[0:10]Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Thực ra thì thầy cũng bất ngờ. Hôm nay thì thầy vào trong Nam, ra thì cũng ở cả tuần, rồi bất ngờ là là sư cô mời về đây có buổi nói chuyện với tụi con, đó là những học sinh. Rồi thầy cũng nể tình sư cô thì về đây cũng thăm chùa một chút, thăm tụi con một chút. Hôm nay là giỗ tổ, nghe nói tụi con được nghỉ học phải không? Có không? Mai hả? Vậy bữa nay vẫn đi học? Ủa, sao lại công nhân viên thì được nghỉ hả? À. Làm bù thì hôm nay được nghỉ, còn học sinh thì không.
[0:54]Thôi thì cũng là điều vui mỗi năm lại tới cái ngày tháng ba này cho cái dịp lễ giỗ tổ, ta lại nhớ tới cội nguồn của dân tộc. Nhưng mà thầy chỉ có tiếc một điều, thầy chỉ tiếc một điều là cái cội nguồn dân tộc của ta rất là đẹp, nhưng mà bên văn hóa và bên giáo dục ta chưa khai thác kỹ, làm cho chúng ta hiểu không sâu và thậm chí là có khi còn bỏ qua, cũng không nói cặn kẽ. Thầy đi đây đi kia khi mà thầy giảng về tâm linh của dân tộc, thầy nhấn mạnh rất nhiều về cái cội nguồn Rồng Tiên của dân tộc ta. Và thầy nói cội nguồn Rồng Tiên đó thứ nhất là một cái nguồn gốc, một câu chuyện rất là đẹp và thứ hai là một câu chuyện
[1:39]thật, chứ đừng nghĩ rằng cái cội nguồn Rồng Tiên của ta là chuyện huyền thoại hay thần thoại không có thật, rồi không muốn kể nhiều, không muốn nhấn mạnh, không đào sâu. Thành ra là ta có một cái điều rất đẹp, cái niềm tự hào dân tộc rất là lớn mà ta không biết để khai thác. Thầy hay so sánh cái chuyện này, thầy hay so sánh cái chuyện ví như bên Kitô giáo, cái chuyện mà lập quốc của cái quốc gia Do Thái á, cái chuyện nó bình thường, nó cũng chẳng có gì hay lắm, mà vì nó đưa vào trong cái kinh Cựu Ước của Do Thái, thế nó bắt cả toàn thế giới phải học. Nghĩa là ai theo đạo Kitô là phải học cái nguồn gốc lập quốc của Do Thái giáo,
[2:18]mà nguồn gốc đó không có gì đặc biệt, chỉ là một dân tộc nô lệ rồi trốn cái xứ Ai Cập để đi tìm một cái mảnh đất mà để mà lập quốc, vậy thôi. Còn cái chuyện của ta, cái chuyện lập quốc của ta nó đẹp, đẹp vô cùng, mà nó có thật chứ nó không phải giả dối, không phải là chuyện bịa. Nhưng mà ta vì nó cao siêu quá cái ta lại không dám đào sâu, không dám khai thác, đó cũng là một điều tiếc. Hôm nay thì thầy đến gặp tụi con thầy Hôm nay thì thầy đến gặp tụi con thầy thăm chút xíu, thầy cũng nói vài điều nhắc nhở tụi con một chút thôi. Là cái thế này: Thường thì cái tuổi của tụi con như vậy là mấy tuổi thì tụi con bắt đầu
[2:58]có trách nhiệm phải gánh vác, gánh vác trách nhiệm với cuộc sống này? Thường là bắt đầu mấy tuổi? Thông thường theo quy định? Không, 18 là mới bắt đầu chịu trách nhiệm về pháp luật thôi. Nghĩa là nếu bắt đầu tụi con vào 18 tuổi rồi thì con làm sai là tụi con chịu hoàn toàn trách nhiệm hành vi của mình, cha mẹ không còn trách nhiệm nữa. Còn trước đó nếu tụi con có làm gì sai mà pháp luật có truy cứu trách nhiệm cũng còn có cái tính miễn giảm rồi còn có đổ thừa trường học, đổ thừa cha mẹ. Chứ còn mà tới 18 là chịu trách nhiệm pháp luật hoàn toàn. Nhưng tới 18 tuổi tụi con đã đủ sức nuôi sống bản thân mình, gia đình mình chưa?
[3:40]Chưa phải không? Mới xong 12 chưa kìa. Rồi tới chừng nào thì mới đủ sức? Tới khi nào? Thường là phải phải thêm mấy năm học gì? Hoặc là học nghề hoặc là học đại học phải không? Rồi sau đó, nếu đừng thất nghiệp thì nuôi sống mình được. Còn nếu học xong rồi mà vẫn chưa có việc làm thì sao? Thì vẫn còn chưa chưa có chịu trách nhiệm với cái đời sống của mình được. Rồi coi như là vậy là khoảng tính ra là trung bình 22 tới 24, 25 gì đó tụi con bắt đầu phải tự nuôi sống bản thân và phải bắt đầu giúp gia đình. Mấy tuổi thì bắt đầu tụi con hết trách nhiệm? Mấy tuổi thì hết trách nhiệm? 60 là tuổi về hưu của của nam, còn nữ?
[4:27]55. Hình như thầy nghe nói là Nhà nước tính nhích cái tuổi hưu của nữ thêm, không biết có không ta? Thầy nghe đồn đồn như vậy. Vẫn chưa hả? Vẫn 55 phải không? Rồi thôi được, nữ là 55 là hết trách nhiệm, nam là 60 hết trách nhiệm. Nhưng mà đi lính thì mấy tuổi thì về hưu nhỉ? Đi bộ đội thì mấy tuổi? Hình như thầy nghe 45, không biết có đúng không ta? Thầy thầy không có đi bộ đội nên thầy cũng không biết. Hả? Về hưu là 55 là phải về hưu hả? Ủa chứ còn đi nghĩa vụ 3 năm rồi về là sao ta? Là khác hả? Cái đó khác? À à, còn quân sự đội chuyên nghiệp. Vì thầy cũng không rành. Cái số thầy không có đi lính á.
[5:02]Cả đời thầy không biết bắn viên đạn. Hồi nhỏ thầy bị kêu gọi nghĩa vụ quân sự, thầy sửa soạn đi cái bỗng nhiên có cái lệnh là hủy bỏ chuyến đó. Thế là không bao giờ thầy biết lính tráng là cái gì hết, rồi cái thôi thầy đi tu luôn. Đi tu rồi thấy thầy làm thầy tu rồi không ai nỡ kêu nghĩa vụ quân sự cái rồi thôi, tới chừng từ từ già quá tuổi rồi bây giờ thì người ta muốn kêu thầy thì thầy không không đánh đấm gì nổi nữa, thôi tu luôn, thế vậy. Thì như vậy là ta có một cái quãng đời để chịu trách nhiệm được cho mình là từ áng chừng từ 25 cho tới tới 55, 60 phải không? Vậy là bao nhiêu năm nhỉ? Khoảng 30 năm tới 35 năm phải không?
[5:39]Là đó là mình chịu trách nhiệm. Chúng ta nói một cách tiêu cực á thì đó là cái lứa tuổi ta có một quãng đời khoảng 30 tuổi đến 35 tuổi để chịu trách nhiệm cái cuộc đời của mình, gánh vác lấy cuộc đời của mình. Nhưng mà sự thực chúng ta nghĩ lại không phải là chỉ cuộc đời mình đâu, ta còn bao nhiêu trách nhiệm. Thứ nhất thế này, quãng đời lúc mà ta nhỏ thì ai nuôi ta? Bố mẹ, anh chị, vân vân. Thì đến khi mà ta bắt đầu làm được việc rồi thì lúc đó nhiều khi bố mẹ ta lại đã đến lúc phải phải nghỉ ngơi. Thì như vậy lúc đó ta phải lo cho ai nữa? Phải lo bố mẹ, phải không? Vậy là ngoài cuộc đời ta, ta phải chịu trách nhiệm,
[6:23]ta phải gánh vác, ta còn phải lo cho bố mẹ nữa, bởi vì đó là đạo lý. Chưa hết chuyện. Rồi lỡ lúc đó lỡ yêu ai nữa, rồi bày đặt cưới hỏi nữa, rồi phải lo cho ai nữa? Lo cho vợ, chồng, rồi nếu mà lỡ mà có sinh đẻ này nọ thì thêm đứa con nữa. Mà nuôi đứa con cực lắm, phải không? Nuôi con cực lắm. Đến nỗi nuôi con cực đến nỗi thế này: Lớp trẻ ở Nhật bây giờ không chịu lập gia đình và không có con nữa vì sợ. Nghĩa là nuôi một chi phí nuôi một đứa con lớn hơn phân nửa tiền lương. Còn như ở cái nước Phần Lan thì khoảng tới 60% thanh niên không chịu có con nữa. Có khi lập gia đình không có con hoặc là không lập gia đình, không chịu có con nữa.
[7:02]Bởi vì không hiểu tại sao trong cái thời đại văn minh này chi phí nuôi một đứa con lại quá tốn kém. Trong khi ngày xưa ông bà mình, bố mẹ mình nuôi một đứa con thì không tốn bao nhiêu. Có người đẻ luôn bảy đứa, nhà rất nghèo, đẻ luôn bảy đứa, bây giờ nó vẫn lớn lên và có đứa vẫn đi bộ đội, ra làm cán bộ, vẫn chiến đấu ngoan cường, giữ gìn đất nước, tốn không bao nhiêu tiền cả. Nhưng bây giờ không hiểu sao nuôi một đứa bé quá tốn tiền. Mà cái lứa của tụi con á, chính lứa tuổi tụi con thế này bố mẹ nuôi rất là tốn kém, không hiểu tại sao. Mà ở các nước trên thế giới cũng vậy nữa. Nên đây nó có một cái bí ẩn nhưng mà hôm nay ta không bàn việc đó.
[7:39]Nhưng mà biết là rất tốn kém thì cái việc mà ta phải lo lại cho bố mẹ mình khi bố mẹ mình đã nghỉ ngơi, ta lo cho người bạn đời mình nếu mà trong gia đình chỉ có một mình ta đi làm, ta phải lo cho con cái mình, rồi xong chưa? Xong chưa ạ? Chưa. Còn lo cái gì nữa? Còn lo cho gì nữa? Nhiều việc lắm. Trước hết là trong khi mình đi làm việc như vậy, cái trách nhiệm của mình đối với cái nơi làm việc của mình, nó không phải chỉ là nơi mà ta ta sòng phẳng thụ hưởng đâu. Trong cái nơi ta làm nó liên quan tới toàn xã hội và đất nước của ta trong đó. Nên lúc đó cái trách nhiệm của ta đối với cái công việc nơi cơ quan,
[8:18]nơi công ty, nơi xí nghiệp á, thực sự nó là sự nghiệp của ta, nó là trách nhiệm của ta, nó cũng là lý tưởng của ta ở nơi đó nữa. Nó chi phối ta rất là nặng vì nếu ta không dồn hết tâm trí vào nơi cái chỗ làm việc của mình thì công việc nó không thành công, ta có thể bị đuổi việc hoặc là ta không cống hiến được nhiều. Thầy vừa mới dùng cái chữ cống hiến, một lát nữa thầy sẽ nhắc đi nhắc lại rất nhiều lần cái chữ cống hiến này. Nếu ta không cống hiến được nhiều nơi cái chỗ ta làm việc thì ta không phải là một người giỏi việc, ta làm không thành công, tự động ta bị đào thải. Mà ta bị đào thải rồi là nhiều người sẽ khổ theo ta.
[8:56]Nên cái trách nhiệm ngoài cái trách nhiệm nuôi gia đình mình, còn cái trách nhiệm rất nặng, lấy hết tâm trí mình là nơi chỗ làm của mình. Rồi đã xong chưa? Chưa. Nếu lỡ là ta có cái trách nhiệm với họ hàng, có ai đó phải khổ sở, ta cũng phải thò một tay ra gánh vác chứ không bỏ mặc. Rồi nếu lỡ nơi cái phường, khóm, tổ của ta, nếu ai mà ta nhận trách nhiệm ở nơi cái tổ, khóm, phường của mình, ta phải chia bớt cái sức lực của mình vào trong đó, nơi địa phương, nơi cái đoàn thể mà mình tham gia. Rồi nếu chúng ta lại là một người Phật tử có đi chùa thì ta lại dành thời gian cho cái sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh của mình nữa.
[9:40]Rồi tụi con phải tu tập, phải rèn luyện, phải tu dưỡng mình, rồi đồng thời là việc của chùa mình cũng không bỏ mặc được, cũng phải góp một phần vào trong chùa để xây dựng, bảo vệ, tu tập, làm mọi việc Phật sự của chùa, nó thêm một cái trách nhiệm nữa. Rồi đã xong chưa? Chưa. Rồi đến khi trong đất nước ta có nơi này bị hỏa hoạn, nơi kia bị lụt lội, nếu mà trong đất nước ta nơi nào đó có thiên tai, có tật ách, rồi ta cũng không không làm ngơ được vì cái lương tâm, trách nhiệm của một người công dân đối với đất nước, với nghĩa tình đồng bào và cái khuynh hướng từ thiện nó tiềm tàng trong mỗi trái tim con người chúng ta.
[10:21]Ta nghe nơi đó lụt lội, nơi kia bị tai ách gì đó, ta không nỡ bỏ qua. Thế là ta cũng phải có cách gánh vác gì đó, hoặc là mình đóng góp tiền bạc hoặc là mình đóng góp công sức để thế nào mà có một tay mình xoa dịu, an ủi cái nỗi đau của những người bị tật ách. Và như vậy ta phải thêm một phần sức lực của mình để gánh vác những điều đó nữa. Nãy giờ kể sơ sơ tụi con thấy sợ chưa? Chưa thì kể nữa rồi nha. Chưa, chưa kể nữa. Ví dụ bây giờ vậy, vừa rồi cái ta nghe bên Nhật có cái động đất, sóng thần quá khủng khiếp, và nhiều đoàn thể cũng đã tổ chức quyên góp. Như vậy là ngoài việc đất nước ta, có đôi khi ta còn phải thò tay ra khỏi biên giới đất nước
[11:06]mình để làm những việc từ thiện, thiện nguyện gì nữa đối với thế giới nữa. Rồi hết chưa? Gì nữa? Chưa. Rồi bây giờ cái môi trường của trái đất bị hủy hoại, những dòng sông cứ đen dần, thối dần, rồi rừng cây bạt dần, rồi tài nguyên cạn dần. Cái môi trường sinh thái con người cứ bị như vậy, trái đất cứ nóng lên, khí hậu cứ biến đổi. Và buộc mỗi một người chúng ta sống trong cái thời đại này, cái thế giới này, ta phải làm cái gì đó để giành lại, bảo vệ lại cái môi trường của trái đất này cho ta, cho con cháu ta, chứ không thể để cái trái đất nó cứ đang tàn lụi như thế này. Qua tay con người sử dụng rồi nó biến thành một cái đống đất đá khô khan,
[11:54]rác rưởi, dơ bẩn, ô nhiễm, sình thối, để ta không thể giao một cái trái đất tươi đẹp của ngày trước ta nhận của cha ông ta, biến thành một trái gì dơ bẩn, hôi thối, cằn cỗi giao lại cho con cháu ta được. Ta phải có trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường nữa. Đủ chưa? Xong chưa? Sợ chưa? Nếu chưa sợ thầy kể nữa, chừng nào sợ rồi thì thôi. Rồi, chưa sợ phải không? Thôi kể nữa. Rồi, cuộc sống mà đất nước ta đang bình yên thế này, cuộc sống ta đang bình yên như thế này, nhưng mà sự thực đâu phải là bình yên. Bao nhiêu thế lực muốn chống phá, muốn cho đất nước ta đừng bình yên, muốn cho ta phải loạn lạc, phải lầm than, phải nghèo đói,
[12:39]muốn cho ta phải bất ổn để cho ta phải lệ thuộc những thế lực nào đó bên ngoài. Và biết bao nhiêu những chiến sĩ ngày đêm âm thầm trong bóng tối vẫn phải giữ gìn đất nước này mặc dù ta không tuyên bố chiến tranh. Vẫn từng ngày vẫn có từng người đổ máu xuống để tưới xanh cái quê hương này mà những tên tuổi không bao giờ được công bố. Bởi vì ta chưa hề tuyên bố đất nước mình chiến tranh. Nhưng tụi con phải hiểu vẫn có những chiến sĩ tình báo từng ngày ngã gục để bảo vệ cho tụi con được bình yên đi học như thế này. Và cái trách nhiệm đó cũng chính là gì? Chính là, cũng chính là nỗi nặng trĩu trong tâm hồn của mình khi mình biết
[13:21]từng ngày mình được bình yên đến trường, được học tập, được ca hát, được đến chùa vì biết bao nhiêu con người từng ngày đêm phải ghìm giữ tay súng ở biên giới, ở góc trời, góc biển cho ta được bình yên. Nếu không có những người đó, ta không bình yên thế này. Đó là thêm cái nỗi lòng, thêm cái nặng trĩu của ta nữa. Tụi con thấy sợ chưa? Chưa sợ thì kể nữa à. Nói sợ rồi thôi nói qua chuyện khác. Sợ chưa? Sợ rồi phải không? Rồi thôi. Lát, vậy tụi con thấy trong cái khoảng thời gian mà 30 năm tới 35 năm đó, biết bao nhiêu điều mà ta phải gánh vác, biết bao nhiêu điều mà lòng ta phải trĩu nặng. Với một người biết suy nghĩ, có lương tâm.
[14:04]Thầy vừa dùng cái chữ là "biết suy nghĩ, có lương tâm". Còn với những người mà không có lương tâm, không biết suy nghĩ, thì những điều mà thầy vừa kể ra một loạt vậy, họ không bận tâm, không để trong lòng. Vì họ mải nghĩ chuyện gì? Nãy giờ thầy nói biết bao nhiêu trách nhiệm ta phải gánh vác trong cái khoảng thời gian 30 năm tới 35 năm của những người mà có lương tâm, có suy nghĩ, có đạo đức, có trí tuệ. Còn những người không có những điều đó thì họ mải nghĩ chuyện khác, họ không nghĩ cái chuyện mà thầy vừa nói. Họ mải nghĩ chuyện gì? Mải nghĩ chuyện gì? Họ mải nghĩ cái chuyện thụ hưởng cá nhân. Đúng vậy không tụi con?
[14:46]Khi mà người ta lớn lên một chút, à có cơ hội để thụ hưởng một chút. Cái cơ hội đó hoặc là do gia đình mình cung cấp, ví dụ lỡ gia đình mình giàu, à có thế lực, cái người đó lớn lên một chút có cơ hội để thụ hưởng, hoặc là họ may mắn tìm được cái công việc, cái thu nhập cao, và họ có cơ hội để thụ hưởng hơn. Cộng thêm với một cái tâm hồn trống rỗng, vô lương tâm thì họ chỉ nghĩ tới chuyện thụ hưởng nhiều mà không nghĩ đến chuyện gánh vác, cống hiến. Và đất nước ta sẽ lệ thuộc vào một hoặc hai cái con người loại này. Nếu trên cái đất nước này mà cái tỉ lệ của cái lớp trẻ lớn lên có lương tâm, có trí tuệ, biết rằng mình phải gánh vác,
[15:38]phải cống hiến vì trách nhiệm với đời quá nhiều, cho nên phải hết sức cố gắng nỗ lực trong từng giây phút của cuộc sống. Nếu cái tỉ lệ cái loại người này đông, chiếm trên 50%, được 60%, 70% thì ta có thể kết luận rằng không bao lâu đất nước ta vượt lên thành một cường quốc đối với thế giới liền. Khi cái tỉ lệ mà người thiết tha, có cái tâm nguyện cống hiến rất nhiều, nhiều hơn thụ hưởng cá nhân, chỉ cần 70% cái lớp trẻ tụi con thôi thì đưa đất nước này vượt lên trên liền. Nhưng nếu không may mà đất nước ta cái tỉ lệ của cái lớp trẻ mà nghĩ đến thụ hưởng nhiều hơn cống hiến mà nếu cái tỉ lệ này nó cao hơn 50% thì ta
[16:27]yên trí một điều, vài mươi năm sau dù nhà nước có xoay xở cố gắng cách nào, đất nước này cũng tàn lụi, cũng sụp đổ, nghèo đói, tan vỡ. Cho nên hôm nay thầy muốn nói với tụi con như vậy. Khi thầy vạch ra trách nhiệm dài dòng như vậy để thầy nói về cái tỉ lệ của cái lớp trẻ mà biết ý thức về sự cống hiến của mình hoặc là chỉ nghĩ đến thụ hưởng cá nhân, chỉ như vậy thôi. Cái tỉ lệ nào lớn thì cái đó là quyết định vận mệnh đất nước đi về đâu. Hồi xưa, vào thế kỉ thứ 17, 18, 19, nước Nhật họ có một cái văn hóa rất là cao về cái tinh thần trách nhiệm của cá nhân. Cái người Nhật họ trọng sĩ diện và trọng trách nhiệm.
[17:16]Khi họ làm một điều gì mà họ cảm thấy cái thất bại và cái thất bại đó đem đến cái sự ô nhục, họ tự tử liền. Tụi con biết cách người Nhật tự tử chưa? Cách nào? Rạch bụng. Cái cách rạch bụng nó tự tử thế này thầy nói nhưng mà tụi con đừng về bắt chước, nói tới chừng ai hỏi nói ông thầy Chân Quang ổng, ổng có dạy tụi con, tụi con làm thử, chết thầy nghe không? Tức là người Nhật ấy họ có đeo hai cái gươm. Gì? Giới lớp võ sĩ đạo đó, samurai, họ đeo hai gươm, cái gươm dài để chiến đấu và cái gươm nhỏ để tự tử khi để không để rơi vào tay giặc. Khi họ tự tử họ quỳ xuống, họ chung quanh họ sắp xếp đồ đạc,
[17:55]quần áo đâu đó để ngay ngắn, họ quỳ đúng nghi thức của họ, họ lạy lễ cái thần linh của họ, rút con dao nhỏ ra, họ cắm một cái vào bụng từ bên trái, kéo rạch rạch rạch qua bên phải, đau kinh hồn lắm mà họ cứ tỉnh bơ, xong rồi họ lôi, tự họ lôi ruột họ ra. Chết, chết chưa? Lúc đó chết chưa? Chưa. Nhớ như vậy, máu chưa ra hết, tim nó vẫn còn bơm máu lên não thì chưa chết. Và cái thời gian đó thời gian đau đớn rất là lâu. Và nếu chỉ như vậy thôi, họ phải nằm đó chịu cơn đau đó có khi là hơn 30 phút sau máu mới đổ ra hết rồi họ mới chết vì hết máu. Và nó có thêm một cái nghi thức bổ sung. Khi mà họ tự tử như vậy đó thì họ mới biết rằng là cái giây phút
[18:38]mà mổ bụng như vậy rất là lâu nên họ sẽ nhờ một cái người nào mà họ rất kính trọng mà họ nghĩ con người đó là con người rất đáng kính, người đó anh hùng hay sao đó, họ mới nói trước: "Hôm nay tôi phải tự sát để vì bảo vệ danh dự thế này, thế kia mà xin ngài gia ân cho tôi là chặt đầu tôi lúc tôi vừa mổ bụng xong để không kéo dài cái đau đớn". Thì ta lại thấy thêm nghi thức nữa là có một người cầm cái gươm dài đứng bên cạnh nữa. Cái người kia quỳ xuống tự động đâm vào bụng mình rạch ra xong lôi ruột ra xong thì cái người kia đưa con dao lên chặt nó rớt cái đầu luôn. Thiệt là sợ lắm! Mà chỉ vì sao? Vì họ trọng danh dự.
[19:18]Mà cái người trọng danh dự đó thì tinh thần trách nhiệm họ rất cao. Vì tinh thần trách nhiệm họ rất cao quá mà nó cái văn nó trở thành cái văn hóa tiềm thức của dân tộc Nhật nên chỉ trong vài thế kỉ, bắt đầu họ cải cách từ thế kỉ thứ 17 qua 18, 19, họ thành một cường quốc mà cái nguồn lực tràn đầy cả cái đất nước của họ. Bước sang thế kỉ 20, họ không biết dùng cái nguồn lực đó để làm gì, họ quá giàu, quá mạnh mà không biết dùng cái nguồn lực để làm gì, bắt đầu họ mới định hướng sai là lúc họ làm gì tụi con nhớ không? Gây một cuộc chiến tranh đi xâm chiếm khắp nơi để sử dụng cho hết cái nguồn lực mà nó đã quá mạnh.
[19:55]Mà cũng đồng thời lúc đó bên Đức có một nhân vật tên là Hitler. Từ một đất nước đang nghèo, vào tay ổng một cái, biến thành đất nước hùng mạnh về quân sự. Sự thực thì đằng sau nó có những bí ẩn, thầy không có tiện nói. Thầy không có tiện nói bây giờ vì sao một nước Đức vừa mới là suy tàn sau Thế chiến thứ nhất, bỗng nhiên qua tay Hitler trở thành đất nước hùng mạnh về quân sự mà đi xâm chiếm khắp nơi, chứ không phải là Hitler tài thánh gì để mà có thể nhanh chóng mà xây dựng một cái nguồn lực như vậy. Vì còn Nhật, họ đã chuẩn bị ba thế kỉ. Ba thế kỉ với cái tinh thần cực kì sung mãn và đầy trách nhiệm của
[20:37]toàn dân Nhật nên họ có lí do để họ giàu mạnh, còn Đức không có lí do để giàu mạnh trong chỉ thời gian mười mấy hai mươi năm đó. Nó có một lí do khác bí mật. Nhưng mà hôm nay thầy không tiện nói điều này. Thầy, nếu thầy nói thật sự ra điều này thì bước ra không khỏi cổng chùa Tăng Phúc là thầy ăn nguyên một tràng đạn, mà không về Nam kịp. Có những bí mật trong lịch sử biết mà thôi không thể nói được. Thì đồng thời bên đó là Hitler nổi lên cuộc chiến tranh xâm lăng, thế là Đức với Nhật họ bí mật họ liên kết và cả Ý nữa, liên kết để mà thâu tóm thế giới. Thì đây là một định hướng sai lầm mà người Nhật, có nhiều người Nhật đã hối hận.
[21:20]Chứ lẽ ra khi mà nước Nhật mạnh như vậy, họ góp phần chung tay để xây dựng thế giới, một hành tinh giàu đẹp, hạnh phúc, hòa bình thì cả thế giới này biết ơn họ biết là bao nhiêu, phải không? Nhưng họ đã định hướng sai lầm khi họ giàu. Nhưng thôi, ta ngắt ngang đó. Ta trở lại vấn đề là khi mà toàn dân Nhật họ có tinh thần trách nhiệm rất cao, tinh thần cống hiến rất cao, trong mấy thế kỉ họ đưa nước họ vượt lên trên liền. Bây giờ ta trở lại Việt Nam ta cũng vậy. Ngày hôm nay, tụi con đi đến trường bằng chiếc xe gì? Xe đạp đó ai chế?
[22:01]Nước nào chế chiếc xe đạp tụi con đi? Nước nào? Trung Quốc? Trung Quốc. Có ai đi xe Việt Nam không? Có thích không? Không thích lắm phải không? Tuổi tụi con đã được đi xe máy đến trường chưa? Chưa. Nhưng tụi con có đi chưa? Cũng có đi rồi.
[22:23]Xe đó ai chế? Nhật chế hoặc là Trung Quốc chế vân vân. Đó, nếu đứa nào mà giàu thì được bố mẹ cho một chiếc gì? Vespa của Ý phải không? Hoặc là Air Blade của Nhật vân vân như vậy. Rồi tụi con có xài máy vi tính không? Có. Ai chế? Không biết ai chế, đồ nước ngoài. Chỉ có biết một điều là Việt Nam ta không chế được. Tụi con có thấy buồn vì điều này không? Nơi thế kỷ 21 này, cái tri thức của khoa học nó phổ biến đồng đều trên thế giới, cái internet nó phổ biến khắp thế giới, cái kiến thức về công nghệ nó đồng đều cả thế giới, đến nỗi mà người ta gọi thế giới này là một thế giới phẳng. Tụi con nghe từ này chưa?
[23:10]Một thế giới phẳng, tức là ở đâu đấy đồng đều nhau cả, không ai hơn ai nữa. Nó đồng đều như thế, nó phẳng như thế, những kiến thức về công nghệ nó truyền bá nhanh như thế, vậy mà Việt Nam ta vẫn chưa chế tạo nổi một chiếc xe tốt để cho học sinh mình đi, chưa chế tạo được cái vi tính, cái laptop cho học sinh mình học. Đây đúng là cái điều gì? Đáng buồn. Nếu nói nặng hơn tí nữa là sao? Là sao? Nhục nhã, nhục quốc thể. Ở đây vậy, tụi con biết tại sao bây giờ, thôi mình nói người Á Đông, người Nhật, tại sao cái sản phẩm của Nhật đưa ra được thế giới ưa chuộng? Tốt, bền, đẹp, ít hao nhiên liệu, những yếu tố đầy đủ để thuyết phục khách hàng, khách hàng khó tính.
[24:05]Mà thậm chí ở bên Âu Châu, bên Mỹ là những nước công nghệ hàng đầu của thế giới sản xuất ra nhiều máy móc tinh xảo hiện đại cho thế giới, vậy mà người dân họ vẫn thích xài hàng Nhật. Vì người Nhật cái sản phẩm họ đưa ra nó tinh xảo, tối tân, nó tiện dụng, được nhiều tiện ích. Như vậy cái đầu của người Nhật hơn cái đầu của người Âu Mỹ phải không ạ? Có hơn không? Không hơn đâu con. Đầu của người Nhật cũng không hơn đầu người Việt Nam. Bằng cớ là gì? Ta nghe tên giáo sư Ngô Bảo Châu phải không, được cái giải Toán học Fields nó như là một giải Nobel vậy. Và người Việt Nam ta đi học nhiều nơi trên thế giới thì hầu
[24:46]hết học sinh, sinh viên Việt Nam đều ở hàng top, hàng đầu.
[24:52]Ta sang Nhật, ta sang Trung Quốc, ta sang Pháp, ta sang Đức, ta sang Mỹ ta học thì người Việt Nam đều là đứng ở hàng đầu hết. Nói về cái đầu ta không thua Nhật. Nhật cũng không thua Mỹ, Mỹ cũng không thua Nhật. Nhưng mà tại sao cái sản phẩm của Nhật vẫn hơn, trội hơn? Nó nằm ở chỗ nào? Nếu tụi con giải mã được chỗ này, tụi con sẽ xây dựng lại đất nước Việt Nam. Mà hôm nay thầy muốn tụi con phải giải mã chỗ này. Cuối tháng này mười mấy ngày nữa thầy sẽ ra Hải Phòng, thầy tập huấn cho một cái Hội Câu lạc bộ Doanh nghiệp trẻ Hải Phòng, thầy cũng sẽ nói điều này. Nhưng mà không ngờ tụi con lại được nghe trước. Nếu tụi con giải mã được chỗ này,
[25:35]tụi con sau này sẽ xây dựng được đất nước Việt Nam. Và những điều mà thầy nói á, hôm nay ở đây, cái bí mật, cái chìa khóa mà làm sao cái sản phẩm Nhật lại vượt trội trên thế giới, được mọi người ưa chuộng để có thể tụi con biết được bí mật này để tụi con xây dựng lại đất nước mình. Và thầy mong rằng mọi người ai có mặt ở đây nghe thì xin đừng tiết lộ, bởi vì đây là bí mật quốc gia.
[26:01]Đây là bí mật quốc gia. Vì đâu? Thầy vừa nói cái đầu, cái mức độ thông minh ngang nhau, thậm chí Việt Nam mình còn hơn, và Nhật cũng không hơn được Âu Mỹ. Những cái đầu của Mỹ khủng khiếp lắm, đầu của Âu Châu khủng khiếp lắm. Nhật cũng không hơn đâu. Nhưng mà sản phẩm họ đưa ra hơn, vì đâu? Ai cho thầy câu trả lời? Con, con đứng lên con nói đi. Cái gì con? Cái trách nhiệm. Cái câu trả lời này thầy có thể cho 9 điểm rưỡi. Vỗ tay, cảm ơn con.
[26:45]Cái tinh thần trách nhiệm của họ khi họ làm ra, tạo một sản phẩm rất là cao. Chìa khóa nằm ở đó. Còn nửa điểm nằm ở đâu?
[26:56]Con.
[27:07]Thôi cũng được, cái ý con cũng là được. Về kinh tế cạnh tranh thì khi mình tạo ra một nhu cầu cho cuộc sống, hay mình đoán trước cái nhu cầu cho cuộc sống. Nhưng mà nhiều cái không phải do Nhật phát minh, nhiều cái là do bên Âu bên Mỹ phát minh, rồi Nhật làm theo. Nhưng mà sau khi Nhật làm theo rồi, nó chế ra sản phẩm giỏi hơn người ta. Là giỏi hơn cả Mỹ, giỏi hơn cả Âu Châu. Mà còn nếu nói mà tạo nên những sản phẩm tiện ích dễ dùng trong đời sống thường thì tất cả thế giới thua Trung Quốc. Trung Quốc chế đồ lặt vặt lặt vặt cái gì mình cũng xài được. Nội cái vợt đập muỗi thôi là đã ngon rồi phải không con? Tụi con thấy không?
[27:40]Không ai nghĩ ra, mình rất cần cái đó. Hồi xưa cũng vậy. Con, con muốn nói? Tâm huyết của người Nhật dành cho sản phẩm của mình. Những câu nói con tụi con đã xoáy quanh được những điều đó. Thầy rất cảm ơn tụi con. Cho tràng pháo tay để cảm ơn tụi con.
[27:58]Tụi con đã bắt đầu mơ hồ thấy được cái chìa khóa của vấn đề. Tức là không phải cái đầu nữa mà là gì? Trái tim. Trái tim. Cái đầu ngang nhau. Trên thế giới này cái đầu ngang nhau, thậm chí nếu mà nói á, coi chừng đầu Việt Nam mình hơn đầu người ta nữa. Vì bằng cớ là ở các trường trên thế giới Việt Nam mình đi học luôn luôn đậu đầu. Nếu mà nói đầu thì đầu mình hơn người ta. Nhưng mà sản phẩm của Nhật lại chiếm lĩnh thị trường thế giới bởi vì cái trái tim, chứ không phải là cái đầu. Cái đầu được rồi đó, nhưng mà còn cái trái tim. Nên cái điều mà tụi con vừa nói đến cái trách nhiệm, tụi con đã nói đến chữ tâm huyết, nó là thuộc về trái tim.
[28:41]Ví dụ tụi con đi trên đường của Việt Nam, cái đường đó cũng mới làm không bao lâu, tụi con đi qua một chỗ tụi con thấy nó có cái chỗ vá. Ví dụ chỗ đó nó bị có lỗi gì đó, cái người ta đào đi, người ta vá lại cái miếng nhựa đường. Tụi con đi qua tụi con biết ngay phải không? Cái chỗ mới vá tụi con biết liền không? Vì sao vậy? Vì đúng, nó xóc, nó không phẳng. Tại sao đường mới làm kỹ sư ta vá nó không phẳng? Ta đặt vấn đề: nếu người Nhật họ vá cái này có bị xóc hay không? Có không? Tại sao? Có phải họ tốn tiền nhiều hơn không? Có cần phải tốn tiền nhiều thì miếng đó mới phẳng không? Không. Vậy thiếu cái gì?
[29:24]Thiếu trái tim ở trong đó. Vậy hóa ra trái tim Việt Nam ta rất là... Có một lần thầy nghe bài hát: "Ớ trái tim Việt Nam như mặt trời trước ngực" á. Tụi con nghe bài đó không? Có. Thầy lâu quá thầy quên cái bài, ớ gì, la lên "Ớ trái tim Việt Nam như mặt trời trước ngực". Bây giờ thầy không biết phải như mặt trời trước ngực không, sao thầy nghi quá. Khi đi qua đoạn đường nó xóc như vậy, thầy bỗng nghi ngờ cái trái tim Việt Nam. Thầy đi, sư cô lại sợ tụi con thi rớt, nhắc thi cử. Thầy nói thôi, để tụi con có trái tim đã, rồi thi đâu đậu đó mà, việc gì phải lo gì. Có trái tim rồi sẽ thi đâu đậu đó.
[30:01]Rồi khi mà ta đi xe lên cái chỗ mà cái cầu rồi cái bắt đầu tiếp nối với cái đường dẫn, tụi con cảm nhận cái gì? Nó có cái khớp gãy phải không ạ? Phải không? Cái cầu bằng bê tông qua tới đường nhựa bỗng nhiên nó có khớp gãy, có một cái góc, chứ nó không smooth, nó không trơn. Cái đó do thiếu gì vậy? Phải thiếu tiền làm không? Vậy thiếu cái gì? Trái tim. Đúng như vậy. Và như vậy để xây dựng một đất nước Việt Nam lên thì cái đầu có lẽ ta không thiếu rồi. Mà ta đang thiếu cái gì? Mà tại sao ta thiếu trái tim? Vì không ai dạy cho ta. Nhiều đời, cái kế thừa văn hóa nhiều đời ta rất vô trách nhiệm với cuộc sống này, với đất nước này.
[30:48]Chỉ những lúc ta bị xâm lăng thì ta nổi máu anh hùng lên, ta đánh tan giặc. Nhưng mà khi lui trở về đời thường ta chia rẽ. Ta làm một cái việc gì, tạo ra một sản phẩm gì, nếu thầy dùng trong danh từ của người miền Nam là ẩu tả. Ngoài Bắc có cái từ "ẩu tả" không ta? Cũng có phải không? Ẩu tả, không hết trách nhiệm, không có đầy cái tâm huyết. Vì không có cái trách nhiệm, không có đầy cái tâm huyết đó, ta không nhìn thấy cái điểm bất toàn của nó. Ta nghĩ thôi vậy là được rồi. Không ngờ cái "được rồi" của ta nó chỉ mới 20-30%. Ta không thể cạnh tranh với thế giới mà khi đưa ra cho dân mình xài, dân mình rất khó chịu vì sản phẩm của mình.
[31:30]Như chiếc xe Honda... Đó người Nhật họ chế tạo cái đầu tiên mà cái ông kỹ sư ổng lọ mọ mà ổng chế tạo chiếc Honda đầu tiên á, lúc đó máy móc không có nhiều như bây giờ, không có những máy mà soi, đo, kiểm tra, check như bây giờ, bằng thủ công thôi. Mỗi cái một cái chi tiết máy mà ổng chế tạo bằng thủ công xong, ổng phóng cái kính hiển vi lên cả gấp trăm lần gấp nghìn lần để ổng tìm cái lỗi của ổng. Mà khi phóng kính hiển vi lên vậy, ổng mới phát hiện ra lỗi quá nhiều, và ổng sửa cho nó hoàn chỉnh. Còn như ta cứ bằng mắt thường đưa qua đưa lại: "Ờ được rồi!" là đưa ra. Chiếc xe đó sẽ chóng hỏng, đưa ra vừa không tiết kiệm nhiên
[32:11]liệu, xe chạy không mạnh, lại mau hư, bởi vì nó bất toàn. Nên cái tinh thần trách nhiệm đó bạn, là phải biết rằng cái sản phẩm mình tạo ra chưa có hoàn hảo. Khi mà ta vắt tim vắt óc ra làm một điều gì đó, thì ta phải biết rằng dù đã vắt hết tim hết óc rồi, nó vẫn chưa hoàn hảo. Bí quyết nằm ở chỗ đó, bí quyết nằm ở chỗ đó. Còn thường khi ta vắt hết tim hết óc để ta làm một cái sản phẩm gì, một tác phẩm gì, một công việc gì, một dịch vụ gì, ta đều tưởng rằng ta đã hoàn hảo vì ta đã quá bận tâm vì nó, ta đã quá lo toan, ta đã quá suy nghĩ, và ta nghĩ rằng nó đã hoàn hảo. Nhưng không, đó là sự kém cỏi của tinh thần
[32:57]trách nhiệm và có thể nói chưa thông minh. Còn dù ta đem hết tinh thần trách nhiệm ra làm, ta đem hết tâm trí huyết ra làm, hết công sức ra làm, làm xong cái sản phẩm đó, tác phẩm đó, dịch vụ đó, công việc đó, ta vẫn phải nhớ một câu thần chú: "Nó vẫn chưa hoàn hảo, vẫn còn rất nhiều lỗi mà chính ta chưa biết được ở thời điểm này." Hoặc là ta nhờ người khác tìm lỗi cho nó, hoặc là ta gác lại để đó, ta để một tuần sau, tháng sau quay trở lại, chính mình tìm lỗi của mình, ta sẽ bất ngờ phát hiện ra quá nhiều điều bất toàn. Và đó là bí quyết của thành công. Bí quyết để ta tạo ra một sản phẩm vượt bực
[33:43]để có thể cạnh tranh được với thế giới. Thầy vừa nói chữ sản phẩm, tác phẩm, dịch vụ hoặc một công việc. Thì sau này tụi con sẽ đi làm việc bên ngoài, sau khi tụi con học xong, tụi con sẽ đi làm ở một cơ quan, xí nghiệp, công ty gì đó. Thì lúc đó tụi con phải làm một công việc, tụi con phải làm một dịch vụ, tụi con phải tạo ra một tác phẩm, tạo ra một sản phẩm. Thì nhớ cái điều ngày hôm nay thầy trò mình nói với nhau: Là dù tụi con đã vắt hết tâm óc ra rồi để làm rồi, hãy nhớ rằng sản phẩm đó vẫn bất toàn, vẫn chưa hoàn hảo. Nên hết sức cố gắng tìm lỗi của nó. Cái mà mình ráng tìm cái lỗi mà mình không thấy
[34:30]lỗi, đó là bí quyết của sự thành công. Bí quyết đó để sau này tụi con xây dựng lại đất nước Việt Nam giàu mạnh hơn trong tương lai. Bí quyết nằm ở chỗ này. Đây là bí mật, đây là bí quyết mà thầy trò ta vừa nói với nhau. Thầy vừa nói điều gì tụi con nhớ không? Điều gì? Thầy muốn tụi con ghi khắc điều này. Con, đứng lên nói lại. Thưa thầy là thầy vừa nhắc là khi làm được một sản phẩm nào đó thì chúng ta cần phải tìm chúng ta cần phải tìm được Chúng ta cần phải tìm ra lỗi. Rồi, cảm ơn con. Con. Con thưa thầy là khi mà làm một cái sản phẩm gì đấy á, mình phải làm bằng trái tim mình, mình phải làm cho nó hoàn hảo từng chi tiết một. Cảm ơn con.
[35:28]Con, tóc dài. Con thưa thầy, thầy
[35:34]nhắc chúng con là mỗi khi làm việc gì đấy cần phải nhớ một bí quyết là việc chúng, sản phẩm mà chúng ta vừa tạo ra vẫn chưa hoàn hảo ạ. Chúng ta cần phải có lòng nhiệt tình và đặt trái tim của chúng ta vào sản phẩm mới làm được ạ. Con nói gần đúng hết rồi, con nói gần đúng, cảm ơn con. Con, nói lại điều thầy vừa nói. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Thưa thầy, à
[36:09]Thưa thầy, ý thầy vừa nói có ý nghĩa với con thì à tìm lỗi trong cái sự mình đã coi là hoàn hảo.
[36:20]Không, tụi con nắm được ý mà tụi con chưa thuộc kỹ, chưa thuộc kỹ thôi nhưng mà tụi con đã nắm nắm nắm được rồi. Nên thầy muốn tụi con phải nhớ kỹ cái điều này thầy vừa nói, bởi vì bí quyết nó nằm ở chỗ này. Và tụi con phải mang theo suốt đời mình để dạy lại cho những thế hệ sau của mình, học trò của mình, con mình, cháu mình hiểu điều này để cùng xây dựng cái đất nước Việt Nam tiến lên. Bí quyết là: Dù tụi con đã hết sức cố gắng để tạo nên một sản phẩm, một... Gì nữa? Một tác phẩm, một... Một dịch vụ, một... Công việc. Tụi con vẫn phải biết rằng nó vẫn là bất toàn, vẫn chưa hoàn hảo. Và vì vậy ta phải bình tâm lại vì ngay lúc đó mình đã hết khả năng rồi.
[37:10]Khi mình vừa tạo xong nó là cái tư duy mình đã cạn, tim óc mình đã hết. Cho nên ngay lúc đó mình chưa thể tìm lỗi được nó, nhưng phải biết một điều: Nó vẫn còn lỗi. Và phải để lại một thời gian, thời gian đó có thể là một ngày hôm sau, một tuần hôm sau, một tháng hôm sau nhìn lại, đi tìm cho ra cái lỗi mà lúc ta tạo xong nó ta chưa thấy. Và như vậy cái sản phẩm của ta sẽ đến gần sự hoàn hảo. Đúng như vậy, như vậy, chứ không bao giờ hoàn hảo tuyệt đối được. Nhưng mà như vậy là sản phẩm của ta đã đến gần sự hoàn hảo. Mà khi cái sản phẩm đã đến gần sự hoàn hảo để rồi ta đưa ra cuộc đời, thì như vậy nó có ý nghĩa gì?
[37:59]Ý nghĩa gì? Là nó phục vụ tốt nhất cho xã hội, phải không? Người ta sẽ hài lòng nhất, ở mức độ đạt được cái mức độ hài lòng cao nhất khi họ tiếp nhận cái sản phẩm của ta, tác phẩm của ta, công việc của ta, dịch vụ của ta. Và như vậy, cứ mỗi người đều hiểu điều này, đều ý thức điều này thì chẳng bao lâu đất nước Việt Nam ta, đất nước Việt Nam ta giàu mạnh, phát triển để làm gì? Việt Nam ta giàu mạnh, phát triển để làm gì, tụi con? Để rồi sao? Để rồi bắt chước Nhật đi chiếm người ta nữa hả? Để làm gì? Để góp phần xây dựng hành tinh này hoà bình, yên vui, hạnh phúc.
[38:49]Đó là lý tưởng, là lương tâm của loài người. Vậy mà đã có nhiều lần trong lịch sử, con người đã định hướng sai. Khi mình vừa có sức mạnh là chỉ muốn gây chiến, tham vọng chiếm đoạt, làm cho biết bao nhiêu con người khác phải khổ sở vì cái tham vọng quyền lực và sức mạnh của mình. Nhưng bây giờ ta, con người Việt Nam, sau rất nhiều thời gian dài trong lịch sử bị đau khổ bởi cái sự xâm lược của các nước khác, ta thấu hiểu hơn ai hết cái nỗi khổ khi mà bị vướng vào chinh chiến, loạn lạc. Nên hôm nay, cũng nhân cái dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, mà có thể nơi khung cảnh chùa Tăng Phúc này, trước cái ngưỡng cửa của thế kỷ mới, ta long trọng hứa với loài người rằng:
[39:46]Người Việt Nam ta yêu thương hết tất cả nhân loại, mà nhất là lớp trẻ tụi con sẽ hết sức cố gắng để cống hiến, để phụng sự, để xây dựng một đất nước Việt Nam giàu đẹp, phát triển và để lấy cái sức mạnh đó mà góp phần xây dựng cả một hành tinh này được hòa bình, ấm no, hạnh phúc. Được không, tụi con?
[40:17]Đó là cái cái bí quyết đó, chỉ cần cái trái tim để hiểu điều đó, sự kỳ diệu sẽ bắt đầu mở ra. Nhưng không phải nó sẽ mở ra khi mà tụi con sau này ra trường tốt nghiệp, mà nó mở ra lúc nào? Cái bí quyết đó được sử dụng vào lúc nào? Vào lúc nào? Bí quyết đó được sử dụng vào lúc nào? Vào hôm nay. Tụi con phải tập cái văn hóa đó, tụi con phải tập cái tư duy đó bắt đầu từ hôm nay. Nghĩa là dù một việc gì đó mình đã làm hết sức của mình rồi, vẫn biết nó vẫn là bất toàn. Nhớ giùm thầy, từ hôm nay bắt đầu mọi việc để tụi con tập và tụi con lây lan cái tư duy này vào cho cộng đồng của mình, cho gia đình mình, cho em út mình, cho bạn bè mình hết cái tư duy này.
[41:07]Đó. Và tụi con phải tập cái tư duy này, tập cái công việc này cho tới ngày tụi con thật sự bước vào xã hội, bước vào cái tuổi để mà gánh vác trách nhiệm với cuộc đời. Bây giờ, khi mà tụi con giải một bài toán xong rồi thì phải nghĩ làm sao? Cái cách giải này vẫn là coi vậy chứ vẫn chưa hay lắm, vẫn còn một cách nào đó hay hơn. Tụi con viết một bài văn viết một bài văn mình thấy hay quá, lúc viết mình tràn đầy xúc động và tụi con nghĩ hay rồi, bài này là đưa cô giáo có khi cô cho luôn 10 điểm, nhưng tụi con phải hiểu thế nào? Nó vẫn là coi chứ vẫn còn có thể viết hay hơn. Phải không? Phải suy nghĩ như vậy.
[41:50]Rồi khi bố dặn mình, nói là: "Hôm nay bên nhà của cái chú ấy có giỗ thì bố bận bố không ghé được, hôm nay con lấy cái cái giỏ trà này sang nói biếu chú ấy nói rằng bố coi như góp vào cái lễ giỗ hôm nay chứ bố không đến được." Thì đây là một công việc, nghĩa là tụi con mang cái giỏ trà, giỏ bánh đấy sang nhà chú ấy biếu rồi đi về, đó là một công việc. Và chú ấy rất là cảm động, à cảm ơn rối rít, nói rằng: "À thôi, bố không vào được nhưng vậy đã là tấm lòng và cái tình láng giềng, hàng xóm với nhau vậy là rất là êm ấm, đầm ấm." Rồi về tụi con đã xong trách nhiệm, nhưng hãy nhớ một điều, cái việc mà ta vừa thay mặt bố mẹ
[42:33]cầm giỏ trà, giỏ bánh sang nhà hàng xóm góp vào cái lễ giỗ đó, thăm viếng lễ giỗ đi về được gọi là tốt đẹp thực sự vẫn sao? Chưa hoàn hảo. Thực sự lúc đó cái thái độ ta nếu cẩn trọng hơn, lễ phép hơn, ta nói thêm một vài chữ khéo hơn thì nó vẫn đẹp hơn, vẫn hoàn hảo hơn. Tụi con nhớ như vậy. Cả trong những công việc bình thường ta vẫn tìm thấy rằng vẫn còn sự bất toàn. Nhưng mà không phải vì vậy mà ta quá nặng lòng rồi lật đật chạy qua nhà hàng xóm nói lại vài câu, nó sinh rấp việc và rối chuyện. Nhưng ta tập tư duy đó thôi để sau này lớn lên khi mà bước vào cuộc sống thực sự để làm việc, để sản xuất, để phụng sự thì tụi con đã quen cái thói quen này rồi,
[43:22]đã quen cái tư duy là biết rằng việc ta làm hết sức cố gắng vẫn chưa hoàn hảo. Và nhờ như vậy, lúc nào tụi con vẫn cầu toàn, cầu toàn. Cái tinh thần cầu toàn trong cái sự cống hiến của mình đối với xã hội nó là bí quyết, là cánh cửa để mở ra cho cuộc đời mình và để xây dựng quê hương. Sau này, bởi cái tư duy này tụi con đến ở đâu, đặt chân đến ở cái sở làm nào, ở cơ quan nào thì thầy tin rằng ở nơi đó tụi con được mọi người yêu quý, yêu quý vì những điều cái sự cống hiến của mình luôn luôn là tốt nhất. Thầy tin điều đó, thầy chúc cho tụi con được điều đó. Nơi nào tụi con có mặt là nơi đó có sự cống hiến tốt nhất cho
[44:12]cộng đồng, cho cơ quan bởi vì cái suy nghĩ ngày hôm nay.
[44:21]Bây giờ thầy nói trở về cái việc của đạo. Khi một người có đạo đức tự nhiên cái thầy nói rằng là trong khoảng thời gian 30 năm đến 35 năm đó ta phải cống hiến rất nhiều cho đời thì mọi người thấy rất vui, rất thích, chẳng có gì bận tâm, chẳng cần thắc mắc gì cả và nghĩ rằng: "À, đúng vậy. Vì ta sống trên đời ta phải gánh vác, phải trách nhiệm." Đó là người có đạo đức không thắc mắc. Nhưng mà thực sự có những người không có cái đạo đức vị tha phụng sự tự nhiên, trong tâm vẫn còn bí mật cái khuynh hướng thụ hưởng cá nhân nên nhiều người đã khởi lên: "Sống chi cực vậy, thụ hưởng được chút nào thì thụ hưởng." Thì đây là vấn đề.
[45:08]Những người này kéo cái tỉ lệ kéo cái tỉ lệ mà những người có tâm huyết cống hiến thấp xuống lại khiến cho đất nước không thể vượt lên được. Ở đây ta nói về nhân quả, tội phúc một chút. Vì sao tụi con được sinh vào trong gia đình có bố mẹ yêu thương, nuôi nấng mình cho đến hôm nay? Thay vì mình không được sinh ra làm người, nếu nói theo đạo Phật, tụi con phải sinh ra làm một con chó, một con thú, con trâu, con bò hoặc là sinh vào cái nơi mà cha mẹ mất sớm, mình phải lăn lóc, bươn chải kiếm ăn từ bé, không được học hành. Còn tụi con lại được sinh vào trong gia đình tương đối đàng hoàng, bố mẹ yêu thương, nuôi dưỡng đầy đủ. Vì sao?
[45:52]Vì sao? Vì sao? Thầy hỏi con, nãy thấy con niệm Phật, thầy nghĩ rằng con biết câu trả lời này. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. À thưa thầy, à theo những gì con biết về đạo Phật thì là do luật nhân quả và cái tu tập của đời trước của mình. Cho tràng pháo tay. Đúng như vậy, đây là nhân quả của đời trước. Nghĩa là cái kiếp trước tụi con đã làm được một số điều phúc gì đó cho nên kiếp này tụi con không phải đọa làm chó đi lang thang ngoài đường, không phải thành đứa bé mồ côi bị vất va vất vưởng ngoài đường mà được ấm no, được đầy đủ, bố mẹ yêu thương. Cái phúc của kiếp trước, đó là luật nhân quả, không có tự nhiên.
[46:38]Không có ngẫu nhiên mà tự nhiên một người sinh ra khỏe mạnh hơn người khác, thông minh hơn người khác, giàu có hơn người khác, đẹp đẽ hơn người khác, không có tự nhiên, ngẫu nhiên. Mà tất cả đều bị chi phối bởi một luật nhân quả. Rồi đến khi cái tuổi về già, mình không còn làm việc được nữa, mình không tự lo cho bản thân mình được nữa thì bỗng nhiên mình có người khác lo cho mình. Hoặc là con cháu lo cho mình hoặc như là những người tu trong chùa có đệ tử lo cho mình hoặc là có một số trường hợp khác lại có người họ hàng, nhân viên yêu thương mình, yêu quý mình lo cho mình thật sự. Tại có nhiều người khi về già không có con cháu nhưng họ
[47:17]sống rất sung sướng vì vẫn có những người khác lo. Cái gì mà đã tạo nên sự khác biệt? Ví dụ có những người về già con đông mà con nó không nuôi mà nó hắt hủi, nó chửi mắng, nó tệ bạc. Như có một lần thầy đọc cái tờ báo, cái bà đó ở Huế có năm người con nhưng bà phải đi xin ăn mà con bà thì làm ăn được. Lý do vì nó cứ về nó dụ bà, biết bà có ít tiền cái nó dụ bà chia tài sản. Tại ông chồng thì mất lâu rồi. Cuối cùng bà còn cái nhà đất nó dụ bà bán luôn cái nhà để chia luôn cho sớm, chớ đợi chết rồi bắt đầu cái tranh giành. Cái bả tin nó bán, cái nó cho bà nó thuê cho bà một cái nhà nhỏ nhỏ bà ở.
[48:00]Sau khi nó chia lấy hết tài sản của bà, cho đến lúc nó nạnh nhau, nó không trả tiền thuê nhà nữa và buộc lòng cái người chủ nhà không cho bà ở nữa và bà đi ra đường. Mà ra đường mà nó nạnh nhau nó cũng không nuôi. Đứa này nói: "Tại sao mình tôi phải nuôi mẹ, mấy người kia đâu không nuôi?" Người này nạnh người kia không ai nuôi, không ai cho bà ở, không ai trả tiền thuê nhà, bà đi ăn xin. Nhưng mà lại có những người vậy, khi về già được con cháu nuôi dưỡng rất là hiếu kính. Đâu là sự khác biệt? Lý do? Cũng là nhân quả, tội phúc, cũng là như vậy. Rồi chưa hết, theo đạo Phật chết không phải là hết.
[48:41]Chết rồi ta vẫn còn một nơi nào đó để đi đến. Cái nhân quả sẽ đưa ta đến một cõi khác. Vậy ta sẽ đi về đâu? Có người theo như Phật dạy xuống luôn địa ngục vì lúc sống đã làm quá nhiều chuyện ác. Có người phải làm cái loại ma đói, vất va vất vưởng đầu đường xó chợ không ai cho ăn. Có người chuyển thân thành thú vật, thành một cái hạng thấp kém, không ai coi trọng mình cả, thương thì cho ăn, không thương thì đá cho một cái chạy chỗ khác. Có người trở lại thân người là một người nghèo hèn, khổ sở. Có người trở lại thân người là một người khá giả, sang trọng. Có người bỏ kiếp này sinh lên trên cái cõi thần linh.
[49:29]Thần linh được người ta trọng vọng, kính trọng vì lúc mà sống đã có công nhiều với xã hội, với đất nước. Có người bỏ thân này sinh luôn về cõi trời là cái cõi rất là thanh cao vì họ sống với một tâm hồn tràn đầy đạo đức và làm được rất nhiều việc tử tế trên đời. Tức là ta có nhiều chỗ để đi sau cái cuộc sống này. Và tất cả đều là do luật nhân quả chi phối cả. Vì thế, một người đệ tử Phật hơn ai hết, rất chăm chút từng cái công đức của mình.
[50:11]Một người đệ tử Phật lúc nào cũng chăm chút từng cái tội phúc của mình, rất là cẩn thận. Vì biết rằng những điều đó nó chi phối cuộc sống của mình sau này và những kiếp sau nữa. Có cái ông đó rất là tốt, nhưng mà khi sinh ra thì không có cha, không có mẹ, phải ở trong trại mồ côi. Lớn lên thì cũng biết đạo, cũng làm những điều tốt, mà nếu suy theo nhân quả, chỉ bởi vì thế này, chỉ bởi vì kiếp trước là khi anh có vợ có con, trong lúc anh giận vợ, anh bỏ gia đình anh đi, bỏ con bơ vơ, không có trách nhiệm với con nữa. Chỉ vì cái nghiệp đời trước không nuôi con nên đời này khi mình sinh ra không ai nuôi mình, thành mồ côi lãng nhách.
[51:04]Nó nhân quả là như vậy. Còn đời trước ta sống rất có trách nhiệm với gia đình ta, với họ hàng ta, thì đời này tự nhiên ta sinh vào một cái gia đình, ta được ấm no, đầy đủ nuôi dưỡng, dạy dỗ. Và nếu không tính cái nghiệp đời trước, chỉ trong nghiệp đời này thôi, trong 30 năm, trong 35 năm mà ta cống hiến đó, ta cống hiến rất xứng đáng, ta cống hiến rất hết lòng, thì cái phúc đó nó nuôi ta vào trong lúc tuổi già khi mà ta đã yếu sức, không còn tự mình lo lắng cho mình được nữa thì cái phúc của 30 năm trước, 35 năm trước sẽ kéo choàng qua để bảo vệ cuộc đời ta. Ta sẽ được bình yên, no đủ, hạnh phúc cho tới ngày nhắm mắt đi qua cõi khác.
[51:57]Hồi trước kia, lúc đó thầy còn ở một cái cốc nhỏ. Lúc đó thầy về ở Long Hải á, ở Long Hải trong miền Nam á, thì về thì ở với một ông cụ già. Thì cái cốc của ổng á thì ở cách thầy mấy thước trong cái nghĩa địa. Ổng thì ở ngoài rìa nghĩa địa, thầy thì ở lọt trong cái nghĩa địa. Thầy mới về được hai bữa thì người ta đem cái mả người ta chôn cách cái cốc thầy ở hai thước, đúng 2m, chôn cái mả mới á. Ban đêm mà thầy ngồi thiền xong mà mở cửa đi ra để mà đi kinh hành, đi dạo thì cứ đi qua cái mả này, đi qua cái mả kia vậy á. Tụi con dám ở giống như thầy không? Thì cái ông già mà thầy ở chung á, ổng không vợ, không con, không họ hàng, thân thích, không gì hết.
[52:46]Ổng có tiền ổng để dành đâu lúc nào thầy không biết, ổng cứ sống đạm bạc. Rồi khi thầy về thì thầy phụ lo thêm với ổng. Ổng hay đi nhặt hoa rơi. Ổng đi ra khách sạn Palace. Khách sạn Palace là nói là ngày xưa của ông ông một cái ông Chú Hỏa, cái lầu Chú Hỏa đó, ổng nổi tiếng giàu ở miền Nam từ đời xưa, ổng xây bây giờ nhà nước phục chế lại thành khách sạn. Trên đó có nhiều cây cây sứ lâu năm rồi cái hoa nó cứ rụng, thì ổng buổi sáng ổng ra ổng nhặt cái hoa đó, ổng phơi khô rồi ổng bán cho ai họ làm hương liệu hay gì đó không biết. Thì thầy có những buổi sáng thầy rảnh, thầy thấy ổng đi nhặt hoa vậy thì thầy cũng
[53:20]đi theo thầy nhặt giùm cho ổng, vậy thôi. Rồi đến khi ổng già, ổng đổ bệnh vào cái mùa xuân rồi ổng qua đời. Thì trong lúc mà ổng đổ bệnh, ổng không tự lo cho mình được nữa thì lúc đó có thầy bên cạnh. Thầy nuôi nấng, chăm sóc thuốc thang cho ổng. Cho tới khi ổng mất thì thầy phải lo chôn cất, hỏa táng, làm đám tang đầy đủ hết, thờ cúng đầy đủ hết rồi thầy mới rời khỏi cái cốc đó để thầy lên núi mà thầy dựng cái chùa của thầy đang hiện nay. Mà tại sao một cái người không có gia đình, không gì hết, sống cô độc như vậy thì cái lý do ổng không bao giờ ổng kể, không bao giờ ổng tiết lộ về gia đình,
[53:59]thân thích của ổng, cạy miệng không bao giờ ổng nói. Ổng chỉ kể một câu chuyện thế này: Là lúc ổng còn ở Sài Gòn thì ổng cũng làm ăn, đi mua bán. Tới ngày Tết thì ổng sẽ mua rất nhiều quà, ổng đi vào bệnh viện. Trong bệnh viện có những người cái ngày Tết vì lý do gì đó mà không về nhà được ăn Tết, cũng không ai tới chăm sóc ngày Tết mà bệnh vẫn còn nặng, vẫn chưa thể ra viện được thì ổng cứ đến ổng tặng quà những người đó. Ổng tặng khăn, xà bông, bánh trái, cứ như vậy. Tết nào, năm nào ổng làm điều đó bao nhiêu năm như vậy. Ổng vẫn vui vì cái điều đó mà rất là lạ. Đến khi ổng đổ bệnh ra cũng đúng vào dịp dịp Tết.
[54:42]Nhân quả nó lặp lại. Và ổng không nuôi ai vì ổng không vợ không con, thì nên không ai nuôi ổng, nhưng vì ổng chăm sóc cái những người bệnh vào dịp Tết khiến cái lúc mà ổng bệnh ổng mất lại có thầy, để thầy phải nuôi nấng, chăm sóc cho ổng, như là một cái nhân quả bù lại, rất là lạ. Và cái điều ổng làm trong cái khoảng tuổi trẻ của ổng thì bây giờ đúng lúc ổng già ổng không tự lo được nữa, không dù không có con cháu, vẫn có thầy, như là một cái người nào đó phải đến để mà cho cái nhân quả nó ứng hiện. Và thầy làm thì thầy rất là có trách nhiệm, rất là lạ. Cho nên, cứ theo nhân quả là trong 30 năm,
[55:22]35 năm mà ta cống hiến, phụng sự cho cuộc đời nó tạo thành cái phúc cho ta lúc tuổi già và mang theo qua những kiếp sau luôn. Như vậy tụi con thấy cái gánh nặng của 30 năm, 35 năm mà lúc làm việc nó rất là lớn. Thứ nhất, nó đền ân nghĩa lại cho bố mẹ mình cái quãng đời tuổi thơ mà mình được nuôi dưỡng, đền ơn. Thứ hai là cái phúc đó nó đủ lớn để nuôi mình lúc tuổi già, chứ còn không, túc về già người ta bỏ à. Nếu mà trong 30 năm, 35 năm làm việc mà cái sự cống hiến của mình không đầy đủ thì tới chừng về già người ta bỏ mình cù bơ cù bất à. Nhưng mà ta phải làm phúc đủ để đến khi từ 60 tuổi về hưu cho tới khi ta mất không
[56:04]biết lúc nào đó, phúc vẫn tràn đầy để lúc đó ta được nuôi dưỡng đầy đủ. Mà chưa hết, cái phúc đó vẫn tràn đầy để đi luôn qua kiếp sau. Sau khi chết rồi, cái phúc đó vẫn mang ta đi tiếp qua những kiếp sau. Vậy như vậy, trong cái vòng mà 30 năm tới 35 năm đó, tụi con thấy tụi con phải làm bao nhiêu việc, phải cống hiến như thế nào? Hử? Nhiều hay ít? Quá nhiều luôn. Quá nhiều, phải không? Đó thầy vừa nói cái ý nghĩa của 30 năm, 35 năm đó, quá nhiều. Vừa phải đền ơn bố mẹ mình lúc mình còn nhỏ, vừa phải đủ cái phúc để nuôi mình lúc tuổi già và đủ cái phúc đưa mình đi qua những kiếp sau. Thì cái sự cống hiến hay là những cái công đức mà ta tạo ra được
[56:50]trong khoảng thời gian 30 năm, 35 năm đó là vô cùng lớn. Hiểu như vậy rồi tụi con mới thấy phải sống như thế nào. Còn nếu không hiểu điều này thì trong suốt 30 năm, 35 năm đó ta sống hời hợt, thụ hưởng nhiều, cống hiến không nhiều. Cống hiến bao nhiêu, thụ hưởng bấy nhiêu. Cống hiến bao nhiêu, thụ hưởng bấy nhiêu. Phúc không còn để nuôi ta lúc tuổi già và phúc không còn đưa ta đi qua những kiếp khác. Vì vậy, thầy nói chỗ này theo luật nhân quả tụi con mới thấy, tụi con mới thấy là cái sự cống hiến của mình trong cái khoảng thời gian cái tuổi còn có thể cống hiến được là phải vô cùng lớn, phải hết tinh thần trách nhiệm, hết cả đầu óc và hết cả trái tim,
[57:33]chứ không phải là sống hời hợt, cạn cợt mà thụ hưởng nhiều là được. Hôm vừa rồi, thầy mới tổ chức cho cái thanh niên Phật tử ở trong Nam á đi hai ngày. Một ngày thực hành đi vượt trên rừng, luyện những kỹ năng đi vào trong rừng, trong núi và một ngày đi ra biển, tập những kỹ năng là sống trên nước, cứu hộ, cứu nạn trên nước. Thì hai cái ngày mà thực hành như vậy rất là vất vả nhưng mà rất là vui. Thì mấy em thanh niên mới mới lỡ miệng nói câu này: "Dạ, cuộc chơi này vui quá." Thầy la liền, thầy rầy liền. Thầy nói: "Tụi con là đệ tử thầy, không bao giờ tụi con được nghĩ đây là cuộc đi chơi, mà đây là cuộc rèn luyện, thi, tập, để tụi con có thêm kỹ năng mà
[58:19]sống giữa cuộc đời, chứ thầy không bao giờ cho tụi con vui chơi. Nhớ như vậy. Làm đệ tử thầy không bao giờ thầy cho tụi con vui chơi, mà tụi con theo thầy chỉ có cực khổ và cực khổ mà thôi." Vì sao vậy? Bởi vì ta là đệ tử Phật, cái vui của ta là vui trong cái học, vui trong cái tu, vui trong cái phụng sự cuộc đời, chứ không bao giờ ta vui vì thụ hưởng cá nhân. Hãy nhớ điều đó. Khi thầy nói ra thì mọi người rất là thấm thía và ghi khắc điều đó trong lòng. Cho nên thì tụi con cũng vậy, suốt cuộc sống còn lại tụi con sẽ rất có nhiều cơ hội để vui vì thụ hưởng cá nhân, nhưng mà hãy nhớ rằng đó là cạm bẫy.
[59:05]Đó là những cái bẫy sập để tụi con sa chân vào đó rồi không thoát ra được. Nhớ một điều là vậy: Ta vui vì học, ta vui vì tu, ta vui vì phụng sự, cống hiến, chứ ta nên tránh cái vui vì thụ hưởng cá nhân. Vì khi ta vui vì thụ hưởng cá nhân, phúc ta sẽ cạn đi rất là nhanh. Mà phúc ta cạn đi rồi, về già không ai nuôi ta. Lúc mình không tự lo cho mình được nữa cũng chẳng ai lo cho mình luôn, vì phước mình đã hết rồi. Và chết rồi đi qua kiếp sau, không có phước để đưa ta đi, ta sẽ vất vơ vất vưởng làm những loài tầm thường, đói kém. Cái nhân quả nó đáng sợ lắm, không phải là đơn giản. Nên vì vậy, trong suốt cuộc sống mà ta cống hiến ở khoảng tuổi 30
[59:54]năm tới 35 năm đó, ta phải cống hiến hết sức mình và vui vì được cống hiến, không xem đó là sự cực khổ, mà xem đó là là niềm vui. Ví dụ như thầy cũng vậy, năm nay tụi con đoán thầy bao nhiêu tuổi? Nói đúng khen hay. Vừa rồi có cái ông thầy ở Đắk Lắk ổng lên núi ổng thăm thầy, ổng khen thầy. Ổng nói: "Thưa thầy, nhìn thầy bên ngoài còn rất trẻ, thầy chỉ khoảng chừng sáu mươi mấy mà thôi." Rồi. Ừ. Thế nhưng vì ổng đánh giá Thầy là mấy? Bảy mấy, phải không? Ổng mới nói Thầy trông còn rất trẻ, chừng sáu mấy, mà tuổi thật Thầy là 53. Tụi con có đau khổ giùm Thầy không? Thật ra thì Thầy sức khỏe Thầy kém, mà công việc Thầy rất là nhiều.
[1:00:42]Cho nên nhiều khi Thầy rất là mệt, nhiều khi Thầy rất là mệt. Mệt mà không bao giờ trong đầu dám nghĩ là mình ngừng lại để nghỉ ngơi, không bao giờ dám. Bởi vì đó là ý nghĩ tội lỗi, sai lầm. Nghĩa là trong tâm mình, trong cuộc sống này, còn giờ phút nào mình còn có thể cống hiến được là đều phải cố gắng hết sức mình. Vì nó chưa bao giờ là đủ, chưa bao giờ là hoàn hảo. Dù mình đã làm hết sức cố gắng rồi, thực sự công việc đó vẫn là bất toàn, vẫn chưa hoàn hảo. Cho nên nếu ai tự mãn bởi cái sự cống hiến của mình, người đó bắt đầu thoái đọa, bắt đầu bước lui, bắt đầu giảm cái phúc của mình. Tụi con cũng vậy, sau này tụi con lớn lên,
[1:01:32]bước vào cuộc đời, tụi con có nhiều cơ hội để cống hiến, để phụng sự, mà hãy nhớ một điều: dù tụi con đã cống hiến rất nhiều, nhưng vẫn chưa bao giờ là đủ. Nhớ như vậy, chưa bao giờ là đủ. Sự cống hiến của mình chưa bao giờ là hoàn hảo. Nhớ như vậy. Thì cũng vậy, là tụi con còn có những cuộc sống riêng tư. Mà lúc mà tụi con vừa lớn lên, ở cái tuổi tụi con là tụi con biết cái bản năng gì nó đang phát triển không? Cái bản năng gì? Ở đang cái tuổi này cái bản năng gì nó đang phát triển? Cái tuổi tụi con là cái tuổi là bản năng sinh dục đang phát triển, mà người ta gọi là tuổi dậy, dậy thì. Khi cái bản năng sinh dục nó phát triển thì nó tạo
[1:02:18]ra một cái tâm lý là yêu, yêu đương nam nữ. Cái tuổi tụi con vậy tự nhiên à, dù không muốn nó vẫn luôn luôn hay bị lảng vảng bởi những ý nghĩ về tình yêu nam nữ. Chỉ có những người nào mà quyết tâm đi tu thì tụi con mới tránh được điều đó. Còn không là cứ bị ám ảnh, là do cái bản năng những nội tiết tố của tuyến thượng thận khi nó phát triển nó tiết ra. Cái nội tiết tố của tuyến thượng thận, nội tiết tố của buồng trứng nó tiết ra nó đưa lên trên não là nó cứ ám ảnh ta cứ bị lảng vảng bởi tình yêu nam nữ, hay để ý người này, thương trộm người kia, nhớ thầm người nọ. Tụi con có không? Nói thiệt một câu đi.
[1:02:56]Thú nhận trước bình minh đi. Có không ạ? Có. Nhưng, tụi con phải hiểu một điều này là nó chỉ là nội tiết tố. Cái ý nghĩ do nội tiết tố tạo ra, chớ nó không phải là sự thật. Ví dụ tụi con gái, tụi con gặp một người thanh niên điển trai, đàn hay hát giỏi, cái tụi con mến mến. Thầy xin thưa tụi con, xin báo cáo tụi con, cái mến mến đó chỉ là nội tiết tố của tuổi dậy thì, không có thật. Cái con người mà tụi con thấy dễ thương đó, sự thật nếu sống chung vài năm đó là người đáng ghét nhất hành tinh. Con người thô lỗ, ở dơ, tắm rồi lau mình không sạch, quần áo vất bừa bãi, vợ nấu cơm cực gần chết cứ ngồi đó mà cầm cái đàn mà hát.
[1:03:44]Con người rất dễ ghét. Nhưng mà mới quen nhau thì tiếng đàn anh làm lòng em rung động ha, nhưng mà ở gần là biết liền, không phải. Cho nên cái cảm tình đó chỉ là nội tiết tố mà thôi. Thì con trai cũng vậy, con thấy trong một buổi chiều tà gió lộng ha, người con gái tóc xõa bị gió thổi tung bay, tà áo dài bay bay theo gió, ánh hoàng hôn buổi chiều phủ xuống vàng vọt trên từng cái lá cây ngọn cỏ, và nàng dễ thương quá. Thầy báo cáo tụi con chỉ là nội tiết tố thôi. Ý nghĩ đó chỉ là nội tiết tố tạo ra thôi. Còn nếu tụi con bưng về tụi con sẽ hiểu chuyện gì xảy ra.
[1:04:28]Đó là một người mà tụi con nói một tiếng, người đó sẽ cãi ba tiếng. Nói một câu cãi ba câu, và khi cần giận lên chửi từ bố mẹ, chửi tới hàng xóm không chừa người nào.
[1:04:44]Trong cuộc sống Thầy cũng vậy, Thầy quan sát nhiều người và đều thấy sự thật là con người ta thay đổi rất là nhiều, không giống như mình suy nghĩ, mà nhất là ở cái tuổi trẻ, cái việc mình đánh giá một người khác hoàn toàn không bao giờ chính xác, sai hết. Đến nỗi có một ông cán bộ rất là lớn, cán bộ rất là lớn dĩ nhiên là Thầy không thể nói tên, nói chức vụ gì hết, ông than thế này, ông nói: biết như vậy, ngày xưa ông không lấy vợ. Mà đến khi công thành danh toại, đạt được chức vụ lớn rồi ông mới lấy vợ, hoặc không cần lấy luôn, chỉ sống để phục vụ thôi cũng đã là hạnh phúc rồi. Vì sao? Vì cái hôn nhân của ông không đẹp.
[1:05:23]Ông nói ngày xưa ông thấy cô gái đó dễ thương chứ, ngoan hiền, dễ thương, xinh xắn, ông mới đi đến hôn nhân. Nhưng mà mấy mươi năm sau, khi ông bắt đầu ông phải gánh trách nhiệm rất nặng với đất nước thì bả quậy, bắt đầu hư hỏng, làm ổng rất là khổ sở. Như vậy. Ta thấy có những cái mà làm cho ta thất vọng, và cái đó là cái lỗi do ai? Lỗi do nội tiết tố, bản năng sinh dục nó phát triển ở cái tuổi dậy thì. Cho nên vì vậy là tụi con phải hiểu điều này một cách sâu sắc để làm chủ tâm hồn mình. Mỗi một khi có cái tình cảm nào đó vẩn vơ nó đến, ta phải thanh thản gạt bỏ. Vì sao? Vì cuộc đời ta phía trước còn nhiều niềm vui khác,
[1:06:13]niềm vui trong sự cống hiến, trong sự học tập, trong sự tu dưỡng. Và chính vì ta có thể cống hiến, có thể học tập, có thể tu dưỡng được ta được cái phúc rất là lớn. Và cái phúc đó đem đến cho đời ta thực sự là những cái cái hạnh phúc chân thật. Còn cái tuổi mới lớn của sự bồng bột, của sự nông nổi không bao giờ thật sự đem đến hạnh phúc cho ta. Cái chuyện thì nói không bao giờ hết đâu, nhưng mà thôi, như vậy tạm đủ. Cũng là cái duyên trời, duyên Phật. Hôm nay Thầy về đây được thăm tụi con, thấy những gương mặt tụi con sáng láng như thế này. Tương lai của đất nước nằm ở đây, tương lai của nhân loại nằm ở đây.
[1:06:54]Thầy đã gửi gắm vài cái lời khuyên nhủ của một người đi trước, mong rằng tụi con có một chút ít hành trang để đi vào đời. Những khi tụi con làm một việc gì mà biết rằng nó chưa hoàn hảo thì Thầy đã ở một góc trời nào đó xa xôi, Thầy cũng đã được ấm lòng, Thầy đã được hạnh phúc. Thôi thì Thầy cũng cầu nguyện trên Tam Bảo gia hộ cho tụi con được học tập tiến bộ, thành công nhiều trên cuộc đời, và nhất là cống hiến nhiều nhất cho đất nước mình, cho thế giới mình. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.