[0:06]À kính thưa quý vị, nhân về đây thăm câu lạc bộ Hưu Trí, chúng tôi có cái vài cái cảm nhận bất ngờ. Đi khắp nơi chưa thấy có nơi nào mà câu lạc bộ Hưu Trí có thể có một cái cơ sở như thế này được. Người ta phải hiểu có hai ý nghĩa: thứ nhất là những hoạt động của các bác thành viên trong câu lạc bộ Hưu Trí này rất là nổi trội, rất có ý nghĩa, nên đã gây được sự chú ý của cộng đồng. Cái thứ hai là sự quan tâm của lãnh đạo địa phương đã tìm cách hỗ trợ tối đa để tạo nên cơ ngơi như thế này cho các bác về đây tham gia sinh hoạt, vui chơi để cho đạt được cái phương châm mà bác Viễn vừa mới nói là sống vui, sống khỏe, sống có ích và sống tình nghĩa.
[1:05]Thật là đáng trân trọng. Nên vì vậy, chúng tôi hết sức bày tỏ cái lòng khâm phục của mình khi mà đến đây đối với các bác trong câu lạc bộ cũng như cái lòng quý mến, trân trọng đối với các anh lãnh đạo địa phương đã làm nên một cái cái điều kỳ diệu như thế này so với trong cả nước chưa thấy nơi đâu mà có được như vậy. Nên xin rất là tán thán ạ, xin rất là tán thán, dạ.
[1:35]Khi về đây, chúng tôi lại được biết rằng câu lạc bộ ta có nhiều thành viên rải rác ở khắp nơi và thành lập nhiều cái cái câu lạc bộ con, đúng không, chi nhánh hả, thấy có câu lạc bộ cầu lông, cờ tướng, vân vân, nhiều cái sinh hoạt phong phú như vậy. Mà đặc biệt là các bác nói là có cả một câu lạc bộ thiền gọi là tĩnh khí công, ngồi bất động theo thế kiết già hoặc bán già mà điều hòa tâm hồn, điều chuyển cái luồng khí mình để có thể đạt được cái sức khỏe và sự minh triết, rất là độc đáo. Nên đây cái câu lạc bộ này đáng là cái tấm gương học hỏi cho cả nước. Nên trước khi đi vào cái vấn đề mà cái chuyên đề ta là chúng tôi muốn bày tỏ cái
[2:24]suy nghĩ về cái sự nghỉ ngơi của những người trong câu lạc bộ. Sự nghỉ ngơi nó có cái triết lý của nó, nhưng mà hôm nay chúng ta không trình bày, chỉ nói phớt qua một chút xíu. Cái nguyên tắc là tại sao ta phải nghỉ? Bởi vì ta mệt. Nguyên tắc vậy, nghĩa là tại sao à ta làm việc rồi nghỉ? Vì ta làm việc xong mệt, ta mệt ta nghỉ. Nghỉ rồi khỏe ta trở lại làm việc tiếp. Đó là cái công thức. Nhưng mà tại sao ta phải về hưu? Bởi vì người về hưu được cho rằng là cái người đó mệt rồi, dù có nghỉ ngơi vẫn không thể phục hồi sức khỏe trở lại được nữa nên buộc phải nghỉ hưu. Đó là định nghĩa của luật pháp, của xã hội.
[3:08]Chứ thông thường ví dụ một người trẻ thì làm việc, mệt thì nghỉ, nghỉ xong khỏe làm việc lại. Nhưng mà cái tuổi nghỉ hưu được cho rằng dù có nghỉ ngơi vẫn không phục hồi lại được nữa, và thế là ta phải nghỉ hưu, luật pháp quy định ta phải nghỉ hưu. Tuy nhiên, trong thực tế thì lại không giống như luật pháp lắm, vì trong thực tế có những bác đã đến tuổi nghỉ hưu rồi nhưng mà sức vẫn còn khỏe và tâm trí vẫn còn minh mẫn. Có rất nhiều người đến tuổi nghỉ hưu rồi mà sức vẫn còn khỏe và tâm trí vẫn còn rất minh mẫn mà đôi khi cái năng suất việc làm thanh niên làm theo không lại. Nhưng mà vì đến tuổi quy định buộc phải nghỉ hưu.
[3:51]Có những người nhiều khi chưa tới tuổi nghỉ hưu nhưng mà thật sự là sức khỏe đã đã đã rạc mà tâm trí không còn minh mẫn nữa. Có như vậy nhưng mà vì tuổi chưa nghỉ hưu nên cứ phải làm. Nên ta thấy rằng giữa thực tế và luật pháp còn một khoảng cách rất là xa. Tuy nhiên, nhìn ở khía cạnh xã hội và nhân văn thì cứ đến tuổi ta buộc phải nghỉ hưu để làm chi vậy? Để ta nhường cái công ăn việc làm lại cho lớp người sau. Dù rằng ta có thể còn khả năng đóng góp mà có thể còn khả năng đóng góp rất xuất sắc nhưng buộc phải nhường để tạo công ăn việc làm cho những người, người trẻ tiến lên dần dần. Cái quy định chung như thế,
[4:34]cái suy nghĩ chung như thế, thôi thì ta ta cứ chiều như vậy. Chứ cái trong cái sự công bằng thì nó không công bằng lắm vì nó hơi bị cứng ngắc. Nhưng thôi thì thời thế thế nào ta cứ sống vui và sống có ích như thế. Ừm. Còn theo cái luật nhân quả, theo luật nhân quả của nhà Phật thì như thế này: Ai đóng góp được cho cộng đồng nhiều thì người đó sẽ được nhiều cái phúc. Cái phúc là một khái niệm rất là mơ hồ, trừu tượng, nhưng mà rất là quan trọng đối với đời sống của con người. Ví dụ như nói rằng là tại sao các anh đây là giữ những cái địa vị lãnh đạo của tỉnh? Bây giờ ta có thể nói bằng con mắt của xã hội là tại các anh có
[5:22]năng lực, à các anh có kinh nghiệm, có năng lực nên buộc xã hội phải bầu các anh lên, đưa các anh lên để lãnh đạo tỉnh. Thì đó là ta nhìn theo khía cạnh xã hội. Còn nhìn theo cái khía cạnh của đạo lý, đạo pháp theo đạo Phật thì bởi vì các anh có phúc. Các anh có phúc đời trước, tức là đời trước đây các anh đã
[5:47]đóng góp được nhiều gì đó cho cộng đồng nên tự bây giờ cái vai trò mình phải đứng lên trên, đứng lên trước. Đó là quy luật hết sức là công bình. Đó là quy luật. Và cái chữ phúc nó trừu tượng như thế và quan trọng như thế nên bất cứ ai đến với đạo Phật đều phải nghiền ngẫm cái chữ phúc này và phải buộc mình phải đóng góp nhiều nhất cho cộng đồng của mình nếu mình muốn là một người có phúc. Cái chữ phúc nó rất là quan trọng. Nó tạo nên giá trị cho cuộc sống của chúng ta. Ví dụ như là năm ba người cùng đến gặp chúng ta, nhưng mà người nào mà có phúc lớn tự nhiên ta cảm thấy ta yêu mến, ta tôn trọng nhiều hơn.
[6:33]Còn cái người mà cái phúc họ ít, bỗng nhiên ta có cảm giác ta lơ là họ. Cho nên cái phúc nó là cái sức hấp dẫn bí mật, ta không lý giải được tại sao nhưng nó chi phối đời sống con người, chi phối tâm lý con người rất là mạnh. Nên theo đạo Phật vậy, cái người mà đến giai đoạn còn tuổi trẻ, còn có thể xây dựng đóng góp được thì phải hết sức mình mà đóng góp cho cộng đồng, cho xã hội. Và như thế, họ mang theo được cái phúc, họ tích lũy được cái phúc. Cái phúc đó để dành làm cái gì? Cái phúc đó để dành cho đến khi họ nghỉ hưu, lúc đó họ không còn có thể có năng lực để tạo ra cái kinh tế cho cuộc sống nữa thì cái phúc đó tiếp tục nuôi họ.
[7:18]Chưa hết, rồi đến khi họ chết, họ đi về bên kia cái thế giới khác, phúc vẫn theo đuổi họ để bảo vệ họ ở cuộc sống bên kia thế giới, nếu ta nhìn theo cái nhìn của đạo Phật. Cái nhìn của đạo Phật là cái nhìn mà ta phải tin có luân hồi, có nhân quả, chết chưa phải là hết, mà ta phải còn có khi tái sinh hoặc ở về một cõi nào khác. Và đó là cái quan điểm của tôn giáo mà nhất là của đạo Phật. Vì vậy, những người tín đồ đạo Phật buộc phải tin vào cái chữ phúc để sống. Phải làm điều gì đó để ta tích lũy được cái phúc từng ngày từng ngày tùy theo cái vị trí của mình. Như một cái người công nhân quét rác vui với công việc của mình,
[7:59]tận tụy với công việc của mình cũng bắt đầu thành một cái phúc để có thể vượt lên trên, để có thể về già sống vui, chết rồi vẫn được an vui. Còn một người lãnh đạo địa phương của mình dùng hết cái năng lực trí tuệ và đạo đức của mình để chăm lo cho nhân dân của mình thì cái phúc đó vẫn giúp cho người đó mang đi đến khi mình nghỉ hưu vẫn sống được an vui, hạnh phúc, đầy đủ. Và khi chết đi về cái cõi bên kia vẫn tràn ngập những điều hạnh phúc sung sướng. Đó là cái chữ phúc. Còn nếu người nào lúc mình có thể làm phúc được, có thể đóng góp được cho cộng đồng mà không chịu đóng góp hoặc là có gian dối để thủ lợi, vân vân thì cái phúc người đó
[8:39]bạc dần, mỏng dần thì đến khi đến lúc mà không còn khả năng để làm nuôi sống bản thân nữa thì cái phúc nó cạn, đời sống ta vất vả, hoặc là sau khi chết đi về cái cõi bên kia thật là khổ sở. Nên đó đó là cái người mà biết suy nghĩ về cái chữ phúc. Cho nên, thường là khi còn đóng góp được hết sức cố gắng để đóng góp cho cộng đồng mà thậm chí khi đến cái tuổi nghỉ hưu cũng không bao giờ dám ngừng nghỉ. Ở đây ta nói vậy. Ta nói là ví dụ như là cái người đến tuổi ví dụ như quy định là 60 hoặc có thể sau này là 65, vân vân tùy theo cái tuổi của xã hội quy định, ta buộc phải nghỉ hưu, ta không có phụ trách,
[9:23]không có chịu trách nhiệm cái công việc đối với xã hội nữa. Nhưng cái người mà có trí tuệ và có đạo đức thì không bao giờ dám nghỉ ngơi. Có thể xã hội không phân công ta nữa nhưng bản thân ta phải luôn luôn tìm cách nào đó sống cho có ích, tiếp tục cho cuộc đời. Vì có thể ta còn sức khỏe, hoặc là còn kiến thức và còn kinh nghiệm. Sức khỏe không còn, nhưng mà kiến thức còn, kinh nghiệm còn thì ta vẫn tiếp tục đóng góp được cho xã hội. Có thể ta hướng dẫn người sau, làm tư vấn, làm góp ý cho con, cho cháu mình, hoặc là cho cộng đồng, cho xóm làng. Có nhiều nơi vậy, các bác nghỉ hưu vẫn tham gia vào trong Đảng ủy,
[10:01]tham gia vào trong Mặt trận, để mà chỉ vẽ, xây dựng xóm làng tốt đẹp, vân vân. Thì những cái điều đó, những cái tấm gương đó thì nói theo đạo Phật là những người đó có trí tuệ và có đạo đức. Nên hễ còn sống một ngày, còn thở một ngày đều luôn luôn làm cho mình trở thành có ích, đều có thể cố gắng làm cái gì đó cho cộng đồng của mình. Và người như vậy, người như vậy thì chẳng những là hưởng được cái phước từ thời trẻ mà vẫn tiếp tục tích lũy được cái phước cho mai sau, chuẩn bị cho cái ngày mà ta ra đi về một nơi khác, chuẩn bị ta ra đi trong cái nước mắt của mọi người. Vì có một câu nói của một cái nhà tư tưởng là thế này:
[10:46]"Khi ta sinh ra thì ta khóc mà mọi người chung quanh ta thì cười, bởi vì sự có mặt của ta mà. Thì ta phải sống làm thế nào để ngày ta chết á thì ta cười mà người chung quanh ta khóc." Vì vậy là chúng ta sẽ sống như thế nào đó một ngày kia ta ra đi trong nước mắt của mọi người, mà ta nở một nụ cười mãn nguyện, mãn nguyện vì ta đã sống có ích từ cái ngày mà ta trưởng thành cho đến cái ngày ta nhắm mắt, cho đến ngày ta nhắm mắt buông tay. Cái chữ mà nói cái ngày ta nhắm mắt buông tay, nhiều người nói có cường điệu quá chăng, bởi vì khi bệnh rồi nằm mà không làm gì nữa là hết rồi? Không phải đâu. Nhiều khi một vài lời dặn dò con cháu cũng trở thành cái sự có ích lớn lao.
[11:33]Ví dụ như người bệnh già gần chết thều thào kêu đứa con lại, nói: "Con ráng qua bên kia con giúp cái bác đó làm lại cái nhà, vì bố định làm mà bố chưa làm xong." rồi chết. Đó là sống cho tới lúc có ích luôn á. Chết mà còn trăng trối nói một câu buộc con mình phải qua giúp cái bên kia xây cái nhà tình thương cho ai đó, thì rõ ràng là chỉ một câu nói nhưng rõ ràng là ta đã sống có ích cho tới ngày ta nhắm mắt. Chỉ có cái người nào mà tới chết á ngoắc con lại nói: "Xây cho bố cái mồ đẹp mả đẹp đẹp chút chút nha con." thì cái đó là là không phải là sống có ích, mà đó là nghĩ cho mình thôi. Chứ còn mà khi chết rồi vẫn còn nghĩ cho người khác là ta đã sống có ích suốt đời.
[12:16]Thì ngày hôm nay các bác, các cô đã lớn tuổi, có người thì vẫn còn đôi bạn đầy đủ,
[12:25]nhưng có người là đã lẻ bạn, cái người bạn đời của mình đã ra đi trước mình. Nhưng mà lại băn khoăn, lại trăn trở về một cái đời sống hạnh phúc gia đình bền vững trước cái làn sóng hội nhập của Việt Nam ta đối với thế giới. Các bác đã ưu tư cho cái con cháu của mình sau này. Các bác thì không cần phải quan tâm về đời sống gia đình nữa, vì lúc này các bác vui được với các bạn của mình ở trong cái câu lạc bộ này rồi. Cái kinh tế gia đình cũng không phải lo lắng. Cái việc mà chăm dạy con cái cũng không còn phải bận tâm nữa, con đã lớn cả, còn cháu mình thì con mình nó dạy. Nhưng mà các bác đã quan tâm, các bác vẫn quan tâm.
[13:07]Như vậy chứng tỏ rằng cái tấm lòng của các bác ở đây thật là đáng trân trọng. Cái tấm lòng của các bác là tới già vẫn chưa chịu nghỉ ngơi, vẫn còn nghĩ đến con cháu mình, vẫn còn lo lắng cho con cháu của mình, thì phải hiểu rằng các bác đang âm mưu, đang âm mưu sống có ích cho tới ngày nhắm mắt, có đúng không ạ? Các bác vẫn âm mưu. Cho nên xin thành thật nhiệt liệt là tán thán các bác như vậy. Nên hôm nay ta trở lại cái chuyên đề này: Giữa cái thời đại mà Việt Nam ta phải hội nhập với thế giới như thế thì các bác đã nhìn thấy cái nguy cơ cái cơ cấu cấu trúc gia đình sẽ bị lung lay, sẽ bị lung lay vì cái ảnh hưởng của lối sống của phương Tây.
[13:55]Cho nên từ bây giờ ta phải chuẩn bị trước, ta chuẩn bị cái cái cái cái sự đề kháng như thế nào đó trước cái gọi là sự xâm lăng vô hình của một cái văn hóa xa lạ. Đây gọi là cái sự sáng suốt của các bác, bởi vì nếu bây giờ ta không chuẩn bị, 20 năm sau, 30 năm sau ta không nhận diện ra đất nước Việt Nam ta nữa, ta không nhận diện ra cái nền văn hóa truyền thống tốt đẹp của cha ông ta nữa, mất hết rồi. Nên vì vậy là các bác đã rất là ưu tư, lo lắng. Cũng giống như ngày xưa, sau khi mà ta đánh thắng quân Nguyên Mông một trận đầu tiên rồi thì cả vua quan nhà Trần không hề nghỉ ngơi, không hề nghĩ rằng thắng một trận rồi là
[14:39]yên giặc, mà phải chuẩn bị để đón giặc 30 năm sau trở lại. Mà chính là nhờ các quan quân và nhân dân đời nhà Trần ta đã nhìn trước cái điều đó, đã chuẩn bị thế trận trên toàn quốc toàn dân mà ta đón giặc một cách ung dung, đánh liên tiếp hai trận liên tiếp trong ba năm, trận thứ hai, trận thứ ba liên tiếp trong đó ba năm ta đánh đuổi sạch quân Nguyên Mông ra khỏi đất nước, tạo thành một cái chiến tích vẻ vang chưa từng có trên thế giới. Thì hôm nay cũng vậy, hôm nay không phải là một cuộc xâm lược với quân đội, với súng, với gươm, nhưng là một cuộc xâm lược về văn hóa. Và các bác cũng đã nhìn thấy trước, và các bác muốn toàn dân
[15:19]ta có một cái thế trận để chuẩn bị, để cho 20 năm sau, 30 năm sau rồi các bác có thể đã ra đi về cõi vĩnh hằng, nhưng mà cái di sản bác để lại là các con các cháu ta vẫn sống vui, sống hạnh phúc với một cái gia đình đầm ấm, chắt chiu,
[15:39]chặt chẽ, bền vững. Dù cho cái nền văn hóa có tới lui, có đi xuyên qua đất nước ta, có ghé vào đất nước ta vẫn không phá vỡ được cái cấu trúc văn hóa của Việt Nam ta, và nhất là không làm lung lay cái cơ cấu của gia đình Hạnh Việt Nam ta. Nên cái tâm nguyện như thế, cái nhìn như thế thật là đáng khâm phục, thật là đáng trân trọng. Bây giờ mà khen nữa vỗ tay nữa thì hơi kỳ, nhưng mà thôi rất là đáng trân trọng. Và để thể theo cái tấm lòng của các bác như thế là chúng tôi cũng thay mặt cho Giáo hội Phật giáo đến đây đóng góp cái ý kiến về việc xây dựng gia đình hạnh phúc bền vững bằng cái nhãn quan, cái nhìn trong cái giáo lý của đạo Phật. Vì sao?
[16:27]Bởi vì chúng tôi là người tu hành trong đạo Phật, và cũng vì nhìn ở trên cái nhìn của đạo Phật, chúng ta thấy mở ra nhiều cái chân trời nó lạ so với cái nhìn của xã hội hoặc là của tâm lý học Tây phương. Tâm lý học Tây phương họ vẫn nhìn cái cấu trúc gia đình có cái nhìn của họ, hoặc ta nhìn theo xã hội, luật pháp, ta nhìn gia đình có cái cấu trúc, có cái cách nhìn của họ. Còn cái quan điểm của đạo Phật cũng có những cái độc đáo, kỳ lạ và cũng rất là hiệu quả. Vâng, hôm nay chúng ta xin bắt đầu cái bài nói chuyện về gia đình hạnh phúc bền vững, nhất là trong thời đại mà ta hội nhập kinh tế như thế này.
[17:08]Như hồi nãy bác Viễn hả con? Bác có nói vậy: Gia đình là nơi xuất phát của mọi con người. Gia đình là nơi xuất phát của mọi con người. Hầu hết tất cả chúng ta bước ra xã hội là chúng ta bước ra từ cái mái nhà yêu thương của mình, là nơi đó chúng ta đã được sinh ra, được nuôi nấng, được dạy dỗ để chúng ta bước những bước chập chững đi về cái phía ngôi trường làng của ta học những bài học vỡ lòng. Rồi lớn lên, cũng từ cái ngôi nhà thân yêu này, ta cũng từ giã cha mẹ mình để đi về một cái trường đại học xa hơn. Rồi sau đó nữa, ta cũng từ giã cha mẹ già của mình để ta đi công tác, có khi lại nơi rất xa của Tổ quốc.
[17:51]Và có nhiều khi rồi nhiều năm nhiều tháng mới quay về thăm cha mẹ mình được một chút. Nhưng mà ở cái nơi, ở nơi đó, cái nơi mà có những mái đầu bạc mà mòn mỏi trông con đó chính là nơi ta đã cất tiếng khóc chào đời, nơi mà ta đã được dạy những bài học làm người đầu tiên. Cho nên cái gia đình thật là thiêng liêng, thật là cao đẹp. Chỉ có những người vô tâm mới quên đi cái mái ấm gia đình mà ngày xưa mình đã từ đó bước đi ra. Và chỉ có một vài người bất hạnh đặc biệt mà khi sinh ra bị mồ côi, không biết cha mẹ là ai thì mới là không có một mái nhà để nhớ về.
[18:33]Có những đứa trẻ Không biết là cái nghiệp đời xưa như thế nào, nhưng mà đời này khi mà sinh ra bị cha mẹ vất vào đống rác. Và có những tổ chức từ thiện họ nhặt được, họ mang về họ nuôi. Có khi nhặt được đứa bé thì kiến nó đã cắn hết nửa cái mặt rồi. Vì nếu mà không ai nhặt nó được thì cắn hết nó chết luôn. Nghe cái tiếng khóc oa oa của nó, nhặt nó lên thì kiến đầy mặt hết, phủi đi, có khi nó ăn mất một con mắt rồi, đứa bé nó bị tật nguyền suốt đời thì thật là đáng thương. Tuy là nghiệp đời trước, nhưng mà cũng là cái trách nhiệm của xã hội đời nay, nên có nhiều cái tổ chức xã hội cũng đã chăm lo như thế.
[19:13]Còn bình thường thì tất cả chúng ta đều có một cái mái gia đình để đi ra, để trở về, để thương nhớ là như vậy. Như vậy, nếu cái gia đình tốt, nếu gia đình tốt, chữ tốt này thì nó nhiều tiêu chí lắm, người ta tạm gọi, nếu gia đình tốt thì hầu như những con người từ đó bước ra đều là con người tốt. Hầu như là vậy, dĩ nhiên là không phải 100%, vẫn có những ngoại lệ, vẫn có những gia đình tốt mà có một vài con người từ đó bước ra lại là kẻ xấu, vẫn có. Tuy nhiên, là ta vẫn nói chung chung là nếu là một gia đình tốt thì con người từ đó bước ra sẽ là con người tốt, hầu như như vậy. Và nếu là một con người tốt thì lại có hai cái điều tốt
[19:59]tiếp tục là thứ nhất, cái người đó sẽ tiếp tục xây dựng một gia đình tốt tiếp theo. Và thứ hai, là người đó sẽ đóng góp được nhiều điều tốt cho xã hội, vì người đó phải tham gia làm việc cho xã hội, là người đó sẽ đóng góp được nhiều điều tốt cho xã hội, cho đất nước. Đó, như vậy, một gia đình tốt sẽ cho bước ra một con người tốt, một con người tốt sẽ sinh ra hai điều tốt, ít nhất là hai điều tốt. Thứ nhất là người đó sẽ tạo thêm một gia đình nữa, một gia đình tốt. Và thứ hai, người đó làm được nhiều điều tốt cho xã hội, cho đất nước này. Còn ngược lại, nếu đó là một gia đình xấu, chữ xấu này nó hàm nhiều nghĩa,
[20:43]ta cứ tạm nói như vậy, nó hàm nhiều nghĩa, là có khi gia đình đó không hạnh phúc, gia đình đó không có dạy dỗ kỹ lưỡng, gia đình đó bất an, gia đình đó nghèo khó, vân vân, nó nhiều cái, ta dùng cái chữ không tốt hay là chữ xấu đi, tạm nói, ước lệ thôi chứ không có chính xác lắm. Nếu đó là một gia đình xấu thì chắc chắn từ đó bước ra sẽ là con người xấu. Và nếu đó là con người xấu mà nếu người đó không có được tác động giáo dục của xã hội mà cứ tiếp tục xấu thì người đó cũng sẽ tạo nên hai điều xấu. Một là xây dựng tiếp một gia đình xấu khác nữa, nó dây chuyền như vậy, và thứ hai là những điều mà người đó tác
[21:20]động vào xã hội, tác động vào đất nước cũng sẽ là những điều xấu tiếp tục. Mà nếu người đó tác động vào những điều xấu của xã hội như ăn cắp, ăn cướp, là bạo loạn, lừa đảo, vân vân, thì ta thấy xã hội cũng phải rất là phiền toái để xử lý, để ngăn chặn. Lúc đó là tòa án, công an, các ngành chức năng đều phải khởi động để mà ngăn chặn những điều đó. Và ngày hôm nay chúng ta thấy rằng những người công an vẫn còn phải vất vả để mà bảo vệ trật tự trị an, những ngành chức năng phải đau đáu chăm lo xử lý đủ thứ việc hết, là bởi vì sự thực rõ ràng vẫn còn những con người xấu trong xã hội, họ cứ tác động những điều xấu tiếp tục vào trong xã hội.
[22:06]Tại sao họ tác động điều xấu vào trong xã hội? Bởi vì họ là con người xấu. Mà tại sao họ lại con người xấu? Vì nơi xuất phát của họ xấu. Ta có thể nói tạm như vậy, mà trong quá trình họ, chuyển hóa họ, ta chưa chuyển hóa thành công, do đó họ tác động xấu vào xã hội và bắt nguồn từ cái gia đình họ chưa tốt. Vì vậy hôm nay ta ngồi đây với nhau, ta nói về một chuyên đề gia đình hạnh phúc bền vững trong cái giai đoạn hội nhập là ta muốn dứt trừ đi cái căn nguyên của điều xấu, để cho không còn gia đình xấu, không cung cấp những con người xấu để người đó không có điều tác động vào trong xã hội xấu, và lúc đó các cơ quan chức năng của ta
[22:46]sẽ bớt phải bận tâm mà ta tập trung xây dựng và phát triển nhiều hơn là cứ phải xử lý những điều xấu nó cứ xảy ra nơi này xảy ra nơi kia trong xã hội của ta. Đồng ý không các anh lãnh đạo? Vâng, đồng ý, hay quá. Cho nên ta bàn cái vấn đề này là đúng là ta đang bàn tới vấn đề gốc để xây dựng xã hội và đất nước khi ta tập trung nói về gia đình như vậy. Rồi một điều nữa là một cái gia đình tốt nó ảnh hưởng lại tới tâm lý và sức khỏe của ta. Vì trong thực tế là thế này, ai cũng có một cái mái gia đình ở phía sau lưng của mình khi mình bước ra làm việc với xã hội. Thì khi bước ra làm việc với xã hội thì ta làm việc với
[23:29]những người đồng nghiệp, với những người đồng chí. Tuy gọi là đồng chí đồng nghiệp, nhưng mà thực sự ta vẫn còn nhiều cái rất là bất đồng về ý kiến. Như các anh làm việc ở cơ quan các anh cũng thấy không? Khi một cái tình huống xảy ra, người ý kiến này, người ý kiến kia, có khi không phải là ý kiến cho cá nhân mình đâu, nhưng mà cái nhìn của mỗi người mỗi khác, nên người nói tôi thấy đề bạt anh này, người nói không, tôi muốn đề bạt anh kia, người nói tôi muốn xử lý theo phương án này, người nói không, tôi muốn xử lý theo phương án kia. Nhiêu đó cũng đau đầu. Rồi đôi khi có những lúc ta cũng phải bực dọc và nóng
[24:01]nảy, nhưng đôi khi ta tự ái, đôi khi ta mệt mỏi, đôi khi ta giận hờn, và nói chung là ta rất là stress, tức là căng thẳng vì cái cuộc sống bên ngoài xã hội. Với lại khi ta bước ra ta làm việc xã hội, nếu một người mà suy nghĩ thấp á thì nghĩ rằng ta đi làm sinh kế, đi kiếm tiền, kiếm lương về nuôi bản thân gia đình, đó là suy nghĩ thấp. Còn cái người mà suy nghĩ cao á thì ta bước ra đi làm là để đóng góp xây dựng xã hội, tuy rằng xã hội có đãi ngộ lại ta mỗi tháng là bao nhiêu tiền lương để ta có thể sống, nhưng mà mục tiêu của ta không phải là cái lương mà chính là sự đóng góp đối với xã hội.
[24:44]Đó là hai cái nhìn, hai cái nhìn. Mà ta thấy ở một số nước phương Tây họ hay nhìn theo cái nhìn thứ nhất, là một người lớn lên đi học thành tài, lúc nào cũng tìm một cái công ty nào đó lương cao để làm. Như vậy mục tiêu của họ là mục tiêu gì? Đi làm để để lấy lương, để tạo ra sinh kế, nói là earn money, tức là làm ra tiền, mục tiêu của họ là earn money, làm ra tiền. Còn ở Việt Nam ta, trong cái quan điểm về lý luận chính trị xã hội thì cái người cán bộ lại thường nghĩ rằng đi làm là để xây dựng, để đóng góp, nên cái động cơ nó cao đẹp hơn, đến bây giờ động cơ vẫn cao đẹp hơn. Ta hy vọng rằng dù phải chuyển biến thành kinh tế thị trường,
[25:32]dù phải hội nhập WTO, vân vân, thì 30 năm sau cái người cán bộ của ta vẫn nói cái câu của ngày hôm nay, là chúng tôi làm việc để xây dựng, đóng góp cho xã hội đất nước. Chứ sợ nhất là một ngày nào đó ta lại gặp một anh cán bộ hỏi đi làm gì? Nói tôi đi làm để kiếm tiền y như là trong cơ chế của thị trường tư bản thì đất nước ta mất nhiều lắm. Cái động cơ đi làm cái gì là cả một quan điểm rất lớn, ý nghĩa rất lớn để tác động vào xã hội rất là lớn. Ta mong rằng 30 năm sau hỏi động cơ một người cán bộ đi làm làm gì vẫn là xây dựng và phát triển cho đất nước xã hội ta. Thì trong cái quá trình làm việc như vậy, ta có nhiều cái đụng chạm,
[26:16]nhiều cái bất đồng, nhiều cái tranh cãi và đôi khi rất căng thẳng, mệt mỏi. Có khi ta không đồng quan điểm với nhau, không vui với nhau, thậm chí ta nói đến mức độ gay gắt, có khi ghét nhau, có khi cao hơn nữa, thù ghét nhau. Có những khi ta phải đối diện với những tình huống như vậy. Mà hy vọng rằng là ở cái Cẩm Phả ta không đến nỗi như vậy, nhưng mà không phải là hoàn toàn trên đất nước này là không có điều đó đâu, đã có như vậy, đôi khi ta thù ghét nhau đi tới mức độ cực điểm như vậy. Và ở trong cái môi trường mà phải tranh cãi, bất đồng, thậm chí thù ghét như vậy, cái công việc ta rất là mệt mỏi, căng thẳng.
[26:56]Chỉ có khi ta về được cái gia đình của mình mà nơi đó là một gia đình tốt, gia đình hạnh phúc thì ta được có những giây phút nương tựa, an ủi và buông xả, thư giãn để rồi chuẩn bị cho một ngày hôm sau ta tiếp tục chiến đấu nữa. Mặc dầu không có giặc nhưng mà cái sự làm việc đụng chạm, tranh cãi cũng rất là gay gắt. Nên nếu ta xây dựng được một gia đình hạnh phúc, một gia đình tốt đẹp thì ta biết ta có một hậu phương vững vàng để có khi có những lúc mà ta phải đối phó căng thẳng thì về nhà ta có một nơi bình yên, hạnh phúc, vui vẻ để cân đối lại tâm lý của ta. Chứ còn nếu mình đi làm việc đã mệt mỏi,
[27:35]căng thẳng rồi mà về nhà chỉ toàn là cái những tiếng cãi, cứng bướng, tiếng khóc, tiếng than thì đúng là cuộc sống này là địa ngục và bất hạnh. Cho nên do đó, dù thế nào thì dù, bổn phận của mọi người ta vẫn phải xây dựng một gia đình hạnh phúc, tốt đẹp. Lợi ích cho mình trước cái đã, mình có một nơi nương tựa, một nơi an ủi sau những ngày, những giờ làm việc căng thẳng ở bên ngoài. Gia đình tốt là gì? Là gồm hai yếu tố là gia đình hạnh phúc và gia đình đó có đạo đức. Hạnh phúc và đạo đức là hai cái khái niệm, hai cái phạm trù khác nhau nhưng mà sự thực có cái này nên có cái kia. Vì gia đình có đạo đức nên gia đình đó sẽ hạnh phúc,
[28:21]mà gia đình hạnh phúc nó cũng sẽ đóng góp lại việc nuôi dưỡng và giáo dục những người trong gia đình đạo đức lên. Nên hai cái yếu tố là gia đình hạnh phúc, gia đình đạo đức là hai cái tiêu chí mà nó hỗ tương với nhau. Nên ta nói nghe nói cái gia đình bác đó hạnh phúc, ta có niềm tin hết 80% rằng gia đình đó có đạo đức, ta yên trí như vậy. Và nghe nói gia đình đó có đạo đức, có hạnh phúc thì ta cũng yên trí được rằng những người trong gia đình đó được nuôi dưỡng tốt, được giáo dục tốt, ta cũng yên trí như vậy. Nên vì vậy, để xây dựng một gia đình tốt thì cái bước đầu tiên là ta xây dựng đạo đức trước, vì đạo đức là cái gốc.
[29:05]Có đạo đức thì sẽ có hạnh phúc, có đạo đức, có hạnh phúc rồi sẽ có những cái mảng về nuôi dưỡng và giáo dục, phát triển những người trong gia đình đó. Mà cái tiêu chuẩn là cái tiêu chí đạo đức á để làm cái điểm khởi đầu cho gia đình là như thế nào? Đây ta chỉ nói tổng quát thôi, và các bác cũng đã tư duy nhiều nên chúng ta cũng ngầm ngầm trong tâm mình cũng nhận ra như thế. Nên vì vậy, là ta chỉ nói những điều tổng quát, còn chi tiết đạo đức như thế nào thì sau này còn nhiều việc lắm, lúc khác thì ta bàn với nhau thêm. Ở đây ta chỉ nói thế này, nếu nói một gia đình hạnh phúc cũng tức là nói về một gia đình đạo đức,
[29:44]vì có đạo đức mới có hạnh phúc, nếu không đạo đức thì không thể hạnh phúc. Cái đạo đức nó tạo nên hạnh phúc là như thế nào? Tại sao đạo đức tạo nên hạnh phúc? Bởi vì cái nguyên tắc nó như thế này nữa: Nếu trong một môi trường, trong một cơ quan, trong một tổ chức
[30:07]mà chỉ có người xấu sống với nhau thì chuyện gì xảy ra? Hồi đó có lần chúng tôi gặp một ông già thì ông có cái tính kỳ là hay soi mói người khác. Lại người già rồi ông cô độc, ông sống không có gia đình, ông hoàn toàn không... Thấy ông già nên chúng tôi hay là an ủi, đi thăm hỏi ông, mà ông có cái tật hay soi mói chuyện người khác. Khi soi mói chuyện người khác như vậy ông đánh giá người này xấu, người kia xấu. Ừ. Thì chuyện là bình thường. Nhưng mà những người nào quá xấu á thì ông ông đưa ra một hình ảnh minh họa, ông nói bây giờ xây một cái nhà cho ba cái người đó vô ở chung, mỗi ngày sẽ có người chết. Ông chỉ nói vậy thôi.
[30:51]Nghĩa là ông cũng hóm hỉnh, cũng khôi hài là thay vì nói mấy người đó quá xấu đi. Khi họ sống với nhau họ làm cái gì đó không biết, nhưng mà nếu họ sống chung với nhau thì cứ mỗi ngày có người chết. Là họ giết nhau, đánh nhau gì không biết, rồi họ làm gì đó. Nhưng mà cái ví dụ minh họa hóm hỉnh của ông á, nó nó có một cái ý nghĩa rất là thực tế là những người xấu mà sống với nhau chỉ chực hại nhau, làm khổ nhau mà thôi. Đó là công thức, nguyên tắc. Đúng không ạ? Đúng như vậy. Người xấu mà sống với nhau chỉ chực hại nhau, làm khổ nhau. Đó là nguyên tắc. Và nếu trong một gia đình chỉ có những người
[31:31]xấu thì ta bảo đảm gia đình đó là địa ngục. Là những người trong gia đình đó họ chẳng bao giờ muốn ở gần bên nhau, chỉ về có chỗ ở, chỗ ăn thôi. Ngoài ra họ đi kiếm chơi với người khác, họ kiếm ăn ở bên ngoài á, về là để gây gổ, rồi kiếm chỗ ngủ rồi đi chỗ khác. Và nếu cần đánh nhau một trận rồi bỏ đi, rồi lại quay về, đánh nhau, chửi lộn nhau rồi lại bỏ đi. Nếu đó gia đình đó là chỉ toàn những người xấu thì ta... bởi vì công thức như vậy: Hễ những người xấu sống với nhau thì chỉ chực hại nhau và làm khổ nhau. Bây giờ nếu ở trong cái gia đình đó có người xấu, có người tốt thì hệ quả ra sao ạ? Nếu mà trong gia đình là có người xấu, có người tốt thì hệ quả thế nào?
[32:16]Chắc chắn rằng cái người xấu sẽ muốn làm khổ cái người tốt. Vì là người tốt cho nên phải làm sao? Cho nên cố gắng chịu đựng, nhẫn nại và cảm hóa lại. À lúc đó nó nó bớt cái sự đổ vỡ đi, nó bớt căng thẳng đi. Nhưng mà trong đó phải có một người chịu đựng, một người muốn cải hóa cái người kia để thành người tốt luôn. Cái công thức phải như vậy, nên nó gia đình đó nó không phải là cái lò lửa chiến tranh. Nó cứ âm ỉ ngấm ngầm, âm ỉ ngấm ngầm, có một người quậy rồi có một người chịu đựng, cảm hóa, nó cứ như vậy nó kéo dài. Và kết quả ra sao thì còn tùy cái duyên, tùy phước. Nếu cái người xấu họ không cải hóa được
[33:00]rồi phải đổ vỡ và người xấu và người tốt phải chia tay nhau, mỗi người đi mỗi đường. Tại vì cái sức chịu đựng con người là có hạn. Mà nếu người tốt thắng, họ cảm hóa được người xấu trở nên tốt thì cái tổ chức đó, gia đình đó sẽ trở nên hạnh phúc và bền vững lâu dài hơn. Gia đình cũng vậy. Ta cũng nghe những câu chuyện ví dụ trong gia đình có một người chồng hư đốn, nhậu nhẹt, cờ bạc, trai gái, bê tha, làm khổ vợ con. Rồi cái người vợ vì là người vợ tốt cứ phải chịu đựng, phấn đấu, bảo vệ, che chở, nuôi dạy con cái, một mình gồng gánh. Và cho đến một ngày kia qua bao nhiêu năm thì cái người chồng đó bỗng nhiên
[33:49]hồi tâm tỉnh ngộ, tu tỉnh lại và sống vui với gia đình mình. Cho nên cái đoạn già thì gia đình đó lại trở nên bền vững, hạnh phúc lại. Nhưng mà có những gia đình thì cái sức chịu đựng của người vợ có hạn. Khi một người chồng hư đốn như thế, người vợ chịu đựng qua một hai năm chịu không nổi là ly dị, rồi thế là cái cơ cấu gia đình đó tan vỡ. Ta không đạt được cái gọi là gia đình hạnh phúc bền vững vì có một người xấu và cái người tốt kia không đủ sức chịu đựng, không đủ sức cảm hóa nên tổ chức đó tan vỡ, gia đình đó tan vỡ. Hoặc là ngược lại cũng vậy. Nãy giờ ta nói người chồng hư đốn thì sợ là làm phiền các bác.
[34:29]Cũng có những người vợ hư đốn vậy, cũng người vợ hư đốn ví dụ vậy, rồi người chồng phải ráng mà cải hóa. Chúng tôi có quen một nhà sư, cũng vậy, cũng đi tu như chúng tôi nhưng ông tu thuộc lớp đàn anh. Thì trước khi đi tu ông cũng có mái gia đình, nhưng mà người vợ mắc cái tật đánh bài thì ông kiên nhẫn khuyên lơn. Rồi đến một lần đó ông lại bắt quả tang bà đánh bài một lần nữa thì ông ra cái tối hậu thư, ông nói rằng: "Nếu tôi còn bắt gặp bà đánh bài một lần nữa thì tôi sẽ đi tu." Và như chúng tôi giới thiệu, ông là người đi tu trước tôi thì ta phải hiểu rằng cái chuyện gì đã xảy ra, nghĩa là ông đã bắt gặp bà đánh bài một lần nữa.
[35:10]Vậy ông không lớn tiếng, không xô xát, không đánh đập, ừ mà ông đi tu. Và ông đi tu rất là tốt, thành một người chân tu, đạo cao đức trọng, rất là hay. Cho nên là các bác ta cũng vậy, dặn con cháu nếu vợ hư thì thôi, cứ vào chùa đi tu cũng được. Biết đâu?
[35:33]Hồi nãy ta vừa nói là người xấu sống với người xấu thì đó là địa ngục. Người xấu sống với người tốt thì trong đó đúng là ta phải chờ đợi coi bên nào thắng mới biết được kết quả về sau. Và lý tưởng nhất là người tốt sống với người tốt. Cái người có đạo đức sống với người có đạo đức. Cái công thức đó: Tốt cộng với tốt bằng hạnh phúc. Lúc đó mới gọi là gia đình hạnh phúc được. Nên để đi tìm được cái gia đình hạnh phúc bền vững thì ta phải hiểu cái công thức nó bắt buộc phải là vậy: Là người tốt sống với người tốt. Bắt buộc phải vậy, không còn có cái cách nào khác. Chưa tốt phải làm cho tốt. Mà chỉ có những người tốt sống với nhau mới tạo thành hạnh phúc được.
[36:16]Trong cơ quan cũng vậy, trong gia đình cũng vậy, và trên toàn xã hội cũng vậy. Ta đánh giá cái mức độ hạnh phúc của toàn xã hội là ta đánh giá trên cái mức độ đạo đức á. Ngày xưa khi đánh giá cái sự phát triển của một quốc gia thì người ta đánh giá trên cái tổng thu nhập quốc dân, GDP, tổng thu nhập quốc dân. Là nói rằng tổng thu nhập quốc dân nó mà cao thì đất nước đó phát triển. Nhưng Quốc vương Bhutan, ông nói là ông không lấy cái GDP, tổng thu nhập quốc dân để làm tiêu chí đánh giá đất nước ông, mà ông lấy cái tổng sản lượng hạnh phúc quốc dân để ông đánh giá đất nước của ông. Có thể là cái GDP ông không cao, nhưng mà người dân ông hạnh phúc.
[36:57]Và người dân hạnh phúc, đó là mục tiêu cuối cùng. Mục tiêu cuối cùng là để tìm hạnh phúc. Còn nếu mà thu nhập quốc dân cao mà người giàu cũng khóc thì làm gì? Tiền để một đống trong nhà á nhưng mà toàn người xấu tối ngày cãi lộn, đánh nhau thì đâu có hạnh phúc. Có thể tiền ta ít một chút nhưng mà ta hạnh phúc, đó vẫn là ta đạt được mục tiêu của cuộc sống. Vì mục tiêu của cuộc sống là gì? Là để tìm được hạnh phúc này. Nên vì vậy ta đánh giá cái sự phát triển đất nước ta, có thể ta cũng đánh giá trên cái sản lượng vật chất, trên cái tổng sản lượng thu nhập quốc dân, nhưng còn một khía cạnh nữa là hạnh phúc quốc dân.
[37:34]Đa phần người dân cảm thấy mãn nguyện với đời sống của mình, không bức xúc, an vui, tin cậy lẫn nhau là ta nói đất nước đó hạnh phúc. Mà hiện nay thế giới đã bắt đầu để ý sang cái lĩnh vực này: Hạnh phúc quốc dân. Và vừa rồi trong một cái bản đánh giá của quốc tế thì nước Việt Nam ta trong khu vực Đông Nam Á này được xếp hạng là người dân có cảm thấy hạnh phúc nhất nhì Đông Nam Á. Đây là một tín hiệu vui, ta có thể vui mừng đất nước ta vì điều này được. Thế là ta chưa thành con rồng, ta chưa thành con hổ tính theo cái sản lượng GDP, ta chưa có nhiều những cơ sở hạ tầng lớn như các nước khác, ừ có thể ta nhiều điều thua các nước,
[38:19]nhưng mà điều họ bất ngờ là khi họ đánh giá, tìm hiểu, thống kê lại cái tâm lý, tâm tình của người Việt Nam thì họ phát hiện ra là người Việt Nam đạt được rất nhiều chỉ tiêu về hạnh phúc quốc dân. Là trong đó người dân cảm thấy mãn nguyện cái đời sống của mình. Đời sống giữa người dân tin cậy với nhau. Giữa Nhà nước và nhân dân có cái mối tương quan tốt đẹp. Nền an ninh chính trị tương đối ổn định và họ xếp Việt Nam nghĩa là gọi là theo chỉ tiêu hạnh phúc quốc dân ở Đông Nam Á này nhất nhì, ta rất là vui mừng. Có thể ta còn phải thua một số nước, số nước trên thế giới, nhưng mà như vậy cũng là đáng khích lệ.
[39:01]Mà cái đáng khích lệ này cũng có thể có một lý do, lý do rất lớn đó là cái nền văn hóa Truyền thống của ta đã để lại kết hợp với cái sự lãnh đạo, cái đường lối sáng suốt mà Đảng vạch ra phấn đấu trong những thời gian gần đây vừa xây dựng kinh tế mà vừa bảo vệ bản sắc văn hóa của dân tộc. Chính cái mà ta xây dựng đất nước hiện đại, văn minh, nghĩa tình, cái chữ nghĩa tình đó là ta đã bảo vệ bản sắc văn hóa của dân tộc. Chính nhiều lý do đó cùng một lúc như vậy mà người dân ta, cái tâm lý người Việt Nam, tâm tình Việt Nam ta, ta đã đạt được cái hạnh phúc quốc dân rất là tốt. Mà trong các yếu tố đó, ta có cái yếu tố là cái người
[39:44]dân họ cảm thấy tin cậy lẫn nhau nhiều hơn. Đó là một trong những tiêu chí của hạnh phúc quốc dân. Mà tại sao gọi là người dân cảm thấy tin cậy lẫn nhau nhiều hơn? Ta hiểu thêm một điều nữa, bởi vì đạo đức của mọi người ở mức độ phát triển tốt. Cùng nhau phát triển đạo đức tốt nên ta mới tin nhau được. Còn ví dụ như ta gặp nhau tay bắt mặt mừng nhưng mà trong lòng ngờ vực nhau, vì ông kia đã từng có những điều làm sai, ông này nhìn ông kia, ông kia trước đây cũng có cái phốt, có cái sai, bây giờ cứ ngờ ngờ cười cười với nhau nhưng trong lòng chẳng tin nhau, thì ta biết xã hội đó không hạnh phúc.
[40:19]Niềm tin cậy thấp là cái hạnh phúc đó xuống mà nguyên nhân chỉ vì đạo đức thấp, phải không? Còn nếu mọi người sống ổn định, đạo đức, nào giờ chẳng làm sai trái, ta gặp nhau tay bắt mặt mừng, ôm nhau hôn thắm thiết nhưng mà thật lòng. Thật lòng vì ta biết cái người này trước đây không làm điều sai và ta tin là chơi với ta, quan hệ với ta sau này cũng không hại ta, nên mức độ tin cậy cao, mà cái mức độ tin cậy lẫn nhau cao là hạnh phúc quốc dân cao. Đánh giá như vậy, rõ ràng đạo đức đã làm nên hạnh phúc, thì trong gia đình cũng vậy. Nếu là những người tốt sống với nhau hết, bảo đảm gia đình đó hạnh phúc, đơn giản là như vậy.
[40:58]Do đó, để xây dựng gia đình hạnh phúc bền vững, ta quan tâm tới rất nhiều yếu tố về về đạo đức. Tuy nhiên, gia đình nào cũng tiềm ẩn những nguy cơ mất hạnh phúc, vì sao vậy? Bởi vì con người nào cũng có sẵn một vài khía cạnh xấu, phải không ạ? Có ai không hề có khía cạnh xấu không? Nếu người nào hoàn toàn không có khía cạnh xấu, ta thờ liền tại vì người đó là thánh mất tiêu rồi. Nhưng mà vì ta chưa phải là thánh, có điều ta phải xác nhận thế này là trong mỗi chúng ta vẫn còn tồn tại một vài khía cạnh xấu. Mà nói câu này không ai dám phản đối hết, phải không? Ngay cả chúng tôi là người đi tu cũng vậy.
[41:39]Đi nói "Vậy thầy có phải thầy còn khía cạnh xấu không?" thì câu trả lời là làm sao? Yes. Thưa vâng, còn. Ai cũng vậy cả. Mình chưa làm Phật, chưa làm thánh, bảo đảm tiềm ẩn trong con người mình vẫn còn khía cạnh xấu nào đó. Mà khi ta còn khía cạnh xấu, mà như nãy ta nói đó, cái xấu nó làm mất hạnh phúc á, cái tốt mới làm nên hạnh phúc. Có thể là khía cạnh tốt ta nhiều, khía cạnh xấu ta ít, nhưng mà khía cạnh xấu còn là nguy cơ tiềm ẩn vẫn còn, vẫn còn đâu đấy, vẫn còn đâu đấy. Những cái khía cạnh xấu đó là ví dụ thế nào? Ví dụ thế nào? Ví dụ như tật nói nhiều, nói nhiều. Nhiều khi cái người chồng họ có cái gì người vợ bất đồng quan điểm với
[42:22]người chồng, hoặc là người chồng ổng lỡ đi về trễ một chút xíu vì cái người bạn à à chèo kéo quá, không có dứt cái bàn ừ tiệc để đi về kịp thời để trình diện vợ, và vợ bả nói từ đó cho tới 1 giờ sáng. Thì cái cái nói nhiều cũng là một một khía cạnh xấu làm cho gia đình mất hạnh phúc. Hoặc là không tha thứ cũng là tiềm ẩn khía cạnh xấu, bởi vì chắc chắn người vợ mình sẽ có lúc phạm sai lầm, người chồng mình có lúc phạm sai lầm mà cứ đem cái lỗi đó ra nhớ hoài mà trách khứ hoài. Đó là một cái nguy cơ tiềm ẩn để làm gia đình mất hạnh phúc, cái không tha thứ. Mà đạo Phật dạy ta là phải biết tha thứ là như vậy.
[43:04]Hoặc là có những ham muốn riêng tư, những cái thú vui riêng tư không phù hợp lắm, không phù hợp cho đời sống hạnh phúc gia đình. Ví dụ người chồng có cái tật là ổng mê cá độ đá banh. Đó là những cái thú vui riêng tư mà cái thú vui đó nó không phù hợp lắm. Ví dụ cá độ chơi chừng à bên này thắng bên kia thì chơi chừng 10.000, 20.000 thì thôi không nói, ổng đem gia tài ổng ra ổng đánh đá một triệu, năm triệu, có người nó cầm cái nhà nó chơi luôn, đánh thắng bạn này. Thấy thắng thì chắc ăn nhưng mà thua là chuyện thường. Và chính vì có cái cá độ bóng đá khủng khiếp như vậy, nên nó mới có cái tổ chức mafia chuyên dàn trận.
[43:44]Sau khi mà nó thả cho mọi người cá độ bóng đá cho một phe này thắng, thì nó mua phe đó, nó bắt phe đó đá cho thua thì nó lấy hết tiền người ta, gọi là dàn trận, dàn xếp tỷ số. Mà cái dàn xếp tỷ số đó nó có nguyên một tổ chức mafia, rồi nó đi thâm nhập vào trong các gia đình để nó dụ người ta cá độ. Đây là cái tổ chức rất là tinh vi mà công an ta cứ phải tìm cách bóc tách ra để mà phá vỡ là như vậy. Thì những cái thú vui chút chút như vậy, những cái thú vui riêng tư như vậy, những cái đam mê bất hợp lý như vậy là nó cũng là những nguy cơ tiềm ẩn để phá vỡ hạnh phúc gia đình. Vân vân, có những cái nóng nảy mà có thể đưa đến bạo hành
[44:23]cũng là một cái nguy cơ tiềm ẩn làm mất hạnh phúc gia đình. Là cái người khi bất đồng ý kiến hay thấy gì không bằng lòng thì nói năng đùng đùng lên, quơ tay quơ chân, phản ứng rất là mạnh, ta gọi là nóng nảy á, thì đúng là làm cho gia đình căng thẳng thêm, cái không khí căng thẳng thêm. Nên cái tính khí nóng nảy là một cái nhược điểm trong đạo đức, cũng là nguy cơ tiềm ẩn mất hạnh phúc, mà cái này ta dễ bị. Có thể những cái sai khác ta không bị, nhưng cái nóng nảy ta dễ bị hơn, phải không ạ? Hoặc là gian dối cũng là một nguy cơ tiềm ẩn làm mất hạnh phúc gia đình. Gian dối là xài tiền bao nhiêu,
[45:00]vợ chồng với nhau là như một rồi mà xài tiền không nói thật hết. Trong đó cái xài tiền bất hợp lý không nói thật, thì đây cũng là một cái nguy cơ tiềm ẩn làm mất hạnh phúc gia đình. Vân vân, còn nhiều cái nhiều cái thứ nữa. Thì đó ta thấy là trong gia đình nào cũng có tiềm ẩn những nguy cơ mất hạnh phúc, nhưng cái may mắn là con người có cái lý trí để vượt qua và hàn gắn. Cái lý trí để vượt qua hàn gắn này mà nơi con người mới có, là thứ nhất là ta biết sai, ta biết sửa, ta biết xin lỗi. Đó là cái đẹp của con người, cái năng lực của con người mà vượt qua điều xấu để có thể vun đắp trở lại. Chứ cái xấu, khía cạnh xấu, cái sai phạm thì ai cũng có hết,
[45:47]chắc chắn trong suốt đời sống gia đình sống với nhau ai cũng có một lần, hai lần. Nhưng cái hay của con người là biết rằng điều đó là sai, biết phải sửa và biết nói lời xin lỗi với nhau, nên làm ta hàn gắn trở lại. Ừ. Cái quan trọng mà trong đạo Phật gọi là đạo lý từ bi vô ngã. Là cái người đệ tử Phật dù sống ở trong môi trường nào, trong gia đình, trong xã hội hoặc là trong chùa thì cái yếu tố từ bi là thương yêu, độ lượng; vô ngã là không xem mình là quan trọng, thì hai cái tố chất, hai cái tính chất đạo đức đó rất là quan trọng trong việc vượt qua, sửa chữa, hàn gắn, vun đắp lại cái hạnh phúc gia đình.
[46:34]Khi một người biết từ bi, là tức là thương yêu, độ lượng, thì người đó lúc nào cũng cố gắng hoàn thiện mình, không dám làm điều gì cho cái người kia, người trong gia đình mình buồn. Cảm thấy mình có trách nhiệm với mọi người trong gia đình mình hơn, với vợ, với chồng, với con mình. Vì mình thương yêu những người này nên không dám làm điều gì buồn, cũng như đối với xã hội vậy. Vì mình thương yêu đất nước này, thương yêu con người này nên mình cố gắng làm điều tốt cho cái đất nước này, cho xã hội này. Là vì ta có lòng thương yêu, có lòng thương yêu nên ta có trách nhiệm. Đây là cái tính chất của đạo đức.
[47:10]Và cái nữa, nó song song cái nữa đạo Phật nói là cái vô ngã. Vô ngã là không xem mình là quan trọng. Cái không xem mình là quan trọng nói thì dễ, nhưng mà làm rất là khó. Vì ta thấy là ta lo cho mình nhiều hơn hơn là lo cho gia đình mình. Ta thích ta mặc đẹp, ta thích ta ăn ngon mà ta không cần biết là vợ mình, con mình có đã được cái ăn ngon mặc đẹp chưa. Thì đó là ta lo cho mình nhiều, bản ngã ta lớn quá, cái tôi mình lớn quá. Hoặc là trong cơ quan cũng vậy. Ví dụ ta thấy một người có năng lực được đề bạt cao hơn mình ta khó chịu, cái đó cũng gọi là cái tôi lớn quá, cũng làm rối loạn thêm, bất an thêm cái tổ chức, cái cơ cấu cơ quan của ta.
[47:57]Còn cái người mà cái tôi họ thấp, họ ít, họ không xem mình là quan trọng nên thấy ai hay họ đều thương mến, tôn trọng và muốn cho người đó được có cơ hội thăng cao để đóng góp nhiều hơn. Thì cái người mà như vậy á là người đó sống ở đâu cũng đem cái niềm vui đến cho cái nơi của mình đến. Cái sự hiện diện mình ở đâu cũng là bình an, là sự vui vẻ của mọi người khi mà cái tôi không quan trọng. Trong cái đạo lý nói mênh mông vậy đó, nhưng mà cái đạo lý quan trọng là cái tôi bớt đi thì ta đem được cái hạnh phúc cho nơi đó. Có một lần vì chúng tôi gặp một một người vợ góa bụa. Người vợ góa bụa bởi vì người chồng đã chết trong một chuyến công tác,
[48:43]thì trong khi tâm sự cái người đó thương tiếc cái người chồng của mình, kể lại cho chúng tôi nghe về cái đời sống gia đình và khoe rằng: "Chúng con sống rất hạnh phúc. Chúng con sống rất hạnh phúc nên cái chết của anh là cái nỗi đau không thể chịu đựng nổi trong cuộc đời của con." Và chúng tôi mới hỏi: "Vì sao mà hai vợ chồng sống được hạnh phúc như thế?" Nói: "Dạ thưa thầy, bởi vì chúng con biết hạ thấp cái tôi của mình xuống." Chúng tôi ngạc nhiên liền. Nói cái người này họ mới biết đạo Phật đây, khi ông chồng chết rồi mới vào chùa nhờ quý thầy đến tụng kinh rồi mới quy y, chứ trước đó không hề biết đạo Phật.
[49:22]Vậy mà họ đã có cái đạo lý sống đúng với đạo Phật, nên gia đình họ được hạnh phúc. Tức là mỗi người hạ thấp cái tôi của mình xuống, bớt xem mình là quan trọng để thương, để quý cái người kia nhiều hơn. Không ngờ đó đúng là cái công thức để xây dựng hạnh phúc của gia đình và ở mọi nơi. Gia đình cũng thế, cơ quan cũng thế, xã hội cũng thế. Người nào hạ thấp cái tôi mình xuống để thương, để quý con người thì chắc chắn người đó là người đem cái hạnh phúc đến cho bất cứ nơi nào mà mình có mặt. Tuy nhiên, để làm cách nào mà làm cho cái tôi mình hạ xuống để có thể thương, để quý được mọi người chung quanh mình?
[50:04]Đây là một cái đạo Phật gọi là sự tu tập lâu dài. Vì những cái người kiêu ngạo, những cái người ích kỷ là những người cái tôi rất là lớn, mà cái bản chất của sự kiêu ngạo, ích kỷ đó nó không thể nào ngày một, ngày hai mà phá vỡ được, nên trong đạo Phật mới có cái từ gọi là tu tập á. Tu tập nghĩa là sự khắc phục rất lâu dài. Mà có người phải tu khoảng 3 năm, có người phải rèn luyện tới 5 năm, 10 năm cái tôi mới bớt được. Bắt đầu họ mới sống một cách chan hòa, sống thương yêu, sống độ lượng được, chứ còn trước đó dù cố gắng vẫn không được. Nên ta thấy khi mà ta lỡ có cái tính ích kỷ, kiêu ngạo, nghĩa là cái tôi mình lớn á, thì thật là vất vả.
[50:50]Nên ta biết ta ở đâu người chung quanh khó chịu họ không nói, nói thì ta tự ái đùng đùng liền, vì cái tôi ta lớn quá, nên ai phê bình mình, góp ý mình cái là mình đùng đùng nổi lên, nên chẳng ai muốn góp ý nữa. Nhưng mà mình có mặt ở đâu người ta khó chịu ở đó, không đem được niềm vui. Mà mình không biết, cứ tưởng mình đúng và luôn luôn tuyên bố là mình đúng vì mình kiêu ngạo mà. Cái tôi lớn nó ích kỷ nè, kiêu ngạo nè, bướng bỉnh nè, nóng nảy nè, dễ tự ái, không thèm nghe lời góp ý, nó sinh một loạt các hệ quả. Mà cái người như vậy, một cái người mà ích kỷ, kiêu ngạo, bướng bỉnh, tự ái, không thèm nghe lời góp
[51:26]ý thì người đó đúng là có mặt ở đâu làm cho nơi đó bất an. Dù trong gia đình mình cũng vậy, mà ở cơ quan cũng vậy. Do đó, nếu mà nói theo cái danh từ của chính trị của Bác Hồ là chủ nghĩa cá nhân lớn quá, còn nói theo cái từ của xã hội hoặc là đạo Phật là cái tôi lớn quá thì ta để vô đâu nó chật ở đó. Ví dụ như bây giờ là một cái hội trường lớn như thế này, rộng rãi như thế này, cái cơ sở câu lạc bộ lớn thế này, ví dụ bây giờ có một cái chuyện gì đó là nhiều người đến đây cùng ở, 1000 người hay 2000 người ở chật cứng, đi qua lại đụng vai, đi qua lại đụng chân, nhưng mà vẫn vui. Bởi vì sao vậy?
[52:09]Mấy người vô hỏi: "Ủa trong đây mà sao chất được 3000 người trong này? Làm sao trong đây chứa được 3000 người? Đi đâu đụng đó làm sao ở?" Nói: "Không biết làm sao nữa, sao vẫn vui." Nguyên nhân là không phải là là là vì không gian, mà chính vì cái tôi của mỗi người nhỏ quá. Nên vai thì đi qua quẹt bá vai, bước lại đụng chân, nhưng mà ai cũng thương nhau hết, vì cái tôi nhỏ nên vẫn thấy rộng. Nhưng cũng cái không gian thế này, có ba người sống không được, không muốn nhìn mặt nhau, người ở góc kia thì người trốn qua góc nọ, không thèm nói chuyện, chỉ muốn bỏ ra ngoài thôi. Nói: "Ủa không gian rộng thế này mà sao các ngài sống không được,
[52:44]chật chội?" Bởi vì cái tôi nó lớn quá nó đụng nhau. Người đứng ở góc này, người đứng ở góc kia mà vẫn đụng nhau, vì cái tôi nó to quá, nó chật hết cái nhà. Cho nên một cái nhà như đây mà chứa ba người chứa không được, nên ta thấy cái không gian của của tâm lý nó mới là khủng khiếp, mới ghê gớm. Nên ta để ý có những gia đình nghèo, cái mái nhà nhỏ, bước vô thấy bảy con người sống ở trỏng, mình nghĩ không hiểu sao sống được, nhưng họ vẫn sống vui được, bởi vì cái tôi của mỗi người nó nhỏ lại. Còn nhiều khi cái nhà rộng biệt thự, hai người sống, "Ủa cái người kia đâu rồi?" Nói: "Dạ chúng tôi ly dị đi mất rồi, giờ còn có một người với người đầy tớ ở."
[53:20]Ủa cái nhà rộng vậy mà ở không được, vì cái tôi lớn quá, đụng nhau. Nên ta thấy cái tôi đó nó mới đụng chạm nhiều, chứ cái không gian cái nhà chật lại không quan trọng lắm. Nên cái khái niệm để xây dựng cái gia đình hạnh phúc bền vững, trong đó cái ý niệm mà nói rằng để cho cái tôi nó nhỏ xuống là một yếu tố rất là quan trọng. Nhưng mà để tu làm sao cho cái tôi nó nhỏ xuống thì ta đòi hỏi phải có phương pháp, lát từ từ ta sẽ nói đến, dạ. Từ cái từ bi vô ngã này con người sẽ tạo ra vô số cái đạo đức, mà có đạo đức rồi thì sẽ có có hạnh phúc, đó là công thức rồi, nãy ta nói rồi. Giờ ta nói qua một yếu tố khác của hạnh phúc nữa,
[53:59]đó là sự tương đối đầy đủ về vật chất một chút. Gia đình được gọi là hạnh phúc bền vững thì gia đình đó không thể là một gia đình thiếu đói được, phải không? Thiếu đói không hạnh phúc được. Cũng có thể cái người nghèo vẫn hạnh phúc được khi mà cái tình nghĩa họ lớn quá thì đôi khi nghèo họ sống vẫn vui với nhau, có, nhưng trung bình thì nghèo đói quá không hạnh phúc được, dễ cắn đắng, dễ gây gổ. Nói: "10.000 tôi mới đưa bà đâu mất tiêu rồi?" 10.000 đâu có đáng gì đâu, nhưng mà với người nghèo 10.000 nó quá lớn à. Có một lần nói: "Trời ơi, bả làm lương tháng 700.000 không biết xài đâu mất tiêu." Thật ra 700.000
[54:36]xài cái vèo hết liền nếu không có cần kiệm, nhưng mà họ thấy quá lớn vì nghèo. Vì nghèo, nên ta thấy là nghèo thiếu quá cũng làm cho quan hệ vợ chồng căng thẳng, gia đình căng thẳng rồi. Kinh tế thoải mái một chút xíu, gia đình cũng dễ chịu hơn, dễ có hạnh phúc hơn. Nên ta nói là, ông bà nói là: "Phú quý sinh lễ nghĩa, bần cùng sinh đạo tặc." Nghèo quá rồi tự nhiên họ phải làm bậy, mà cái làm bậy đó làm mất hạnh phúc. Còn cái phú quý sinh lễ nghĩa, giàu rồi bỗng nhiên người ta biết thủ lễ với nhau, nói nhau những cái điều lịch sự, hòa ái, nên cũng góp phần làm tăng cái cái tương tác, cái mối tương quan nó tốt đẹp hơn.
[55:14]Do vậy, cái đời sống vật chất tương đối khá giả một chút cũng tạo thành một cái gia đình hạnh phúc bền vững. Ta cũng từng nghe những câu chuyện, trong cái thời gian mà bắt đầu Nhà nước mở cửa đầu tư vậy, thì có nhiều cái người nước ngoài họ vào họ đầu tư. Thì có hai gia đình nghèo, dạy học, giáo viên. Rồi đến khi biết cái cơ quan đó, cơ quan của Đài Loan á tuyển dụng người biết tiếng Anh, thì bà vợ là dạy tiếng Anh, nên mới xin chồng: "Thôi bây giờ em nghỉ để em đi qua bên đó xin làm việc thì lương nó khá hơn." Chúng ta thấy lý do kinh tế, thì bà vợ qua đó làm việc. Bà vợ hơi có nhan sắc, mà mấy cái tay Đài Loan về thì tay nào cũng thường
[55:53]là những tay háo sắc, mình không nói hết nhưng mà thường là háo sắc. Thì đúng là 3 tháng sau xảy ra chuyện, người chồng phát hiện, thấy thái độ của người vợ mình bắt đầu lạnh nhạt dần dần. Mọi chuyện thì họ tinh ý họ biết nhau thôi. Và cái kết quả là
[56:11]kết quả là phải ra tòa ly dị. Thì đó chúng ta thấy là vì kinh tế gia đình yếu, buộc ta phải bị lệ thuộc rồi bị tác động thêm, vân vân, rồi đạo đức không vững nữa nên gia đình cũng cũng mất hạnh phúc. Do đó, yếu tố mà để được gia đình hạnh phúc thì đời sống kinh tế phải tương đối ổn một chút, không bị bức bách quá, không bị tác động, không bị áp lực quá. Mà muốn cho cái kinh tế gia đình tốt lên một chút không phải là dễ. Trong đạo Phật gọi là người có phúc mới có thể giàu được. Do đó, trở lại cái buổi ban đầu ta nói về cái chữ phúc á. Cái người mà đã từng đóng góp nhiều cho cái cộng đồng của mình từ
[56:50]những kiếp trước và những kiếp này thì người đó dễ có những cái may mắn để kiếm tiền hơn, để tạo nên cái sinh kế tốt đẹp hơn. Cái chữ phúc đó là một bí ẩn. Và khi mà mọi người cùng có phúc nhiều thì tự nhiên toàn cái xã hội ta may mắn, bỗng nhiên kinh tế cả đất nước phát triển lên. Cái chữ phúc nó chi phối bí mật như vậy. Còn nếu ta không có phúc, bản thân ta tìm việc làm vất vả, mà những người khác họ muốn giúp ta, họ không biết sao họ giúp. Nên cái chữ phúc là một điều bí mật nhưng mà chi phối cái đời sống kinh tế của ta rất là mạnh. Nên hiểu điều này thì buổi ban đầu có thể gia đình ta còn nghèo,
[57:32]nhưng mà trong cái cảnh nghèo đó ta vẫn phải cố gắng đóng góp được nhiều điều tốt cho cộng đồng của ta để tạo cái phúc cho gia đình mình. Có thể là 5 năm, 10 năm ta tạo phúc, là ta làm việc tận tụy đối với xã hội, đối với cộng đồng, đối với con người. 10 năm sau bắt đầu cái phúc nó trở lại với gia đình ta, tự nhiên gia đình ta được nhiều may mắn và cái phúc nó tăng trưởng, kinh tế cũng dễ dàng. Chúng tôi cũng từng gặp có những người sau thời gian chiến tranh, lúc đó đất nước bắt đầu đi vào việc xây dựng kinh tế, rồi có những người này họ là bộ đội chiến đấu ở Trường Sơn, chiến đấu các mặt trận, nhưng mà khi
[58:13]rời quân ngũ trở về xây dựng kinh tế thì họ làm ăn rất thành công, rất giàu. Mọi người nói: "Ủa, trong bộ đội mà làm gì có điều làm phước?" Mà ngồi tâm sự thì chúng ta mới thấy rằng họ có cái nguyên nhân hết. Là trong chiến tranh, họ biết chia sẻ cho đồng đội mình từng cái miếng ăn, miếng ngủ. Và trong đầu lý tưởng là đau đáu là chiến đấu vì Tổ quốc, vì quê hương. Là cái tâm họ tốt và cái hành động họ tốt, dù là cái điều họ chia sẻ với đồng đội ít thôi. Nghĩa là thấy đồng đội bệnh thì ráng chăm lo, thấy người đó chỗ ngủ tốt thì nhường cho đồng đội. Có miếng ăn là bắt được một con thú gì cái ngoắt lại kiếm người bệnh là lo chăm sóc.
[58:51]Nghĩa là trong chiến tranh vất vả, thiếu thốn, nhưng mà vẫn thương yêu đồng đội của mình. Mà đúng là sau chiến tranh mấy người đó giàu lên hết. Và đó đúng cái quy luật mà trong đạo Phật cũng đã nói vậy. Giai đoạn đầu khi mới ra làm việc, ta hãy cống hiến rất nhiều, phải hy sinh rất nhiều, phải lo cho dân, cho nước, cho cộng đồng của mình. Rồi sau đó bắt đầu cái phúc nó trở lại, gia đình ta sẽ có cái may mắn phát triển. Và cái may mắn làm cho cái đời sống vật chất nó khá lên, nó đóng góp vào cái cái đời sống hạnh phúc gia đình là như vậy. Nên nãy ta nói cái yếu tố thứ nhất của một gia đình hạnh phúc là đạo đức.
[59:29]Ta nói đến cái yếu tố thứ hai là cái phúc, hồi nãy là cái đức, cái phúc tức là làm cho ta khá giả lên về kinh tế, vật chất. Đó, những yếu tố làm cho gia đình được hạnh phúc. Chớ nếu gia đình nghèo quá cũng rất là khó hạnh phúc. Một cái tính chất nữa để xây dựng hạnh phúc gia đình nữa là sự hỗ trợ nhau trong cuộc sống. Ở trong gia đình mà mỗi thành viên trong gia đình đều có cái quan tâm hỗ trợ nhau, tự nhiên gia đình bền chặt lại, là yếu tố bền vững đó. Hồi nãy ta nói hạnh phúc, bây giờ ta nói tới yếu tố bền vững. Bền vững là sao? Bởi vì mọi người trong gia đình được cột lại với nhau, không bứt ra được.
[1:00:06]Nên gọi gia đình đó, cái cấu trúc gia đình đó ổn định, bền vững bởi vì họ được cột với nhau. Họ cột với nhau bằng cái sợi dây gì ạ? Không phải bằng sợi dây xích, không phải bằng cái sợi dây thừng, cũng không phải bằng cái sợi dây chuyền vàng cho nhau. Mà đây là sợi dây tình nghĩa sâu đậm. Chính vì cái sợi dây tình nghĩa sâu đậm mà người ta không thể bỏ nhau. Đôi khi có những cái trục trặc nhưng không thể bỏ nhau được, vì cái sợi dây tình nghĩa vô hình nó ràng buộc lại. Cái sợi dây tình nghĩa đó từ đâu mà có? Sợi dây tình nghĩa đó có được bởi sự hỗ trợ, quan tâm lẫn nhau.
[1:00:49]Là cha mẹ nuôi dạy con cái kỹ lưỡng, đó là hỗ trợ cho con. Con cái lúc còn bé, chưa thể làm gì thì đỡ đần cho cha mẹ từng việc nhỏ. Cháu thì quan tâm, chăm lo sức khỏe cho ông bà. Ông bà lớn rồi thì phụ những việc nho nhỏ như chăm sóc vườn tược và trông coi, góp ý cho con cháu. Những điều đó, những cái công lao đối với nhau như thế, nó tạo thành một cái sự sợi dây tình nghĩa vô hình trói nhau lại, gia đình tự nhiên bền vững. Còn nếu, ví dụ tôi cũng đi làm, bà cũng đi làm, cứ bỏ tiền vô đó sống với nhau, còn người kia cái tâm tình kia cái lúc buồn, lúc vui, lúc mạnh, lúc yếu ta không quan tâm, ta không hỗ trợ thì không xuất hiện cái sợi dây tình nghĩa vô hình
[1:01:32]để cột mọi người với nhau lại và gia đình đó không bền vững, không bền vững. Cho nên cái mà quan tâm, biết người kia đang buồn hay đang vui, đang thiếu hay đang đủ, đang yếu hay đang mạnh, cái quan tâm thế để ta làm cái gì để giúp cho nhau, đó gọi là sự hỗ trợ đối với nhau trong cuộc sống. Và sự hỗ trợ đó nó làm thành một cái sợi dây vô hình ràng buộc với nhau, sợi dây tình nghĩa ràng buộc, nó chắc hơn cả cái sợi dây xích, dây lòi tói hay cái sợi dây chuyền vàng, phải không? Ví dụ như là nói trong gia đình nghèo, thấy ông chồng đi xuống thấy người vợ đang múc gạo ra vo thì ông lại bắt đầu ông chuẩn bị cái bếp liền.
[1:02:12]Đó, phụ nhau trong việc, việc rất là nhỏ. Khi người vợ vo gạo bước vào thì thấy chồng mình đã để sẵn cái nồi cơm điện, lau sẵn cái bếp cho mình để mình đổ gạo vào cắm điện, nói thời buổi bây giờ. Chứ còn ngày xưa thì khi mà thấy vợ ra vo gạo thì ông chồng đã chuẩn bị bỏ củi, bỏ đồ lên bếp sẵn để người vợ bước vào là châm miếng lửa là bùng cháy lên là nấu cơm. Đó, những cái việc rất nhỏ, việc rất nhỏ. Hoặc là nhiều khi thấy người người vợ bước vào trong nhà vệ sinh, cái đôi dép để này, ông chồng đi ngang biết là vợ mình trong nhà vệ sinh cúi xuống xoay cái đôi dép lại để cho khi vợ mình mở cửa ra đôi dép nó đã xoay sẵn để người vợ bước đi cho dễ.
[1:02:49]Chỉ một chút xíu thôi, nhưng mà nó tạo thành cái tình nghĩa rất là sâu đậm. Rồi ví dụ như là con cái vậy, bố đi làm về mệt, bố đi làm về mệt cái là vừa thấy bố ở đầu ngõ thì một đứa chạy ra đỡ xe, một đứa đi lấy khăn, một đứa đi pha cho bố một ly nước nước mát. Đó gọi là hỗ trợ lẫn nhau, quan tâm với nhau. Nó tạo thành cái sợi dây tình nghĩa cột lại thì ông bố thì cực khổ cách mấy cũng phải thương con mình, phải lo cho con mình. Và đó là cái lòng hiếu của con vậy. Hoặc là đứa cháu vậy, đứa cháu là khi đi học về, cất cái cặp vào chào ông, phát hiện thấy ông mệt mỏi thì kêu ông nằm xuống, mát-xa cái lưng ông chút xíu,
[1:03:31]làm cho ông cũng được đỡ đần cái mệt mỏi của tuổi già. Cái đó gọi là cái sự hỗ trợ quan tâm với nhau, tạo thành cái tình nghĩa cột cái gia đình lại rất là bền vững, rất là hạnh phúc. Đây là những điều mà ta phải nhắc nhở con cháu mình. Đây là cái quan tâm hỗ trợ, xuất hiện một sợi dây tình nghĩa. Dù ta có chết, nghĩa là cũng thương nhau. Dù có lỡ có công việc phải đi xa cũng không bao giờ quên nhau, vì cái sợi dây tình nghĩa buộc thật là vững chắc. Một yếu tố nữa để cột ta lại nữa, một yếu tố nữa để cột ta lại nữa, đó là có một cái lý tưởng cao đẹp nào đó kết nối cả nhà lại. Ngoài cái việc hỗ trợ lẫn nhau trong gia đình,
[1:04:13]nhưng mà trong gia đình cùng chung một cái lý tưởng cao đẹp nào đó, và gia đình sẽ rất là bền vững, rất là hạnh phúc. Cái lý tưởng cao đẹp nào? Ví dụ như lòng yêu nước. Ví dụ như người bố dạy cho con mình lòng yêu nước, rồi đứa con khi nó có con lại dạy cho con mình cái lòng yêu nước. Nghĩa là từ đời ông cho đến đời cháu đều chung nhau cái lòng yêu nước và chung nhau một lý tưởng cao đẹp thì chắc chắn gia đình đó bền vững vì có một lý tưởng cột nhau lại. Hoặc là chung nhau lý tưởng là phụng sự cho tha nhân, làm những điều từ thiện cho xã hội. Từ cái đời ông mà ra đường gặp cái mảnh chai là nhặt,
[1:04:52]thấy con đường hư là sửa, thấy cái cầu hư là kiếm gỗ kiếm đồ ràng buộc lại, dạy cho con mình điều đó, dạy cho cháu mình điều đó. Thế là con cháu sau này lớn lên đi ra ngoài làm việc lúc nào cũng chăm lo cho mọi người, cho nên có chung một cái tâm từ thiện, một cái lý tưởng cao đẹp là cái lý tưởng đó cũng cột mọi người lại với nhau khiến cho gia đình rất là bền vững. Hoặc là gia đình đó cùng yêu quý Đạo, cứ chiều đến ông bà, cha mẹ, con cái cùng quỳ lễ Phật, tụng một bài kinh ngắn. Cái bài kinh đó có cái tác dụng dạy dỗ tâm hồn con người nên cùng yêu quý đạo Phật như vậy thì gia đình cũng cũng bền vững, cũng hạnh phúc thêm. Đó là ta thấy vậy.
[1:05:36]Là có một lý tưởng cao đẹp cũng kết nối cả nhà lại làm cho gia đình bền vững thêm, mà những tác động của cái lối sống Tây phương nó sẽ không phá vỡ được ta. Còn nếu ta không có đạo đức nè, kinh tế ta kém nè, ta không hỗ trợ quan tâm nhau nè, ta không có chung lý tưởng cao đẹp nè thì bảo đảm là gia đình đó lỏng lẻo, không hạnh phúc. Và khi lối sống Tây phương nó bước vào đây, nó phá từng gia đình tan nát ra hết và xã hội Việt Nam ta hỗn loạn lên luôn. Nên do đó bốn cái yếu tố mà làm cho gia đình ta hạnh phúc bền vững: thứ nhất là đạo đức, thứ hai là kinh tế ổn định, thứ ba là hỗ trợ quan tâm nhau và thứ tư là chung nhau một lý tưởng cao đẹp nào đó.
[1:06:20]Có được bốn yếu tố này rồi gia đình đó chắc chắn là gia đình hạnh phúc và gia đình bền vững. Lý thuyết là như vậy, nhưng trong thực tế ta phải hiểu rằng là trong gia đình cái sự bất đồng ý kiến luôn luôn xảy ra, phải không? Người vợ nghĩ như thế này, người chồng nghĩ thế khác, chắc chắn là có bất đồng ý kiến. Chớ đâu có thể nào mà sống với nhau 7, 80 năm mà chưa bao giờ bất đồng. Nghĩa là ông nói gì cũng có lý, bà nói gì tôi thấy cũng hay, không có chuyện đó. Ổng nghĩ như vậy, ổng ổng đề nghị như vậy, nhưng mà thấy không hợp lý tôi cãi lại. Rồi bả nói như vậy không hợp lý cãi lại. Cái sự bất đồng luôn luôn xảy ra, có đúng không ạ?
[1:06:57]Mặc dầu là chúng tôi đi tu dĩ nhiên là không có gia đình, nhưng mà mình xét trên cái tâm lý của con người biết chắc chắn gia đình nào cũng có những giây phút bất đồng. "Tôi muốn mua miếng đất đó cất cái nhà." Bà nói: "Tôi không khoái. Tôi thích để tiền mua xe chạy chơi." Cãi nhau. Có không ạ? Có thường. "Hôm nay bạn tôi về, bà nấu cho tôi cái món lẩu lươn." Nói: "Hôm nay tôi không rảnh, ông mời bạn ông bữa khác đi." Là thấy mất lòng rồi đó, cãi nhau, không vui với nhau rồi. Có không ạ? Có. "Hôm nay ông chở tôi đi chùa nhé." Nói: "Không, tôi lại câu lạc bộ hưu trí đánh cờ tướng chơi." Nói vậy, bất đồng liền, đúng không?
[1:07:36]Đó, và sự bất đồng luôn luôn xảy ra, luôn xảy ra. Vậy làm sao? Và ta thấy thế này, dĩ nhiên khi mà hai người ý kiến khác nhau thì có người đúng, người sai hoặc cả hai đều sai. Còn nếu mà cả hai cùng đúng thì chắc chắn là không bất đồng. Thí dụ thế này, ví dụ nói là: "Hôm nay tôi dắt bạn tôi về, tôi có hứa là là tôi nói là gia đình đãi một miếng lẩu lươn." Mà người vợ thì bả nói là: "Không, tôi mắc hẹn đi mua sắm hàng với mấy chị bạn." Tức là mỗi người có cái thú vui riêng của mình. Cái người vợ đi theo cái bạn của mình, người chồng đi theo bạn của mình, hai người tách theo hai nhóm. Nhưng cái bất đồng nó rất là nguy hiểm.
[1:08:20]Vì cái niềm vui bên ngoài và niềm vui trong gia đình không cân đối được. Đây là điều nguy hiểm. Thì trong những lúc như vậy, ta phải dựa vào những tiêu chuẩn đạo đức nào đó để xét lại. Hai, một trong hai người phải hy sinh. Một trong hai người phải hy sinh. Còn cứ khăng khăng mà có cái thú vui riêng của mình ngoài gia đình mà quan trọng hơn cái niềm vui của người trong gia đình mình, đó là nguyên nhân của sự đổ vỡ. Nhiều vấn đề lắm ở đây ta không nói hết được. Về xử lý công việc là phải làm ăn như thế này bà không chịu, ông không chịu đổ vỡ. Rồi những cái là bất đồng trong đời sống rất là nhiều.
[1:08:56]Từng chuyện nhỏ từng chuyện nhỏ ta không thể nói hết trong buổi hôm nay được thì ta chỉ nói thế này, là những bất đồng ý kiến trong đời sống là chuyện luôn luôn xảy ra và nó cũng tác động rất nhiều vào cái sự bền vững của gia đình. Tác động rất nhiều. Đây là điều ta phải xử lý cho khéo thì chúng ta hôm nay không thể nói được. Muốn mà bàn phải đem một chuyện cụ thể nào ra mà bàn coi ai đúng ai sai, thì giờ ta không có, thấy không? Nhưng mà ta đề phòng chuyện này giùm, đề phòng chuyện này giùm. Bây giờ ta nói qua vấn đề khác. Có vài cái điều ta cần để ý để xây dựng gia đình. Thứ nhất là ta cân đối, ta cân đối lại cái niềm vui với
[1:09:33]bạn bè bên ngoài và cái niềm vui đoàn tụ gia đình. Hai cái niềm vui đó luôn luôn nó cạnh tranh nhau. Bà á thì ngồi chờ ông cơm về ăn cơm, ông không về bà không thèm ăn. Nhưng ông thì sao? Bạn bè nhậu vui hơn. Cái đó là không cân đối được. Hoặc là cái công việc cơ quan, mới là liên hoan thế này bỏ đi không được, nhưng bà thì chỉ thích là dù đói dù no, dù ngon dù dở, bát canh bát cơm có chồng có vợ với nhau. Có. Hoặc là nhiều khi cái người vợ đi làm, ông chồng lúc đang giai đoạn thất nghiệp, ông ở nhà ông nấu cơm và ông thích đúng giờ là xe vợ mình đi từ xa và mình là người mở cửa dắt xe vợ mình vô, đưa cho vợ mình cái khăn,
[1:10:15]nhưng không, bả nhắn về, "Anh ăn cơm trước đi, nay em mắc đi dự tiệc". Nỗi buồn. Nên cái ta cân đối lại giữa cái niềm vui bạn bè bên ngoài và niềm vui trong gia đình phải làm sao cho nó hợp lý. Nhưng như thế nào là hợp lý thì ở đây ta không có quyền phán quyết. Ta ngồi đây với nhau ta không phán quyết vì nó là mỗi trường hợp riêng, riêng biệt hết, không có kết luận chung được. Nhưng mà mỗi người phải tự có trách nhiệm, phải cân đối lại cái niềm vui đó. Đó là một vậy. Rồi ta cân đối lại cái này, cái tình thương đối với gia đình và lòng từ bi đối với chúng sinh. Ví dụ bây giờ trong gia đình ta có cái truyền thống cao đẹp
[1:10:52]ta yêu nước, ta yêu thương con người, ta có lý tưởng phụng sự xã hội, đó là những mục tiêu bên ngoài gia đình. Nhưng mà khi ta có gia đình thì ta cũng có trách nhiệm yêu thương, xây dựng, vun đắp gia đình mình. Nó hai khuynh hướng nó cạnh tranh với nhau và phải cân đối. Một người đi tu thì không phải cân đối điều đó. Một người đi tu thì cả cuộc đời họ là phục vụ cho chúng sinh. Nhưng mà đừng tưởng là không nha, không ngờ họ vẫn có cái ngôi chùa và ngôi chùa đó cũng là gia đình của họ. Họ phải cân đối cái thời gian mà phục vụ bên ngoài với cái thời gian phục vụ chùa cũng phải cân đối lại. Như chúng tôi cũng vậy, nhiều khi đi đây đi kia
[1:11:28]đi giảng dạy nhưng mà không được đi quá lâu. Hễ mà tranh thủ thời gian rảnh phải chạy về chùa, hoặc là ở chùa nếu mà rảnh ở chùa thật là lâu. Ta phải cân đối cái thời gian mà ta dành cho cái mái ấm, cái mái chùa của mình và những thời gian đi hoằng hóa nơi này nơi kia phải hợp lý. Chứ còn nếu mà cứ mãi đi lo bên ngoài thì cái gia đình ta cũng đổ vỡ, đổ vỡ. Nên đây là cái cân đối khéo léo. Dầu nó là điều tốt, xây dựng, thương yêu, chăm lo cho xã hội là điều tốt nhưng phải cân đối với cái mái ấm gia đình của mình. Đại khái như vậy. Thì hôm nay chúng ta có duyên về nhau nói chuyện về việc xây dựng gia đình hạnh phúc và bền vững
[1:12:07]để ta chuẩn bị đón cái cơn lốc khi mà ta phải đối diện với nhiều cái nền văn hóa, nhiều cái lối sống Tây phương chuẩn bị đổ bộ vào Việt Nam khi đất nước ta đã hội nhập với thế giới. Và các bác đã là người sáng suốt quan tâm về vấn đề này và chúng tôi cũng là người được vinh dự về đây đóng góp một chút ý kiến trong cái vấn đề này. Đây là điều rất là sáng suốt, rất là chính đáng. Mọi nơi phải học tập cái câu lạc bộ hưu trí Bái Tử Long này. Và chúng tôi mong rằng các cấp lãnh đạo của địa phương cũng như các bác lãnh đạo câu lạc bộ cố gắng nhân rộng cái mô hình này, cái ưu tư này, cái nỗi băn khoăn này cho toàn đất
[1:12:49]nước Việt Nam ta để mọi người chuẩn bị đón nhận cái sự đối diện khốc liệt đối với các nền văn hóa khác. Một mai kia 30 năm sau, 50 năm sau, 100 năm sau con cháu ta làm thế nào vẫn có được một cái hạnh phúc của gia đình bền vững, ổn định, đầy tình nghĩa, đầy văn hóa truyền thống của dân tộc ta để lại. Mà trước khi kết thúc thì chúng tôi tâm sự chút xíu, như hồi nãy vậy chúng tôi rất cảm động khi mà về cái câu lạc bộ này được bác Viễn dắt đi tham quan một vòng, mới hiểu rằng là cái câu lạc bộ này có nhiều loại hình sinh hoạt rất là phong phú. Và thấy rằng các bác vẫn chăm lo luyện tập sức khỏe và có những cái bộ môn thực hành để nâng cao cái minh triết của
[1:13:37]mình và luôn luôn sống có ích cho những ngày mình đã nghỉ hưu. Và như vậy đúng là các bác đang chuẩn bị cho cái ngày ra đi, cái ngày ra đi mà các bác sẽ cười mà mọi người sẽ, sẽ khóc. Và ở những cái thế giới bên kia có thể các bác không tin nhưng chúng tôi tin vì chúng tôi là người có tín ngưỡng nên chúng tôi tin. Chúng tôi tin tưởng rằng khi các bác đã đến tuổi già rồi mà vẫn sống vui, sống khỏe, sống có ích, sống tình nghĩa như thế thì một ngày kia khi các bác rời cõi này để về cõi bên kia, có rất nhiều người gọi là các vị thần thánh giang tay đón tiếp các bác để mời các bác về một cái cõi rất là an vui, rất là sung sướng.
[1:14:22]Chúng tôi tin như vậy. Có thể các bác không tin nhưng chúng tôi tin. Và đây là điều mà chúng tôi kính trọng, khâm phục, ca ngợi các bác, cũng như là chúng tôi biết ơn các các vị lãnh đạo địa phương đã tạo một cái môi trường hoạt động tốt cho các bác như thế này. Xin một lần nữa rất là biết ơn và tán thán. Dạ.