ta biết đánh giá và biết chọn

[1:31:44]lọc những nghệ thuật nào làm thăng hoa tâm hồn con người để lợi ích cho chính mình và cho gia đình, cho con cháu mình. Chúng ta biết chọn lựa như vậy để cho mọi người thưởng ngoạn. Và trong tất cả thì thiền định là một nghệ thuật lớn. Có ai hỏi gì không? Thường thường là nhớ nếu có câu hỏi đưa sớm lên bàn á thầy, để sẵn trên bàn đỡ mất công.

[1:32:10]Có người hỏi, "Trong cái bài kệ mà tương lai không ước vọng á thì có người nói rằng Đạo Phật không cho tuổi trẻ cầu tiến, vì nếu không ước vọng thì chúng ta không có cầu tiến về tương lai. Như vậy Đạo Phật có phải đi ngược với sự tiến bộ của xã hội hay không?" Ở đây chỗ này cũng nhiều người hiểu lầm lắm. Chúng tôi có giải thích bài này trong cái bài giảng là kinh Người Biết Sống Một Mình á, có nguyên cuốn băng về đó. Nghĩa là cái người an trú trong thiền định á, họ không bận tâm vì chuyện quá khứ, không có vì chuyện quá khứ mà hối tiếc bận tâm, cũng không có tham vọng bận tâm đối với chuyện tương lai.

[1:32:47]Thì đó là cái thể của thiền định, đó là sự an tĩnh trong thiền định. Nhưng cái trí tuệ trong thiền định thì ngược lại. Với những chuyện quá khứ mình lấy đó làm kinh nghiệm, và đối với những chuyện tương lai mình tiên liệu, mình có kế hoạch mà vẫn bình thản, không phải là một tham vọng. Chúng ta tham vọng là ước vọng cho mình một cái điều gì đó, nó thuộc về tham sân si. Còn cái trí tuệ chúng ta nhìn được vấn đề của tương lai thì đó là cái sự khôn ngoan, là trí tuệ. Và chúng ta được quyền vạch ra cho cuộc đời mình một hướng đi, đó là lý tưởng, là ước mơ. Khi nào có dịp chúng ta sẽ nói lại về vấn đề lý tưởng.

[1:33:29]"Ông xã cho đi chùa nhưng ông xã không tin về nhân quả, giờ làm sao dụ cho ổng tin?" Vì thầy không có ông xã nên thầy cũng không rành lắm. Nhưng tuy nhiên, nếu mình nói không được thì mình nhờ Phật. Cứ mỗi ngày chúng ta cầu nguyện Phật một chút chút, từ từ ổng sẽ chuyển tâm.