[0:51]Kính thưa bà, bà Cù Thị Hậu dạ và các vị lãnh đạo Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam. Kính thưa các vị khách quý, các vị đại biểu và tất cả các vị Phật tử có mặt hôm nay. Hôm nay chúng ta ở vào một thời điểm đặc biệt là cái ngày kỷ niệm hoặc là ngày vinh danh, hoặc là ngày đề cao ngày gia đình Việt Nam. Mà chỉ có Việt Nam ta có cái ngày này là bởi vì những nhà lãnh đạo của ta đã nhận thức rất là sâu sắc cái vai trò của gia đình trong cái đời sống của từng cá nhân con người, cũng như là vai trò của gia đình trong cái vận mệnh chung của cả đất nước này. Chính vì vậy mà ta có một ngày gia đình
[1:41]để ta tư duy, để ta chiêm nghiệm và ta thấy được cái trách nhiệm của mình đối với cái cái việc xây dựng cái gia đình làm sao cho được ấm êm, hạnh phúc. Vì chính cái gia đình ấm êm, hạnh phúc đó đã đem đến cái hạnh phúc cho từng cá nhân, cũng như sẽ đem đến cái sự phát triển, ổn định cho cả cái đất nước, cả xã hội này, cả cái nhân loại này. Cũng trong cái khung cảnh này rất là trang trọng nơi cái nhà hát lớn giữa thủ đô Hà Nội, với cái số ghế ngồi rất là hạn chế, sân khấu thì rộng thênh thang, và giữa những cái vị khách rất là quý, chúng ta càng cảm thấy rằng là chúng ta đang sống trong một thời điểm có ý nghĩa của ngày gia đình Việt Nam vậy.
[2:32]Và chúng ta sẽ trao đổi với nhau cái ý nghĩa ngày gia đình này, cũng như là cái bổn phận của ta phải làm gì để vun đắp cho cái gia đình của chúng ta, gia đình của những người chung quanh chúng ta được ấm êm, được hạnh phúc. Và phải hiểu rằng đó là một bổn phận, một cái trách nhiệm hết sức là lớn lao. Khi ta có cái quyền được sống trong một gia đình hạnh phúc, cũng có nghĩa là ta có một cái trách nhiệm phải xây dựng gia đình hạnh phúc, không phải một mình gia đình ta đâu, ta sẽ lần lượt đi vào. Và trước hết là ta định nghĩa gia đình là gì? Gia đình là nơi ta được sinh ra. Đầu tiên là như vậy. Bởi vì theo cứ thông thường thì ta có cha,
[3:21]có mẹ và cha mẹ ta đã lập nên một gia đình và ta từ nơi gia đình đó mà ta xuất hiện giữa cuộc đời này. Dĩ nhiên cũng có những trường hợp ngoại lệ như là có người mẹ phải sinh con mà người cha đã trốn đi đâu mất tiêu không biết, thì đó là một vài trường hợp ngoại lệ. Còn hầu hết đa phần thì ta đều có một cái gia đình, từ nơi đó ta bất ngờ xuất hiện trước, bỗng nhiên có mặt giữa cuộc đời này. Và nơi cái cái sự xuất hiện bất ngờ của ta đó, ta cũng bất ngờ đón nhận được cái tình yêu thương nồng nàn của cha, của mẹ mình, mà nếu lớn hơn nữa, của cả cái dòng họ ta từ ông bà, cậu, dì, cô, chú, bác. Nếu mà có anh chị trước cũng vậy, là ta cũng đều đón nhận được cái
[4:14]tình thương yêu lớn lao ngay khi ta vừa mới mở mắt chào đời. Cho nên vì vậy, cái sự có mặt của ta, ta nhận được quá nhiều mà lúc đó ta chưa biết gì cả. Ta bất ngờ, ta vừa có mặt trên cuộc đời là ta nhận được biết bao nhiêu tình yêu thương của cái gia đình ta. Và chính vì vậy, cái gia đình càng lớn lao chừng nào, càng êm ấm chừng nào, thì khi đứa trẻ xuất hiện, đứa trẻ được hưởng nhiều, nhiều hạnh phúc, nhiều quyền lợi, nhiều sự thương yêu chừng nấy. Còn những gia đình càng càng mong manh, rời rạc, nhỏ bé chừng nào thì đứa bé sẽ thiệt thòi chừng nấy. Nhưng mà dù sao thì khi em bé vừa có mặt là đã nhận được rất nhiều sự yêu
[5:03]thương của mọi người chung quanh, thứ nhất là trong gia đình mình. Vì vậy gia đình là nơi mà rất là thiêng liêng đối với từng con người. Rồi chính vì cái tình yêu thương đó, cái niềm hi vọng đó, ta từng ngày được nâng niu, được nuôi nấng, mà lớn lên trong cái cộng đồng vài người thì, ta phải hiểu rằng để nuôi một con người đi qua một ngày, sự thực không hề đơn giản. Ta cứ thử tưởng tượng, ví dụ như giữa cái đường đời vất vả này, bất chợt có một người lữ khách ở đâu họ đi lạc đường, họ ghé vào nhà ta, cái họ xin ở lại một ngày, ở trọ một ngày, xin được ăn, được ngủ lại một ngày, vì: "Tôi từ phương xa đến đây tiền đã hết,
[5:54]mà tìm chưa được người thân, mà thấy dạ ông bà tử tế, xin ở lại". Thì ta thấy cái người này nhìn mặt có vẻ không phải là gian tham, trộm cắp gì, cái ta cho ở lại một ngày. Chỉ một ngày thôi, ta nuôi người đó một ngày: sáng, trưa, chiều ba bữa cơm; tối lo cho chỗ ngủ, chọn cái giường cho đàng hoàng, cho lịch sự; rồi sắp xếp ở đây nhà vệ sinh, nhà tắm thế này, thế kia; rồi anh tắm, anh giặt, anh phơi đồ ở chỗ này. Ta chỉ một ngày thôi, bắt đầu ta thấy mình mệt mỏi. Với một người xa lạ, ta cảm thấy mệt và một gánh nặng. Nhưng mà cha mẹ đã yêu thương ta, nuôi ta không phải một ngày, mà nuôi ta như cả một đời.
[6:34]Khi cha mẹ chết rồi, vẫn còn thương cái đứa con mình nó đã có chồng, có vợ rồi, có con cái rồi, không biết rồi nó sẽ, lúc già nó sẽ ra sao. Là cái tình yêu thương mà cha mẹ gửi gắm cho con cái là tràn đầy, vô bờ như vậy. Mà không phải chỉ là cái đứa bé lớn lên một cách bình thường đâu. Nó bệnh, nó sốt, nó đi vấp ngã, lỡ thọc tay vô trong cái quạt máy, cầm cái đũa đùa đứt luôn ngón tay, tức là vô số những cái nguy hiểm, những cái tai nạn chực chờ vì đứa bé nó mong manh, nó không ý thức gì cả. Và tất cả những cái sai lầm của nó, tất cả những cái bệnh hoạn, ốm đau của nó thì chỉ có cha mẹ, chỉ có gia đình là người phải gánh trọn cái hậu quả đó.
[7:17]Nên vì vậy là một người con người chúng ta xuất hiện và lớn lên, chúng ta lớn lên giữa biết bao nhiêu cái ân tình của gia đình, bao nhiêu cái ân tình của gia đình. Và cái gánh nặng đó, cái món nợ đó, xin thưa không bao giờ ta trả hết được, xin thưa không bao giờ ta trả hết. Ta phải xác định điều này. Khi một người con đã lớn lên trong vòng tay yêu thương của bố mẹ mình, dù sau này có trả hiếu cách nào, phải hiểu một điều không bao giờ trả hết. Dĩ nhiên là ta sẽ có cái đạo lý để lòng ta bớt day dứt, bớt ăn năn vì cái sự thiếu sót của ta đối với cái ân tình quá lớn lao của cha mẹ. Nhưng mà rồi ta phải đi tiếp cái cuộc đời của mình,
[8:03]bỏ lại đằng sau cha già, mẹ yếu và cái ân nghĩa mà không gì có thể so sánh được. Rồi chưa hết, bắt đầu cha mẹ phải dạy ta để làm một con người từ ban đầu. Những lời dạy răn ban đầu của ta phải ăn uống thế này, ta phải đi đứng thế kia, phải chào hỏi thế nọ, phải lễ phép như thế ấy, vân vân, từng bước từng bước để hình thành cái nhân cách cho cho chúng ta. Mà đến khi ta bước vào nhà trường, ta đi học, ta tiếp xúc với hàng xóm, ta không phải là một con quái vật, hư hỏng hay là thiếu thốn nhân cách. Nên cái những cái công ơn đó, những công ơn đó dường như không có gì có thể mà so sánh được. Mà vì sao, vì sao mà ta được hưởng quá nhiều điều từ gia đình của mình như vậy?
[8:53]Vì sao vậy? Thì cái vì sao này dĩ nhiên ta có thể giải mã được, nhưng mà trước hết nó vẫn là một bí ẩn của tạo hoá, nó vẫn là một bản năng tự nhiên của con người, nó vẫn là một cái dòng chảy tự nhiên của cuộc đời. Và ta được trôi ở trong cái dòng chảy đó, ta được sống trong cái cái quy luật bí ẩn của tạo hoá đó để ta được thành người, và ta phải sống một cách xứng đáng nếu ta hiểu cho hết những điều như thế này. Vậy gia đình là gì? Thực sự thì một lát nữa thì ta sẽ nói về cái triết lý một chút về cái ý nghĩa của gia đình. Nhưng ta hiểu rằng gia đình là nơi trú ẩn cuối cùng khi mà trên cả cái thế giới này không còn ai chấp nhận ta nữa.
[9:44]Nếu ta định nghĩa là như vậy, gia đình sẽ là nơi trú ẩn cuối cùng, là nơi cuối cùng để ta quay về nương náu nếu cả cái loài người này đã ruồng bỏ ta. Định nghĩa như thế tức là gia đình. Mà nếu người nào còn có thể có một chỗ như thế để trở về thì người đó còn có một gia đình thiêng liêng trong thẳm sâu, trong cuộc đời mình, trong tâm hồn mình. Chỉ sợ ta sống cách gì đó không biết mà đến khi mọi người ruồng bỏ ta hết rồi, ta không còn chỗ nào để trở về thì đó là ta vô cùng bất hạnh, sợ nhất là điều đó. Đó, đó là cái người bất hạnh nhất, không còn chỗ để trở về. Vì một cái sự xui xẻo nào đó, bất hạnh nào đó,
[10:28]vì cái sai sót nào đó, một sai lầm nào đó mà ta không còn chỗ trở về, người đó đã đánh mất gia đình của mình. Còn cũng có những người cực kỳ may mắn giữa cuộc đời này là họ có rất nhiều nơi để trở về, trở về mà ở bao lâu cũng được, ai cũng yêu thương họ cả. Tức là cái người đó họ có cái phúc, nếu mà nói theo đạo Phật là họ có cái phúc gì đó để mà họ được rất nhiều cái nơi yêu thương, đùm bọc, che chở họ, nhất là những lúc mà họ khổ đau, bơ vơ, lạc lõng. Còn bình thường thì ít nhất ta phải có một nơi cuối cùng để ta nương náu trên cuộc đời này. Thì ở đây, khi mà ta xuất hiện giữa cuộc đời này từ nơi một cái gia đình lớn lên,
[11:18]đối với gia đình, đối với cha mẹ ta, ta như là một món quà bất ngờ của trời đất. Cha mẹ yêu thương ta, nhưng mà một điều rất là lạ là sự thật ta không hề là sản phẩm của cha mẹ như là ta vẫn tưởng. Ta vẫn tưởng rằng cái đứa con sinh ra nó cộng hai cái gen của cha của mẹ lại, cho nên nó là cái sản phẩm tạo nên từ tình yêu và huyết thống của cha mẹ. Ta vẫn tưởng như vậy, cho nên là đứa bé nó được yêu thương vô cùng vì cha mẹ nghĩ nó là sản phẩm của mình. Nhưng mà nó lớn lên dần, lớn lên dần rồi cha mẹ mới phát hiện ra một điều: nó ở đâu nó vô đây á, một con người ở đâu vô đây, nhiều cái nó không giống gì mình cả,
[12:06]không giống gì mình cả, một cá thể rất là độc lập đối với cha mẹ. Không biết mọi người có thấy điều đó không ạ? Thầy không có con nên thầy cũng không biết có thấy, nhưng mà quan sát gia đình ta thấy như vậy. Quan sát ta thấy thế. Cứ nhìn cha như thế, mẹ như thế, nhìn đứa con mới phát hiện cái đứa con này vì sao không hề giống gì với cha mẹ, rõ ràng nó là một cá thể độc lập. Mặc dù là theo như cái cấu trúc sinh học thì đó là sản phẩm của cha và mẹ, nhưng mà thấy nó vẫn có cái gì độc lập thì mới thấm thía cái câu ông bà mình nói thế này: "Cha mẹ sinh con, trời sinh tính". Bởi vì đúng là lạ lùng là nó lớn lên rồi từ từ nó thành con người khác
[12:46]hẳn à, không giống gì với cha mẹ, một cá thể hoàn toàn độc lập. Mà nếu nói theo đạo Phật, đó là một chúng sinh nào đó đã đủ duyên và đầu thai vào trong gia đình đó. Cái việc mà một chúng sinh đầu thai vào trong một gia đình đó thì nó có nhiều cái nhân duyên. Nhân duyên là giữa cái người con đó với người cha mẹ đó có cái duyên nợ, có cái ân tình gì với nhau từ nhiều kiếp nào đó nên khiến cái người đó đầu thai vào trong gia đình để cho người đó được yêu thương, được nuôi nấng, được dạy dỗ. Và nếu cái duyên đó tiếp tục là duyên lành thì đứa bé nó lớn lên, tự nhiên nó yêu thương, nó kính trọng, nó có hiếu với cha với mẹ mình.
[13:29]Còn nếu cái duyên đó là không lành thì nó lớn lên nó trở thành một món nợ. Đầu tiên nó là phá của đã. Nó tìm cách nó cứ lấy tiền, xin tiền cha mẹ rồi ăn cắp tiền cha mẹ để thoả mãn những cuộc vui của nó. Và tệ hơn nữa là bắt đầu nó xúc phạm tới cha mẹ nó bằng những lời nói, bằng cử chỉ, bằng thái độ. Và đôi khi có những đứa cực kỳ nghịch tử, vô cùng bất hiếu, ác nghiệt là nhiều khi dám đánh cả cha mẹ mình. Ta đã từng nghe chuyện như vậy, đó là cái duyên không có lành. Thì nói cái duyên không lành này cũng có nghĩa là cái nhân quả của nhiều đời nhiều kiếp mà bằng cái con mắt phàm phu của ta hiện nay ta không lý giải được.
[14:13]Còn nói theo đạo Phật thì ta đành phải tin vào một cái luật nhân quả, có một cái luật nhân quả bí mật đã sắp xếp mọi điều như thế này để khiến cho một đứa con tốt như thế hoặc xấu như thế đầu thai vào trong trong gia đình này để rồi mọi chuyện cứ tiếp tục mà mà trôi đi, mà xảy ra như thế. Đó là, gia đình là như vậy, là cái nôi để cho con người ta bước ra với cái cuộc đời này. Cái đặc điểm của gia đình là tình yêu thương. Khi mà nói tới, ờ, đây là cha tôi, mẹ tôi, đây là anh, chị, em tôi thì bỗng nhiên ai cũng hiểu rằng đó là những người mà ta phải yêu thương, mà đó là những người yêu thương ta.
[14:59]Cho nên cái đặc điểm của gia đình là tình yêu thương. Còn khi mà ta nghe trong một gia đình á, à, vợ chồng không thương nhau hay cha mẹ không thương con cái, anh chị em không thương nhau, ta rất là ngạc nhiên vì nó trái với quy luật của tự nhiên. Cái quy luật của tự nhiên là người trong gia đình phải yêu thương nhau. Như hiện nay trên sóng truyền hình đang phát một cái bộ phim là bộ phim Vượt ngục. Phim này cũng nổi tiếng cả thế giới hiện nay, là bộ phim truyền hình nhiều tập dường như là bộ phim nổi tiếng nhất. Ở trong bộ phim nó có một cái tình tiết thế này: là một cái người anh trai bị kết tội giết người nên sẽ tử
[15:39]hình, sẽ bị tử hình và bị giam chờ cái ngày tử hình. Thì khi cái người em trai vào thăm anh mình, mới ban đầu cũng rất là giận anh mình vì nghĩ tại sao anh mình phạm một cái tội như vậy. Nhưng đến khi một ông anh ổng thề, ổng nói: "Anh không giết người, đây là anh bị gài." Cái người em nhìn vào đôi mắt người anh và tin, thế là người em đi về lên cả một kế hoạch lớn lao mà giúp người anh vượt ngục bằng cái cách là vẽ cái bản đồ của nhà ngục đó vào trong người mình, là xăm lên hình những hình thù kỳ lạ, khó hiểu. Sau đó, người em giả vờ cướp ngân hàng để bị bắt, đưa vào cái nhà tù chung với người anh rồi mà tìm cách
[16:22]cứu người anh mình vượt ngục, chấp nhận mọi cái cuộc đời mình coi như thất bại, cuộc đời mình coi như vất luôn, miễn là cứu người anh mình được thoát cái tội chết, thoát cái chết oan uổng. Thì trong cái phim đó là ở một cái xứ theo văn hóa của Tây phương. Theo văn hóa Tây phương thì ta biết rằng cái tình gia đình họ không bền chặt lắm, không có đằm thắm như là cái văn hóa của Đông phương. Nơi cái văn hóa của Đông phương, cái cấu trúc gia đình nó bền chặt hơn, đầm ấm hơn, yêu thương nhiều hơn. Còn cái cấu trúc gia đình của Tây phương coi vậy chứ lỏng lẻo hơn. Vậy mà họ dựng lên một bộ phim để vinh danh cái tình gia đình.
[17:02]Tức là cái người em khi thấy người anh bị oan uổng dám hy sinh vất cả cuộc đời mình để tìm cách giúp cho anh mình thoát cái chết oan như vậy. Thì đây là cũng nói lên một cái quy luật rất tự nhiên của cả cái nhân loại này: hễ nói đến gia đình là nói đến tình yêu thương. Vì ta có thể lầm lỗi, về gia đình ta cha mẹ ta sẽ rầy ta, la ta, anh chị ta sẽ rầy ta, la ta, nhưng rồi không bao giờ bỏ ta. Quy luật của gia đình. Còn đến với người ngoài thì khi ta phạm lỗi, họ không tin ta nữa và không dám đến với ta nữa, cắt đứt sự liên lạc với ta liền. Nên ta không thể nương náu khi mà ta phạm nhiều sai lầm,
[17:45]còn gia đình ta ngược lại luôn luôn yêu thương ta. Nên vì vậy mà nếu nói đến gia đình, cái đặc điểm đầu tiên là tình yêu thương. Không có yêu thương không được gọi là gia đình. Và nếu một người nào đó sống trong gia đình mà trái tim hờ hững, không đủ tình yêu thương với cha mẹ mình, anh chị em mình, họ hàng của mình thì người đó không hiểu gia đình, không xứng đáng có một gia đình. Và chắc chắn rằng nếu nói theo luật nhân quả của đạo Phật, người đó sẽ chịu một cái quả báo nào đó và cuộc đời mình sẽ cô độc, sẽ bất hạnh. Bởi vì mình sống trong cái môi trường phải yêu thương mà mình không biết yêu thương.
[18:30]Thế tại sao cái đặc điểm của gia đình là yêu thương? Vì hai lý do. Lý do thứ nhất: giống như là một cái định luật của tạo hóa, con người ta phải yêu thương nhau, người ta mới sống với nhau được, thì xã hội này, cuộc sống này, nhân loại này mới có thể tồn tại và tiếp diễn được. Còn nếu tất cả loài người trên thế gian này không yêu thương nhau, kể cả trong gia đình, thì chẳng mấy chốc cả thế giới này biến mất liền, bị tiêu diệt liền vì con người không thể sống với nhau được. Nên đây như là một sự bắt buộc của tạo hóa một cách rất tự nhiên. Cái yếu tố thứ hai để tạo nên một gia đình phải yêu thương là bởi vì khởi đầu của gia
[19:14]đình chính là tình yêu thương mà bắt đầu từ cái tình yêu đôi lứa của cha và mẹ. Khi cha và mẹ đến với nhau là đã đến bằng tình yêu thương. Có ai không yêu nhau mà cưới không ạ? Thật ra thì cũng có. Ví dụ hồi xưa vậy, khi mà ta còn cái tục lệ thời phong kiến thì cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy. Tức là những người bạn họ hứa hẹn với nhau: "À, anh có đứa con gái, tôi có đứa con trai, thì thôi lớn lên mình làm thông gia, mình gả cho nhau." Hai đứa bé không hề biết biết gì về nhau, cũng chẳng yêu thương. Nhưng mà khi mà cha mẹ đã hứa rồi thì cứ phải vâng lời rồi lại đám cưới xảy ra, rồi ăn ở với nhau rồi cũng sinh con,
[20:00]đẻ cháu rồi thành một gia đình, và lúc đó họ lại rất yêu thương nhau. Đó là tình yêu lại đến sau hôn nhân, có những trường hợp như vậy. Và có những trường hợp thế này: có bà mất rồi, ông chôn bà xong rồi cái ông cất cái nhà to đùng che lên cái mộ, ông lắp cái giường, ông nằm trong cái nhà đó ông ở luôn, chờ cái ngày ông đi theo bà, chôn bên cạnh bà. Mà hỏi ra là từ ngày xưa hai ông bà không yêu nhau, do cha mẹ sắp đặt, nhưng khi về lấy nhau rồi thì lại rất yêu thương nhau. Ta hiểu rằng lạ như vậy, nó có một quy luật gì bí mật như vậy để thành một gia đình rồi người ta phải yêu thương nhau. Lý do gì đó thì hôm nay ta không phân tích,
[20:43]nhưng mà cái nguyên nhân để tạo thành một gia đình yêu thương là bởi vì tình yêu thương của của bố và mẹ, đó là cái thứ nhất. Cái thứ hai là cái sự nối tiếp của huyết thống, cái sự nối tiếp của huyết thống. Cái sự nối tiếp của huyết thống là một cái gì rất là lạ. Khi một người bố, một người mẹ nhìn một đứa con, bồng đứa con trên tay thì nghĩ: "Nó là mình, nó là sự nối tiếp của mình." Cái ý nghĩ thâm thẳm thâm thẳm trong lòng đó làm cho tràn dâng lên một tình yêu thương vô bờ. Không biết có phải không ạ? Cái này thầy đoán thầy nói chứ thầy cũng không biết thiệt nữa, tại thật sự không biết. Lúc đó cứ nhìn những người cha mẹ bồng đứa con,
[21:25]cứ nhìn họ rồi đặt tâm mình vào tâm họ thì thấy một cái ý niệm của họ là họ bồng đứa con họ nghĩ: "Đây là mình, đây là sự nối tiếp của mình, nối tiếp của mình" và cảm thấy yêu thương vô bờ. Phải đọc được cái tâm như vậy, nhưng mà không biết có đúng hay không. Tại vì sự thật mình chỉ có đệ tử chứ không có con, vậy. Như có một lần có hai vợ chồng đó gây lộn nhau thì cái người vợ mới bồng đứa con trai đòi bỏ đi, thì người chồng mới nói thế này: "Em bước qua xác chết tôi thì em mới bồng đứa bé này ra khỏi cái nhà được." Ổng đứng ngay cửa, ổng cầm con dao. Bởi vì nó là con trai của gia đình này, nó là mà là con trai trưởng.
[22:05]Tất cả gia tài này nó hưởng và nó là sự nối tiếp của tôi. Em có gan bước qua xác chết tôi thì hãy bồng nó đi, còn không thì bồng vô, xin lỗi mẹ, ở lại bình thường. Và cái cô vợ nghe rét quá, thế là thôi phải quay vào. Thì ta nghe một cái mẩu chuyện nhỏ như vậy để ta hiểu rằng cái niềm hy vọng mà bố mẹ đặt vào cái đứa con rất là rất là lớn. Nhất là ngày xưa vậy, xem trọng người con trai như là cái người mà phải gánh vác mọi cái trách nhiệm nối tiếp cái chữ chữ họ tên của mình và thờ phụng nhang khói chăm sóc cho bố mẹ. Bây giờ thì có vẻ hơi cởi mở hơn là đôi khi những người con gái cũng đã làm tốt những cái công việc mà báo hiếu cha mẹ,
[22:49]thậm chí nhiều khi con gái còn làm tốt hơn cả con trai nữa. Nhưng mà thì ta hiểu rằng khi người cha người mẹ yêu thương con mình vì thấy được cái sự nối tiếp của cái huyết thống, đó là cái tự nhiên. Một yếu tố nữa là trong thẳm sâu cha mẹ đều có cái niềm hy vọng rằng con mình sẽ là cái nơi mà mình trông cậy được lúc tuổi già. Và chính cái sự trông cậy lúc tuổi già, cái niềm hy vọng này mà nhà nước ta đã thành quy định thành luật luôn, không được ngược đãi người cao tuổi là vậy. Vì đến cái tuổi mà người con người ta không tự lo cho mình được nữa thì buộc phải có con cháu phải đỡ đần lo, và cái đạo hiếu được quy định thành luật luôn,
[23:35]chứ không còn là một cái đạo mà của sự tự giác nữa. Giống như ngày xưa vậy, cái đạo hiếu tuy là không thành luật pháp, nhưng mà nó thành một cái đạo lý, thành một cái lệ bắt buộc. Mà nếu người con nào bất hiếu thì xã hội sẽ phỉ báng, ruồng bỏ, chê bai. Nếu mà ai đi ngược lại đạo hiếu thì cả xã hội này sẽ quay lưng phỉ báng người đó. Nên sống trong một cái xã hội mà với cái nền văn hóa, với những cái lệ như thế, con người ta không dám bất hiếu. Còn ngày hôm nay là ta đưa những điều đó thành luật hẳn hoi luôn, là không được phép mà ngược đãi và bất hiếu cha mẹ của mình. Đó là lý do mà nơi cái sự hy vọng đó tạo thành cái
[24:22]tình yêu thương của cha mẹ đối với con cái. Rồi một yếu tố nữa là trong suốt cái cuộc sống của gia đình, có những khi hỗ tương, đỡ đần, giúp đỡ, nhờ cậy qua lại trong suốt cuộc sống cũng tạo thành cái ân nghĩa yêu thương. Ví dụ như người anh chở cái người em đi học, rồi người chị nấu miếng cháo cho người em lúc bệnh, hoặc là cái người em trông giùm cho anh chị mình cái đèn cái công việc gì để anh chị mình phải đi học vân vân, thì những cái ân nghĩa hỗ tương qua lại như thế nó thành cái tình yêu thương của gia đình mà trong môi trường khác ta không có được. Ví dụ như có những lúc ham vui đứa trẻ đã quên gia đình
[25:01]mình để đến với bạn bè, thì bạn bè có tiền thì còn chơi, hết tiền thì rất là khó chơi với nhau. Nhưng mà nếu mà quay về gia đình mình thì sao cũng sống được. Anh chị mình, cha mẹ mình cứ lại tiếp tục yêu thương, đùm bọc mình như ngày thơ ấu. Đó là lý do mà cái tình gia đình nó nó đậm đà là như vậy. Tuy nhiên, nó có một cái quy luật theo bản năng là gì? Nước mắt lúc nào cũng chảy xuống theo bản năng để phải duy trì nòi giống, nhưng ta phải ngước nhìn lên theo đạo lý để đền ơn đáp nghĩa. Nghĩa là nước mắt chảy xuống là sao? Là cái người con á luôn luôn sẽ không yêu thương cha mẹ mình như là cha mẹ mình yêu thương mình, mà mình sẽ yêu thương con của mình nhiều hơn.
[25:52]Nhớ như vậy, đó là quy luật, vì nước mắt chảy xuống mà. Ta sẽ yêu thương con của ta nhiều hơn là ta yêu thương cha mẹ ta. Đó là bản năng tự nhiên. Có đúng vậy không ạ? Nói tới đâu phải hỏi tới đó, tại kiểm chứng lại tại không biết có đúng hay không. Không biết đúng hay không là tại vì không kinh nghiệm lắm, không kinh nghiệm lắm. Chỉ biết biết quan sát thôi, phải nói. Nước mắt chảy xuống theo bản năng như vậy để chi vậy? Để cho xã hội phát triển, nòi giống tiếp tục được duy trì. Chứ nếu mà một người con sinh ra rồi, sau này không yêu con mình mà chỉ yêu cha mẹ mình thôi, lo cha mẹ mình thôi, gia đình không tiếp tục phát triển được nữa.
[26:32]Nó không thèm lập gia đình luôn. Nói: "Tôi đâu có yêu ai không? Tôi chỉ kính yêu cha mẹ tôi thôi, về lo cha mẹ thôi," không thèm lập gia đình nữa thì nhân loại không tiếp tục được duy trì. Vì vậy, nó có một cái động cơ bí mật thành một bản năng là nước mắt cứ phải chảy xuống và cha mẹ cứ phải chấp nhận một cái quy luật là ta yêu thương con ta hết mực, nhưng rồi con ta nó sẽ yêu thương con cái nó nhiều hơn, chớ rất là khó có cái chuyện mà con cái yêu thương lại cha mẹ bằng được cái tình thương yêu mà cha mẹ đã dành cho nó, mà cha mẹ phải chấp nhận điều đó như là một quy luật tự nhiên, không trách cứ được.
[27:10]Có đúng không ạ những bậc cha mẹ? Đó gọi là nước mắt chảy xuống theo quy luật. Nhưng đạo lý buộc ta phải ngước nhìn lên. Nước mắt cứ chảy xuống, ta cứ phải yêu thương con mình, nhưng ta phải ngước nhìn lên theo đạo lý. Nghĩa là dù ta yêu thương con ta theo bản năng, thì xin hãy nhớ đến cha mẹ ta, hãy kính yêu cha mẹ ta. Vì đó là đạo lý của con người mà chỉ có con người mới có. Ngoài con người, không có chuyện này. Tất cả các loài thú đều đi theo bản năng là quên cha mẹ mình, quên cái tổ ban đầu của cha mẹ mình để xây dựng cái tổ mới mà tạo thành những bầy đàn mới và quên bẵng cha mẹ mình luôn.
[27:54]Loài thú là như thế, nhưng chỉ có con người làm ngược lại: nước mắt chảy xuống, nhưng con người sẽ ngước nhìn lên. Chỉ có con người mới có lý trí như thế, có đạo lý như thế để làm thành cái đạo hiếu mà ta không thể nào thiếu được trong trong trái tim của mình là là như vậy. Đó là đặc điểm của gia đình. Và bây giờ theo yêu cầu của cuộc sống, của xã hội thì ta cần một cái gia đình ổn định, hạnh phúc. Vì nếu mà gia đình ổn định, hạnh phúc thì con người, từng con người trong gia đình đó được hưởng cái niềm vui ở trong cái gia đình của mình. Và cả cái xã hội này cũng được hưởng biết bao nhiêu là cái niềm vui, bao nhiêu là cái hạnh phúc phát sinh từ
[28:47]từng cái gia đình ổn định, hạnh phúc như thế. Cho nên, cái việc mà nhà nước ta chọn một cái Ngày Gia đình Việt Nam là một cái nhìn cực kỳ sáng suốt. Vì biết rằng từng gia đình ổn định, hạnh phúc mới tạo thành một đất nước hùng cường được. Còn nếu cứ mỗi cái gia đình có một chút trục trặc, có một chút đổ vỡ thì sẽ kéo theo cả cái đất nước này hỗn loạn luôn. Nên vì vậy, khi mà đặt ra cái Ngày Gia đình Việt Nam là đúng là nhà nước đã gợi cho con người phải suy tư rất nhiều để thấy được cái bổn phận của mình trong việc xây dựng gia đình đầm ấm, hạnh phúc. Và khi mà cái gia đình được ổn định, được hạnh phúc như vậy, thì thứ nhất là con cái được ổn định về tâm lý.
[29:43]Một cái đứa con nó sẽ không bao giờ được ổn định về tâm lý khi mà ví dụ nó sống với mẹ, nhưng mẹ nó đã phải cưới một ông bố khác, ông bố thứ hai. Và cái tâm lý của đứa bé đó nó cứ phải thủ thế đối với cái ông bố thứ hai, vì nó biết không phải là ông bố ruột, cứ phải thủ thế. Chính cái thủ thế ngấm ngầm, ngấm ngầm đó, nó tạo thành một cái ức chế đối với đứa bé và tâm lý đứa bé không phát triển bình thường. Đây là điều bất hạnh cho đứa bé mà có một gia đình không hoàn chỉnh. Còn rất hiếm những trường hợp mà cái người đến sau, ví dụ ông bố đến sau, mà ổng lại yêu thương cái đứa con riêng của vợ thương
[30:27]như thương con đẻ của mình, thì đây là điều rất là hiếm có. Thì đứa bé nào mà được như vậy thì xem như nó được cái phúc và tâm lý nó sẽ phát triển bình thường trở lại. Tâm lý nó phát triển bình thường trở lại vì lúc đó nó không còn thủ thế đối với cái ông ông bố sau nữa và nó yên tâm là tâm lý nó phát triển bình thường, nó sẽ trở nên một con người bình thường, học hành bình thường, tiến bộ như như là như là mọi đứa trẻ khác. Nhưng mà trường hợp đó hiếm. Còn trong lòng con người, đã là con người mà chưa phải thánh, thì con người ta vẫn có những cái tham, cái sân, cái ích kỷ, cái hơn thua, cái so đo, cái phân biệt gì đó, khiến cho ví dụ cái người
[31:10]chồng hay cái người vợ kế khó mà yêu thương con riêng của chồng của vợ mình trước đó được như là thương con mình được. Nên phần đông là như vậy. Nên vì vậy, trong cái phần đông này nó tạo nên cái phần đông của một xã hội. Nếu cả một xã hội mà gia đình không ổn định mà cha mẹ buộc phải đi bước nữa như thế thì con cái chịu rất nhiều thiệt thòi. Mà hiện nay ta thấy cái xã hội của phương Tây điều này trở thành rất bình thường. Nếu ta theo dõi cái phim ảnh, văn hóa của phương Tây ta sẽ thấy điều này, là cái mẫu một gia đình mà bố mẹ đã ly dị hoặc một cái khung cái khuôn mẫu gia đình mà có vợ, có cha kế hay là mẹ kế là điều rất bình thường trong
[32:01]xã hội của Tây phương hiện nay, vì người ta ly dị dễ dàng quá. Rồi bây giờ điều đó nó đang lây dần dần về cái xã hội Việt Nam của mình. Xã hội Việt Nam mình bắt đầu có cái mẫu gia đình mong manh như thế, dễ đổ vỡ, dễ đổ vỡ dần dần dần dần. Cái tỷ lệ mà cha mẹ ly dị, vợ chồng ly dị, gia đình có người ly dị đang tăng dần, tăng dần lên, và đây là một sự báo động rất là lớn. Nó tạo nên cái sự hỗn loạn cho cả xã hội. Và ngày hôm nay, nhân cái Ngày Gia đình Việt Nam, ta phải thấy trước cái nguy cơ này, tạo thành cái sự báo động cho toàn xã hội để cho toàn xã hội phải nhìn lại cái trách nhiệm của mình.
[32:43]Và chính những điều đó, ngày hôm nay ta mổ xẻ với nhau để làm sao ta tìm ra được một cái biện pháp bảo vệ được mái ấm gia đình của mình bền vững trước biết bao nhiêu là nghịch cảnh, khó khăn, thử thách và sai lầm của chính chúng ta. Hôm nay, ta cũng sẽ bàn ra được một số điều như vậy. Và cái mục tiêu của ta, mục tiêu của từng con người, mục tiêu của cả xã hội và sự thực cũng là mục tiêu của cả cái thế giới này là phải làm sao cho từng cái gia đình đã không có thì thôi, mà đã lập được một gia đình rồi thì gia đình đó phải ấm êm, phải bền vững, phải hạnh phúc. Vì sao vậy? Vì đó chính là hạnh phúc, là quyền lợi của con cái trong gia đình.
[33:30]Con cái nó phải được hưởng, nó phải có quyền được hưởng một gia đình bền vững, ấm êm, hạnh phúc. Nó phải được quyền sống trong một môi trường mà tâm lý nó không bị ức chế, nó không phải thủ thế đối với cái người cha kế hay người mẹ kế. Và nó được cái quyền nhờ sự ổn định tâm lý đó mà cái việc học hành của nó được được phát triển lên dần dần dần dần, và nó có thể xây dựng tương lai của nó tốt đẹp. Mà khi một đứa bé tâm lý được ổn định, việc học hành được tiến bộ và có thể xây dựng được cái tương lai của chính mình, tức là từng con người như thế đã đóng góp vào việc xây dựng, phát triển ổn định cho toàn cái xã hội này.
[34:16]Nên vì vậy, ta thấy rằng cái việc mà ta giữ gìn gia đình ta ấm êm, hạnh phúc, ổn định, bền vững, đâu ngờ rằng là ta đã góp phần vào cái việc phát triển bền vững, ổn định cho đất nước ta và sự thật cho cả cái thế giới của ta. Ta phải thấy điều này, ta phải thấy đó là một cái công đức rất là lớn chứ không phải là cái chuyện của cá nhân, gia đình ta, không còn là cái chuyện cá nhân của tình cảm của hai người nữa, không còn của hai người có những bất đồng không thể hàn gắn được, đành phải ra tòa ly dị, không phải chuyện của hai người nữa. Mà khi đã lập nên gia đình, khi đã có con cái rồi thì cái việc mà xây dựng, bảo vệ gia đình mình hạnh phúc là trách
[35:00]nhiệm đối với thế giới, đối với đất nước, chứ không phải là đó là cái tình cảm vui buồn bất chợt của sự riêng tư nữa. Cho nên cái việc mà nhân ngày gia đình này mà mỗi người chúng ta thấy cái bổn phận của mình phải xây dựng một gia đình hạnh phúc, ổn định, bền vững là một trách nhiệm thiêng liêng chứ không phải là chuyện chuyện nhỏ hay chuyện riêng nữa. Và trong cái gia đình mà ổn định, hạnh phúc đó, ngoài cái việc là đem đến cho đứa bé nó được cái sự phát triển ổn định trong tâm lý và trong đời sống nó, còn làm cái việc nữa, một bổn phận, một kết quả tốt đẹp nữa là cha mẹ được an vui lúc tuổi già.
[35:45]Mà cái cha mẹ được an vui lúc tuổi già nó là lương tâm của nhân loại. Ta không thể chấp nhận cái tình trạng là con người sinh ra, lớn lên, cống hiến cái sức lực của mình cho xã hội, cho gia đình, đến khi tuổi cao sức yếu rồi bị hắt hủi, bị gạt ra khỏi cuộc sống xã hội, không còn ai yêu quý, thương kính, chăm sóc mà phải sống vật và, vật vưởng nữa. Như vừa rồi có một câu chuyện mà ta nghe anh Kim Cúc Hoa kể lại, ở trong miền Trung á có một cái tỉnh vậy. Một bà mẹ có sáu người con, ông bố mất sớm thì bà mới cắt cái lô đất mình chia hết cho con, bà giữ lại 50 m². Thì mấy người con mới sau đó thì mới nói ngon,
[36:29]nói ngọt, thế là mẹ mình bán luôn 50 m² đó để chia hết tiền cho các con. Chia xong rồi bà cũng biết khôn, bà thủ lại 50 triệu. Thế là các con biết bà còn 50 triệu lại nói ngon, nói ngọt để bà chia hết 50 triệu đó xong, bà đi ăn mày luôn, không đứa nào nuôi bà nữa. Chuyện này quá đau lòng. Và cái điều đó ta hiểu rằng thôi thì bà đã không may sinh ra sáu đứa con bất hiếu.
[36:57]Và cái gia đình đó không hạnh phúc, không ổn định, không có văn hóa, không có giáo dục. Và cái hệ quả là trước hết là bà, bà không được an vui lúc tuổi già. Mà có một người già không được an vui lúc tuổi cao sức yếu thì đó là điều nhức nhối đối với lương tâm của nhân loại chứ không riêng của bất cứ người nào. Như hôm nay, khi ta nghe kể một câu chuyện một bà mẹ có sáu người con mà phải đi ăn xin, tất cả mọi người đều xót xa. Mọi người đều chặc lưỡi xót xa. Đúng là như vậy, có một người cao tuổi mà bị hắt hủi, ngược đãi thì ta biết nó chạm đến lương tâm của toàn nhân loại. Đúng là như vậy, nó chạm đến lương tâm của toàn nhân loại.
[37:44]Và vì vậy, cái việc mà xây dựng một gia đình ổn định, hạnh phúc, tức là có đạo đức á, nó cũng là cái quyền lợi để cho cha mẹ được an vui lúc tuổi già. Nên đây là cái trách nhiệm rất là lớn. Cái gia đình hạnh phúc, ổn định nó vừa là cái quyền lợi cho con mà cũng là quyền lợi cho cha cho cha cho mẹ. Nên vì vậy, bằng mọi giá ta đều phải cố gắng xây dựng một gia đình ổn định, hạnh phúc. Tuy nhiên, để giữ được cái gia đình ổn định, hạnh phúc, nó là công lao vất vả của tất cả mọi người, của cha mẹ, của con cái, của những người bạn bè đến với gia đình đó, của cả họ hàng của gia đình đó luôn. Tất cả đều phải cùng bảo vệ
[38:32]chứ không phải là chỉ là những người của gia đình đó mà thôi. Để có một gia đình hạnh phúc là không phải là người trong gia đình đó thôi mà những người chung quanh của gia đình đó đều cũng phải góp sức bảo vệ giúp cho gia đình đó hạnh phúc, đúng không ạ? Mỗi người phải góp một tay như vậy. Ví dụ như ta chơi với bạn ta thì ta cũng góp phần cho gia đình bạn ta được hạnh phúc. Hoặc là cái người anh cũng phải góp phần bảo vệ cho gia đình của đứa em mình được hạnh phúc. Rồi đó là một người chú cũng phải góp phần bảo vệ cho gia đình của đứa cháu mình được hạnh phúc. Là không phải là chỉ là những người trong gia đình,
[39:15]mà những người ngoài gia đình cũng phải góp phần bảo vệ cái gia đình đó được hạnh phúc. Nên cái việc mà bảo vệ gia đình hạnh phúc cuối cùng lại là trách nhiệm của tất cả mọi người liên đới, hỗ tương lẫn với nhau. Chứ không phải là, ồ gia đình ai là lo cho gia đình đó, không còn nữa. Thì ta mới hiểu một điều là việc bảo vệ một gia đình hạnh phúc đúng là trách nhiệm liên đới của toàn xã hội lẫn nhau. Như gia đình của ta, chính ta bảo vệ, nhưng cũng sẽ bạn bè ta cũng phụ bảo vệ với ta, họ hàng ta cũng phụ bảo vệ với ta. Và chính ta cũng vậy, ta cũng phụ bảo vệ cho gia đình của bạn ta, gia đình của những người họ hàng của ta.
[39:55]Đây là một cái sự liên đới trách nhiệm hỗ tương của toàn xã hội với nhau để cùng nhau mà bảo vệ từng cái gia đình, từng cái mái ấm của của mình, là như vậy.
[40:07]Vì ta cũng nói tới để bảo vệ được một gia đình ổn định, hạnh phúc thì ta phải nhìn ra được nguyên nhân tại sao gia đình không ổn định, không hạnh phúc. Ta phải nhìn ra. Thì đây là những yếu tố mà làm cho gia đình mất ổn định. Ta nghe coi có mình có dính ở trong không. Thứ nhất, là tình yêu thương, tôn trọng giữa hai vợ chồng giảm sút.
[40:33]Đây là nguyên nhân thứ nhất. Tức là ngày đầu khi đến với nhau thì cảm thấy yêu nhau vô cùng. Nhưng mà khi lấy nhau về rồi, bỗng nhiên theo thời gian, có chuyện gì đấy, có nguyên nhân gì đấy ta không biết, bỗng nhiên cái tình yêu nó giảm lại dần dần, cái sự tôn trọng nó giảm lại, và giảm đến mức độ nào đó thì gia đình bắt đầu mong manh, dễ vỡ. Không biết có chuyện đó không cà? Không biết không biết có chuyện đó không. Này thầy chỉ đoán mò, quan sát rồi đoán mò. Hồi nãy đi leo lên chiếc xe đi thì anh lái xe ảnh mở một bài nhạc, hình như là nhạc trong radio phát ra, là trong cái người ca sĩ hát cái câu thế này:
[41:14]là nếu mà có phải đọa đày luân hồi nhiều kiếp, tức là cái người nhạc sĩ viết bài này đúng là biết đạo Phật á, nên có nói cái câu này: Dù có phải đọa đày luân hồi nhiều kiếp thì dù bao nhiêu kiếp, anh vẫn chỉ yêu một mình em. Nghe xong biết ông này nói xạo. Thật ra thật ra là lấy nhau 5 năm mà vẫn yêu nhau được như ngày xưa thì đó là những con người siêu đẳng rồi. Chứ sự thực là tình cảm sự thực nó giảm theo năm tháng vì nhiều lý do nó đánh phá vào trong cái tình vợ chồng dữ lắm, rất nhiều lý do. Mà khi đầu thai lại thì nó quên nhau mất rồi. Mà chưa chắc là cái người mà mình yêu thương như là cái lời hứa ban đầu
[41:54]sự thật là họ cũng không phải đáng để ta yêu thương mãi mãi đâu. Đây là một sự thật đau lòng, đau lòng mà là có thật. Là vì sao vậy? Là bởi vì thế này: nếu mà ta đọc được rất nhiều bài thơ trên cuộc đời này, ta sẽ vô tình đọc được rất nhiều bài thơ tình. Không hiểu tại sao, không hiểu tại sao hễ khi con người viết thơ, viết nhạc là cứ đều nói về tình yêu nam nữ. Mà trong cái tình yêu nam nữ đó, mà nhất là cái người nam khi mà ca ngợi cái người yêu của mình thì ta sẽ thấy cái ca ngợi yêu cái gì ạ? Ca ngợi yêu cái gì? Yêu tóc, yêu áo, yêu mắt, yêu môi, không bao giờ đánh giá được cái tâm hồn người đó đâu.
[42:37]"Tóc em dài anh cài hoa thiên lý, miệng em cười anh để ý, anh thương." Tóc với miệng, hai cái. Hoặc là: "Những thuở ấy ta nhìn em kinh ngạc, hồn mất dần trong cặp mắt lưu ly. Ôi mắt xa khơi, ôi mắt diệu kỳ, ta trong đó thấy trời ta mơ ước." Nhìn vào đôi mắt thấy trời ta mơ ước á. "Thấy cả bóng một vầng đông thổi trước, cả con đường sao mọc lúc ta đi, cả chiều sương mây phủ lối ta về, khắp vũ trụ bỗng vô cùng thương nhớ." Biết yêu cái gì mà yêu quá chừng, mà cũng chỉ mắt thôi. Mà cái đôi mắt đó ít bữa bắt đầu nó lem nhem, nó mờ ra, nó kéo mây rồi cái nó không còn như ngày xưa nữa. Nhưng mà vì một cái miệng đồng tiền vậy, cái đôi mắt mà nhìn hơi mơ mơ đó
[43:16]chút xíu, cái ổng đặt cái tình yêu và ổng thề như cái ông nhạc sĩ là: Anh sẽ yêu em hết kiếp này tới kiếp kia. Nên ta biết là cái lời hứa nó không đáng tin. Có rất nhiều lời hứa không đáng tin thì một cái lời hứa mà không đáng tin nhất là lời hứa về tình yêu nam nữ. Ta nói như vậy có vẻ động chạm đến nhiều người đang yêu nhau, nhưng đó là sự thật, đó sự thật.
[43:41]Bởi vì sự thật cũng có những người đi tu, sự thật là trước đó đã hứa yêu ai rồi. Hứa yêu ai rồi, nhưng rồi sao? Đến khi gặp đạo Phật là bỏ lời hứa đi tu liền. Bởi vì biết rằng đạo Phật mới thực sự là tình yêu của mình. Chỉ trừ những người mà đi tu bé quá, như là Thượng tọa Minh Trí đang ngồi ở đây với ta là ngài đi tu từ lúc bảy tuổi, không biết là có lẽ là ngài chưa biết yêu cho nên là không có bị thất hứa. Còn những người nào mà hơi lớn lớn chút mà đi tu cũng đều là những người thất hứa trong tình yêu, chứ không hay ho gì cả. Còn những người mà sự thật ta ngồi đây, ta lập gia đình ổn định, có khi ta đã thất hứa với tình yêu ban đầu rồi.
[44:20]Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy, nghìn năm hồ dễ mấy ai quên, nhưng sự thật đã đi lấy vợ khác, lấy chồng khác mất tiêu. Cho nên vì vậy là cái tình yêu nam nữ nó bị phai nhạt theo thời gian, bị đánh phá rất bởi rất nhiều yếu tố mà làm cho cái tình yêu thương và sự tôn trọng lẫn nhau bị giảm đi, ta không biết lý do gì. Vừa rồi trên báo có một cái câu chuyện thế này, đăng một cái tin thế này: tức là cái ông chồng ổng được ai tặng cái điện thoại, rồi vô tình tặng luôn cái SIM. Ổng chợt ổng nghĩ ổng quậy, ổng nghịch, ổng mới lấy cái SIM đó, cái SIM mà số lạ đó, ổng nhắn tin cho vợ ổng, tán tỉnh vợ ổng.
[45:03]Bà vợ dính từ từ, bà vợ trả lời lại. Và bắt đầu ổng nói về chuyện tình yêu, bà vợ đáp ứng tốt. Ổng nói về chuyện tình dục, bà vợ đáp ứng tốt. Bắt đầu ổng mới nghĩ rằng ổng sẽ dùng số điện thoại này rủ bà vợ ổng về nhà nghỉ, mà nếu bả chịu đến là ổng ly dị liền. Nhưng mà lúc đó có một người khuyên ngăn ổng hết mực. Thì như vậy rõ ràng, bao nhiêu năm sống với nhau, ổng mới phát hiện bà vợ ổng là người sẵn sàng ngoại tình. Và đó là một lý do để tình yêu thương và sự tôn trọng còn không ạ? Hết. Mà chỉ bằng cái điện thoại, bởi vì cái điện thoại bây giờ rất là độc hại, rất là độc hại. Nên do đó, bây giờ ta xin những người còn trẻ hãy rút kinh nghiệm,
[45:43]nếu có một người nào mà nhắn tin yêu thương mình, coi chừng đó chính là ông chồng ruột hay vợ ruột của mình, chứ không phải là cái ông hàng xóm nào xa xa đứng nhìn như họ nói. Nhắn tin nói là: "À, anh thấy em đi qua đi lại lòng anh chịu không nổi vì em đẹp hơn cả vợ anh, rồi em đẹp hơn tất cả những người phụ nữ mà anh từng trông thấy trên cuộc đời này", cứ tán tỉnh, không, ông chồng mình ổng nhắn đó chứ không ai đâu, hay bà vợ bả nhắn đó chứ không ai. Xin vô cùng cẩn thận điều này nha, vì báo vừa mới tiết lộ câu chuyện như vậy. Nhưng mà qua những câu chuyện đó rồi, ta mới phát hiện ra một điều là
[46:15]rõ ràng tình cảm con người mong manh, và nó là những yếu tố để mà tình yêu thương và sự tôn trọng lẫn nhau bị đánh phá, giảm theo theo ngày tháng. Đó là nói về cái sự chung thủy tình cảm, còn nhiều cái tật xấu khác nữa. Ví dụ như ngày xưa mình yêu cô đó thì thấy cô đó cô thẹn thùng không nói, nhưng mà khi về ở với nhau rồi mới phát hiện nhiều chuyện mà ta không lường được. Nên có một người đã viết lại cái bài thơ Thuyền và biển của Xuân Quỳnh đó là: "Chỉ có vợ mới biết chồng đi đâu về đâu, chỉ có chồng mới biết vợ hung hăng dường nào. Những ngày xưa gặp nhau em thẹn thùng không nói, thế mà bây giờ đây em rượt chồng bắn khói", ví dụ vậy.
[47:06]Cái hình ảnh của một cái cô gái mỹ miều, đáng yêu ngày xưa, mà khi về với nhau rồi bỗng nhiên nó thành hình ảnh khác mà người ta không lường được. Cho nên vì vậy nó có nhiều cái yếu tố mà để tình yêu thương và sự tôn trọng nó giảm đi, và rất nhiều, rất nhiều nữa. Ví dụ như đơn giản thôi là khi lấy nhau về rồi mới mới phát hiện bà vợ không biết nấu cơm. Thì yêu quá rồi ráng chịu ba tháng, tới tháng thứ sáu là chịu hết nổi. Bả nấu đâu là cháy tới đó, nhão tới đó, khét tới đó, hết chịu nổi. Rồi vân vân, nhiều lý do, có những cái chút chút chút chút như vậy mà làm cái tình yêu thương với nhau nó nó nó nó giảm sút.
[47:44]Đó là một yếu tố là gia đình mong manh, còn nhiều cái nữa, nhiều cái nữa. Thì hôm nay ta không có thời gian để mà kể từng chuyện như vậy, chỉ kể một ít chuyện để hăm mọi người, hù mọi người một chút, là biết rằng là ta có rất nhiều điều mà mà mà làm cho cái cái tình yêu thương nó lại giảm. Một yếu tố nữa làm gia đình mất ổn định nữa là con cái nữa. Con cái lớn lên chút xíu bỗng nhiên nó tìm vui bên ngoài gia đình, nghe lời người ngoài nhiều hơn nghe lời bố mẹ, mà xui là nghe lời nhầm người xấu. Cái tuổi mà nó vừa lớn lên, khi mà cái nội tiết tố nam hoặc nữ của nó bắt đầu tiết ra mạnh thì cơ thể nó có những cái
[48:26]thay đổi, cái tâm lý nó thay đổi, và trong cái môi trường đó bạn bè chung quanh nó cũng đều như vậy. Và thường những lúc đó cái bản năng của con người nó đang phát triển, mà lý trí thì chưa kịp để khống chế cái bản năng đó, và đứa trẻ rất là dễ bị nghe lời người ngoài, đi tìm những cái vui bên ngoài. Đây là lúc rất là nguy hiểm khi đứa trẻ vừa lớn lên. Nhưng cái việc mà cha mẹ phải chuẩn bị cho mình một cái cho con cái một cái tâm lý, một cái lý trí, một cái đạo đức để vượt qua được cái giai đoạn tuổi mới lớn này là điều rất khó khăn. Có những cha mẹ lại chủ trương: "Ôi, cái tuổi nó như vậy thôi kệ cứ cho nó vậy cho nó
[49:05]đi qua", không ngờ nó hư cả một cuộc đời nó luôn. Còn có cha mẹ thì ức chế nó, kềm kẹp nó chặt chẽ và tạo thành một cái sự bất mãn cũng cũng sai luôn. Phải làm sao vừa kềm, vừa dạy, vừa thả lỏng thế nào đó tùy lúc, lúc nắn, lúc chặt, lúc buông, lúc lỏng, lúc cứng thế nào đó mà để đưa nó đi qua cái giai đoạn khó khăn đó của tuổi mới lớn, để nó thoát được cái ảnh hưởng của người bên ngoài, và để nó có thể đứng vững với gia đình, góp phần xây dựng gia đình ổn định, hạnh phúc, chứ đừng để nó tìm vui bên ngoài thì rất là nguy hiểm. Nhưng mà hiện nay, đứa trẻ nó có rất nhiều cơ hội để tìm được cái niềm vui bên ngoài, bởi vì sao?
[49:48]Bởi vì cha mẹ dễ dàng sắm cho con mình cái điện thoại, thì cái sự liên lạc qua điện thoại cha mẹ không kiểm soát được. Rồi cái vi tính nó phải học, nó kết nối internet, nó chat, nó chít gì, nó đi tìm thông tin tầm bậy tầm bạ cha mẹ không kiểm soát được. Nên hiện nay là gia đình bị lỏng bởi kỹ thuật số phát triển quá nhanh. Nên là cái khoa học kỹ thuật phát triển nhanh cũng góp phần đánh phá vào cái sự bền vững, hạnh phúc của gia đình. Nên nội cái người vợ mà lén nhắn tin cho cái người tình tưởng tượng mà không biết, rồi cái con cái qua điện thoại liên lạc với bên ngoài, chơi game online, là chat với những người xa lạ từ
[50:28]xa mà bị ảnh hưởng xấu, cha mẹ không kiểm soát được. Cho nên vì vậy, đây là một vấn nạn của cả thế giới, nhất là ở đất nước Á Đông - Việt Nam ta, một đất nước dường như là cái thành trì cuối cùng của cái văn hóa Á Đông trên thế giới này. Xin nói câu này để ta thấy trách nhiệm của người Việt Nam ta. Nếu ta đi qua một vòng từ cái Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc, đi vòng về Campuchia, Lào, Thái Lan, về Việt Nam, ta mới thấy một điều tuy là ta đang bị ảnh hưởng bởi cái văn hóa Tây phương, nhưng Việt Nam vẫn đang là cái thành trì cuối cùng để giữ gìn lại cái bản sắc văn hóa của Á Đông từ ngày xưa,
[51:07]chứ còn các nước khác là đang bị đánh phá tơi tả hết rồi. Cái văn hóa Á Đông ta tưởng như là lạc hậu, xin thưa, sau này sẽ là cái điểm son mà cả thế giới ca ngợi, tôn thờ. Mà nếu lúc nào đó ta để mất luôn cái văn hóa Á Đông thì thế giới sẽ tiếc thương vô hạn. Cho nên vì vậy, ta phải hết sức mình giữ gìn cái văn hóa Á Đông này. Cái văn hóa mà tạo nên một gia đình bền vững, ấm êm, hạnh phúc, tôn ti trật tự, kỷ cương, nề nếp, con hiếu thảo với cha mẹ, cha mẹ mẫu mực đối với con cái, một cái gia đình hết sức là bền vững. Cái văn hóa đó Việt Nam đang là thành trì cuối cùng. Nếu ta không kịp giữ nữa thì sẽ tan vỡ luôn,
[51:52]và thế giới này bước vào một giai đoạn khác rất là đáng buồn. Một cái yếu tố nữa để làm cho gia đình không bền vững nữa là kinh tế sa sút. Trong cái chuyện làm ăn của cha, của mẹ nhiều khi không phải luôn luôn là suôn sẻ, có những cái quyết định sai hay những cơ hội ảo, hay là những cái trục trặc nào đó khiến cho kinh tế gia đình bị tuột giảm xuống nặng nề. Và khi nghèo quá, buộc gia đình cũng tan vỡ luôn. Thế là người cha phải đi một nơi tha phương cầu thực, người mẹ đi nơi tha phương cầu thực, con cái phải gởi nơi này nơi kia. Thế là tự nhiên không phải vì lý do mất đạo đức, không phải vì lý do
[52:35]tình cảm bị trục trặc, mà chỉ vì kinh tế cũng đánh vỡ gia đình luôn. Đây là điều mà đúng là không có cách nào rất là khó để gọi là giữ cái hàn gắn nó lại. Hoặc là một cái sự mất mát đột ngột của một thành viên gia đình, nhất là cái người trụ cột. Ví dụ như ông bố ổng là người trụ cột gánh vác gia đình, bỗng nhiên ổng chết vì tai nạn hay cái gì đó, người mẹ không đủ sức đảm đương nữa, con cái thì đang còn yếu sức, gia đình đó cũng có nguy cơ tan vỡ luôn. Đó là một yếu tố. Hoặc là một yếu tố mà dễ thấy nhất là cái ly dị. Ly dị là chia gia đình ra, vì lý do bất hòa trầm trọng hay gì gì đó nhiều nguyên nhân, rồi hai vợ chồng ly dị,
[53:17]là đang êm ấm nhưng vì quan điểm không đồng rồi ly dị. Đây là cái làm cho gia đình mất ổn định. Thì trong những cái yếu tố đó, nó có những nguyên nhân chủ quan là do lỗi thật sự của những người trong gia đình. Nhưng mà cũng có những nguyên nhân khách quan thật sự là do nghiệp duyên xa xưa nào đó. Như ta nói, ví dụ kinh tế lụn bại khiến gia đình tan vỡ, hoặc là cái chết đột ngột của một vài thành viên trong gia đình khiến gia đình cũng tan vỡ. Đó là nguyên nhân khách quan mà ta không biết làm sao để mà cưỡng lại. Còn lại những nguyên nhân chủ quan là thật sự là do cái sai lầm trong suy nghĩ, trong đạo đức, trong quan điểm của ta mà khiến cho gia đình tan vỡ, mất hạnh phúc.
[53:59]Thì trong cái việc mà khi nhìn những cái nguyên nhân như thế, thì ta mới thấy được cái điều mà ta phải làm gì để giữ gia đình của ta được ấm êm, được hạnh phúc. Thì thứ nhất là thế này: gia đình phải có một đạo lý cao thượng nào đó làm mẫu số chung. Nghĩa là mọi người trong gia đình phải chung nhau một cái đạo lý cao thượng, chứ nó không phải hễ gia đình chỉ là yêu thương, chỉ là cơm no, chỉ là áo ấm, không có. Đừng nghĩ gia đình hễ yêu thương nhau là làm thành gia đình. Vì sao vậy? Vì cái tình yêu thương rất mong manh. Cũng đừng nghĩ gia đình chỉ là kinh tế, là cơm ăn, áo mặc. Lúc nào đó ta gặp chuyện xui rủi, kinh tế sa sút, chuyện đó cũng tan vỡ luôn.
[54:45]Cho nên vì vậy, ta cần một cái nối kết khác, mà cái nối kết đó từ ngày xưa ông bà ta đã có, đó là đạo Nho và đạo Phật. Sống trên tinh thần của đạo Nho và đạo Phật, mọi người đã giữ được cái gia đình của mình rất là ổn định. Đạo Phật thì dạy cho ta tin vào nhân quả, làm điều lành, lánh điều dữ, lúc nào cũng sống hy sinh, sống vị tha, quên mình. Lúc nào cũng tin nhân quả, không dám làm điều xấu, điều ác vì sợ quả báo sẽ trở lại với mình. Giống như vậy, giống như có một lần chúng tôi gặp một cái cô vợ thì cổ đang giống như là đang hỗn và đối xử không tốt với người mẹ chồng mà cổ đang có đứa con trai.
[55:35]Và chúng tôi nói thế này: Sau này cái đứa con dâu của cô, thấy có con trai mà chắc chắn là phải có con dâu, trừ khi đứa bé đi tu thôi. Sau này cái đứa con dâu của cô nó sẽ đối xử với cô giống y như bây giờ cô đối xử với người mẹ chồng của cô. Nói một câu thôi, quay ngoắt thái độ liền, lập tức chạy vô chăm sóc bà mẹ chồng liền. Nói bà mẹ chồng đang bị đi không nổi do khớp, thế là vào bưng bà đi, dắt bà tới, nấu bắp cháo cho bà ăn liền vì nghĩ tới là con dâu của mình nó sẽ như vậy. Thì ở đây đúng là cái luật nhân quả của đạo Phật cũng rất là thiêng, hăm người ta một điều là người ta sợ liền. Và chính vì cái sợ cái nhân quả đó, người ta cũng phải biết
[56:17]kiềm chế chính mình, không được sống một cách tự tung tự tác bừa bãi. Còn ở trong đạo Nho thì vô số những câu dạy rất là quý giá là buộc cái người con phải hiếu với kính hiếu kính với cha mẹ và buộc cha mẹ phải mẫu mực với con cái. Cho nên những lời dạy xưa mà ông bà ta gọi là lời dạy của thánh hiền nó cứ bàng bạc bàng bạc trong cuộc sống, trong những câu chuyện vãn nói với nhau, à trong văn chương bác học cũng như trong văn chương bình dân thì tất cả những cái lời dạy đó nó đều bàng bạc bàng bạc thấm sâu vào lòng con người và mọi người đều có một cái mẫu số chung, có một cái đạo lý chung rất là cao thượng để cùng nhau hướng về và chính
[57:03]cái mẫu số chung đó nó kết nối chặt lại mọi người trong gia đình. Thế là người ta không dám làm chuyện gì mà sai trái đối với nhau cả. Ở đây ta nhìn vào cái gia đình ngày xưa ta thấy một điều thế này: là hình như không có ly dị. Nó có cái trường hợp cái người giàu có hay là người quan chức lớn, khả năng lớn cái họ cưới nhiều vợ vì không biết là cái câu nói này là ai đặt ra: Trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên một chồng. Thế là ngày xưa có cái câu là cái người đàn ông thì được quyền năm thê bảy thiếp, còn người phụ nữ mà chính chuyên thì được một chồng thôi. Cái câu này có lẽ là do đàn ông đặt ra đó anh Kim Cúc Hoa à.
[57:42]Câu này có lẽ do đàn ông đặt ra cho nên đã ép phụ nữ vào cái thế thật là bất lợi. Người ta tin điều đó, sự thật cái câu nói này ta cứ ngỡ rằng nó là do đàn ông đặt ra, nhưng không phải. Nó do lương tâm con người đặt ra. Có phải là tại vì chúng tôi là đàn ông nên cũng hùa theo câu nói không ạ? Không phải đâu, chúng tôi là người tu. Chúng tôi không có thiên vị phụ nam hay nữ đâu. Mà rất là nhiều năm chiêm nghiệm, quán chiếu vào trong cái cấu trúc của tâm lý, sinh lý của nam và nữ nên phát hiện ra một điều, phát hiện ra một điều rất là lạ mà rất là bất bình đẳng. Mà nếu khi nào mà có dịp mà nói chuyện
[58:28]với riêng người phụ nữ thì chúng tôi sẽ đào sâu. Nhưng mà phát hiện ra một điều rất là lạ là thế này: là tạo hóa giao cho con người mà giao riêng cho cái người phụ nữ một cái thiên chức là cái tiết hạnh và sự chung thủy. Và giao cho đàn ông một cái thiên chức là gánh vác trách nhiệm. Nếu đàn ông mà vô trách nhiệm là vứt đi, mà nếu phụ nữ không có tiết hạnh là vứt đi. Cho nên cấu trúc của tâm lý và sinh lý của nam và nữ khác nhau hoàn toàn về cái điều này. Nên khi mà người xưa nói na trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên một chồng là sự thật không phải là họ vì cái câu nói là của đàn ông đặt ra đâu, mà có khi câu nói này là chính phụ nữ nói ra.
[59:13]Chính phụ nữ nói ra chứ không phải là đàn ông nói ra. Vì thấy một cái thiên chức bí mật của điều đó như vậy. Thì có những cái đạo lý như thế nên khiến cho gia đình ngày xưa họ không ly dị. Ta có ta thấy một cái gia đình nó vậy, ừm sinh ra tám người con. Ông chồng thì như cái hũ chìm, uống rượu rồi bài bạc, đủ thứ. Nhưng mà bà vợ thì cứ cặm cụi gánh vác nuôi chồng nuôi con. Cho đến cái ngày ông chồng ổng hiểu ra một điều là ổng quá tệ và bà vợ mình quá vĩ đại, ổng hồi tâm tỉnh ngộ, ổng tu tỉnh. Lúc đó khi đến già rồi thì ta mới nhìn thấy gia đình nó rất là hạnh phúc tại vì thì ông không quậy nữa mà gia đình được giữ nguyên vẹn từ đầu tới cuối.
[1:00:01]Thì cái công lao mà giữ nguyên vẹn từ đầu tới cuối là chính công lao của người vợ. Mà ta có được một cái mô hình gia đình bền vững theo cái đạo lý của Á Đông là chính cái sự hy sinh quá sức của người vợ mà nếu vào cái thời nay người ta ly dị liền. Nhưng mà thời đó cương quyết không ly dị. Hễ đã thành gia đình rồi thì nó là một cái gì thiêng liêng và con người ta không thể chối bỏ, chấp nhận dù nó có cay đắng đến mức độ nào. Cái gia đình ngày xưa như vậy, đến nỗi Trần Tế Xương ông đó ông quậy quá chừng cái là ổng tự xưng ổng là trai gái, cờ bạc, rượu chè gì cũng cũng đủ hết. Nhưng đến một ngày đẹp trời ổng chợt nhìn lại,
[1:00:38]ổng chợt nhìn lại mới thấy bà vợ mình quá vĩ đại: Quanh năm buôn bán ở ở mom sông, nuôi đủ năm con với một chồng. Lặn lội thân cò nơi quãng vắng, eo sèo mặt nước buổi đò đông. Lúc ổng rất là thương vậy: Một duyên hai nợ âu đành phận, năm nắng mười mưa dám quản công. Cha mẹ thói đời ăn ở bạc, có chồng hờ hững cũng như không. Lúc đó ổng ngồi ổng trách viết bài thơ ổng ca ngợi vợ và ổng tự trách ổng là người chồng vô trách nhiệm. Mà nếu nói theo cái luật của tạo hóa, thứ đàn ông vô trách nhiệm đó là thứ hết xài. Nhưng mà tiếc rằng ông này ổng lại là nhà thơ. Nhà thơ hơi bị lớn, rất là nổi tiếng, thế là bà cũng thơm lây mà đến ngày nay đến nỗi là Tản Đà,
[1:01:22]Xuân Diệu khi mà nhắc đến Trần Tế Xương phải khen ngợi là thần thư thánh chữ. Khen quá sức đi, còn nhưng mà thấy ông này thiệt là bê bối. Nhưng mà chính vì cái bê bối của ông và có những vần thơ của ông mà ta hiểu được một lý do tại sao gia đình ngày xưa bền vững hạnh phúc. Nên có thể là con cái đôi khi cũng tức cha mình nhưng mà vì cái lòng hiếu, sự đè nén nhưng rồi vẫn vượt lên, gia đình vẫn ổn định rồi con cái vẫn phát triển bước lên. Chính là nhờ công lao của người vợ rất nhiều. Cho nên vì vậy mà nói rằng để ta có được cái văn hóa Á Đông đẹp đẽ là gia đình rất ổn định hạnh phúc, ta phải tôn vinh người phụ nữ gấp bội lần.
[1:02:04]Chứ còn thứ đàn ông là xích tí nữa là vất đi gần hết. Phụ nữ là tuyệt vời nên ta phải vỗ tay lần nữa ca ngợi phụ nữ vậy.
[1:02:17]Tại sao là ngày xưa không dám nghĩ tới chuyện ly dị? Là bởi vì con người ta có khả năng thế này: khả năng chịu đựng và điều chỉnh. Đây là hai khả năng quan trọng trong việc xây dựng, bảo vệ một gia đình ổn định, hạnh phúc: khả năng chịu đựng và điều chỉnh. Chịu đựng điều gì ạ? Chịu đựng cái khiếm khuyết của nhau, chịu đựng những lúc khó khăn của gia đình. Chứ có những lúc vậy, ta nghe trên báo chí có hai vợ chồng ca sĩ, nhạc sĩ đó yêu thương nhau, họ viết cho nhau những vần thơ rất là đẹp, những bài nhạc rất là tình tứ, họ lên truyền hình họ hứa yêu nhau mãi mãi, vân vân. Nhưng qua 5 năm sau, bỗng nhiên ta nghe ông cầm cái đàn ông hát một
[1:03:04]mình nghêu ngao, bơ vơ, cô độc, mới biết rằng đã ly dị mất rồi. Lý do? Lý do là bởi vì bỗng nhiên kinh tế bị suy sụp là ông không có lo nổi và bà vợ vì lý do khó khăn kinh tế cắt đứt liền, ra tòa ly dị liền. Và ta thấy rõ ràng là như vậy, tức là không chịu đựng được, cái khả năng chịu đựng con người thấp quá. Không chịu đựng được cái khiếm khuyết của nhau và không chịu đựng đi qua được cái lúc khó khăn của gia đình, gia đình tan vỡ liền. Còn người xưa họ chịu đựng được nên họ đi qua hết. Vậy cái gì đã làm nên khả năng chịu đựng của người xưa mà người nay ta rất kém? Rồi cái điều chỉnh nữa. Là bởi vì biết rằng tất cả chúng ta ở đây chưa ai là thánh cả.
[1:03:50]Hai con người phàm phu tục tử còn tham, còn sân, còn si mà sống với nhau trong một gia đình thì làm sao mà không có cái chuyện mà gây gổ, xô xát, bất hòa, phải không ạ? Ta yêu cái cô đó cỡ nào cổ cũng chưa phải là thánh. Cổ cũng còn có những ích kỷ, hơn thua, tham, sân. Và cổ yêu ta cỡ nào, ta không phải là thánh, ta cũng còn có những ích kỷ, hơn thua, tham, sân. Hai con người còn ích kỷ, tham, sân mà sống với nhau mà nói rằng cuộc tình đẹp như mơ, rồi xây dựng nhau trong một cái lâu đài tình ái, một mái nhà tranh hai quả tim vàng, anh hứa đưa em về nơi chân trời tím, gom hết mây hai đứa xây lâu đài yêu.
[1:04:28]Chuyện không có. Tại vì chắc chắn thế nào cũng gây lộn rồi đốt cái lâu đài đó đi luôn. Thì cái mà khả năng điều chỉnh nó rất là quan trọng. Chịu đựng được rồi, bây giờ tới lúc phải điều chỉnh. Ta điều chỉnh chính mình để ta bớt tham, bớt sân, bớt si, bớt ích kỷ. Ta cũng điều chỉnh người bạn đời của ta để người đó bớt sân, bớt si, bớt tham, bớt ích kỷ. Thì chính vì cái khả năng điều chỉnh đó mà sự tốt đẹp sẽ xuất hiện lại từ từ, từ từ. Nhưng vì đâu mà người xưa họ chịu đựng giỏi và họ điều chỉnh giỏi? Còn ta ngày nay chịu đựng kém và điều chỉnh kém khiến cho gia đình ta dễ tan vỡ, mong manh? Vì đâu vậy?
[1:05:08]Sở dĩ mà người xưa chịu đựng và điều chỉnh tốt hơn người nay là vì cái roi.
[1:05:16]Cái roi mây, ngày hôm qua chúng tôi đến chùa Di Đà ở Thường Tín, Hà Tây để khai giảng cái lớp học hè cho con em của gia đình Phật tử về đấy. Thì chúng tôi có hỏi các em câu này: "Bố mẹ mắng con, con có giận không?", cái nó nói "Dạ giận!", mà nói: "Bó tay tụi con luôn á!". Thật thật ra thì nó nói đùa thôi chứ làm sao bố mẹ giận mắng mình dám giận? Rồi bố mẹ đánh đòn cái con thì con có giận không? Nó nói "Dạ giận!", sự thực mình cách thấy nó trả lời là trả lời đùa chứ nó không... Lát hỏi "Vậy giận là sai hay đúng?", nói "Là sai", tức là sự thật là không phải như vậy. Tức là đứa con trong gia đình đó khi bị bố mẹ mắng
[1:05:58]không dám giận, khi bố mẹ bắt nằm xuống nằm úp xuống mà đưa cái mông lên mà quất cho mấy roi đau khóc lên mà không dám giận. Đúng không ạ? Không dám giận. Vậy cái mà bị người ta mắng, bị đánh đau mà không giận, tâm lý đó là gì? Tâm lý đó là gì? Còn tâm lý thông thường là khi ta bị ai mắng, ta phải giận, khi ta bị ai đánh, ta phải giận. Thế mà khi ta bị cha mẹ mắng, ta không được giận, ta bị cha mẹ đánh đau, không được giận, bị đánh, bị mắng không giận, tâm lý đó là gì? Xin thưa, cái đó đã tạo nên thành cái văn hóa đẹp ngời của Á Đông mà không đâu có được. Nó tạo cho con người một cái sức chịu đựng kỳ lạ,
[1:06:48]nó vượt hơn tất cả mọi lời giáo dục, mọi điều mọi điều trong sách vở nói. Khi một đứa trẻ bị cha mẹ đánh vào mông đau, mông thì đau thôi chứ nó chẳng hại gì sức khỏe cả, rồi để nó biết sợ, nó phải biết vâng lời, nó phải bỏ cái điều xấu. Bị đánh đau vậy cứ phải khóc thét lên mà nó không được giận, thì đứa bé đó đã được hình thành một cái năng lực lạ lùng là khả năng chịu đựng, diệt trừ cái bản ngã mình, khả năng mà kềm chế không sân, không si nữa. Cho nên cái roi rất là quý trong cái nền văn hóa, xây dựng cái văn hóa Á Đông ta. Mà thời nay, con người ta bắt đầu xem thường, cứ tưởng cái roi đó là tội phạm.
[1:07:30]Ở một số nước Tây phương mà cha mẹ đánh con, cảnh sát tới bắt cha mẹ đi liền. Cho nên cha mẹ không dám động tới con. Và đâu có ngờ rằng chính vì thiếu cái roi, ta thiếu cái gia đình bền vững về sau. Cái đứa bé đó lớn lên nó không có sức chịu đựng. Nghĩa là cái người bạn đời của nó nói nặng nó vài câu là nó đòi ly dị. Gia đình khó khăn chút xíu đòi ly dị. Sức chịu đựng rất là kém. Còn khi đứa bé từ nhỏ mà nó bị đánh roi đau mà không giận, lớn lên tự nhiên sức chịu đựng nó rất là lớn và chính cái sức chịu đựng đó đã làm thành cái gia đình bền vững cho nó. Cho nên có nhiều điều mà trẻ mới học được, lớn không học được.
[1:08:06]Ví dụ như là khi mà ông thầy dạy võ vậy, thì khi ổng gặp đứa bé ổng rất là mừng, ổng bắt đứa bé nó bẹt chân, bắt nó uốn dẻo liền. Vì nhỏ mới làm được, lớn lên làm không được. Lớn lên tập cái đó không được. Mà chân mà không bẹt rộng được, cái đòn đá không có mạnh, mà không uốn dẻo được thì sau này trong cái chiến đấu nó luồn lách cái cơ thể nó không có nhanh, bị người ta đánh chết. Còn cái người nó dẻo, nó uốn lắc rất là nhanh thì nó mới thoát được những cái đòn hiểm, vân vân, là như vậy. Thì có những điều mà nhỏ mới dạy được, lớn không dạy được. Ví dụ như là việc phát âm của tiếng ngoại ngữ cũng vậy.
[1:08:40]Thì người ta phát hiện ra rằng đứa bé nó sẽ thâm nhập cái tiếng ngoại ngữ như là cái tiếng mẹ đẻ nếu nó được nghe cái tiếng chuẩn từ năm 1 tuổi đến năm 13 tuổi. Quá năm 13 tuổi, 14, 15 rồi thì bắt đầu nó sẽ học cái ngôn ngữ ngoại ngữ như một tiếng thứ hai, nó nói không bao giờ giống hệt như là người nước ngoài. Còn dưới 13 tuổi, nó học, nó sẽ nói được như người nước ngoài. Lạ như vậy! Có những điều là nhỏ mới học được mà lớn không học được thì cũng vậy, cái đòn roi cũng vậy. Khi từ nhỏ mà nó bị đánh mà không giận, không được giận, không được phép giận, lớn lên nó rất có sức chịu đựng. Cho nên khi đi vào cuộc đời, có những khi nó bị người ta ngược đãi,
[1:09:22]bị người ta mắng chửi, đi qua những khó khăn cuộc sống, nó cúi đầu, nó nhẫn nhục, nó đi qua được và sau này nó sẽ thành công. Còn khi từ nhỏ mà nó được nuông chiều, ai không thương nó, nó giận, ai không chiều nó, nó giận, thì ta hãy tin chắc một điều đứa bé đó lớn lên sẽ là một con người thất bại, không làm gì được hết, không đủ sức chịu đựng. Đi vào cơ quan, vào công sở, người ta xỉa xói, người ta nói nặng nói nhẹ vài câu là bỏ việc làm, đứa bé đó không thành công. Chỉ có những đứa nào đủ sức chịu đựng mọi nghịch cảnh của cuộc đời thì nó mới thành công và chỉ có đứa bé nào mà nó biết chịu đựng được như vậy,
[1:09:56]sau này gia đình nó mới ấm êm, mới hạnh phúc, mới bền vững được. Cho nên ta không ngờ cái roi cái roi của ông bà mình, cái roi mây đó, vậy mà đã làm nên vô số điều kỳ diệu của nền văn hóa Á Đông này.
[1:10:14]Khi mà gia đình ổn định thì ta có một cái hệ quả là tiếng nói của người lớn tuổi được kính trọng. Và chính vì cái văn hóa này mà ta nhớ lại ta có một cái hội nghị Diên Hồng kỳ lạ nhất trong lịch sử của nhân loại. Trong lịch sử nhân loại chưa hề có một hội nghị kỳ lạ như hội nghị Diên Hồng của nước ta. Là chỉ cần các bô lão mà đồng tình "Đánh!" là cả nước sẽ đánh giặc liền. Bảo đảm rằng không có những chàng trai tráng mà sợ chết mà bỏ quân ngũ trốn vào rừng vào núi, không có. Hễ mà ông cha ta đã quyết tâm với vua "Đánh!" là con cháu cầm gươm lên đường liền, cả đất nước cùng đánh giặc và ta đã làm nên những chiến thắng cực kỳ vẻ vang.
[1:10:54]Đó cũng vậy, đó là hệ quả của một cái nền văn hóa mà có gia đình bền vững, ổn định. Vì sắp tới ngày 1 tháng 7, Luật người cao tuổi bắt đầu có hiệu lực, thì ta sẽ thấy rằng là cái vai trò của người cao tuổi trong văn hóa Việt Nam càng được kính trọng nhiều hơn nữa và đây là một cái sự sáng suốt của Nhà nước Việt Nam ta. Ngày nay, cái đạo Nho ít được nhắc đến, cho nên cái khả năng chịu đựng và điều chỉnh kém. Cái con người vậy, cái sức chịu đựng của mình ít mà cái khả năng mình điều chỉnh chính mình cũng như điều chỉnh cái người bạn của mình kém, cho nên làm gia đình nó càng mong manh hơn. Đạo Phật vậy, đạo Phật cũng có lúc bị phai mờ
[1:11:34]cho nên con người ta không có một cái đạo lý cao thượng để hướng về, để soi rọi lại bản thân mình, để biết chịu đựng và biết điều chỉnh. Ta nhớ đó, cái chìa khóa thần để bảo vệ gia đình chính là khả năng chịu đựng và khả năng điều chỉnh. Cái lối sống mà đề cao tự do cá nhân đã góp phần đánh vào thành trì gia đình nặng nề hơn nữa. Là khi con người ta thích làm cái gì thì làm điều đó thì ta phải hiểu rằng cái lối sống tự do cá nhân đó chỉ có hại mà thôi, chỉ có hại là càng đánh vỡ vào cái thành trì gia đình. Vì vậy, mà ta phải nhanh chóng tạo ra một cái đạo lý thích hợp trong gia đình mình để mọi người cùng hướng về,
[1:12:20]cùng thực hành và chính điều đó sẽ bảo vệ cái tổ ấm của mình. Trong nhà làm gì làm phải làm ơn có cái bàn thờ: Thứ nhất, bàn thờ tổ tiên; thứ hai, bàn thờ tổ quốc; thứ ba là bàn thờ Phật nếu ta theo đạo Phật. Và có cái bàn thờ đó không phải để chưng, mà đứa con nó sẽ thấy rõ ràng bố mẹ nó mỗi ngày thắp nhang quỳ lạy tổ tiên với lòng kính trọng, điều cái tâm thức đó chạy qua nó liền, chạy vào tâm nó liền. Rồi mỗi ngày nó rõ ràng nó thấy bố mẹ nó đứng trước cái bàn thờ tổ quốc, ngắm nhìn cái cái bản đồ của đất nước mà với cái lòng cảm xúc vô biên, cái tâm thức yêu nước đó truyền vào tâm nó liền,
[1:13:05]tạo thành một cái lý tưởng cao thượng, một đạo lý cao thượng trong tâm hồn nó liền. Mỗi ngày nó thấy bố mẹ nó thắp hương quỳ lạy Phật với tất cả lòng tôn kính, thậm chí đọc lên vài cái lời kinh cao siêu, cái tâm thức của bố mẹ nó chạy vào tâm hồn nó liền. Và chính những cái đạo lý đó, những điều thiêng liêng tâm linh đó đã giữ chặt gia đình lại với nhau, rất là vi diệu, rất là hiệu quả. Còn trong gia đình mà nó thấy bố mẹ nó cũng chỉ lo ăn, lo mặc, lo sống, đôi khi vì tình cảm rồi giận hờn, cuộc sống rất là đời thường và tâm thức nó không có gì lạ, nó cũng sẽ như vậy, nó sẽ lo ăn, lo uống, lo mặc và khi thì giận khi thì thương,
[1:13:48]cứ như vậy và cuộc sống cứ trôi đi một cách bình thường để rồi lúc nào đó nó trở thành bất thường và tan vỡ. Còn ở đây, trong cái gia đình nó thấy cha mẹ nó có một đạo lý để sống, cái đạo lý cao thượng để sống thì từ từ tâm hồn nó được hun đúc, được uốn nắn, được xây dựng, được thiết lập theo một cách mới rất là đẹp. Và đừng bao giờ vắng những bữa cơm, Cùng nhau ngồi ăn cơm mà nói chuyện đạo lý. Đừng để thiếu những bữa cơm gia đình như vậy. Đừng để là cứ mải mê mà chồng đi làm một nơi, vợ đi làm một nơi, con đi học một nơi, rồi nhiều khi cả tháng ít gặp nhau, ít ngồi trong một bữa cơm, càng làm cho gia đình mong manh, dễ vỡ.
[1:14:32]Phải có những bữa cơm ngồi ăn với nhau mà bố mẹ nói những chuyện đạo lý. Chuyện đạo lý bố mẹ nói là gì? Là bố mẹ kể một cái gương tốt của một danh nhân, một anh hùng trong lịch sử, kể chuyện về một bậc thánh nào đó ở trong đạo, kể chuyện một cái gương tốt của bác hàng xóm, của chú, của bác nào đó, của bạn bè của bố của mẹ, có những người đã tốt trong cuộc sống như thế, họ đã sống hy sinh, sống tận tụy, sống nghĩa tình như thế, tức là cứ kể chuyện tốt cho con mình nghe, làm thành những đạo lý sống trong cái tâm hồn của trẻ. Đó là những lúc gặp nhau để mà ta xây dựng tâm hồn cho nhau trong gia đình.
[1:15:10]Đó là cái gọi là sự điều chỉnh bằng đạo lý, sự kết nối bằng một đạo lý. Còn nếu trong gia đình mà ta không có một đạo lý cao thượng để tôn thờ, không có một mẫu số chung đó, thì gia đình rất dễ tan vỡ. Nên vì vậy, ta phải xây dựng cho con cái ta cái tình yêu thương ông bà tổ tiên bởi cái bàn thờ tổ tiên. Ta phải xây dựng cho con cái ta cái tình yêu nước bởi cái bàn thờ Tổ quốc. Ta phải xây dựng cho con cái ta một cái tâm linh thiêng liêng bởi cái niềm sùng kính đối với Phật pháp nếu là ta là đạo Phật. Thì chính ba cái tâm linh đó, ba cái nền đạo lý đó quyện lại, tạo thành một mẫu số chung trong gia đình,
[1:15:55]cả vợ chồng cũng phải tuân thủ như thế, con cái cũng phải đi theo như thế. Thì như vậy, ngoài những điều rất là thế gian, rất là tầm thường như miếng ăn, miếng mặc, cái buồn khi thương, khi giận, khi ghét, ta còn một cái cao hơn những điều đó, chính là cái niềm kính tin đối với tổ tiên đã qua đời, cái niềm yêu thương đối với Tổ quốc này, và cái lòng tôn kính đối với Phật pháp cao siêu này. Chính những cái đó nó vượt lên trên sự thường tình, lúc nào cũng soi rọi vào trong tâm hồn của ta và kết nối toàn thể gia đình trở lại. Đôi khi ta có giận nhau, đôi khi cuộc sống có khó khăn, nhưng chính những cái đạo lý trên cao đó soi rọi vào lòng
[1:16:38]ta đó, đưa ta đi, dắt ta đi qua, vượt qua bao nhiêu là là khó khăn, là nguy hiểm, và ta có sức chịu đựng, ta có khả năng điều chỉnh, rồi cuối cùng mọi việc sẽ tốt đẹp trở lại, rồi cuối cùng gia đình ta cũng sẽ hạnh phúc trở lại. Và đó là mục tiêu mà ta phải sống trên đời này là như vậy. Một điều nữa là cha mẹ phải tu dưỡng nhân cách tâm hồn của mình từ khi con mình chưa sinh ra. Khi về với nhau, chưa sinh con, là hai người đã phải tu dưỡng nhân cách từng ngày rồi. Để làm chi? Để khi mà con mình vừa chào đời nó mở mắt ra mà bắt đầu nó nhìn thấy bố mẹ nó là nhìn thấy những tấm gương tuyệt vời. Muộn màng nhất là đến khi con nó lớn lên,
[1:17:26]nó biết phải biết trái rồi, lúc đó bố mẹ mới bắt đầu sợ, mới trời ơi lúc này nó biết hết trơn rồi, cái thôi lật đật lo tu tỉnh, thì xin thưa, đã muộn màng rồi. Nó đã đánh giá, nó đã phê phán và nó đã bị nhiễm sai lầm rồi. Nên do đó, nếu mà thực sự ta hiểu được cái gia đình là quan trọng, tình yêu thương hôn nhân là quan trọng, trách nhiệm ta đối với đất nước này, thế giới này là quan trọng, ta phải tu dưỡng nhân cách, tâm hồn ta khi con ta chưa ra đời, để cho nó mở mắt ra là nó thấy nó có một bố mẹ tuyệt vời. Thì cũng vậy, khi mà hai người chưa cưới nhau thì đã phải tu dưỡng tâm hồn rất là kỹ,
[1:18:05]để khi mà về ở chung với nhau trong một mái gia đình, từng ngày quan sát thấy nhau thì thấy nơi nhau rất ít lỗi lầm. Như vậy cái tình yêu thương và sự tôn trọng nó được duy trì rất là lâu dài. Còn ỷ y vào cái lời hứa yêu thương, nên ỷ y đó mà không tu dưỡng tâm hồn là chết, tình yêu thương đó sẽ mất liền. Nó: "Dạ, ảnh hứa ảnh thương con suốt đời, ảnh hứa là sau này ảnh vô cùng ảnh chiều con, ảnh có khổ gì khổ ảnh ráng lén ảnh nuôi con, ảnh thương con lắm", chết liền, tin vào điều đó là chết liền. Vì lúc đó ảnh chưa biết con là ai á, ảnh chưa biết con á, đâu có ngờ cái ngày mà con rượt chồng bắn khói, không có ngờ có cái ngày đó.
[1:18:47]Nên thực sự là khi chưa về với nhau là đã phải tu dưỡng tâm hồn hết mực, để khi về với nhau rồi nhìn thấy rất ít cái mặt trái của nhau, nhìn thấy rất ít cái khiếm khuyết của nhau. Và vì vậy mới là yêu thương nhau lâu bền được. Còn trường hợp mà lo tu dưỡng nhiều quá cho đến khi mà ham tu quá, đi tu luôn, không lấy vợ nữa, thì sao ạ? Vô cùng tuyệt vời, tốt nha, ta rất là ủng hộ điều này. Ta cần biết thêm một điều này nữa là tình yêu thương có thể là hạnh phúc, có thể là quà tặng, mà cũng có thể là thuốc độc. Ta sung sướng khi ta được yêu thương, nhưng ta cũng sẽ ỷ lại, kiêu hãnh, vòi vĩnh và hư hỏng luôn.
[1:19:32]Bởi vậy ông bà mình nói thế này: "Con hư là tại tại mẹ, cháu hư tại tại bà". Bởi vì sao? Bởi vì mẹ và bà rất yêu thương con cháu. Nó bản năng của người phụ nữ, vì vậy mà cứ bao nhiêu bài thơ, bao nhiêu bài nhạc cứ ca ngợi cái cái lòng mẹ đó. Cái tình yêu thương của mẹ đối với con là một bản năng rất là tự nhiên và rất là mãnh liệt. Nhưng mà chính vì mẹ yêu thương con nhiều quá nên con hư. Vì sao vậy? Vì xin thưa, tình yêu thương cũng là thuốc độc, giết chết tâm hồn con người ta. Nên do đó, rút kinh nghiệm điều này thì ta sẽ thấy, thế tại sao người vợ hư? Vì chồng quá thương, quá chiều. Tại sao chồng hư?
[1:20:15]Vì vợ quá thương, quá chiều. Có đúng không ạ? Hỏi không ai trả lời hết trơn vậy trời. Không ai dám. Thực sự là vậy đó, có những người được yêu thương rồi hư hỏng. Nên vì vậy, rút kinh nghiệm từ điều này, khi một chàng trai tỏ tình với một cô gái thì ta hãy nhớ là có mở ngoặc: "Anh vô cùng yêu em", đó, nhưng mở ngoặc thế này, "nếu em đừng hư".
[1:20:45]Chớ từ đây về sau đừng bao giờ mà chỉ nói ba chữ rồi thôi: quỳ xuống "anh yêu em", không, câu đó chưa đủ, phải nhớ như vậy, hết rồi. Câu đó xưa rồi, chuyện đó xưa rồi Diễm ơi. Không có chuyện mà nói "anh yêu em", "em yêu anh" nữa, phải nói thêm cái câu phía sau: "Em rất yêu anh nếu anh đừng có hư nha", phải nhớ có vậy. Bởi vì sự thực cái tình yêu thương là là thuốc độc. Nên vợ chồng yêu thương nhau mà cha mẹ yêu thương con cái đều tiềm ẩn một cái nguy cơ làm hư hỏng nhau. Nên do đó, tạo hóa đã sinh ra người cha nghiêm khắc mà người mẹ yêu thương để cân bằng cái tâm lý cho trẻ. Nhưng mà phải chia ra làm hai như vậy thì cũng không tốt đâu.
[1:21:26]Mà chính nơi mỗi một con người phải vừa là cha, vừa là mẹ. Vừa là cha vừa là mẹ sao? Là khi ta thương con mình, ta biết thương nó đến mức độ nào để cho nó thấy nó được hạnh phúc. Nhưng đến lúc nào ta phải nghiêm khắc để nó phải sửa đổi, nó không được phạm lỗi lầm. Là mỗi một người phải vừa là cha vừa là mẹ, chứ đừng có để giao cái việc mềm mỏng yêu thương chiều chuộng cho mẹ, mà giao cái việc nghiêm khắc cứng rắn cho cha, là không nên. Người cha cũng vậy, người cha cũng phải biết thương con đến mức độ nào là vừa phải và tới lúc phải cứng rắn ở chỗ nào. Người mẹ cũng vậy, biết nghiêm khắc con đến
[1:22:00]lúc nào và lúc nào thì phải yêu thương. Vì sao vậy? Vì khi ta yêu thương con là ta cho con ta niềm vui, hạnh phúc, đó là bổn phận của cha mẹ phải yêu thương con. Nhưng mà ta cũng phải chừng mực và phải nghiêm khắc để dạy con nên người. Và trong tình yêu đôi lứa cũng vậy thôi, không khác như vậy. Chỉ có một người được yêu thương hết mực mà không hư, đó là ai? Là Thái tử Sĩ-đạt-ta, được vua cha yêu thương hết mực, muốn gì cũng được, xây dựng lâu đài này lâu đài kia cho sống, nhưng mà người không hư, mà cuối cùng đã thành một một Đức Phật, một bậc Thánh vĩ đại của của loài người. Và trong cái điều đó ta cũng hiểu một điều rằng là cái sự dạy răn nghiêm
[1:22:43]khắc quá làm mất cái niềm vui, hạnh phúc của của tuổi thơ. Tuổi thơ rất là cần được yêu thương, nhưng mà mà phải biết dạy. Nên sự cân đối hợp lý giữa cái yêu thương và nghiêm khắc giáo dục, nó là trí tuệ, là bản lĩnh của cha mẹ để khiến cho con mình sau này lớn lên không có tìm cái niềm vui bên ngoài mà làm cho gia đình mất ổn định. Thêm một điều ta cần biết nữa là thế này: mỗi người trong chúng ta phải có cái ý chí và lý trí kiểm soát chặt chẽ những cái mình thích
[1:23:15]Mỗi con người chúng ta đều có một sở thích nào đó và có những sở thích rất nguy hiểm. Cái sở thích đó nó làm cho ta vui thú nhưng nó phá tan gia đình ta. Vì vậy, ta phải có cái bản lĩnh, có ý chí, có lý trí kiểm soát cái mình thích. Ví dụ như có người thích cờ tướng, người thích làm thơ, người thích đánh bài, người thích uống rượu, người thích đi vũ trường, tất cả những cái thích đó đều phải được kiểm soát lại trong chừng mực nào đó hoặc là phải diệt trừ nó luôn. Đừng tin vào những điều mình thích. Có một cái công nương mà ta xin phép không nói tên, cái công nương nước ngoài thôi, dạy con mình thế này:
[1:23:56]"Con hãy tin vào tiếng nói của trái tim mình." Đó là một lời dạy sai lầm nhất thế giới này. Bởi vì trái tim là cái điều yêu thích, là chính bà cũng thất bại trong cuộc sống mà không khéo con bà cũng sẽ thất bại trong cuộc sống bởi vì tin vào tiếng nói của trái tim. Vì trái tim là điều ta ưa thích, mà xin thưa, có những điều ta ưa thích rất sai lầm. Mà nếu ta thích cái gì ta làm cái đó thì ta trở thành con người cá nhân, ích kỷ và ta phá vỡ cái hạnh phúc gia đình của mình. Do đó, cái bản lĩnh của một người mà để xây dựng, bảo vệ hạnh phúc gia đình chính là cái khả năng kiểm soát cái mình thích.
[1:24:37]Hễ mỗi khi cái thích nó khởi lên trong tâm mình, phải quan sát nó triệt để, không tin nó, phải lật nó tới lật nó lui coi nó là cái gì, chấp nhận được hay không, chứ không phải hễ nó thích là cứ làm. Ví dụ như ta thích vài người bạn cứ đi tìm tới người bạn đó chơi, phải coi chừng lại. Cuối cùng vì cái thích người bạn đó, có một vài điều nào hay hay đó, ta mất cái gia đình ta không hay không biết chừng. Hoặc là có người thích đánh cờ, cái thích đó ban đầu nghĩ là vô hại là bởi vì nghe nói rèn luyện trí óc, vận động gì đó không biết, đâu có biết rằng cái sở thích đó kéo dài phá vỡ gia đình ta. Hoặc người thích đi vũ trường, đâu có hay rằng cái thích đó phá vỡ gia đình lẹ nhất,
[1:25:16]vân vân, rất nhiều cái thích mà ta phải coi lại, phải kiểm soát, lật đi lật lại. Có những cái ta giữ gìn, phát huy, uốn nắn, nhưng có cái phải dẹp luôn. Nên không được tin vào điều mình thích, không tin vào trái tim của mình. Lúc nào cũng phải soi xét mọi điều trong ý chí và trong lý trí của mình. Nên phải khiêm tốn, phải lễ Phật, phải tọa thiền để ta tăng được cái lý trí, tăng được cái trí tuệ của mình trong việc kiểm soát trái tim của mình, trong việc kiểm soát cái mình yêu thích. Cái việc mà ta lễ Phật làm cho ta tăng được cái công đức nội tâm lên. Cái việc mà ta tọa thiền, ta kiểm soát tâm hồn của mình làm ta tăng được lý
[1:25:57]trí và ta bắt đầu nhìn cái mình thích như là một cái đối tượng bên ngoài. Còn ở trước đây đó, cái điều mình thích là cái ở bên trong, nó xúi giục ta phải làm. Ví hễ ta thích uống rượu là ta đi uống rượu, ta thích đánh bài là ta đi đánh bài. Bây giờ khi ta ngồi thiền, tâm ta nhiếp trong thanh tịnh, khi cái thích nó khởi lên, ta nhìn nó như nhìn một người khách xa lạ lọt giữa gia đình mình, chứ không còn nghĩ nó là chủ nhân để sai khiến mình nữa. Nên cái công năng của việc tọa thiền, của việc tu hành rất là lớn. Mà trong gia đình, nếu cha mẹ, con cái mà cùng với nhau biết tập ngồi thiền thì gia đình đó có nhiều cái cơ hội để ổn định, bền vững, phát triển.
[1:26:42]Còn trong gia đình mà nếu thiếu cái ngồi thiền là ta thiếu một sự tu tập rất là lớn, không kiểm soát được tâm mình nên ta dễ đi theo những điều mình thích. Đâu có ngờ rằng những cái điều mình thích đó, những tình cảm riêng đó, những sở thích cá nhân, những bạn bè bên ngoài đó và có khi kéo thành cái nghiện ngập là những cái nguy cơ đánh tan cái gia đình, gia đình của mình. Nên phải biết tu tập, cha mẹ phải biết tu tập, lễ Phật, tọa thiền và dạy cho con cái mình biết lễ Phật, tọa thiền. Chính những cái đạo lý đó, những sự tu tập thực sự đó giữ gìn gia đình ta ấm êm, hạnh phúc. Nhưng mà có những trường hợp những người đã rời bỏ gia đình và ra đi.
[1:27:25]Hôm nay ta nói một khía cạnh khác là gia đình ta tới lúc phải mở. Nãy giờ ta nói như gia đình như là một tổ ấm khép kín, nhưng mà sự thật gia đình không bao giờ là một tổ ấm khép kín mà gia đình nó mở một chiều. Nghĩa là ta lập cái gia đình từ nơi cha mẹ mình rồi sau này con cái ta sẽ rời khỏi ta để chúng nó lập nên cái gia đình của chúng nó và gia đình đã mở cánh cửa để có những người phải ra đi. Có những người đã ra đi nhưng mà để lại tình yêu thương, quý trọng. Ví dụ như là đứa con lớn lên lập gia đình ra riêng, trong miền Nam dùng cái chữ ra riêng nghe rất là hợp lý. Rồi có những chiến sĩ phải ra đi, rời khỏi gia đình mình để bảo vệ Tổ quốc.
[1:28:09]Đó là những người rời khỏi gia đình nhưng mà để lại những tình cảm yêu mến mãi mãi. Rồi có khi đứa con phải đi học xa cũng là rời bỏ gia đình, hoặc có khi một người trong gia đình phải đi làm xa để đi tìm cái kế sinh nhai. Đó là những trường hợp mà... mà rời xa gia đình. Nhưng tuy rời xa gia đình nhưng mà họ mãi mãi vẫn là một thành viên yêu quý của gia đình. Nhưng vì hoàn cảnh phải... phải đi xa, phải ra riêng, nhưng mãi mãi vẫn là đứa con của gia đình. Nên cái niềm yêu thương vẫn còn đó, cái hạnh phúc vẫn còn đó. Đau lòng nhất là những trường hợp này: với những chiến sĩ tình báo, khi mà gia nhập vào quân đội,
[1:28:50]cái Nhà nước chọn vì thấy người này ưu tú, xuất sắc, cái đành phải là hoạt động trong bí mật cái họ cắt đứt gia đình luôn. Tới ngày chết không bao giờ nhìn lại gia đình mình vì phải giữ bí mật cho quốc gia. Có những trường hợp là cha mẹ không biết con mình đi đâu, chỉ nghe báo cáo chết hay mất tích, không bao giờ được gặp xương gặp cốt, chẳng biết con mình là gì. Nhưng đó là những anh hùng vĩ đại của đất nước này. Họ chịu mất cả cái gia đình thiêng liêng của họ vì tình yêu đất nước của họ. Trường hợp này ta không thể biết được ai là những người đó cả, vì họ không... như là không hiện diện, không tồn tại trên cuộc đời này.
[1:29:25]Nhưng mà cái ân nghĩa của họ, công lao của họ đối với quốc gia này rất là lớn. Còn đặc biệt là cái người tu sĩ, nhất là tu sĩ Phật giáo, là những người xuất gia, rời bỏ gia đình, thì cái đạo lý của người xuất gia họ có nghiêm khắc hơn. Cái người nhà, cha mẹ đó, vẫn nhìn thấy cái người thầy tu đó là con mình. Nhưng mà ở trong đạo thì buộc cái người đó không được xem cha mẹ mình, gia đình mình là gia đình nữa, buộc phải cắt bỏ, cắt bỏ tình thân. Để làm chi vậy? Thì khi mà không còn một cái gia đình riêng đó thì ta mới trải lòng yêu thương được tất cả chúng sinh. Nên đây là sự bắt buộc. Mà sự bắt buộc này cũng là một cái hy sinh,
[1:30:07]vì cái gia đình nào cũng là nơi ta yêu thương, nơi cái tổ ấm ban đầu, nơi biết bao nhiêu những kỷ niệm ràng buộc thiêng liêng. Vậy mà cái người xuất gia vì cái nghĩa lớn, vì cái đạo lớn mà phải cắt bỏ cái tình thân đối với gia đình mình. Thậm chí trong cái luật bắt buộc, cha mẹ mình có chết, có về viếng không được lạy quan tài. Đó là những cái luật rất là khắt khe. Và cái bổn phận của mình đối với cha mẹ hết sức là hạn chế, hầu như là chỉ còn ở lĩnh vực tinh thần mà thôi, chứ còn mà cái việc nuôi nấng cha mẹ là không được làm nữa, rất là hiếm khi mà phải làm. Nên cái người xuất gia là trường hợp đặc biệt nhưng mà không
[1:30:47]ai dám coi thường vì hiểu rằng là trong trường hợp đó, cái người tu sĩ họ đã đi tìm một cái đạo nghĩa lớn hơn, một trách nhiệm lớn hơn để họ phụng sự chứ không phải là họ bỏ gia đình cha mẹ để làm một chuyện xấu xa, tồi tệ. Vì lý do đó mà biết rằng cái người tu sĩ không còn bổn phận với gia đình nhưng mà ai cũng yêu, cũng quý là... là như vậy. Đây là những trường hợp mà ta kể là người rời khỏi gia đình nhưng mà vẫn đem đến cái sự... sự tốt đẹp. Bây giờ ta nói về triết lý gia đình một chút. Như nãy ta nói vậy đó. Gia đình là gì? Gia đình là cái nơi cuối cùng để ta trở về khi mà trên thế giới này không còn ai đón nhận ta nữa.
[1:31:32]Nếu mà ta còn một nơi đó thì ta còn một gia đình, còn nếu người nào không còn một nơi như vậy thì người đó không có gia đình. Nhưng mà nếu hiểu như vậy thì gia đình cái nghĩa nó rất là lớn. Ví dụ như là có một người, nhiều khi trong chiến tranh vậy, đi về thăm quê gia đình bị giặc đánh chết hết, người đó không còn gia đình để trở về thì người đó về đâu? Trở lại với đơn vị mình, sống với đồng đội mình và đó là gia đình. Đó là nơi mà thế giới không còn nơi về nữa thì cái đơn vị ta, người đồng đội ta là nơi ta trú ẩn cuối cùng. Thì như vậy cái đơn vị đó là gia đình ta. Hoặc là cái người tu thì ngôi chùa sự thật là gia đình ta.
[1:32:16]Vì cả thế giới này sẽ bỏ ta nhưng chùa sẽ không bao giờ giờ bỏ ta. Rồi có những người vì sinh ra lớn lên trong trại mồ côi, thật sự không biết cha mẹ mình là ai. Thì lớn lên trong trại mồ côi, lớn lên rồi đi làm rồi cũng trở về thăm cái trại mồ côi, và những cái người thầy, những bậc cha mẹ nuôi đó như là cha mẹ ruột của mình, đó cũng là nơi trú ẩn cuối cùng của cuộc đời mình, của tâm hồn mình. Hoặc là như nhà dưỡng lão xã hội. Không biết vì lý do gì mà cái cụ đó không còn ai đón nhận, phải về với nhà dưỡng lão do xã hội xây nên thì đó cũng là cái gia đình của mình. Thì khi ta hiểu như vậy ta mới thấy thế này:
[1:32:56]thật là bất hạnh cho một người không còn nơi để trở về, mà thật là hạnh phúc khi một người nào đó luôn luôn còn một nơi để trở về nương náu trong tình yêu thương của mọi người. Như vậy, giữa cái bất hạnh và cái hạnh phúc thì ta biết rằng là sống trên đời ta phải cho nhau hạnh phúc chứ không được cho nhau điều bất hạnh. Và chính vì vậy, mỗi người chúng ta phải mở lòng mình để yêu thương được con người, để làm sao mà còn có những người về nương náu với ta. Tức là nơi ta luôn luôn sẽ luôn luôn là một gia đình cho một ai đó còn có thể trở về. Đừng bao giờ nơi ta trở thành cái sa mạc khô khan, lạnh lẽo mà không ai có thể trở về được nữa.
[1:33:45]Nên vì vậy là khi ta hiểu rằng con người ta cần một gia đình để trở về thì ta cũng hiểu rằng ta phải tạo thành những mái ấm gia đình đó trong cuộc đời này để cho rất nhiều người còn có nơi trở về nương náu, phải không ạ? Đây là đạo lý của từ bi, của nhân ái, trách nhiệm của lương tâm của con người. Và ta cũng biết thế này: sống trên đời này ai cũng có lỗi lầm, và chính cái sự tha thứ tạo thành gia đình hạnh phúc. Như vừa rồi trên Báo An ninh Thế giới có một câu chuyện đọc vô làm ta se lòng: Anh đó đi bộ đội về, xa nhà 10 năm thì vợ đã sinh đứa con.
[1:34:29]Không có anh mà vợ sinh con thì con của ai ạ?
[1:34:34]Con của người khác. Và khi anh về rồi thì cái cô vợ mới bồng đứa con đi, đi về nhà bố mẹ mình. Không thể ở được nữa bởi vì mình đã phản bội chồng. Và anh chồng nói là, "Tôi hi sinh cái thân mạng này cho đất nước này, nhưng ở nhà cô phản bội tôi." Căm thù, ngày đêm cái ý nghĩ của ổng là giết cái người đàn bà đó và cái kẻ tình địch vì đã phụ bạc ổng, trong khi là ổng đi là chiến đấu cho đất nước. Cái mối căm thù nó cứ nuôi nấng nuôi nấng nó sôi sục. Thì ổng có một bà dì. Bà dì mới gọi anh tới nói thế này: bà dì thì chồng mất sớm và bà thủ tiết như vậy để nuôi con. Bà nói rằng, "Dì thủ tiết không đi thêm bước nữa,
[1:35:21]không ngả lòng với bất cứ người đàn ông nào để nuôi các con của dì là các em của con nó nên người. Và ngày hôm nay, ai cũng ca ngợi dì, nhưng con đâu biết rằng dì đã phải đau khổ như thế nào. Con biết rằng người phụ nữ mà không chồng phải chịu đựng đến mức độ như thế nào về những cái áp lực của tâm lý tình cảm như thế nào hay không? Sự thực là dì chỉ mơ ước là dì được ngả lòng, ngả vào một bàn tay người đàn ông nào đó cho xong. Vì đó là bản năng của người phụ nữ trong đêm hôm, trong sự quạnh quẽ, trong hiu quạnh của của dì. Nhưng mà một may mắn nào đó dì đã vượt qua để ngày hôm nay là dì được bao nhiêu
[1:36:00]người khen ngợi, nhưng dì đã phải rất vất vả, rất đấu tranh, rất đau khổ. Cho nên việc mà vợ con nó không chung thủy với con, sự thực dì rất thương nó vì dì hiểu được cái tâm trạng của người phụ nữ. Và dì gọi con tới đây bằng tất cả cái sự yêu thương của dì, dì khuyên con hãy tha thứ cho nó. Vì khi mà nó có chửa, nó đẻ đứa con, nó vẫn làm trọn vẹn bổn phận của một người con dâu đối với bố mẹ của con. Lúc đó con đi bộ đội, nhà đó mà không có nó lo thì bố mẹ con giờ này không còn được như thế này. Chính nó một tay chăm sóc. Nó biết lỗi của nó cho nên nó đã chuộc lỗi bằng cách là chăm sóc nuôi nấng ba mẹ con rất là trọn vẹn, rất chu đáo.
[1:36:45]Và dì biết cái lỗi kia coi vậy không lớn, mà cái tình nghĩa, cái sự chăm sóc, nó lo lắng thay con lo lắng cho bố mẹ con, cái đó mới là lớn. Và dì là người phụ nữ, dì hiểu những điều đó. Con phải tha thứ cho nó." Bà cứ kêu, ngày nào bà cũng kêu bà nói, cái lần lần thay đổi cái suy nghĩ của anh. Cho đến một ngày anh thật sự anh thấm điều đó, anh mới về đến cái chỗ nhà mà bố mẹ của cô kia, anh mời về lại ở lại với anh, xây dựng lại một gia đình như ban đầu. Thì cái cô kia rất là cảm động và để lại đứa con của mình cho ông bà ngoại. Anh nói, "Không, bưng đứa bé đó về nuôi luôn. Anh sẽ thương nó như thương con của anh."
[1:37:24]Kết quả, kết quả là khi anh già, anh có tất cả ba đứa con. Có hai đứa con thì nó mải mê lo gia đình của nó, lo việc làm ăn của nó chẳng bao giờ nó về thăm anh. Chỉ có một đứa con, lúc nào tuần nào cũng về lo lắng chăm sóc cho anh từng li từng tí, rất yêu thương anh. Đứa nào?
[1:37:53]Cái kết quả của lòng tha thứ. Và anh viết bài đó anh đưa lên báo luôn để anh thấy rằng là trong cuộc sống này không phải điều gì cũng là tốt đẹp, trọn vẹn. Con người ta đã có những lầm lỡ, có những sai lầm và ta biết tha thứ, ta biết chịu đựng, ta biết điều chỉnh. Chính những điều đó để gương vỡ lại lành, chính những điều đó làm cho gia đình bền vững, hạnh phúc. Và ai làm được những điều đó, ta sẽ có những kết quả, trong đạo Phật gọi là những quả báo xứng đáng. Ta sẽ được hạnh phúc ở cuối đời này của mình và hạnh phúc rất nhiều ở những đời sau. Và như thế, hôm nay ta nói với nhau về triết lý về gia đình nhân cái ngày
[1:38:33]Gia đình Việt Nam, thì ta thấy rằng gia đình là nơi yêu thương, gia đình là nơi hạnh phúc, nhưng gia đình cũng là nơi có thể tan vỡ. Nên vì vậy, cái trách nhiệm của ta là xây dựng gia đình bền vững, hạnh phúc. Trách nhiệm của ta là tạo ra những mái ấm để nhiều người có thể về với ta mà nương náu cho cuộc đời của họ. Và ta biết rằng mỗi người sinh ra trong cuộc đời này đều bị chi phối bởi những cái phước nghiệp từ những kiếp quá khứ, nên những cái bất hạnh hay những cái hạnh phúc, may mắn ở trong đời này, sự thực cũng là kết quả của nhiều đời xưa. Và chính vì vậy, ta không bao giờ ngừng cái việc mà làm những điều lành.
[1:39:17]Ta yêu thương con người, ta giúp đỡ con người, đưa con người vượt qua những khó khăn, những sóng gió. Đôi khi ta phải nghiêm khắc, đôi khi ta phải chiều chuộng, nhưng dù nghiêm khắc hay chiều chuộng thì ta đều muốn cho con người tốt lên từng ngày, từng ngày. Đó là sự điều chỉnh. Và giúp cho con người biết chịu đựng, biết điều chỉnh và biết tha thứ thì ba cái điều đó: sự chịu đựng, sự điều chỉnh, sự tha thứ là những viên ngọc lấp lánh trong tâm hồn ta mà những tia sáng của của nó trong tâm hồn ta, trong trái tim ta đó sẽ chiếu soi vào cuộc đời này, vào thế giới này để làm thành một cái hành tinh vô cùng là hạnh phúc, tốt đẹp.
[1:40:03]Xin chúc cho tất cả quý vị khách quý và các Phật tử một cuộc đời ấm êm, hạnh phúc mãi mãi. Xin được niệm Phật: Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.